Reader

DE DOMINI NATIVITATE.

Solemnitas Nativitatis Domini ita celebretur.( 103) A duobus cantoribus cappatis chorus regatur:( 104) a quibus, dicto capitulo, responsorium, O Juda, celebriter decantetur. Hymno dicto; Veni redemptor, antiphona cum trina repetitione super Magnificat, cantetur: duobus thuribulis altare incensetur. Ad matutinum( 105) omnes campanae prima noctis vigilia pulsentur; deinde binae et binae consonando consequentur.( 106) Invitatorium a quatuor clericis cantetur; hymnus sequatur. Chorum ut in vesperis duo regant. Omnia responsoria cantent bini et bini,( 107) tertium, sextum, nonum cappis induti;( 108) in secundo, quinte et octavo, et ad Te Deum laudamus, sed et ad Benedictus, altare incensetur.( 109) Lectiones primi nocturni de prophetis erunt, secundi de sermonibus Patrum, tertii de expositione Evangeliorum.( 110) Tria Evangelia in cappis, incenso, et candelabris praecedentibus, 34 pronuntientur. Finito nono responsorio,( 111) major ecclesiae sacerdos, si fuerit, dalmatica indutus et casula procedat, et Evangelium genealogiae Christi secundum Matthaeum festive legat; quo lecto, Te Deum laudamus, alta voce incipiat, et post( 112) clerus et populus, brevi mora intercedente, lavatum exeat. Deinde clerici sacris vestibus induti( 113) missam celebrent cum laudibus, et sequentia, quam( 114) secretarius ecclesiae celebret, secundam vero cantor, tertiam praesul aut decanus. Ideo in nocte angelis missam cantare Telesphorus papa instituit, quia in ea natus est Salvator mundi, et quia seipsum erat oblaturus hostiam sanctam pro totius mundi salute, et in ea partum Virginis, in ejus laude Gloria in excelsis Deo, cantantes, nuntiaverunt pastoribus angeli. Qua peracta, matutinas laudes compleant. Quibus completis( 115) cantor antiphonam, Ecce completa sunt, incipiat; cui oratio congruens commemorationis sanctae Mariae succedat.( 116) Incipiente diluculo altera missa eodem modo celebretur, ut prima. Lucis vero exordio altera canitur, quia, juxta Isaiae vaticinium, ipsa die lux orta est nova populis sedentibus in tenebris, seu propter visitationem pastorum ad praesepe Domini, in quo invenerunt panem angelorum, 35 quo reficiuntur animae sanctorum. Post tertiam vero semper in Natali Domini fiat processio, quae ut fuerit finita, major missa celebretur.( 117) In vesperis hymnus: A solis ortus, ut in matutinis laudibus canatur: cui responsorium, Verbum caro, praeponatur. Finitis his vesperis,( 118) diaconi diaconalibus vestibus induti procedant cum cereis, canentes aliquod responsorium de sancto Stephano, cujus natalis orditur celebratio. Subsequatur antiphona cum Gloria Patri, et oratione dicta compleatur vespertina synaxis.( 119) In matutinis ut praecedenti nocte pulsentur campanae. A quatuor diaconis cappatis cantetur invitatorium, conservato caetero praecedentis noctis ordine in lectionibus et responsoriis, et cantorum numero. Tria tamen responsoria non cantentur in cappis. Evangelium pronuntiet diaconus dalmaticatus, thymiamaterio et cereis praecedentibus. Duo diaconi in dalmaticis chorum regant, qui, altare incensando, Te Deum incipiant. Ante nocturnum, et in laudibus cantentur hymni praesenti festo congrui; ad Benedictus, antiphona ter repetatur. Missa in cappis celebretur. Qui chorum regent, et graduale vel Alleluia cantabunt: sed et Epistolam vel Evangelium legent, utantur dalmaticis. 36 Finitis diaconalibus vesperis, recolatur( 120) cum antiphona et Gloria Patri, memoria Nativitatis.

( 121) Deinceps procedentibus sacerdotibus cum casulis et cereis, cantando responsorium In medio ecclesiae, cum quadam antiphonam et oratione, officium finiatur. Matutinale officium ut prioribus duabus noctibus per omnia a presbyteris tamen est agendum. Missa diluculo matutinalis celebretur, ut authentico Missali demonstratur; et similiter in nativitate sancti Joannis Baptistae: uterque enim ab exordio lucis seipsos obtulerunt Deo sacrificium, virginitatis evangelista, abstinentiae Baptista. Major missa in cappis, cujus officiales, qui sunt( 122) sacerdotes, utantur casulis. Vesperis ut supra finitis, finitur sacerdotale officium.

( 123) Incipiente officio infantum, in omnibus, ut a diaconis in suo, agendum, licet, ut in morte Domini, Te Deum, et Gloria in excelsis, et Alleluia, in aliquot ecclesiis ex more antiquo omittatur; quia ut Christus occideretur, tot parvuli occidi jubentur; et illis occisis fit mors Christi secundum aestimationem Herodis: tamen quia placuit modernis, placet et nobis ut cantentur. Subdiaconi et diaconi tunicis et 37 dalmaticis utantur, quamvis apud quasdam Ecclesias hac die[ f. add. usus] casularum habeatur.

