Reader

INCIPIT LIBER PRIMUS.

Quandoquidem sapientes eximiique viri, multa peritia imbuti, acta temporum, mutationes rerum, gesta ducum, praelia regum, seditiones urbium, commotiones populorum, polite ad tutelam juvenum et custodiam senum tractantes reliquere, et in posteris tutamen et multarum rerum solamen: decet nunc multo magis viros religiosos, spiritu divino repletos, suis sequacibus imo suis fratribus ad cautelam animarum simulque corporum, quicquid augmenti vel detrimenti prospexerint, benigne intimare ac praeclarissime dilucidare; quatenus suorum sequaces lacum serpentum et antrum aspidum, caveamque draconum silvasque leonum praevidentes, benigne edocti cauteque muniti, et ab illis se valeant eripere, et alios monendo a morte liberare, memores Salomonis Sapientiae dicentis:« Propterea habebo per hanc immortalitatem, et memoriam aeternam ab his qui post me venturi sunt» Ob hanc causam ecclesiam sancti gloriosissimique confessoris Ambrosii quam clare, lucide, atque ymnis, organis, symphoniis, melodiis per totum orbem terrarum emicuit, inquantum scientiola mea exprimere valuerit, prout comperi et in veritate didici, enucleare studebo. Igytur Ambrosius doctor, ut egregius pastor infulis praefulgens episcopalibus, Dei ecclesiam mirifice decoravit, et ut nobilis adletha lorica spiritualium virtutum adornavit, sibique desponsatam sociavit. Qui nutu divino huc a clementissimo imperatore totius orbis Valentiniano directus, meruit audire:« Vade, age non ut judex sed ut episcopus» Tanta enim gratia et tanta sua misericordia eum Dominus decoravit, ut inimicos patientissime converteret, et suis ovibus imo suis filiis rudimenta catholicae fidei ut verus magister et doctor ecclesiae caritative amministraret. Qui primus, id est maximus, metropolitanam regens cathedram, ordinationes presbiterorum, diaconorum, subdiaconorum, clericorum, laicorum, senum, juvenum, militum, populorum, virginum sacrarum et innupte manentium, maritarum, viduarum, orphanorum, peregrinorum, et hospitum lucidissime praeordinavit; et ordinando curiose quod sui ordinis religiositas exposcebat, facere curabat, ac faciendo alios mitissime edocebat, memor illius Evangelii dicentis:« Prius coepit Jesus facere quam docere.» Erat enim sapientissimus in praedicatione, disertus in judicio, cunctis fidelibus mitissimus, omnibusque infidelibus mitis, placidus, humilis atque serenus, providens dispensator, dans pabula fortibus, cibaria juvenibus, alimenta senibus, nutrimenta adolescentibus, memor apostoli dicentis:« Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem.» Enim providerat Dominus ab ipsis cunabulis sibi pastorem et ecclesiae suae beatum Ambrosium per favum mellis circa labia ejus distillantis, atque per Spiritum sanctum de se, quasi de eo noverat dictum:« De ore prudentis procedit mel et lac, favus distillans labia ejus, dulcedo mellis est lingua ejus.» Qui Spiritu divino administrante, pro captu cujusquam et scientia atque aetate docere studebat, sciens quod apostolus dicit:« Pascite gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gratiam sectantes, sed voluntarie, neque ut dominantes in cleris, sed formae facti gregis ex animo, ut, cum apparuerit princeps pastorum, percipiatis immarcescibilem coronam.» Et item apostoli Petri:« Ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam; in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem.» In via Dei firmus, catholica fide firmior, boni propositi infatigabilis; unde sapientissimus Salomon ait:« Esto firmus, fili, in via Dei et in virtute sensus tui et scientia, et prosequatur te verbum pacis et justitiae.» In tantum religionis honestissimae et honoris Ecclesiae Dei super omnes Italiae civitates ordinando episcopos ramos extendebat, ut sapientia Salomonis sub alterna specie de illo sermocinaretur, dicens:« Ego quasi therebintus extendi ramos meos, et rami mei honoris et gloriae.» Et item ejusdem ad corroborandos et collaudandos fideles in persona Domini et Ecclesiae insonuit hortando, dicens:« Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris, et flores mei fructus honoris et honestatis. Ego pulchrae dilectionis mater, et timoris et agnitionis et sanctae spei.» Sed cum dominus noster ac totius humani generis redemptor, rex et salvator noster Christus, omni humanae creaturae evangelium salutis mitissime per apostolos atque doctores Spiritu sancto amministrante denudasset, placuit sibi praeclarissimum virum atque doctissimum Ambrosium divina scientia fultum doctoribus illis, in tempore qui adherant, in ordinatione Ecclesiae suae et misteriis ejusdem, symphoniis, melodiis, ymnis, canticis spiritualibus sublimare. Unde nutu divino est factum ut, sicut Johannes apostolus et evangelistarum eximius inter ceteros discipulos privilegium tenens, divino admonitus spiraculo meruit dicere:« In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum,» sic beatus magister et doctor Ambrosius inter ceteros doctores eximius, Ecclesiam Dei prout Deus per clementiam suam atque sanctum Spiritum ipsam sibi concessit et permisit, omnibus modis atque omni conamine, die ac nocte meditando, scribendo, legendo, praedicando, exaltavit et mirifice decoratam ornavit. Mitigata Arrianorum perfidia atque scismaticorum devicta nequitia, quadam die ante natalem Domini, cum solus dictaret-- sed non erat solus, cum quo erat Deus-- ut bonus pastor ovile Dominicum ad Domini laudem animare et corroborare desiderans, cogitare coepit quomodo vel qualiter sacerdotes, diacones, ceterosque ordines, cantus, missas, vesperas, psalmos, et cetera divino cultu congrua atque convenientia praeordinaret, sive primus cantus denotaret, seu ante ordines et clericos ad officii gradus ordinaret. Visum est sibi et placuit ecclesiasticos viros catholica fide imbutos Deo devote ordinare, et assidue secum habere, ac illorum conscilio Domini ministrante gratia cuncta disponere. Qui cunctas sacras ac sanctas Scripturas et descriptiones patriarcharum, prophetarum supervidens, in quibus Deum et Salvatorem nostrum posteris omnibus ad salutem suam et proficuum aliorum in Christo credentibus prophetarum; prae ceteros visum est sibi patriarcham David de incarnatione Domini per partum virginis, et de passione per Judam proditorem, et de resurrectione, et de apparitione post