Lucretius
On Rerumnat
On Rerumnat 5.1205
Choose a text
More by Lucretius
—
Perseus Lat1
5.1
Quis potis est dignum pollenti pectore carmen
5.2
condere pro rerum maiestate hisque repertis?
5.3
quisve valet verbis tantum, qui fingere laudes
5.4
pro meritis eius possit, qui talia nobis
5.5
pectore parta suo quaesitaque praemia liquit?
5.6
nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.
5.7
nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,
5.8
dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi,
5.9
qui princeps vitae rationem invenit eam quae
5.10
nunc appellatur sapientia, quique per artem
5.11
fluctibus et tantis vitam tantisque tenebris
5.12
in tam tranquillo et tam clara luce locavit.
5.13
confer enim divina aliorum antiqua reperta.
5.14
namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris
5.15
vitigeni laticem mortalibus instituisse;
5.16
cum tamen his posset sine rebus vita manere,
5.17
ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis.
5.18
at bene non poterat sine puro pectore vivi;
5.19
quo magis hic merito nobis deus esse videtur,
5.20
ex quo nunc etiam per magnas didita gentis
5.21
dulcia permulcent animos solacia vitae.
5.22
Herculis antistare autem si facta putabis,
5.23
longius a vera multo ratione ferere.
5.24
quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus
5.25
ille leonis obesset et horrens Arcadius sus,
5.26
tanto opere officerent nobis Stymphala colentes?
5.27
denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis
5.28
hydra venenatis posset vallata colubris?
5.29
quidve tripectora tergemini vis Geryonai
5.30
et Diomedis equi spirantes naribus ignem
5.31
Thracia Bistoniasque plagas atque Ismara propter
5.32
aureaque Hesperidum servans fulgentia mala,
5.33
asper, acerba tuens, immani corpore serpens
5.34
arboris amplexus stirpes? quid denique obesset
5.35
propter Atlanteum litus pelagique severa,
5.36
quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?
5.37
cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,
5.38
si non victa forent, quid tandem viva nocerent?
5.39
nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum
5.40
nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est
5.41
per nemora ac montes magnos silvasque profundas;
5.42
quae loca vitandi plerumque est nostra potestas.
5.43
at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis
5.44
atque pericula tumst ingratis insinuandum!
5.45
quantae tum scindunt hominem cuppedinis acres
5.46
sollicitum curae quantique perinde timores!
5.47
quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantas
5.48
efficiunt clades! quid luxus desidiaeque?
5.49
haec igitur qui cuncta subegerit ex animoque
5.50
expulerit dictis, non armis, nonne decebit
5.51
hunc hominem numero divom dignarier esse?
5.52
cum bene praesertim multa ac divinitus ipsis
5.53
iam mortalibus e divis dare dicta suerit
5.54
atque omnem rerum naturam pandere dictis.
5.55
Cuius ego ingressus vestigia dum rationes
5.56
persequor ac doceo dictis, quo quaeque creata
5.57
foedere sint, in eo quam sit durare necessum
5.58
nec validas valeant aevi rescindere leges,
5.59
quo genere in primis animi natura reperta est
5.60
nativo primum consistere corpore creta,
5.61
nec posse incolumem magnum durare per aevum,
5.62
sed simulacra solere in somnis fallere mentem,
5.63
cernere cum videamur eum quem vita reliquit,
5.64
quod super est, nunc huc rationis detulit ordo,
5.65
ut mihi mortali consistere corpore mundum
5.66
nativomque simul ratio reddunda sit esse;
5.67
et quibus ille modis congressus materiai
5.68
fundarit terram caelum mare sidera solem
5.69
lunaique globum; tum quae tellure animantes
5.70
extiterint, et quae nullo sint tempore natae;
5.71
quove modo genus humanum variante loquella
5.72
coeperit inter se vesci per nomina rerum;
5.73
et quibus ille modis divom metus insinuarit
5.74
pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur
5.75
fana lacus lucos aras simulacraque divom.
5.76
praeterea solis cursus lunaeque meatus
5.77
expediam qua vi flectat natura gubernans;
5.78
ne forte haec inter caelum terramque reamur
5.79
libera sponte sua cursus lustrare perennis,
5.80
morigera ad fruges augendas atque animantis,
5.81
neve aliqua divom volvi ratione putemus.
5.82
nam bene qui didicere deos securum agere aevom,
5.83
si tamen interea mirantur qua ratione
5.84
quaeque geri possint, praesertim rebus in illis
5.85
quae supera caput aetheriis cernuntur in oris,
5.86
rursus in antiquas referuntur religiones
5.87
et dominos acris adsciscunt, omnia posse
5.88
quos miseri credunt, ignari quid queat esse,
5.89
quid nequeat, finita potestas denique cuique
5.90
qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.