( 124) In festo sancti Silvestri sex primae lectiones de sancto, tres ultimae de nativitate; missa matutinalis de sancto; major, nativitatis. Caeteris vero diebus usque ad octavum a duobus clericis in cappis cantetur invitatorium. Novem psalmi cum totidem antiphonis;( 125) lectiones tres cum tribus responsoriis a binis et binis concinendis. Te Deum laudamus cantetur; et missae officium( 126) cum laudibus et sequentia est agendum. Octavae sancti Stephani, ut festum Dominicale;( 127) sancti Joannis, ut festum apostoli; Innocentium. ut dies Dominicalis.( 128) Dies Circumcisionis, qui est octavus nativitatis, celebretur ut festum sancti Joannis, exceptis casulis et missa matutinali. Ideo praecipuae festivitates octo diebus coluntur, quia sex aetatibus vergitur mundus; septima aetas est usque ad universalem resurrectionem requies animarum sanctarum; octava, regnum Dei post resurrectionem sempiternam: et ideo octava dies agitur celebrior, quia in ipso regno Christi gloria erit sempiterna, et ineffabilis exsultatio. Et iterum dum sanctorum festa celebramus, in die solemnitatis eorum animarum requiei 38 congaudemus, in octavo eorum in gloria resurrectioni.

( 129) Dies Epiphaniae ut dies Nativitatis celebretur( 130) absque invitatorio. Lectiones primi nocturni de prophetis erunt; secundi, de sermonibus Patrum; tertii, de expositione Evangeliorum. Invitatorium quidem in die Epiphaniae praedecessores nostros arbitror non dixisse, ideo quod per praetermissionem invitationis ab Herodianis operibus discrepare videntur; qui ea die ad hoc Scribarum et Pharisaeorum fecit invitationem, ut Dominus noster Jesus Christus ab eisdem investigatus, perfide necaretur; sed( 131) non omnino omittitur quin in ordine psalmorum recitetur. Saepe enim Christus a pia Virgine matre, ac beato Joseph caeterisque suis ubique fidelibus, licet non palam propter persequentium rabiem, tamen occulte colebatur. Deus noster refugium, et sequentes psalmos cum antiphonis alleluiaticis in tertia nocturna cum responsoriis baptisterii ideo dicimus, quia in tertio tempore, scilicet gratiae, venit Christus. Finito nono responsorio,( 132) sacerdos dalmaticatus et casulatus procedat, et Evangelium genealogiae Christi secundum Lucam solemniter legat. In Nativitate Domini ejus generatio ab Abraham 39 patre fidei et obedientiae, usque ad Joseph virum Mariae, quae Christum fide concepit et peperit, descendendo contexta legitur. Christus enim fideles quaerens de sede majestatis ad ima descendit, Patrique usque ad mortem obediendo, qui perierant redemit. In baptismo vero ejus, ipsius generatio ab Heli filio adoptivo usque ad Adam, qui gloriam primum sibi concessam peccando amisit, septuaginta septem generationibus ascendendo contexta legitur. Septuaginta enim septem undenario numero septies dicto colliguntur. Per undecim vero, quod est Decalogi transgressio, peccata, et per septenarium septem dona sancti Spiritus exprimuntur: per quae, originali peccato, quod ab Adam contraximus, caeterisque omnibus in baptismate deletis, filii Dei adoptivi efficimur, sicque bona operando, fide et obedientia ad eamdem gloriam, quam Adam plasmatus accepit, pervenimus. Deinde( 133) stellae officium incipiat. Processio autem ut in die Nativitatis semper eadem die fiat. Reliquis diebus usque ad octavum, officium diurnum et nocturnum( 134) absque Te Deum laudamus et Gloria in excelsis, compleatur. Octavus dies in cappis, ut festum apostoli celebretur. In crastino festum 40 sancti Remigii, Hilarii et Felicis celebretur.

Transactis festis, in Dominicis usque ad Septuagesimam processio ita fiat ut ad crucifixum divertat. Antiphonae processionales, vel responsoria ejus temporis cantentur, quae ante chorum finiantur.( 135) Introeuntibus chorum, cantor antiphonam aut responsorium incipiat de sancto, cujus est ecclesia. Dominicalibus et ferialibus noctibus Epistolae Pauli legantur; responsoria de psalmis cantentur; exceptis autem Dominicis et festivis, preces et agenda mortuorum agantur. Quia vero dies inter Circumcisionem et Epiphaniam exponere praetermisimus, hoc in loco interserere commodum arbitramur. In crastino Circumcisionis Domini celebramus octavum sancti Stephani more Dominicali; in tertia die, sancti Joannis, ut festum apostoli; in quarta, sanctorum Innocentium, ut sancti Stephani.( 136) Vigilia vero Epiphaniae, quam plebes diverse colunt,( alii enim jejunant, et alii prandent) nobis jejunandum congruum videtur: nullam enim celsitudinem reverentiae hujus diei reperimus, quam in omnibus diebus Purificationis sanctae Mariae( 137) in quibus per aliquot dies jejunamus. Et quia tanta solemnitas 41 nobis imminet, in qua se tota Trinitas mundo manifestavit, oportet nos purificari. Simplex vero jejunium cum bonorum operum fructu vera est purificatio mentis.