resurrectionem, et quomodo scanderet coelos nubibus suscipientibus eum, videntibus discipulis, praeclare et lucidissime super cunctos prophetasse. Qui cum praevideret per Spiritum sanctum sibi collatum Ecclesiam Dei ornatam fidelibus et Deo devotam in Christo humiliter summaque cum devotione credituram: prophetando in multis argumentis confirmavit, et confirmando multis exemplis per sapientes et cantores, musicos atque doctores, quasi sponsam omnibus virtutibus adornatam Deo optulit. Unde beatus sanctusque doctor et magister Ambrosius velut strenuus miles ad vexilla praecedentium ducum ac ad bella imminentia unanimiter hanelantium prospiciens, imitari David eximium prophetarum magistrum studuit, et ad ejus exemplar et imitationem psalmos, cantus, symphonias, melodias, clericos, et omnia ecclesiastica officia, Deo opitulante et Spiritu sancto administrante, componere et praeordinare studuit. Cum enim Dominus omnipotens et Salvator noster Ecclesiae suae catholicae murum pararet adversus inimicos suos, et turrem erigeret David pro domo ecclesiae suae atque murum Israel, ut ejus sponsam ab infidelibus defenderet et gregem illi commissum a lupis rapacibus liberaret, qui, quandiu vixit, prout Deus per clementiam suam concessit, ecclesiae Dei ac populi sui et multarum civitatum curam gerens, de quacumque sibi per legatum intimabatur, prout nos in sacra ejus ystoria de eo scripta invenimus, ut bonus pastor sedule vigilabat, curiose circuens gentes diversas, atque civitates, tyrampnos, reges, duces, omnes in Christo convertebat, et unicuique civitati et cunctis fidelibus petentibus similiterque religiose quaerentibus episcopum ordinabat, et ordinatum summa cum laetitia consecrabat. In tantum enim Ecclesia Dei in manibus ejus pullulabat, ut omnes infideles in unum adunarentur, et tacite supponentes digitum ori suo dicebant:« Vere digitus Dei facit hoc, et operatur in eo.» Enim quamdiu vita ei comes fuit, laborans super multos fideles, ab aliquo gladium evaginante nusquam calupniatus est; unde dolens quod volebat esse nequivit, dicens in ymno:« Nequimus esse martyres, sed repperimus martyres.» Et ut in libro Paralipomenon legimus per David prophetam:« Non dimisit Deus quemquam calupniari eos, sed increpuit pro eis reges, dicens: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari.» Et iterum in praecordiis suis mutuo et tacite admirantes, Deum glorificabant in tantum, ut in illo quod scriptum est per sapientissimum Salomonem impleretur, dicens:« Narrate in gentibus gloriam ejus, et in cunctis populis mirabilia ejus, quia magnus Dominus et laudabilis nimis, et orribilis super omnes deos.» Tunc impletum est quod per eumdem dicitur:« Tonet mare et plenitudo ejus; exultent agri et omnia quae in eis sunt. Tunc laudabunt ligna saltus coram Domino, quia venit judicare terram.» Et quandoquidem Dominus ac noster Salvator per clementiam et misericordiam suam in tantum magnificavit et exaltavit et decoravit acta et mirabilia doctissimi et religiosissimi doctoris et confessoris Ambrosii, quantum multi codices eximii capere non possunt, et quantum multi strenui et sapientissimi viri atque scolarum magistri enarrare et enucleare multo sudore multoque labore posteris minime quiverint. Unde non decet me virum parva scientiola plenum in singulis ejus actibus immorari, cum mihi melius videtur, de tantis patroni miraculis et de tantis strenuissimis actibus omnino tacere quam parum dicere. At ut ad ea veniam ad quae mea intentio summoque studio anelat, ipsam sanctam Trinitatem et omnes sanctos corde et ore invocare non cesso, ut mihi quae scribenda sunt scribam et quae tacenda sunt reticeam per Spiritum sanctum suum concedat.

Igitur sanctus Ambrosius scientia divina imbutus, Spiritu sancto repletus, omni clero omnibusque catholicis fidelibus laicis indicto jejunio, ut Dominus ad honorem Ecclesiae suae et ad laudem divini cultus corda suorum aperire dignaretur, in quarto die quasi per quatuor Evangelia, per clementiam Dei et per revelationem Spiritus sancti septuaginta et duos sacerdotes, qui in primitiva Ecclesia episcopi vocabantur, ut B. Hieronymus doctor in quodam suo libro asserit, ordinavit; imitans verum magistrum et salvatorem Dominum nostrum Jesum Christum. Sicut enim Dominus et redemptor noster post incarnationem baptismumque quod in Jordane ter converso per Spiritum sanctum a Johanne praecursore atque baptista, qui plus quam propheta asseritur, accepit, elegit septuaginta et duos discipulos ad evangelizandum evangelium divinum, ut in evangelio Lucae evangelistae legitur et approbatum indubitanter tenetur. Unde bonus discipulus sapientem sequens magistrum, suos sacerdotes, imo suos filios, et ut dixi, suos episcopos, in opus ministerii sacerdotalis elegit eos confirmans et collaudans hortatur, dicens:« Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis.» In tantum enim illos actu et moribus et humilitate, scientia et patientia et obedientia et in cultu vestium et omnibus modis admonuit, ut si quis eos fortuitu in clero videret, non diceret filios esse virorum, sed affirmaret socios angelorum. Est et alia causa cur tot et tantos sacerdotes lucidissime ordinavit, quae me insequitur et quasi impatiens ad disserendum hortatur. Cum enim humanum genus sermone uno prius unitum, per superbiam postmodum diffusum et dispersum esse legitur quasi per septuaginta et duas varietates linguarum, sicut in libris Genesis invenitur( XI, 1), dicente Moyse, cum quo Deus loquebatur sicut loqui solet amicus ad amicum:« Erat enim terra labii unius, et sermo eorumdem. Cumque venissent in terra Senaar, dixit alter ad alterum: Venite faciamus nobis nomen et civitatem et turrim excelsam, cujus culmen pertingat ad coelum, et celebremus nobis nomen, antequam moriamur. Descendit autem Dominus, ut videret civitatem et turrim, quam aedificabant filii Adam, et dixit: Ecce unus est populus, et unum labium omnibus. Venite igitur et descendamus et confundamus linguam eorum, ut non audiat unusquisque vocem proximi sui! Atque ita divisit eos Dominus ex illo loco in universas terras, et cessaverunt aedificare civitatem et turrim prae nimia labiorum confusione. Et ideo vocatum est nomen ejus Babel, id est confusio, quia ibi confusum est labium universae terrae.» Unde propalatum est ut, quantum illorum intentio