5.91
Quod super est, ne te in promissis plura moremur,
5.92
principio maria ac terras caelumque tuere;
5.93
quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi,
5.94
tris species tam dissimilis, tria talia texta,
5.95
una dies dabit exitio, multosque per annos
5.96
sustentata ruet moles et machina mundi.
5.97
nec me animi fallit quam res nova miraque menti
5.98
accidat exitium caeli terraeque futurum,
5.99
et quam difficile id mihi sit pervincere dictis;
5.100
ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante
5.101
nec tamen hanc possis oculorum subdere visu
5.102
nec iacere indu manus, via qua munita fidei
5.103
proxima fert humanum in pectus templaque mentis.
5.104
sed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem res
5.105
forsitan et graviter terrarum motibus ortis
5.106
omnia conquassari in parvo tempore cernes.
5.107
quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,
5.108
et ratio potius quam res persuadeat ipsa
5.109
succidere horrisono posse omnia victa fragore.
5.110
Qua prius adgrediar quam de re fundere fata
5.111
sanctius et multo certa ratione magis quam
5.112
Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,
5.113
multa tibi expediam doctis solacia dictis;
5.114
religione refrenatus ne forte rearis
5.115
terras et solem et caelum, mare sidera lunam,
5.116
corpore divino debere aeterna manere,
5.117
proptereaque putes ritu par esse Gigantum
5.118
pendere eos poenas inmani pro scelere omnis,
5.119
qui ratione sua disturbent moenia mundi
5.120
praeclarumque velint caeli restinguere solem
5.121
inmortalia mortali sermone notantes;
5.122
quae procul usque adeo divino a numine distent
5.123
inque deum numero quae sint indigna videri,
5.124
notitiam potius praebere ut posse putentur
5.125
quid sit vitali motu sensuque remotum.
5.126
quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse
5.127
posse animi natura putetur consiliumque.
5.128
sicut in aethere non arbor, non aequore salso
5.129
nubes esse queunt neque pisces vivere in arvis
5.130
nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse,
5.131
certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit,
5.132
sic animi natura nequit sine corpore oriri
5.133
sola neque a nervis et sanguine longius esse.
5.134
quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis
5.135
in capite aut umeris aut imis calcibus esse
5.136
posset et innasci quavis in parte soleret,
5.137
tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.
5.138
quod quoniam nostro quoque constat corpore certum
5.139
dispositumque videtur ubi esse et crescere possit
5.140
seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum
5.141
totum posse extra corpus formamque animalem
5.142
putribus in glebis terrarum aut solis in igni
5.143
aut in aqua durare aut altis aetheris oris.
5.144
haud igitur constant divino praedita sensu,
5.145
quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.
5.146
Illud item non est ut possis credere, sedes
5.147
esse deum sanctas in mundi partibus ullis.
5.148
tenvis enim natura deum longeque remota
5.149
sensibus ab nostris animi vix mente videtur;
5.150
quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,
5.151
tactile nil nobis quod sit contingere debet;
5.152
tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.
5.153
quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse
5.154
dissimiles debent, tenues de corpore eorum;
5.155
quae tibi posterius largo sermone probabo.
5.156
Dicere porro hominum causa voluisse parare
5.157
praeclaram mundi naturam proptereaque
5.158
adlaudabile opus divom laudare decere
5.159
aeternumque putare atque inmortale futurum,
5.160
nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta
5.161
gentibus humanis fundatum perpetuo aevo,
5.162
sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam
5.163
nec verbis vexare et ab imo evertere summa,
5.164
cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,
5.165
desiperest. quid enim inmortalibus atque beatis
5.166
gratia nostra queat largirier emolumenti,
5.167
ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?
5.168
quidve novi potuit tanto post ante quietos
5.169
inlicere ut cuperent vitam mutare priorem?
5.170
nam gaudere novis rebus debere videtur
5.171
cui veteres obsunt; sed cui nihil accidit aegri
5.172
tempore in ante acto, cum pulchre degeret aevom,
5.173
quid potuit novitatis amorem accendere tali?
5.174
quidve mali fuerat nobis non esse creatis?
5.175
an, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat,
5.176
donec diluxit rerum genitalis origo?
5.177
natus enim debet qui cumque est velle manere
5.178
in vita, donec retinebit blanda voluptas;
5.179
qui numquam vero vitae gustavit amorem
5.180
nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?