Dies vero Purificationis sanctae Mariae festive, ut Assumptionis, celebretur, exceptis vigilia et octavis processio ita fiat, ut cereis et candelabris positis in altera, si fuerit, ecclesia,( 138) ad eam clerus et populus antiphonam: Ave gratia, cantando religiose pergant, ibique candelas ab episcopo vel sacerdote sacratas[ id est, benedictas] accipiant. Quibus accensis, cantor antiphonam, Lumen ad revelationem, incipiat; qua finita, Adorna thalamum, cantantes, ad matrem ecclesiam per claustrum, aut in circuitu ecclesiae redeant. Deinde responsorium, Accepit, cantantes, ante chorum finiant;( 139) versus sequatur a duobus clericis cantatus: post repetendo antiphonam chorum intrent, et sic missam cum laudibus et sequentia festive celebrent. Si autem festivitas ipsa evenerit infra Septuagesimam, pro Alleluia, tractus dicatur: sequentia vero sine Alleluia, subsequatur. In Hypapanti, quae dicitur praesentatio Domini, lumen Domino praesentamus, quia in eadem die Christus lumen sempiternum a beato 42 Simeone in templo praesentatur, per lumen in manibus bona opera designantur.

Dominica Septuagesimae ita celebretur, ut in( 140) praecedente Sabbato ad vesperas vice hymni cantetur sequentia: Cantemus cuncti melodum. In matutinis( 141) invitatorium alleluiaticum; psalmi cum suis antiphonis et responsoriis suis cantentur.( 142) In primo nocturno heptaticum incipiatur quod usque ad primam Dominicam Dominicae passionis legatur: ita tamen ut in Dominicis tres primae lectiones de eo legantur, in secundo nocturno tres de sermonibus Patrum, in tertio de expositione Evangeliorum. In Septuagesima, Te Deum laudamus, celebrato,( 143) matutinae laudes cum alleluiaticis antiphonis et hymno finiantur. A Septuagesima usque in Pascha( 144) in matutinis per Dominicas noctes duo psalmi mutantur: Miserere mei, Deus, et Confitemini Domino. Peccata enim nostra plangere oportet, Miserere mei, Deus, dicendo. Quibus vero cordis planctu deletis, charitatis fiducia accensi debemus laudare Dominum, et invicem hortari Domino confiteri quoniam bonus est. In prima vero in loco Confitemini, Dominus regnavit. Post matutinum commemoratio sanctae Mariae, omniumque sanctorum item cum alleluiaticis 43 antiphonis tantum fiat.( 145) Post Benedicamus cum Alleluia pronuntietur, nec ultra ad Sabbatum Paschae audiatur, sed in ejus loco Laus tibi, Domine, et in missa tractus cantetur. Quod ab ipsa die, Te Deum et Gloria in excelsis, et Alleluia, usque ad Pascha intermittitur, et in loco Alleluia, quod Hebraicum caeteris linguis celsius, Laus tibi, Domine, quod humilius est, dicimus,( Graeca enim et Latina, caeteraeque linguae ad comparationem Hebraicae pauperes vocantur) afflictio, quam in his septuaginta diebus contritione et humilitate cordis pro peccatis nostris exercere debemus, qua vera libertate adepta ad haereditatem coelestis patriae redire mereamur, designatur. Tot enim annorum tempore plebs Israelitica delictorum poenitentia in captivitate peracta, ad propria rediisse describitur.( 146) Septuaginta enim dies a Dominica quae Septuagesima dicitur, usque ad diem Sabbati post Pascha computantur. Licet enim in Pascha jugum servitutis nostrae Christi morte deletum sit, tamen non perfectam libertatem usque ad verum Sabbatismum, per quod sempiterna requies designatur, consequemur. Dum enim in hoc corpore subsistimus, multis carnis voluptatibus et saeculi curis aggravamur. Quod per 44 sex dies Paschae, in quibus graduale et Alleluia cantamus, figuratur. Per graduale enim, ut praetulimus, actualis bonorum operum vita; per Alleluia, aeterna animarum gloria bono opere acquisita. Post quam vero ad praefatum Sabbatismum, quod per hoc, in quo absque reponsorio duo Alleluia cantantur, designatur, perveniemus regnum Dei, in quo duplicem, scilicet corporis et animae gloriam possidebimus, et perfecta libertate acquisita, in coelesti Jerusalem, omni servitute et operis onere deposito, cum Christo rege nostro, in ejus laudibus semper vacantes. perpetualiter regnabimus.( 147) Ipsa die in processione, Ecce charissimi, vel aliae[ f. add. antiphonae] congruentes huic tempori cantentur, et in aliis Dominicis usque ad diem Quadragesimae. Hi ergo dies usque ad caput jejunii, ut praecedentes, excepto Alleluia, celebrentur. Ad vesperas responsorium, Spes mea, cantetur. Sexagesima in tertia feria paschalis hebdomadae finitur. Habet vero ipsa quarta feria quamdam convenientiam cum quarta aetate mundi in qua David et Salomon nobilissimi reges regnaverunt, per quos Christus rex pacificus designatur. Ipsa aetas gloriosa sanctissimi templi aedificatione designatur. In hac Christus resurgens ex 45 mortuis, ex duobus populis unum nobilissimum Deo Patri templum aedificavit. Per Sexagesimam afflictio et poenitentia exprimitur. Sexaginta enim[ f. add. dies] ad viduas, quarum vita in tribulatione consistit, referuntur. In tribulatione