fuit prava et perversa apud Deum et angelos ejus, in tantum omni genti omnique populo innotesceret, relinquens in posteris exemplum, tanquam diceret:« Vos quibus scientia animi cum virtute corporis et ingenium operationis magis ab excelso Deo per bonitatem suam, quasi ymber super granum distillatum est, caute et sollicite providete vobismetipsis, ne quid nobis per superbiam et dementiam merito accidit, vobis in testimonium contingat, ut quod nobis male dulcoratis non creditis, vobismetipsis multis suspiriis fatigati quandoque credatis.» Etenim cum Adam a Deo in paradiso formatus, ad imaginem Dei figuratus, sicut novimus, Domino per Moysem dicente:« Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis,» et omnibus quae in paradiso Dei erant sibi concessis, praeter lignum scientiae boni et mali, de quo praeceperat ei Dominus ne comederet, dicens:« In quacunque die comederitis, morte moriemini.» Qui si caute studioseque ammonitionem et praeceptum Dei atque benigne admonentis tenuisset, ipse immortalis esset, et nos quasi Dei similes essemus. Unde vos studiose precor, ut quod Adam per inobedientiam criminose deliquit, et nos per nimiam superbiam confusi sumus et per omnium terrarum spatia dispersi, mutuo nos et merito, minime ob linguarum varietatem intelligentes, quod Deus ex summa dilectione humanatus, mortuus, suscitatus, vobis ad resuscitandum quod angeli in coelis per superbiam amiserunt, benigne concessit, si solerter studioseque in fide permanentes Domino opitulante steteritis, unde concessa custodiatis, et sanctam fidem custodientes bona opera faciatis, ut ad perfectum finem venientes quandoque in extremo examine judicii a dextera Dei positi cum gaudio audire mereatis quod Dominus clementer dixit:« Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est a constitutione mundi.» Ob quam enim causam sanctus Ambrosius septuaginta et duos discipulos sacerdotes ordinare voluit, ut quot fuerunt varietates gentium per dispersionem linguarum, tot essent sacerdotes ad salutem animarum nostrarum. At cum humanum genus quondam per orbem terrarum diffusum et dispersum, pecudum more oberrans, sese invicem sine jure et sine foedere confidens et lanians, regeretur et ut ab hostium incursione muniretur, per septuaginta et duos reges a Deo permissum et praeordinatum est, Quos cum sanctus Ambrosius per industriam summi Romani imperii orbem terrarum regere vidisset, placuit sibi, ad illorum salutem et omnium populorum septuaginta et duos sacerdotes Deo confirmante ordinare, quatenus singulum regem per singulum sacerdotem regalem intime percuteret, et docendo fidem Christi in Deo confirmaret, et confirmando in cunctis bonis virtutibus corroboraret, ut ad bravium pervenientes, quandoque Deo permittente cum Christo in coelis regnarent.

Quibus bene compositis salubriterque ordinatis, quendam sacerdotem religiosum virum qui primicerius vocaretur proposuit; qui quasi coepiscopus circa omnes in crimine laborantes potestatem a sancto Ambrosio magistro accepit, ut quod episcopus implere per se non posset, coepiscopus qui primicerius vocabatur, circa illos implere curiose studeret. Quin etiam locum in quo omnes convenirent insignivit, quod presbyterium usque modo a cunctis vocitatur; ubi omnes sacerdotes urbani in sexta feria vel Kal. convenientes, curiose in divinis ministeriis singulos perscrutabantur, itaque religiose circa divina ministeria, et indesinenter sese exercebant. Quo in loco universis consedentibus, quod Deus episcopo inspirabat, docebat. Deinde subepiscopus, qui coepiscopus usque modo et primicerius vocatur, secundum quod Deus administrabat, illos amonebat, dicens:« Contra stultitiam ministrate sapientiam, contra lasciviam castitatem, contra ebetudinem intellectum, contra praecipitationem conscilium, contra timorem fortitudinem, contra ignorantiam scientiam, contra duritiam pietatem, contra superbiam humilitatem; de qua sapiens quidam dicit:« Qui sine humilitate virtutes congregat, quasi ventum in pulverem portat;» Et ut est illud:« Humilitas omnia vincit, et ipsa a nemine superatur.» Praeter ista instruebat illos habere dilectionem Dei et proximi. Quibus completis, quod unicuique de propria causa expediebat, salubriter tractabat. Ita tamen omnia fiebant inter illos pacifice, et honeste tractabantur et sine dolo et sine invidia, ut quod in Actibus apostolorum legitur, in illos implebatur, dicens:« Erat illis cor unum et anima una;» et quamvis facies illorum essent diversae, unum cor et anima erat una. Quibus egregie viventibus et religiose degentibus, omnia cooperabantur in bonum, ut Apostolus testatur dicens:« Fratres, scimus, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, hiis qui secundum propositum vocati sunt sancti;» attendentes illud cyrographi:« Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum.» At quam fuerunt erga ministerium et ordinem suum solliciti, nemo nisi qui illo tempore fuerit, narrare quiverit, pertimentes illud quod dicitur:« Maledictus homo, qui opus Dei negligenter fecerit.» Unde accidit ut, dum quidam dux Gothorum extraneae gentis, nomine Ruilus, illos in festivitate sanctorum Nazarii et Celsi, et ad silentium polite ornatos et cum episcopo gradientes inopinate supervidisset, non illos tantum sacerdotes, sed episcopos credidit et affirmavit, dicens:« Certe cum ego fere totum orbem terrarum jussu Valentiniani imperatoris circumdedi et vidi, inquirens usum et mores ipsorum maxime et religiosorum episcoporum, nunquam tanto stupore et tam ineffabili admirati ne obrigui.» Qui videns et admirans haec, parum subsistit; tandem abiit, secum mirans quae viderat. Quibus odor sic facientibus misericordiae, pietatis et charitatis, castitatis, humilitatis, fraternitatis, scientiae et omnium virtutum quasi odor suavissimus circa omnes gentes maxime ad vicinas urbes refloruit; de quo Dominus ad Moysen dixit:« Sume tibi aromata, stracten, et onigona, galbanem boni odoris, et thus lucidissimum, faciesque thimiama compositum ope unguentarii, mixtum diligenter et purum.» Quos magister beatus et doctor Ambrosius cottidie ammonebat cantando, dicens:« Diligamus nos invicem, quia charitas Deus est, et qui diligit fratrem suum, ex Deo natus est et videt Deum, et in hoc charitas Dei perfecta est; et qui facit voluntatem Dei, manet in aeternum.»