5.181
exemplum porro gignundis rebus et ipsa
5.182
notities hominum divis unde insita primum est,
5.183
quid vellent facere ut scirent animoque viderent,
5.184
quove modost umquam vis cognita principiorum
5.185
quidque inter sese permutato ordine possent.
5.186
si non ipsa dedit speciem natura creandi?
5.187
namque ita multa modis multis primordia rerum
5.188
ex infinito iam tempore percita plagis
5.189
ponderibusque suis consuerunt concita ferri
5.190
omnimodisque coire atque omnia pertemptare,
5.191
quae cumque inter se possint congressa creare,
5.192
ut non sit mirum, si in talis disposituras
5.193
deciderunt quoque et in talis venere meatus,
5.194
qualibus haec rerum geritur nunc summa novando.
5.195
Quod si iam rerum ignorem primordia quae sint,
5.196
hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim
5.197
confirmare aliisque ex rebus reddere multis,
5.198
nequaquam nobis divinitus esse paratam
5.199
naturam rerum: tanta stat praedita culpa.
5.200
principio quantum caeli tegit impetus ingens,
5.201
inde avidam partem montes silvaeque ferarum
5.202
possedere, tenent rupes vastaeque paludes
5.203
et mare, quod late terrarum distinet oras.
5.204
inde duas porro prope partis fervidus ardor
5.205
adsiduusque geli casus mortalibus aufert.
5.206
quod super est arvi, tamen id natura sua vi
5.207
sentibus obducat, ni vis humana resistat
5.208
vitai causa valido consueta bidenti
5.209
ingemere et terram pressis proscindere aratris.
5.210
si non fecundas vertentes vomere glebas
5.211
terraique solum subigentes cimus ad ortus.
5.212
sponte sua nequeant liquidas existere in auras.
5.213
et tamen inter dum magno quaesita labore
5.214
cum iam per terras frondent atque omnia florent,
5.215
aut nimiis torret fervoribus aetherius sol
5.216
aut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinae
5.217
flabraque ventorum violento turbine vexant.
5.218
praeterea genus horriferum natura ferarum
5.219
humanae genti infestum terraque marique
5.220
cur alit atque auget? cur anni tempora morbos
5.221
adportant? quare mors inmatura vagatur?
5.222
tum porro puer, ut saevis proiectus ab undis
5.223
navita, nudus humi iacet infans indigus omni
5.224
vitali auxilio, cum primum in luminis oras
5.225
nixibus ex alvo matris natura profudit,
5.226
vagituque locum lugubri complet, ut aequumst
5.227
cui tantum in vita restet transire malorum.
5.228
at variae crescunt pecudes armenta feraeque
5.229
nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast
5.230
almae nutricis blanda atque infracta loquella
5.231
nec varias quaerunt vestes pro tempore caeli,
5.232
denique non armis opus est, non moenibus altis,
5.233
qui sua tutentur, quando omnibus omnia large
5.234
tellus ipsa parit naturaque daedala rerum.
5.235
Principio quoniam terrai corpus et umor
5.236
aurarumque leves animae calidique vapores,
5.237
e quibus haec rerum consistere summa videtur,
5.238
omnia nativo ac mortali corpore constant,
5.239
debet eodem omnis mundi natura putari.
5.240
quippe etenim, quorum partis et membra videmus
5.241
corpore nativo mortalibus esse figuris,
5.242
haec eadem ferme mortalia cernimus esse
5.243
et nativa simul. qua propter maxima mundi
5.244
cum videam membra ac partis consumpta regigni,
5.245
scire licet caeli quoque item terraeque fuisse
5.246
principiale aliquod tempus clademque futuram.
5.247
Illud in his rebus ne corripuisse rearis
5.248
me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi
5.249
esse neque umorem dubitavi aurasque perire
5.250
atque eadem gigni rursusque augescere dixi.
5.251
principio pars terrai non nulla, perusta
5.252
solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi,
5.253
pulveris exhalat nebulam nubesque volantis,
5.254
quas validi toto dispergunt aereaëre venti.
5.255
pars etiam glebarum ad diluviem revocatur
5.256
imbribus et ripas radentia flumina rodunt.
5.257
praeterea pro parte sua, quod cumque alit auget,
5.258
redditur; et quoniam dubio procul esse videtur
5.259
omniparens eadem rerum commune sepulcrum.
5.260
ergo terra tibi libatur et aucta recrescit.