et afflictione carnis nostrae peccata nostra poenitere debemus, ut omni sorde peccatorum expiati, et mentis puritate sanctisque operibus ornati, unum in Christo templum efficiamur. Quinquagesima in die Paschae finitur: et ipse est quinquagesimus, quem mystice quondam figurabat quinquagesimus, scilicet jubilaeus, remissionis et libertatis annus. In hac enim die, hoste Christi morte triumphato, ab ejus servitute populus Christi est ereptus et verae libertati redditus. Quicunque ergo post baptismum obsequendo vitiis, se diabolicae iterum subdidit potestati, cordis contritione et carnis maceratione commissa deleat, et Decalogum quinque sensibus servare studeat, ut in die sanctae resurrectionis hostili servituti ereptus perfectam libertatem consequi mereatur. De Quadragesima a die Dominica post Quinquagesimam Coenae finitur. Haec vero diversos in se continet sensus. Primum quia juxta Moysi et Eliae[ f., add. exemplum], id est, legis, prophetarum, et Jesu Christi redemptoris nostri instructionem 46 sectantes, quidquid corporis nostri quatuor elementis subsistentis cogitatione et actu contra Decalogum contraximus, quotidiana afflictione emendemus. Tot enim diebus secundum physiologos humanum corpus intra matris uterum adita nativitatis die compaginatur. Tot enim[ f., dierum] circulo, carnem nostram macerando et bona operando, oportet nos unum corpus compaginari cum Christo. Quod autem juxta Gregorium triginta sex dies jejunii in se continent sex hebdomadae, demonstrat[ f., add. nos] decimas dierum anni debere cordis contritione et carnis maceratione Deo immolare. Post tempus vero beati Gregorii ad complendum numerum Dominici jejunii( 148) quatuor dies a sanctis Patribus sunt additi. Quod vero a capite jejunii usque ad Pascha inter Dominicales et feriales quadraginta et sex dies abstinentiae computantur, significat nos debere tot diebus templum Christi vitiorum impetu in nobis destructum, bonis operibus nos excolendo, restaurare, quot diebus templum Domini a Babyloniis destructum, a populo Dei restauratum esse perhibetur: quadraginta enim et sex annis reaedificatum est templum. Per Babylonios vitia exprimuntur. In capite jejunii( 149) legantur 47 sermones Patrum, a capite jejunii usque ad diem Coenae, ita, exceptis Dominicis, servetur. Post matutinas laudes( 150), laudes mortuorum tantum celebrentur. Quibus finitis( 151) septem psalmi, cum litania et orationibus, prostratis fratribus, decantentur. Post tertiam vero missa pro defunctis, post nonam missa celebretur diei.( 152) Prima vero post solis ortum cantetur. Capitulum post tertiam reservetur, quod missa matutinalis sequatur: et mox( 153) sexta dicta parvum intervallum fiat. Nona hora sua dicatur, quam missa diei sequatur,( 154) qua finita vesperae mortuorum dicantur; quas sine intervallo subsequatur vespertinale diei officium. Ante completorium, significante campana fratres in ecclesia congregentur;( 155) vigilia mortuorum agatur; deinde( 156) lectio collationis recitetur. Iterum pulsante signo completorium dicatur. Unamquamque horam diei sequatur pro fratribus unus de istis psalmis: Ad Dominum cum tribularer; Levavi; Laetatus sum; Ad te levavi; Nisi quia Dominus; Qui confidunt; In convertendo; pro defunctis semper De profundis.( 157) In omnibus horarum precibus semper Miserere mei, Deus, cui si placet( 158) unum psalterium psalmorum subjungatur. In vesperis 48 et matutinis nulla sanctorum commemoratio fiat; sed in ejus loco( 159) dicatur pro peccatis, scilicet in matutinis: Vivo ego, dicit Dominus, et oratio: Exaudi, Domine, supplicum preces; in vesperis antiphona: Quis scit si convertatur, quam oratio: Preces nostras, subsequatur, nisi tantum( 160) in vesperis Sabbati et matutinis, vel missa Dominicae diei, in quibus est sanctorum agenda memoria, quorum festa in praeterita evenerint hebdomada, secundum Laodicensis concilii decreta quae cum aliis quampluribus statuunt aliter in Quadragesima nullius sancti recolere festa. Sanctae Dei Genitricis annuntiationem licet Toletana concilia hoc tempore celebrari prohibeant, sed anticipandam octava ante Nativitatem Domini die decernant, tamen absque vestrae prudenti sagacitatis censura non audemus huic observationi inserere.

In capite jejunii nona dicta clerus et populus ante altare, ab unoquoque confessione singulariter facta, et poenitentia accepta, prosternantur, et sic ab episcopo vel a majore ecclesiae sacerdote absolvantur. Post( 161) incipiente episcopo antiphonam Immutemur,( 162) cinerem cum aqua benedicta tribuat, et sic cum antiphonis vel responsoriis afflictioni congruis ad quamdam 49 ecclesiam vel oratorium pergant: ubi dum pervenerint, finitis antiphonis, terrae se cuncti prosternant, et orationem Dominicam dicant. Sed( 163) ante processionem( 164) poenitentes ejiciantur. Sicque Miserere mei, Deus, cum precibus et oratione finiantur[ f., finiant].