At cum beatus Ambrosius supradictos sacerdotes Deo disponente ordinavit, visum est sibi ceteris cum fratribus, viginti quatuor sacerdotes, qui quasi cardinales essent, debere constitui. Quos Dominus et Salvator noster per revelationem Spiritus sancti in Apocalypsi dicente Johanne confirmat:« Vidi, et ecce viginti quatuor seniores, qui procident ante sedentem in throno, et adorabunt viventem in saecula saeculorum, et mittent coronas suas ante thronum, dicentes:« Dignus es, Domine Deus noster, accipere gloriam et honorem et virtutem, quia tua creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant et creata sunt.» Et:« Ceciderunt coram agno, habentes singuli cytharas et fialas aureas plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum, et cantant novum canticum dicentes:« Dignus es accipere gloriam et honorem, et aperire librum et signacula ejus, quoniam occisus es et redemisti nos, Domine, in sanguine tuo ex omni tribu et lingua et populo et natione, et fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes, et regnabunt super terram.» Est enim alia causa, quare viginti quatuor cardinales sacerdotes ordinavit: videlicet sicut naturalis dies viginti quatuor horis solidatur, sic misterium ecclesiae Ambrosianae per viginti quatuor cardinales aperiretur et regeretur; de quo die sanctus Ambrosius in Exameron( I, 10) ait:« Legem statuit, ut viginti quatuor horae diurnae atque nocturnae diei tantum nomine diffiniamus, ut si diceret:« Viginti quatuor horarum mensuram unius diei tempus est.» Quibus ordinatis archipresbiterum, a quo si quando in aliquo officio deviarent, placide emendati suaviterque correcti bono animo bonaque voluntate degerent, praeposuit. Cujus nomen princeps presbyterorum Latine resonat; archos enim Graece, princeps Latine dicitur.

Per idem tempus beatus Ambrosius septem diaconos, et quasi per septiformem gratiam Spiritus sancti eis per Spiritum sanctum manus imponens benedixit et ordinavit, imitatus apostolos Domini, qui post gratiam Spiritus sancti, quam in Yerusalem, quae Visio pacis dicitur, benigne acceperunt, in unum convenientes, septem diacones per Spiritum sanctum ordinaverunt. Septem ideo consecravit, quia septem sunt dona Spiritus sancti a Deo super fideles catholicos collata; vel ut cottidie ante thronum Dei quasi septem lampades bona vita optimisque moribus atque doctrina alios accendentes praeclarissime splenderent. Unde sanctus Johannes in Apocalypsi:« Septem lampades ardentes procedunt ante thronum, quae sunt spiritus Dei.» Quos praevidens sanctus doctor Ambrosius religiose viginti quatuor subdiacones ad honorem Dei et Ecclesiae suae ordinando benedixit. Quibus catholice ordinatis, omnibus magistros instituit, quorum unus archidiaconus, alius archisubdiaconus vocaretur.

Idem per tempus sanctus nomine Simplicianus archidiaconus, vir totius bonitatis, totiusque religionis, ac totius sanctitatis, et totius charitatis, totiusque pietatis, totiusque castitatis, gratiaque divina repletus, qui Romam tendens per legationem beati Ambrosii et ejus ammonitus scientia, Ecclesiam Dei et beati Petri apostoli multis haeresibus scissam dispersam atque divisam ad unitatem catholicae fidei revocavit; de qua Dominus dixerat ad Petrum:« Ego pro te rogaho, Petre, ne deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos.» Qui Dei Evangelium per omnes regiones urbis Romae disseminans, velut bonus et strenuus agricola colligens fructum centesimum tricesimum et sexagesimum, multos ad Christum convertebat. Inter quos quidam philosophus vir sapientissimus, nomine Victorinus, divitiarum magnarum credidit; quem Quirites Romani, ut dignus erat, pro patre et domino diligebant atque timebant. Quin etiam revelante Dei gratia reliquias beatorum apostolorum Petri et Pauli cum viris religiosis, qui cardinales vocabantur, et cum omnibus Romanis quos catholica fides devotos habebat, mirifice summaque cum devotione condidit et ornavit. Revertens beatus Simplicianus ab urbe Roma ad beatum magistrum et reverendissimum Ambrosium, reliquiarum particulam apostolorum Petri et Pauli curiose summaque devotione ei obtulit. Quo facto beatus Ambrosius summo gaudio summaque laetitia omnium aliorum apostolorum reliquias studiose acquisivit. Quibus adquisitis, honestissimam basilicam ad modum crucis in Romana parte inter portam quam Romanam vocant, et arcum qui Romanus Triumphalis dicitur, honorifice condidit, in qua omnium apostolorum reliquias summa cum diligentia summoque studio, magnoque cursu episcoporum, clericorum, laicorum, mulierum, juvenum et senum urbium vicinarum apposuit, unde usque hodie basilica apostolorum vocatur. At quid idem sanctus Ambrosius super hanc Ecclesiam dictaverit et sancti Nazarii honorem versificavit, ore proprio audiendo cognosco:

Quo in tempore notarios ordinavit, qui acoliti usque hodie vocantur, quibus magistrum praeposuit. Et lectores, ut invenit, confirmavit, multum laudans et eos magnificans. Et quandoquidem per multa tempora per multos episcopos noverat cum primicerio suo ordinatos, timuit aliquid dicere, et confortans eos in omnibus gratias agens benedixit. Ut autem omnia essent perfecta, decem viros religiosos quasi per decalogum legis super decem ordines praeposuit: in primis primicerium presbyterorum, in secundo archipresbyterum, in tertio archidiaconem, in quarto archisubdiaconem, in quinto notariorum magistrum, in sexto primicerium lectorum; in septimo puerorum magistrum, qui magister scolarum dicitur. In octavo hostiariorum, qui custodes vocantur. In nono vero virorum et mulierum Deo devotarum, qui cottidie offerunt panem et vinum, Novum et Vetus Testamentum significantes; hii enim ne populus vacuus videatur, cottidie panem et vinum Deo offerunt. In decimo saecularium virorum. His omnibus completis, constitutis et ordinatis, devote suum ordinem servabant et invicem omnes sese obediebant, de quibus dicit Apostolus:« Obedite praepositis vestris in Domino, et illis subjacete;» et item:« Per charitatem servite invicem.» In quorum specie Dominus discipulos suos ammonet, dicens:« In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si,» etc. Itaque« dilectio,» sicut dicit Apostolus,« erat illis sine simulatione, odientes malum, adhaerentes bono, caritatem fraternitatis invicem diligentes, honorem invicem praevenientes, sollicitudine non pigri, spiritu ferventes, Domino servientes, spe gaudentes, in tribulatione patientes, orationi instantes, necessitatibus sanctorum communicantes, hospitalitatem sectantes, habentes autem donationes secundum gratiam quae data est illis differentes, secundum gratiam prophetiae, secundum rationem fidei, sive ministerium in ministrando, sive qui docet in doctrina, qui excedatur in exhortando, qui tribuit in simplicitate, qui praeest in sollicitudine, qui miseretur in ilaritate.»