5.261
Quod super est, umore novo mare flumina fontes
5.262
semper abundare et latices manare perennis
5.263
nil opus est verbis: magnus decursus aquarum
5.264
undique declarat. sed primum quicquid aquai
5.265
tollitur in summaque fit ut nihil umor abundet,
5.266
partim quod validi verrentes aequora venti
5.267
deminuunt radiisque retexens aetherius sol,
5.268
partim quod supter per terras diditur omnis;
5.269
percolatur enim virus retroque remanat
5.270
materies umoris et ad caput amnibus omnis
5.271
convenit, inde super terras fluit agmine dulci
5.272
qua via secta semel liquido pede detulit undas.
5.273
AeraAëra nunc igitur dicam, qui corpore toto
5.274
innumerabiliter privas mutatur in horas.
5.275
semper enim, quod cumque fluit de rebus, id omne
5.276
aerisaëris in magnum fertur mare; qui nisi contra
5.277
corpora retribuat rebus recreetque fluentis,
5.278
omnia iam resoluta forent et in aeraaëra versa.
5.279
haut igitur cessat gigni de rebus et in res
5.280
reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.
5.281
Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol,
5.282
inrigat adsidue caelum candore recenti
5.283
suppeditatque novo confestim lumine lumen.
5.284
nam primum quicquid fulgoris disperit ei,
5.285
quo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,
5.286
quod simul ac primum nubes succedere soli
5.287
coepere et radios inter quasi rumpere lucis,
5.288
extemplo inferior pars horum disperit omnis
5.289
terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;
5.290
ut noscas splendore novo res semper egere
5.291
et primum iactum fulgoris quemque perire
5.292
nec ratione alia res posse in sole videri,
5.293
perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.
5.294
quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt,
5.295
lumina, pendentes lychni claraeque coruscis
5.296
fulguribus pingues multa caligine taedae
5.297
consimili properant ratione, ardore ministro,
5.298
suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant,
5.299
instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:
5.300
usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei
5.301
exitium celeri celeratur origine flammae.
5.302
sic igitur solem lunam stellasque putandum
5.303
ex alio atque alio lucem iactare subortu
5.304
et primum quicquid flammarum perdere semper,
5.305
inviolabilia haec ne credas forte vigere.
5.306
Denique non lapides quoque vinci cernis ab aevo,
5.307
non altas turris ruere et putrescere saxa,
5.308
non delubra deum simulacraque fessa fatisci
5.309
nec sanctum numen fati protollere finis
5.310
posse neque adversus naturae foedera niti?
5.311
denique non monimenta virum dilapsa videmus,
5.312
quaerere proporro, sibi cumque senescere credas,
5.313
non ruere avolsos silices a montibus altis
5.314
nec validas aevi vires perferre patique
5.315
finiti? neque enim caderent avolsa repente,
5.316
ex infinito quae tempore pertolerassent
5.317
omnia tormenta aetatis, privata fragore.
5.318
Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omne
5.319
continet amplexu terram: si procreat ex se
5.320
omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,
5.321
totum nativum mortali corpore constat.
5.322
nam quod cumque alias ex se res auget alitque,
5.323
deminui debet, recreari, cum recipit res.
5.324
Praeterea si nulla fuit genitalis origo
5.325
terrarum et caeli semperque aeterna fuere,
5.326
cur supera bellum Thebanum et funera Troiae
5.327
non alias alii quoque res cecinere poetaepoëtae?
5.328
quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam
5.329
aeternis famae monimentis insita florent?
5.330
verum, ut opinor, habet novitatem summa recensque
5.331
naturast mundi neque pridem exordia cepit.
5.332
quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur,
5.333
nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt
5.334
multa, modo organici melicos peperere sonores,
5.335
denique natura haec rerum ratioque repertast
5.336
nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus
5.337
nunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.
5.338
Quod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis,
5.339
sed periise hominum torrenti saecla vapore,
5.340
aut cecidisse urbis magno vexamine mundi,
5.341
aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces
5.342
per terras amnes atque oppida coperuisse.
5.343
tanto quique magis victus fateare necessest
5.344
exitium quoque terrarum caelique futurum;
5.345
nam cum res tantis morbis tantisque periclis
5.346
temptarentur, ibi si tristior incubuisset
5.347
causa, darent late cladem magnasque ruinas.
5.348
nec ratione alia mortales esse videmur,
5.349
inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem
5.350
atque illi quos a vita natura removit.
5.351
Praeterea quae cumque manent aeterna necessust
5.352
aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus
5.353
nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas
5.354
dissociare intus partis, ut materiai
5.355
corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,
5.356
aut ideo durare aetatem posse per omnem,
5.357
plagarum quia sunt expertia, sicut inane est,
5.358
quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,
5.359
aut etiam quia nulla loci sit copia circum,
5.360
quo quasi res possint discedere dissoluique,
5.361
sicut summarum summa est aeterna, neque extra
5.362
qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae
5.363
possint incidere et valida dissolvere plaga.