Hic surgentes duo pueri litaniam incipiant. Hic ordo usque ad diem Palmarum quartis et sextis feriis servetur. In sequenti Sabbato, vel Ramis palmarum, quibus officia desunt, non hesternae feriae, sed officium praecedentis Dominicae celebretur. Primis duabus Quadragesimae hebdomadis,( 165) hymni in vesperis Ex more docti mystico in nocturnis et laudibus Summi largitor, et Audi benigne, cantentur. In aliis duabus, Ecce tempus, Clarum decus, Jesu quadragenariae. Aliis duabus, Vexilla Regis, Pange lingua, Lustra sex. Ultimis hebdomadis omnes horae diei cantentur cum responsoriis ibidem denotatis. A prima Dominica passionis usque ad diem Paschae legatur liber Jeremiae prophetae, Dominicis diebus tantum in primo nocturno. In quo tempore in introitu, neque in tertiis responsoriis in fine, Gloria Patri, dicatur, sed ejus loco responsorium repetatur. Antiphonae processionales: Cum sederit, Christe, Pater, In die cum venerimus, in Dominicis 50 quadragesimalibus ad processionem cantentur. In quarta feria quartae hebdomadae, varietas fit( 166) per adjectionem unius lectionis et unius responsorii; ipsa enim die scrutinium fit, in quo fide et moribus instruuntur catechumeni. Ob hoc( 167) traditur eis oratio Dominica, et symbolum, quod in sancto Sabbato Paschae debent reddere.( 168) In Sabbato quod Palmas praecedit, episcopum aut majorem ecclesiae pedes pauperum lavare ecclesiasticus ordo praecepit, et fratrum unumquemque, si potest, unius pauperis; ipsa enim die lacrymis Maria lavit pedes Domini, et quod ipsa fecit in capite, nos in membris debemus facere. Ipsa ergo die quandoquidem officium vacat, cantetur officium Dominicae non hesternae. Per duas hebdomadas passio Domini celebratur, id est per duo tempora: primum per Noe figuratur, et post per Christum completur; et per duo tempora, scilicet legis naturalis et legis litterae, justi licet bona promererentur, usque ad tempus gratiae cruciabantur, morte enim Christi tempus gratiae inchoavit. Dies palmarum ita celebretur.( 169) Post tertiam clerici cum ramis palmarum ad processionem pergant, qua finita officium festive celebretur. Tractum 51 quatuor clerici in cappis cantent. Passio Domini ipsa die, et tertia, et quarta feria, et sexta in omnibus ecclesiis legatur, et in omnibus passionibus, excepta sextae feriae( 170), Dominus vobiscum dicatur, Et cum spiritu respondeatur; sed cum dicit diaconus Passio Domini, nemo respondeat Gloria tibi, Domine. Ob hoc ergo ipsa die passio legitur, quia in ea Jerosolymam venit propria voluntate passurus. Decima enim die primi mensis agnus qui immolandus erat in pascha, in veteri lege jussus est domum introduci, id est, quinto die ante diem passionis. In quarta feria lectio legatur, quam responsorium sequatur, secundam lectionem tractus. His duabus lectionibus, dupla mors primi parentis, quae simpla Christi morte deleta est, significatur: quod hac die, quia in ea mors Christi consilio Judaeorum tractata est, recolitur. Per quinque versus tractus, quinque sensuum praevaricationis redemptio figuratur, et in passione quo citius Velum templi scissum est dicetur,( 171) cortina ante altare deponatur. Ipsa die vesperae mortuorum et vigilia non dicantur; sed in vesperis ipsa die, ut in festis,( 172) omnes pulsentur campanae ob reverentiam Dominicae coenae, et vesperae festive celebrentur. Post completorium 52 usque ad Sabbatum Paschae non dicatur Gloria Patri.