Cujus laborem videns beatus postea Simplicianus quia Dominus Ecclesiam suam permultum pullulare crescere et habundare faciebat in manibus ejus, tres viros cantu peritos adjunxit necnon 28 sacerdotes, qui cum aliis 72 conjuncti faciunt 100, quapropter Deciesdeni vocantur. Inde est quod decumani vocantur, seu quia cum 24 cardinalibus hujus urbis officia implentes, postmodum ab omnibus decimas cunctorum suscipiebant, vel quia totius metropolitanae regimen in cunctis officiis sedule degebant ecclesiae, quamobrem decus majorum vocati sunt. His omnibus compositis et ordinatis secundum dignitatem quam a beato Ambrosio acceperat, polite induti ferulas superius et inferius ornatas corio ad ostendendum, cujus offitii vel dignitatis essent, in manibus cotidie deportabant, quatenus unusquisque subditos suos in virga et in baculo corrigeret et emendaret. De qua per Prophetam dicitur:« Virga tua et baculus tuus ipsa me, Domine, consolata sunt.» Ideo primicerius presbyterorum ammonet subditos sibi creditos per virgam Dei dicentes ad Moysen:« Non habebis Deos alienos coram me.» In secundo archipresbyter suos docebat dicens:« Non faciatis vobis sculptile neque omnem similitudinem quae est in coelo et quae est in terra.» In tertio archidiaconus suos docebat:« Non assumetis nomen Domini Dei vestri in vanum.» Et eadem praecepta, quia majora sunt, majoribus commendata videntur; cetera autem prout unicuique ordini convenit, disposuit et ordinavit, scilicet ut quot fuerunt plagae circa Pharaonem in Egipto ad mortem, tot essent remedia salutis in vita, in Veteri et in Novo Testamento. Unde factum est ut, si quis in aliquo oberrans peccaret, per unum decem emendaret. Quibus completis religiosissimeque ordinatis, antiphonas, responsoria, psalmos et cetera quae divino cultui erant apta, cum viris tantum supradictis musica arte mirifice imbuti componere, docere et psallere satagunt; quatenus secundum illud Daviticum psallerent dicens:« Canticum novum cantabo tibi, in psalterio decem cordarum psallam tibi( Psal. XLII, 9).» Itaque Ecclesia Dei germinare et pullulare inchoavit, et quasi lilium inter spinas, sic per omnes gentes odoris suavitatem dedit. Nam quam lucidissime et quam discrete cuncta per dispensationem Dei constituit et ordinavit, non est mei arbitrii edisserere, sed Dei, qui cuncta nutrit et disponit, tribuere et ejus dono assignare.

Eodem tempore contigit ut quidam sapiens, tamen Manicheorum errore seductus, nomine Augustinus, argumentis dialecticae armatus, et postea Dei fidelis et catholicus vivens episcopus, cum in ecclesia hyemali non orationis curiositate, neque secundum causam utilem videndi et audiendi Domini mysterii, sed reprehendendi gratia beatum Ambrosium de incarnatione Domini ad populum tractantem et praedicantem, oblitus sui et suorum omnium cogitationum, pallens et tremens omnibus qui aderant videntibus obriguit. Quinetiam finita admonitione, quam ad populum beatus Ambrosius ministrabat, privatim ad eum Augustinus pervenit. At beatus Ambrosius cognita ejus scientia, patefactaque ejus disciplina, quid in arte valeret, qualiterque in fide dissentiret catholica et per Spiritum sanctum cognoscens, qualiterque fidelis et catholicus futurus esset, placidissime et multum caritative eum suscepit. Itaque laetabatur beatus Ambrosius super eum, sicut in Evangelio de quodam patre legitur, qui cadens super collum filii sui quem perdiderat, et imponens anulum suum in digito ejus plorans deosculabatur eum, et improperans alium fratrem zelo nimiae insidiae ductum dixit:« Hic frater mortuus fuerat et revixit, perierat et inventus est.» Et item sicut in alio evangelio de pastore bono legitur, qui, relictis nonaginta novem in deserto, quaerens invenit ovem quam perdiderat, et imposita in humero suo, gaudet, et veniens convocat amicos et vicinos suos, dicens:« Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam quam perdideram.» Unde Dominus dicit:« Amen, amen dico vobis, quia majus gandium in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia.» et ut in alio loco legitur de muliere illa, quae laetata est super drachmam quam perdiderat; et convocat amicas et vicinas suas, dicens:« Congratulamini mihi, quia inveni drachmam quam perdideram.» Tandem nutu divino, non post multos dies, sicut multis videntibus et sibi consentientibus palam oberraverat, sic in fontibus qui beati Johannis ascribuntur, Deo opitulante a beato Ambrosio, cunctis fidelibus hujus urbis adstantibus et videntibus, in nomine sanctae et individuae Trinitatis baptizatus et confirmatus est. In quibus fontibus, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis, Te Deum laudamus decantantes, cunctis qui aderant audientibus et videntibus simulque mirantibus, in posteris ediderunt quod ab universa Ecclesia catholica usque hodie tenetur et religiose decantatur. Et quasi ditati multis divitiis et inaestimabilibus margaritis, mutuo in Deum laetantes, et cum gratiarum actione cibum sumentes laetati sunt, et gaudio magno gavisi in Deo confortati sunt.