5.364
at neque, uti docui, solido cum corpore mundi
5.365
naturast, quoniam admixtumst in rebus inane,
5.366
nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,
5.367
ex infinito quae possint forte coorta
5.368
corruere hanc rerum violento turbine summam
5.369
aut aliam quamvis cladem inportare pericli,
5.370
nec porro natura loci spatiumque profundi
5.371
deficit, exspargi quo possint moenia mundi,
5.372
aut alia quavis possunt vi pulsa perire.
5.373
haut igitur leti praeclusa est ianua caelo
5.374
nec soli terraeque neque altis aequoris undis,
5.375
sed patet immani et vasto respectat hiatu.
5.376
quare etiam nativa necessumst confiteare
5.377
haec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt,
5.378
ex infinito iam tempore adhuc potuissent
5.379
inmensi validas aevi contemnere vires.
5.380
Denique tantopere inter se cum maxima mundi
5.381
pugnent membra, pio nequaquam concita bello,
5.382
nonne vides aliquam longi certaminis ollis
5.383
posse dari finem, vel cum sol et vapor omnis
5.384
omnibus epotis umoribus exsuperarint?
5.385
quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;
5.386
tantum suppeditant amnes ultraque minantur
5.387
omnia diluviare ex alto gurgite ponti:
5.388
ne quiquam, quoniam verrentes aequora venti
5.389
deminuunt radiisque retexens aetherius sol,
5.390
et siccare prius confidunt omnia posse
5.391
quam liquor incepti possit contingere finem.
5.392
tantum spirantes aequo certamine bellum
5.393
magnis inter se de rebus cernere certant,
5.394
cum semel interea fuerit superantior ignis
5.395
et semel, ut fama est, umor regnarit in arvis.
5.396
ignis enim superavit et ambiens multa perussit,
5.397
avia cum Phaethonta rapax vis solis equorum
5.398
aethere raptavit toto terrasque per omnis.
5.399
at pater omnipotens ira tum percitus acri
5.400
magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu
5.401
deturbavit equis in terram, Solque cadenti
5.402
obvius aeternam succepit lampada mundi
5.403
disiectosque redegit equos iunxitque trementis,
5.404
inde suum per iter recreavit cuncta gubernans,
5.405
scilicet ut veteres Graium cecinere poetaepoëtae.
5.406
quod procul a vera nimis est ratione repulsum.
5.407
ignis enim superare potest ubi materiai
5.408
ex infinito sunt corpora plura coorta;
5.409
inde cadunt vires aliqua ratione revictae,
5.410
aut pereunt res exustae torrentibus auris.
5.411
umor item quondam coepit superare coortus,
5.412
ut fama est, hominum vitas quando obruit undis;
5.413
inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit,
5.414
ex infinito fuerat quae cumque coorta,
5.415
constiterunt imbres et flumina vim minuerunt.
5.416
Sed quibus ille modis coniectus materiai
5.417
fundarit terram et caelum pontique profunda,
5.418
solis lunai cursus, ex ordine ponam.
5.419
nam certe neque consilio primordia rerum
5.420
ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt
5.421
nec quos quaeque darent motus pepigere profecto;
5.422
sed quia multa modis multis primordia rerum
5.423
ex infinito iam tempore percita plagis
5.424
ponderibusque suis consuerunt concita ferri
5.425
omnimodisque coire atque omnia pertemptare,
5.426
quae cumque inter se possent congressa creare,
5.427
propterea fit uti magnum volgata per aevom
5.428
omnigenus coetus et motus experiundo
5.429
tandem conveniant ea quae coniecta repente
5.430
magnarum rerum fiunt exordia saepe,
5.431
terrai maris et caeli generisque animantum.
5.432
Hic neque tum solis rota cerni lumine largo
5.433
altivolans poterat nec magni sidera mundi
5.434
nec mare nec caelum nec denique terra neque aeraër
5.435
nec similis nostris rebus res ulla videri,
5.436
sed nova tempestas quaedam molesque coorta.
5.437
diffugere inde loci partes coepere paresque
5.438
cum paribus iungi res et discludere mundum
5.439
membraque dividere et magnas disponere partes
5.440
omnigenis e principiis, discordia quorum
5.441
intervalla vias conexus pondera plagas
5.442
concursus motus turbabat proelia miscens
5.443
propter dissimilis formas variasque figuras,
5.444
quod non omnia sic poterant coniuncta manere
5.445
nec motus inter sese dare convenientis,
5.446
hoc est, a terris altum secernere caelum,
5.447
et sorsum mare, uti secreto umore pateret,
5.448
seorsus item puri secretique aetheris ignes.