In quinta feria in nocturnis primitus campanae sigillatim post( 173) omnes simul pulsentur. Ante quidem viginti quatuor candelae a retro altare incendantur, quae secundum psalmos ac lectiones exstinguantur. In primo nocturno, lectiones de Jeremiae lamentationibus legantur; in secundo de expositione psalmi: Exaudi, Deus, orationem meam, cum deprecor;( 174) in tertio Evangelii expositio. Incipiente cantore antiphonam Traditor autem,( 175) quae etiam sola remansit candela exstinguatur, et Benedictus alta voce cantetur; quo finito, duo clerici, stantes retro altare, Kyrie eleison incipiant, quod ter alta voce pronuntient: duo alii in medio, in introitu chori sint alii duo. Et finita prima trina Kyrie eleison repetitione, mediis nihil dicentibus, ultimi, dulci voce. Domine, miserere respondeant. Chorus Christus Dominus usque ad finem succinat. Item bini Christe eleison una vice dicant, medii Qui passurus advenisti respondeant. Item alia vice primi Christe eleison, medii vero Qui expansis in cruce. Item Kyrie primi medii dicant: Qui prophetice prompsisti; ultimi et chorus quod primum. Item primi ter 53 simul Kyrie eleison nihil respondentibus mediis; ultimi et chorus quod primum. Eodem modo celebrentur matutinae cum suis lectionibus et responsoriis in die parasceves, et sancto Sabbato Paschae. Ex quo vero ultima candela ad Benedictus exstinguitur, lumen in ecclesia usque post ignis benedictionem non accendatur. In die coenae psalmi in omnibus horis, absque completorio,( 176) alta voce et cum tono cantentur. In tertia, et sexta, et nona, psalmos suum responsorium sequatur: et( 177) dicto versu ab aliquo puero, cum silentio fiant omnia quae sequuntur. Ipso die hora sexta populus ad ecclesiam conveniat. Si episcopus fuerit,( 178) convocatio poenitentium, et absolutio, chrismatis et olei consecratio, juxta episcopalem ritum ordinetur: ubi vero defuerit, in primis( 179) tam clerus quam populus prostrati in terra cum lacrymis et gemitu absolutionem criminum a majori sacerdote accipiant: et post cum processione in porticum, Miserere mei, Deus, dicendo, ad novum ignem de petra excussum pergant, quem cum aqua benedicta ac incenso benedicant.( 180) Quod in his tribus diebus novus ignis de petra excussus in ecclesia accenditur, et inde per caeteras domos 54 Christianorum defertur, lux deitatis, quae in carne Salvatoris latuerat usque ad passionem, et per passionem ac resurrectionem in ecclesia, id est in cordibus fidelium resplenduit, et post, eisdem novam doctrinam evangelizantibus, mundo insonuit, mystice ostenditur; quod in hasta fertur, Christus in cruce suspensus; quod in serpente, idem Christus, qui per serpentem in eremo figuratur. Mox ignem accipiat sacerdos in hasta cum cereo, revertaturque ad altare, psalmum Dominus illuminatio cantando. Sonantibus cunctis campanis officium inchoetur, et indutis duobus cantoribus cappis, diacono dalmatica, subdiacono tunica, festive celebretur.( 181) Si episcopus fuerit, Gloria in excelsis cantetur; sin autem, non. In hac vero die olei consecratio celebratur, et poenitentibus absolutio tribuitur. Quinta enim aetate venit ad nos Christus, oleo laetitiae prae participibus suis unctus, quaerere sibi cohaeredes, quos eadem unctione unctos, regni sui faceret consortes: quod facere eum posse nulli dubium est absque oleo, qui cuncta creavit ex nihilo. Sed quia juxta Apostolum ex visibilibus invisibilia intelligantur, per arborem oleae, quae pacis insigne vocatur, et fructum fert, cujus 55 pinguedine lassi et infirmi recreantur, et luminis gratia paratur, mysterium geri disposuit, quo peccatorum vulnere sauciati et virtutum robore debilitati, saluti aeternae restituerentur, et, fugatis peccatorum tenebris, veram in cordibus pacem ferentes, fidei lumine illuminarentur. Ipsa enim die, veteri legi, quae peccata puniebat, finem dedit, et primum sacrificium corporis et sanguinis sui, quo peccata solvuntur, instituit. Altaria etiam nudantur, quia comprehenso Christo, qui per altare figuratur, discipuli relicto eo fugerunt, et timore perculsi triduo latuerunt. Quod vero ab ipsa die( 182) usque missam noctis Dominicae, non fit sacramentorum consecratio, observatur juxta illud quod Dominus ait: Non bibam de hoc genimine vitis, usque dum bibam illud novum in regno meo. Regnum Christi fuit gloria suae resurrectionis: et ipsa die manducavit coram discipulis suis. Significatur etiam quod isto biduo non celebratur sacrificium, biduana moeroris afflictio, et jejunium apostolorum. Agnus Dei non dicatur; pax non accipiatur: quod etiam sexta feria servetur, falso enim pacis osculo traditur. In loco Agnus Dei communio Dominus Jesus cantetur. Quo finito( 183) sacerdos, manibus tenens 56 calicem, antiphonam Calicem salutaris incipiat. Hic sonent omnes campanae, quae non amplius pulsentur, usque ad Gloria in excelsis, in Sabbato sancto Paschae: sed( 184) loco earum percutiantur tabulae; et( 185) sex psalmi sequantur, scilicet: Credidi, Ad Dominum, Eripe me; Domine, clamavi; Voce mea, Benedictus, cum antiphonis suis. His finitis, sacerdos Coenantibus incipiat, et dum Magnificat cantatur, altare incensetur, et sic vesperae communionis oratione finiantur.( 186) Ipsa die plures hostiae consecrentur, quibus clerus et populus communicetur;( 187) et medietas hostiarum absque vino in crastino reservetur, unde( 188) iterum communicentur. Ipsae vero hostiae a sacerdote et ministris altaris indutis, cum processione, scilicet cum cereis et incenso, super quoddam altare honorifice deportentur, ubi cum nitidissimis linteaminibus optime recondantur. Ibi semper lumen usque ad ultimae candelae exstinctionem in matutinis ardeat.