Interea praeter illa, quibus clerum suum cotidie informabat, quaedam omnixe et inviolabiliter conservanda atque tenenda et super omnia custodienda sacerdotibus tradidit; scilicet ut quatuor principalia conscilia, in quibus Graeci et Latini et catholici fideliter concordant, tenerent, in quibus catholica fides integra et inviolata permanet. Quin etiam ab apostolis et aliis sanctis episcopis illa quatuor conscilia dicebat ita esse sancta et confirmata, ut si quis in illis aliquid augeret vel diminueret, anathematizatus et excommunicatus permaneret. Itaque sicut quatuor evangelia sunt observanda et tenenda et credenda, sic ista quatuor in omnibus conscilia. Quae conscilia quantum timori et quantum amori quantaeque reverentiae beato Ambrosio fuere, ipse super Nicaenum conscilium in epistola ad clementissimum Valentinianum augustum directa ostendit, dicens:« Meritoque conscilium istud exorreo, sequens tractatum conscilii Nicaeni, a quo me nec mors nec gladius poterit separare. Quam fidem et parens clementiae tuae Theodosius beatissimus imperator et sequitur et probavit; hanc fidem Galliae tenent, hanc Hispaniae cum pia divini Spiritus confessione custodiunt.» Est enim in illis ut nemo per aliquam occasionem turpis vitii incurrat, incontinentem se videns vel fratrem suum, nisi circumveniat in negotio. Ob quam causam molitum in Ecclesia universali, ut sacerdotes aut virgines erant, aut caste cum uxoribus manebant: quatenus si Deus praeordinasset, ut si aliquis ad episcopatum annuente Deo veniret, vel virgo vel unius uxoris vir inveniretur. Unde dicit Apostolus:« Oportet episcopum inreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, pudicum, ornatum, hospitalem.»

Transactis annorum multis curriculis, vivente tamen beato Ambrosio, gravissima dissensio inter sacerdotes monogamos et alios sub virginitate aut castitate degentes in synodo coram apostolico orta est. Quamobrem orta dissensio inter sacerdotes monogamos et alios caste simulantes se vivere, fere usque ad mortem et ruinam suorum et aliorum devenerunt. Quod factum est apostolico imperante, et multis catholicis episcopis exhortantibus, in judicio beati patroni nostri Ambrosii a partibus ambabus datum est, affirmantes quicquid ipse diceret, tenerent et firmum atque sanctum haberent. At beatus Ambrosius videns atque cognoscens sensus humanos, et sancta conscilia, et omnes pronos ad peccandum, maxime propter incontinentiam, sciens aliquem neque virginitatem neque castitatem nisi a Deo posse habere, os suum aperiens, quod in libro jam dictaverat de officiis, ait( I, 50):« De monogamia sacerdotum quid loquar? Quin una tantum permittitur copula, et non repetita, et haec lex est non iterare conjugium,» et sic dicens statim illos, qui peracta castitate esse videbantur, condescensionem et charitatem circa fratres suos minime habentes, compescuit; de qua dicit Apostolus:« Si habuero tantam fidem, ut montes transferam, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nichil sum.» Sed sese non videntes, et illud quod dicit Apostolus minime intelligentes, dicens:« Tu quis es qui judicas alienum servum? suo domino stat, aut cadit; stabit autem.» Sed revocans ad amorem fraternitatis verbum apostolicum, introducens dixit:« Deus non vult coacta servitia; et ita noli fratrem tuum contristari, neque prodere, pro quo Christus mortuus est.» Itaque Graeci sacerdotes Ambrosianam tenentes sententiam, usque hodie sancitum et pro lege sacra habent, ut quando in sacerdotio unguntur, aut virginitatem exinde promittunt, aut uxores in testimonio virorum bonorum sibi sociantur; et si contingit quod uxor sua moriatur, aut caste vivunt tenentes sacerdotium, aut sacerdotium amittunt, si se amplius alicui feminae sociantur. Quorum Ecclesiam in quamplurimis officiis beatus Ambrosius venerabiliter imitatus est. Quin etiam sacrificium eorum, scilicet fermentatum, cum nostro, scilicet azymorum, in celeberrimis festivitatibus, maxime in resurrectione Domini ad collaudandum et confirmandum atque roborandum, angelis administrantibus et sanctificantibus, benediceret, confirmaret et consecraret. Unde idem ait sanctus Ambrosius:« Stant angeli ad latus altaris, et sacrificant sacerdotes corpus et sanguinem Christi psallentes et dicentes: Gloria in excelsis Deo.» Sed Deus et Dominus noster, volens tantum et tam magnificum episcopum velut emeritum militem multum in militia Domini sui triumphantem et desudantem, multis praemiis multisque honoribus ineffabilique remuneratione honorificare et glorificare, de ergastulo carnis ad aeternam gloriam angelicis choris stipatus exire praecepit. Unde dicit Apostolus:« Quod oculus non vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se.» Qui clerum sibi commissum et oves a Deo sibi creditas precibus et vocibus atque lamentis moriens Deo, in quo sunt omnes thesauri scientiae absconditi, instanter commendabat. Insuper per Spiritum sanctum intelligens, multos pseudochristos et pseudoprophetas in vestimentis ovium venturos, Ecclesiam Dei et populos ejus per falsam doctrinam subversuros, de quibus Dominus per Evangelium dicit:« Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces.» Hoc praevidens sanctus et reverentissimus Ambrosius, clerum ac populum Deum orans cotidie armabat, dicens:« Libera nos ab haereticis, ab Arrianis, a schismaticis, a barbaris, quia tu solus Dominus, tu solus altissimus, Christe.» Quo exiente de corpore quantus dolor nobilium, et quantus gemitus clericorum, et quantus planctus orphanorum, et quanta crebra monachorum, suspiria interfuere, mea lingua narrare, et meus calamus scribere non valet, et obsequium quantis ejus miraculis coruscavit, mihi enarrare non vacat. Sed ordinato beatissimo Simpliciano in episcopatu, quod minus esse videbatur, Deo adjuvante implevit, et quod ordinatum invenit inviolabiliter tenuit et firmavit, ita ut nullus episcopus amplius augeret aliquid aut diminueret.