5.449
Quippe etenim primum terrai corpora quaeque,
5.450
propterea quod erant gravia et perplexa, coibant
5.451
in medio atque imas capiebant omnia sedes;
5.452
quae quanto magis inter se perplexa coibant,
5.453
tam magis expressere ea quae mare sidera solem
5.454
lunamque efficerent et magni moenia mundi;
5.455
omnia enim magis haec e levibus atque rutundis
5.456
seminibus multoque minoribus sunt elementis
5.457
quam tellus. ideo per rara foramina terrae
5.458
partibus erumpens primus se sustulit aether
5.459
ignifer et multos secum levis abstulit ignis,
5.460
non alia longe ratione ac saepe videmus,
5.461
aurea cum primum gemmantis rore per herbas
5.462
matutina rubent radiati lumina solis
5.463
exhalantque lacus nebulam fluviique perennes
5.464
ipsaque ut inter dum tellus fumare videtur;
5.465
omnia quae sursum cum conciliantur, in alto
5.466
corpore concreto subtexunt nubila caelum.
5.467
sic igitur tum se levis ac diffusilis aether
5.468
corpore concreto circum datus undique saepsit
5.469
et late diffusus in omnis undique partis
5.470
omnia sic avido complexu cetera saepsit.
5.471
hunc exordia sunt solis lunaeque secuta,
5.472
interutrasque globi quorum vertuntur in auris;
5.473
quae neque terra sibi adscivit nec maximus aether,
5.474
quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent,
5.475
nec levia ut possent per summas labier oras,
5.476
et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora viva
5.477
versent et partes ut mundi totius extent;
5.478
quod genus in nobis quaedam licet in statione
5.479
membra manere, tamen cum sint ea quae moveantur.
5.480
his igitur rebus retractis terra repente,
5.481
maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit,
5.482
succidit et salso suffudit gurgite fossas.
5.483
inque dies quanto circum magis aetheris aestus
5.484
et radii solis cogebant undique terram
5.485
verberibus crebris extrema ad limina fartam
5.486
in medio ut propulsa suo condensa coiret,
5.487
tam magis expressus salsus de corpore sudor
5.488
augebat mare manando camposque natantis,
5.489
et tanto magis illa foras elapsa volabant
5.490
corpora multa vaporis et aerisaëris altaque caeli
5.491
densabant procul a terris fulgentia templa.
5.492
sidebant campi, crescebant montibus altis
5.493
ascensus; neque enim poterant subsidere saxa
5.494
nec pariter tantundem omnes succumbere partis.
5.495
Sic igitur terrae concreto corpore pondus
5.496
constitit atque omnis mundi quasi limus in imum
5.497
confluxit gravis et subsedit funditus ut faex;
5.498
inde mare, inde aeraër, inde aether ignifer ipse
5.499
corporibus liquidis sunt omnia pura relicta
5.500
et leviora aliis alia, et liquidissimus aether
5.501
atque levissimus aeriasaërias super influit auras
5.502
nec liquidum corpus turbantibus aerisaëris auris
5.503
commiscet; sinit haec violentis omnia verti
5.504
turbinibus, sinit incertis turbare procellis,
5.505
ipse suos ignis certo fert impete labens.
5.506
nam modice fluere atque uno posse aethera nisu
5.507
significat Pontos, mare certo quod fluit aestu
5.508
unum labendi conservans usque tenorem.
5.509
Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus.
5.510
principio magnus caeli si vortitur orbis,
5.511
ex utraque polum parti premere aeraaëra nobis
5.512
dicendum est extraque tenere et claudere utrimque;
5.513
inde alium supra fluere atque intendere eodem
5.514
quo volvenda micant aeterni sidera mundi;
5.515
aut alium supter, contra qui subvehat orbem,
5.516
ut fluvios versare rotas atque austra videmus.
5.517
est etiam quoque uti possit caelum omne manere
5.518
in statione, tamen cum lucida signa ferantur,
5.519
sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus
5.520
quaerentesque viam circum versantur et ignes
5.521
passim per caeli volvunt summania templa,
5.522
sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aeraër
5.523
versat agens ignis, sive ipsi serpere possunt,
5.524
quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis,
5.525
flammea per caelum pascentis corpora passim.
5.526
nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum
5.527
difficilest; sed quid possit fiatque per omne
5.528
in variis mundis varia ratione creatis,
5.529
id doceo plurisque sequor disponere causas,
5.530
motibus astrorum quae possint esse per omne;
5.531
e quibus una tamen sit et haec quoque causa necessest,
5.532
quae vegeat motum signis; sed quae sit earum
5.533
praecipere haud quaquamst pedetemptim progredientis.