Post prandium autem iterum ad ecclesiam omnes conveniant,( 189) nudantes altaria, cantantes aliquod responsorium, de vino et aqua benedicta abluant,( 190) sola aqua parietes et pavimenta. Per ecclesiam quae aqua benedicta abluitur mentes 57 fidelium, qui sacra confessione et lacrymarum inundantia mundari debent, designantur. Ait enim Apostolus: Templum Dei sanctum est quod estis vos. Per ablutionem pedum, humanorum mundatio affectuum. Quo acto( 191), in quadam domo conveniant, et Dominico exemplo mandatum faciant. Majores vero, linteis praecincti, Cum Dominus Jesus incipientes, caeterorum pedes lavent, et linteis tergant, cantantes antiphonas quae ibi pertinent. Similiter aquam manibus subministrent cum manutergiis. Hoc idem ab uno caeterorum et majoribus fiat. Quo finito, diaconus cum processione, dalmatica, caeterisque vestimentis indutus, cum cereis et incenso accedat, et evangelium Ante diem festum voce quidem lectionis legat. Quo lecto, diaconus taceat, et ita cum eadem processione ad portandam charitatem( 192) in refectorium pergant; et iterum diaconus evangelium ubi dimisit incipiat, et usque ad passionem perlegat.( 193) Unicuique fratrum vel episcopus, vel decanus, phialam vini exhibeat. Quo expleto, ipse et diaconus, et caeteri ministri resideant, et completorium cum silentio dicant.( 194) Mandatum pauperum mandatum fratrum praecedat, quod nullomodo praetermittatur, 58 et charitas eis juxta posse impendatur. In his tribus diebus omnis doctrina pastoris, scilicet: Domine, labia mea aperies, et Deus in adjutorium, silebit. Recessit pastor noster Christus, arietes gregis jam pastores Ecclesiae praedestinati disperguntur. Grex Christi timore perculsus plebeio more Dominum suum veneratur. Quod viginti quatuor candelae juxta psalmos, et lectiones, et hymnum Zachariae, exstinguuntur, apostolorum nocte ac die moestitiam designat: et iterum exstinctio trium dierum moestitiam septuaginta duorum discipulorum.

In sexta feria( 195) omnes horae, exceptis matutinis, in ecclesiam conveniendo cum silentio dicantur. Post matutinum fratres in claustro, aut, si deest, in ecclesia,( 196) psalterium cum litania communiter dicant, quo dicto omnes intra ecclesiam cum silentio privatas orationes faciendo usque ad officium sedeant. Hora nona percutiuntur tabulae ut in matutinis: omnes et ad ignem benedicendum clerici ut hesterna die pergant cum processione. Igne accepto ad ecclesiam redeant, et officium incipiant.( 197) Officium a lectione libri Exodi inchoetur, tractus sequatur: postea cum genuflexione a sacerdote 59 dicatur oratio Deus, a quo et Judas; post sequatur altera Osee lectio, deinde tractus Eripe me; deinde passio Domini secundum Joannem legatur, ad quam Dominus vobiscum non dicat diaconus, nec Gloria tibi, Domine, respondeat clerus: ipsa enim die omittenda est salutatio in membris, quae a traditore discipulo in capite falsa praecessit. Dum autem venerit ad locum ubi dicitur: Partiti sunt vestimenta mea,( 198) duo diaconi nudent altare sindonibus, quae prius sub evangelio fuerant posita. Altare significat Dominum, sindones apostolos, qui comprehensum Dominum relinquentes fugerunt. More autem lectionis passio legatur,( 199) excepta voce Domini quae in aliis dicatur, qua finita major sacerdos solemnes orationes[ f., dicat]. Oravit enim Christus in passione sua pro persecutoribus suis, dicens: Pater, dimitte illis; et in eis orationibus genuflectatur, excepta[ f., excepto] Judaeorum, qui falsa genuflexione Dominum illuserunt. Quibus expletis( 200) duo sacerdotes, casulis induti, antiphonam Popule meus cantantes, velatam crucem afferant: quibus alii duo, cappis induti, in medio choro stantes, Graecos versus Αγιος respondeant, omnesque alii Sanctus dicant, quod ter repetunt. Hoc ter repetito, 60 sacerdos veniens ante crucem antiphonam, Ecce lignum, incipiens, crucem discooperiat, quam mox ut viderint lacrymabili corde prostrati in terra adorent. Post sacerdos et subdiaconus se prosternentes adorent crucem, post illos omnis clerus, dehinc populus. Adoratio omnium ita fiat, ut( 201) uniuscujusque venter in terra haereat; dum enim juxta Augustinum in psalmo XLIII genuflectitur, adhuc restat quod humilietur; qui autem sic humiliatur ut totus in terra haereat, nihil in eo amplius humilitatis restat. Quo peracto crucifixus in commemoratione sanguinis et aquae fluentis de latere Redemptoris,( 202) vino et aqua lavetur,( 203) de quo post sacram communionem chorus[ f., clerus] bibat et populus. Post responsorium: Sicut ovis ad occisionem, cantando, ad[ f., locum] aliquem deferant in modum sepulcri compositum, ubi recondatur usque in diem Dominicum. Quo collocato, antiphona In pace in idipsum, et responsorium Sepulto Domino, cantetur. Post( 204) ministri crucis casulis induti afferant ad altare cum vino non consecrato reservatum corpus Domini, ubi a sacerdote incensetur, et ibi tantum Oremus: Praeceptis salutaribus, usque Sed libera nos a malo, a sacerdote dicatur. Pax Domini 61 taceatur, pacis enim osculo traditur Christus. Postea( 205) a majore ad minorem omnes communicentur. Post tabulis percussis vesperas sigillatim dicant, et sic( 206) ad refectionem panis et aquae pergant. Ad completorium redeant, quod sigillatim dicant.