Determinatis ac definitis sanctae Ambrosianae ecclesiae ordinibus, datisque figuris rationalibus in quibus Deus per clementiam suam sancti Ambrosii suffragiis non immerito aperire posteris benigne concessit, nunc qualiter ipso adjuvante catechumeni ecclesiam yemalem ingrediantur, secundum ordinem quem vidi cordeque cognovi, et a fidelibus comperi, fideliter edicam, quave causa regias ecclesiae ejusdem occidentales non introeant, ac super sanctum crismon a subdiacono et host ariis ut doceantur, introducantur, caritative intimabo. Igitur catechumeni, quibus jam Deus per suam summam misericordiam, sale degustato sapientiae, et naribus et auriculis sputo sacerdotis delinitis, nec non saeculo et pompis ejus abrenunciatis, manuque sacerdotis ecclesiam intrandi licentia quodammodo concessa est, subdiacono et hostiariis eos introducentibus, intrant ecclesiam a parte orientis. Unde ab oriente? Quoniam summa Dei sapientia oriens ex alto illuminavit eos qui in tenebris et in umbra mortis sedebant, propheta attestante, qui ait:« Sedentibus in tenebris et umbra mortis, lux orta est eis.» Et item prophetarum eximius David:« Exortum est in tenebris lumen rectis corde.» His omnibus ingredientibus, sacerdos et diaconus clauso cum evangelio, ut cognoscant sancti evangelii secreta indigni esse videre, et ne illi videant qui videre non debent, et audiant qui servare non possunt, et subdiaconus cum thuribulo incensi, ut in conspectu Dei per boni odoris operam quandoque appareant, seu diabolus per sanctae fidei devotionem, qui eos per multa invaserat tempora, inremeabiliter ipsos deserens fugiat, et cereo ardente, Spiritus sancti praesentiam significans, obviantur. Quo facto, cum ad sanctum crismon ducti sunt, studiose ac religiose super eodem quid significat docentur:« Vos, quos Deus ad imaginem et similitudinem suam ab initio omnia praevidens benigne creavit, hoc signum alpha et ho continens quid significat, corde et auribus animi cognoscentes percipite. Itaque quod A. ω videtis, primum et novissimum coeli et terrae creatorem et omnium creaturarum auctorem credite; de quo quod Esayas propheta Spiritu sancto repletus dicat, audientes cognoscite:« Ante me non est formatus Deus, et post me non erit. Ego sum, ego sum Dominus, et non est absque me Salvator. Delevi ut nubem iniquitates tuas, et quasi nebulam peccata tua. Ego sum, ego sum ipse, qui deleo iniquitates tuas propter me, et peccatorum tuorum non recordabor.» Dei omnipotentis designata notitia, qualiter ante saecula et in saecula et post saecula fuit et est et erit, quaque pietate verbum, cum quo ab initio ante saecula omnia componens coelos paravit, incarnari Spiritu sancto concipiente permiserit, et quomodo homo natus est ex virgine, suo sanguine pretioso humanum genus redemit, ac vulneratus et sicut ovis ad occisionem ductus sit, cognoscite. Cinerem, cujus pulvere crismon est totus signatus, Christus est dominus qui carnem de virgine suscipiens, cinis ut homo mortalis, Deus de Deo, lumen de lumine, Spiritu sancto concipiente factus est. Crucem autem, quam in cruce conspicitis, Christus est Deus dominus ac noster redemptor, qui nos crucis patibulo suo sanguine pretioso, quasi ovis ductus ad immolandum, immeritos redemit. Unde Ysaias propheta:« Sicut ovis ad occisionem ductus est, et quasi agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suum in humilitate.» Item:« Vulneratus est propter iniquitates nostras, afflictus est propter scelera nostra.» Passus autem pro nobis mortem ac multas injurias, ammonet nos, dicens cottidie:« Revertere ad me quoniam redimi te. Laudate, coeli, quoniam fecit Dominus misericordiam.» Cilicium praeterea quod his figuris subesse conspicitis, peccatores vos esse conspicite et aeterni regni gloriam primi parentis praevaricatione amisisse. Unde ad Deum vestra peccata plangentes corpore et animo convertimini; de quibus Dominus per prophetam:« Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio et fletu et planctu( Joel II, 13), quia nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat.» Itaque, fratres karissimi, imitemur ambitu in cinere et cilicio, cum propheta jejunemus et ploremus ante Deum, quia multum misericors est dimittere peccata nostra. Cum autem ad sacri baptismatis sacramentum Deo annuente in proximo veneritis, catholicae fidei documentis imbuti, gaudentes per bonorum operum perseverantiam beatitudinem aeternae gloriae credite acquisisse, quam olim prothoplausti Dei mandatum praevaricantes inconsulte amiserunt. Praeterea quod omnia signa haec e cinere facta conspicitis, vos esse mortales cognoscite, ac sperate in eum, qui vos redimere suo sanguine pretioso dignatus est. Quod autem octo virgulas protendentes ad speram videtis, octo beatitudines fidelibus fore promissas a Deo in aeternum cum Christo semper mansuras, sive quia octo sunt hujus saeculi et futuri quasi in spera die noctuque currentes aetates, de quibus quidam sapiens:« Sex etenim sunt hujus saeculi aetates, notissimis temporum distinctae articulis, in quibus pro Deo laboribus insistere, pro adipiscenda requie sempiterna ad tempus operari necesse est. Septima est aetas non in hac sed in alia vita quiescentium usque ad tempus resurrectionis animarum. Octava autem aetas ipsa est dies resurrectionis, sine ullo temporis fine beata.» Sed ubi sunt istae beatitudines, nisi in spera, hoc est in Deo, qui non clauditur fine nec initiis augmentatur? Quin etiam speram illam rotundam, fine et initio carentem, quam haec omnia continentem videtis, est ipse qui in Apocalypsi loquitur, dicens:« Ego sum alpha et ho, principium et finis.»