5.534
Terraque ut in media mundi regione quiescat,
5.535
evanescere paulatim et decrescere pondus
5.536
convenit atque aliam naturam supter habere
5.537
ex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptam
5.538
partibus aeriisaëriis mundi, quibus insita vivit.
5.539
propterea non est oneri neque deprimit auras,
5.540
ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra
5.541
nec caput est oneri collo nec denique totum
5.542
corporis in pedibus pondus sentimus inesse;
5.543
at quae cumque foris veniunt inpostaque nobis
5.544
pondera sunt laedunt, permulto saepe minora.
5.545
usque adeo magni refert quid quaeque queat res.
5.546
sic igitur tellus non est aliena repente
5.547
allata atque auris aliunde obiecta alienis,
5.548
sed pariter prima concepta ab origine mundi
5.549
certaque pars eius, quasi nobis membra videntur.
5.550
Praeterea grandi tonitru concussa repente
5.551
terra supra quae se sunt concutit omnia motu;
5.552
quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset
5.553
partibus aeriisaëriis mundi caeloque revincta;
5.554
nam communibus inter se radicibus haerent
5.555
ex ineunte aevo coniuncta atque uniter aucta.
5.556
Nonne vides etiam quam magno pondere nobis
5.557
sustineat corpus tenuissima vis animai,
5.558
propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?
5.559
Denique iam saltu pernici tollere corpus
5.560
quid potis est nisi vis animae, quae membra gubernat?
5.561
iamne vides quantum tenuis natura valere
5.562
possit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aeraër
5.563
coniunctus terris et nobis est animi vis?
5.564
Nec nimio solis maior rota nec minor ardor
5.565
esse potest, nostris quam sensibus esse videtur.
5.566
nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt
5.567
adiicere et calidum membris adflare vaporem,
5.568
nil magnis intervallis de corpore libant
5.569
flammarum, nihil ad speciem est contractior ignis.
5.570
proinde, calor quoniam solis lumenque profusum
5.571
perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent,
5.572
forma quoque hinc solis debet filumque videri,
5.573
nil adeo ut possis plus aut minus addere vere.
5.574
perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent
5.575
lunaque sive notho fertur loca lumine lustrans,
5.576
sive suam proprio iactat de corpore lucem,
5.577
quidquid id est, nihilo fertur maiore figura
5.578
quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur.
5.579
nam prius omnia, quae longe semota tuemur
5.580
aeraaëra per multum, specie confusa videntur
5.581
quam minui filum. quapropter luna necesse est,
5.582
quandoquidem claram speciem certamque figuram
5.583
praebet, ut est oris extremis cumque notata,
5.584
quanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto.
5.585
postremo quos cumque vides hinc aetheris ignes,
5.586
scire licet perquam pauxillo posse minores
5.587
esse vel exigua maioris parte brevique.
5.588
quandoquidem quos cumque in terris cernimus ignes,
5.589
dum tremor et clarus dum cernitur ardor eorum,
5.590
perparvom quiddam inter dum mutare videntur
5.591
alteram utram in partem filum, quo longius absunt.
5.592
Illud item non est mirandum, qua ratione
5.593
tantulus ille queat tantum sol mittere lumen,
5.594
quod maria ac terras omnis caelumque rigando
5.595
compleat et calido perfundat cuncta vapore.
5.596
quanta quoquest tanta hinc nobis videatur in alto
5.597
nam licet hinc mundi patefactum totius unum
5.598
largifluum fontem scatere atque erumpere lumen,
5.599
ex omni mundo quia sic elementa vaporis
5.600
undique conveniunt et sic coniectus eorum
5.601
confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.
5.602
nonne vides etiam quam late parvus aquai
5.603
prata riget fons inter dum campisque redundet?
5.604
est etiam quoque uti non magno solis ab igni
5.605
aeraaëra percipiat calidis fervoribus ardor,
5.606
opportunus ita est si forte et idoneus aeraër,
5.607
ut queat accendi parvis ardoribus ictus;
5.608
quod genus inter dum segetes stipulamque videmus
5.609
accidere ex una scintilla incendia passim.
5.610
forsitan et rosea sol alte lampade lucens
5.611
possideat multum caecis fervoribus ignem
5.612
circum se, nullo qui sit fulgore notatus,
5.613
aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.
5.614
Nec ratio solis simplex et recta patescit,
5.615
quo pacto aestivis e partibus aegocerotis
5.616
brumalis adeat flexus atque inde revertens
5.617
canceris ut vertat metas ad solstitialis,
5.618
lunaque mensibus id spatium videatur obire,
5.619
annua sol in quo consumit tempora cursu.