In Sabbato sancto omnis ecclesia cum altaribus paretur. Omnes horae dici ut in Parasceve cum silentio celebrentur. In his tribus diebus Gloria Patri non cantatur, quia triduana in his sepultura Domini celebratur; per mortem enim designatur humiliatio, per gloriam exaltatio. Quia vero in Dominica, quae per noctem tertia dies sepulturae Domini computatur, propter gloriam resurrectionis non potest sepultura Domini celebrari, tertia celebratio constituitur a sanctis Patribus in die Coenae Domini, in qua se pro omnibus suis passurum apostolis innotuit, quia carnem suam ad vescendum in crastino passuram, sanguinem quoque effundendum simul eis tradidit.( 207) Nona hora diei( 208) percussis tabulis ad ecclesiam concurrat populus. Et sic clerus cum processione ad ignem benedicendum pergat: et eo benedicto atque incensato, cereus unus accendatur, qui ab episcopo aut a sacerdote, cum diacono 62 in quadam hasta, in cujus summitate effigies serpentis habeatur,( 209) cantante clero: Dominus......,.................. vita sua( Hic desunt haud pauca), id est, gaudium animae et gloria incorruptibilis corporis: albae enim vestes gloriam resurrectionis designant.( 210) Alba licet baptizatis uti, chrismali non nisi sacerdotes[ f., in] cultibus, quidem divinis. Post lumen datur in manibus, per quod Spiritus sanctus accipitur, quo bona operari mereatur. Per albedinem vestis munditia mentis designatur. Per lumen quod manibus accipitur, bona opera figurantur.( 211) Quod per septem dies albae vestes et chrismales portantur, cursus hujus vitae, in quo semper bono opere candidi esse debemus, exprimitur: de quo Salomon ait: Omni tempore vestimenta tua sint candida, et oleum de capite tuo non deficiat. Per oleum charitas designatur. Sex enim aetatibus mundus vergitur; requies animarum septima aetas computatur.( 212) Per octavam qua vestes deponuntur, regnum Dei, in quo charitas caeteraque bona opera cessabunt, designatur, et beata immortalitate vestiemur. Post( 213) duobus aliis Sancta Maria, intercede pro nobis, tertiam litaniam incipientibus, ad chorum redeat clerus: in cujus fine Agnus Dei cantetur, et sic 63 omnes cerei illuminentur: quia per Agnum Dei illuminatus est mundus. Post versus Suscipe deprecationem nostram, cum Gloria Patri dicatur, et iterum Agnus Dei repetatur. Deinde Kyrie eleison sequatur:( 214) post Gloria in excelsis, altare incensetur, et pulsantibus omnibus campanis alta voce finiatur. Oratione praeterea dicta et lectione lecta( 215), duo cappati in pulpito Alleluia, Confitemini, celebre cantent. Quo finito, duo seniorum in albis tractum, Laudate Dominum cantent. Per hoc Sabbatum, et Alleluia, quod sequitur tractus, prima vita, quae non fuit aeterna, sed lapsa est in aerumna, designatur. Per Alleluia enim gloria, et per tractum lamentatio figuratur; per graduale, quod Alleluia sequitur, sex aetates hujus mundi, in quibus bona operatione sic ad aeternam vitam pervenitur; per octavum Sabbati, in quo duo Alleluia cantantur, quibus duplex corporis et animae gloria designatur, octava beatitudo, quae absque moeroris consequentia aeterna manebit, exprimitur. Evangelio lecto, nec Credo, nec offerenda dicantur. Dicto Dominus vobiscum a sacerdote, respondet chorus: Et cum spiritu; dicto etiam, Oremus super oblata, et Vere dignum, totum officium missae solito celebretur. Dum ergo sacerdos Pax 64 Domini dixerit, pax non accipiatur. Agnus Dei, nec communio sequitur; sed( 216) communicato clero et populo vesperae cum uno psalmo, Laudate Dominum omnes, et cum antiphona alleluiatica dicantur. Post sacerdos antiphonam Vespere autem incipiat, et( 217) Magnificat cantato, et altari incensato, officium cum oratione post communionem finiat. Quod in Sabbato Paschae non incensum, sed thymiama secundum ordinem Romanum offertur, aromata quae a mulieribus parata sunt significantur. Quod offerenda, nec Agnus Dei cantatur, silentium mulierum, quae pavore perculsae Dominicam resurrectionem latenter nuntiaverunt, designatur. Sanctus vero, scilicet angelorum cantus dicitur, quia Domini resurrectionem non tacuerunt, sed aperta voce praedixerunt mulieribus. Diaconus Ite Missa est dicat, chorus Deo Gratias respondeat.( 218) Hoc peracto quoddam responsorium ad hoc pertinens cum versu cantetur, et post incensum benedicatur.( 219) Post prandium redeant ad completorium, quod per, Deus in adjutorium, incipiatur, et tres psalmi: Cum invocarem, In te, Domine, Ecce nunc, cantatis absque capitulo et versu ut in vesperis, Nunc dimittis, cum antiphona alleluiatica cantetur, et oratione dicta finiatur.