Crucis antiphona, qua mysterium Dei et sanctae Ambrosianae ecclesiae praerogativa cottidie adornatur, allegoriam reverentissimam comprehendere et continere approbatur. Dum enim canticum quod Zacharias Johannis propheta ad Dei honorem prophetavit, cantatur, ac lectionibus perlectis, lectores suo cum magistro et hostiarii choro ordinibus majoribus dimisso tollunt de sacrario tres cruces argenteas, et summa cum reverentia foris ecclesia deportantes, tribus cereis unicuique superardentibus, sancti Spiritus praesentiam significans, ecclesiae regias ordinate intrant. Bene de secretario cruces tolluntur, quia de secretis Dei nobis apparuit Christus, cujus cruce muniti, ab omni potestate aerea ipso protegente liberamur. Cruces de secreto tolluntur, quia de secretis terrore gentilium populi crucem Christi bajulantes, Dei ecclesiae limina ut Christum sequantur devote intrant. Unde Dominus per Evangelium intonat dicens:« Qui crucem Christi bajulaverit, salvus erit.» Tres ideo sunt cruces, ut omnes tres mundi partes, videlicet Asia et Europa et Affrica, coeli et terrae Creatorem cognoscentes, Verbum quoque sanctum de Virgine natum ac Spiritu sancto conceptum credentes, Unitatem in Trinitate, et Trinitatem in Unitate actualiter confiterentur. Quae omnia fidelissimi catholici, catholica fide a Deo imbuti Patres nostri in concilio Nicaeno confitentes dixerunt:« Fides autem catholica haec est, ut unus Deus in Trinitate et Trinitas in Unitate veneretur.» Intrantes autem lectores et hostiarii cum signis, inveniunt archiepiscopum extra chorum, archidiacono dextram et archipresbytero laevam regentibus, nec non ipsum ut Moysen verum sustentantes; quatenus gratia sancti Evangelii, Novi ac Veteris Testamenti sententiis ac figuris, confirmaretur, sive dilectionis Dei et proximi sanctae Ecclesiae quasi columpnis sustentaretur et aleretur humanis, ut ad coelorum gaudia Deo annuente ascendere et volare mereretur. Unde sanctus Prosper ait:« Qui caret istis geminis alis virtutum, non habet unde volet ad regna coelorum.» Quibus introgressis ac secundum ordinem ordinatis, cum Propheta Deum laudante cantant« In excelsis,» secundum quod dicit:« Laudate Dominum de coelis, laudate eum in excelsis. Ipse enim dixit et facta sunt; mandavit et universa creata sunt.» Exinde cardinales 24 et notarios multos a parte orientis inveniunt, nec non ab altera parte occidentis diaconos 7 et subdiaconos 24 vultibus eorum ad orientem versis, secundum quod dictum est:« Ab occidente et oriente venient, et recumbent cum Abraam, Ysaac et Jacob.» Interea signis elevatis, sicut ordinis religio exposcit, antiphona sexies extra chorum in corpore ecclesiae magno clangore decantatur. Unde Ysaias propheta loquitur dicens:« Omnes habitatores urbis, qui moramini in terra, cum elevatum fuerit signum in montibus, videbitis et clangorem tubae audietis.» Antiphona autem sexies decantata, ventum est ad chorum, ubi omnes ordines in communi semel ipsam vocibus altis atque sonoris cantant. Sic enim septies, universis in suum locum astantibus, ad Dei honorem et gloriam decantata, septem dona sancti Spiritus clementer fidelibus esse donata ostendunt. At ut ea quae dixi et dico vera appareant, sententiis sanctorum et gloriosissimi confessoris nostri Ambrosii confirmare et approbare satagui. Qui quibus modis quibusque de causis ymnos et cantus cantavit, audi non me, sed ipsum in Beati Immaculati tractatu( VII, 25):« Quae enim bene tenemus, cantare consuevimus; hymni nobis, canticum nobis, psalmi nobis justificationis sunt. Psallam spiritu, psallam et mente.» Ut expelleret et eliminaret oblivia a domo sancta sua, cantores sibi fecit verus Salomon, qui toto spiritu conquirendae cognitioni divinitatis intenderent, nec psallentes deessent ecclesiae suae, quorum cantu nequam spiritus fugaretur. Prophetae quoque ut prophetarent, psallendi peritos videbant psallere, quod suavi invitata dulcedine spiritualiter gratia infunderetur. Et in Evangelio legimus, in domo patris illius filium recuperantis percrepuisse symphoniam, qua epulantes delectabantur fideles; perfidus autem impatienter audiebat. Dulcis igitur cantilena, quae non corpus effeminat, sed mentem animumque confirmat. Ideoque canticum dicitur dum testamentum, quia remissionem peccatorum Dominique justitias in Scripturis evangelicis suavi mentis exultatione concinunt. Ipse quoque Dominus non dedignatus est dicere:« Cantavimus vobis, et non saltastis.» Et Propheta:« Cantabiles mihi erant justificationes tuae;» et item:« Psallam tibi Deus in cythara, Sanctus Israel. Gaudebunt labia mea, cum cantavero tibi, et anima mea, quam redimisti.» Cantabat haec laetus, tanquam his melioribus epulis pasceretur. Denique cantavit Moyses, qui legem accepit. Cantavit autem Maria soror Aaron in tympanis et choris. Et ut populi intra se velut mare procellosis tempestatibus dissidentis animos mulceret, ait in libro Exameron( III, 5):« Plerumque mari comparatur Ecclesia, quae primo ingredientis populi agmine totis vestibulis undas vomit, deinde in oratione totius plebis tanquam undis refluentibus stridet, cum responsoriis psalmorum, canticis virorum, mulierum, virginum, parvulorum, consonus undarum fragor resultat.»