5.620
non, inquam, simplex his rebus reddita causast.
5.621
nam fieri vel cum primis id posse videtur,
5.622
Democriti quod sancta viri sententia ponit,
5.623
quanto quaeque magis sint terram sidera propter,
5.624
tanto posse minus cum caeli turbine ferri;
5.625
evanescere enim rapidas illius et acris
5.626
imminui supter viris, ideoque relinqui
5.627
paulatim solem cum posterioribus signis,
5.628
inferior multo quod sit quam fervida signa.
5.629
et magis hoc lunam: quanto demissior eius
5.630
cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,
5.631
tanto posse minus cum signis tendere cursum.
5.632
flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur
5.633
inferior quam sol, tanto magis omnia signa
5.634
hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.
5.635
propterea fit ut haec ad signum quodque reverti
5.636
mobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt.
5.637
fit quoque ut e mundi transversis partibus aeraër
5.638
alternis certo fluere alter tempore possit,
5.639
qui queat aestivis solem detrudere signis
5.640
brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,
5.641
et qui reiciat gelidis a frigoris umbris
5.642
aestiferas usque in partis et fervida signa.
5.643
et ratione pari lunam stellasque putandumst,
5.644
quae volvunt magnos in magnis orbibus annos,
5.645
aeribusaëribus posse alternis e partibus ire.
5.646
nonne vides etiam diversis nubila ventis
5.647
diversas ire in partis inferna supernis?
5.648
qui minus illa queant per magnos aetheris orbis
5.649
aestibus inter se diversis sidera ferri?
5.650
At nox obruit ingenti caligine terras,
5.651
aut ubi de longo cursu sol ultima caeli
5.652
impulit atque suos efflavit languidus ignis
5.653
concussos itere et labefactos aereaëre multo,
5.654
aut quia sub terras cursum convortere cogit
5.655
vis eadem, supra quae terras pertulit orbem.
5.656
Tempore item certo roseam Matuta per oras
5.657
aetheris auroram differt et lumina pandit,
5.658
aut quia sol idem, sub terras ille revertens,
5.659
anticipat caelum radiis accendere temptans,
5.660
aut quia conveniunt ignes et semina multa
5.661
confluere ardoris consuerunt tempore certo,
5.662
quae faciunt solis nova semper lumina gigni;
5.663
quod genus Idaeis fama est e montibus altis
5.664
dispersos ignis orienti lumine cerni,
5.665
inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.
5.666
nec tamen illud in his rebus mirabile debet
5.667
esse, quod haec ignis tam certo tempore possint
5.668
semina confluere et solis reparare nitorem.
5.669
multa videmus enim, certo quae tempore fiunt
5.670
omnibus in rebus. florescunt tempore certo
5.671
arbusta et certo dimittunt tempore florem.
5.672
nec minus in certo dentes cadere imperat aetas
5.673
tempore et inpubem molli pubescere veste
5.674
et pariter mollem malis demittere barbam.
5.675
fulmina postremo nix imbres nubila venti
5.676
non nimis incertis fiunt in partibus anni.
5.677
namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima
5.678
atque ita res mundi cecidere ab origine prima,
5.679
conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.
5.680
Crescere itemque dies licet et tabescere noctes,
5.681
et minui luces, cum sumant augmina noctis,
5.682
aut quia sol idem sub terras atque superne
5.683
imparibus currens amfractibus aetheris oras
5.684
partit et in partis non aequas dividit orbem,
5.685
et quod ab alterutra detraxit parte, reponit
5.686
eius in adversa tanto plus parte relatus,
5.687
donec ad id signum caeli pervenit, ubi anni
5.688
nodus nocturnas exaequat lucibus umbras;
5.689
nam medio cursu flatus aquilonis et austri
5.690
distinet aequato caelum discrimine metas
5.691
propter signiferi posituram totius orbis,
5.692
annua sol in quo concludit tempora serpens,
5.693
obliquo terras et caelum lumine lustrans,
5.694
ut ratio declarat eorum qui loca caeli
5.695
omnia dispositis signis ornata notarunt.
5.696
aut quia crassior est certis in partibus aeraër,
5.697
sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis
5.698
nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus;
5.699
propterea noctes hiberno tempore longae
5.700
cessant, dum veniat radiatum insigne diei.
5.701
aut etiam, quia sic alternis partibus anni
5.702
tardius et citius consuerunt confluere ignes,
5.703
qui faciunt solem certa de surgere parte,
5.704
propterea fit uti videantur dicere verum.
5.705
Luna potest solis radiis percussa nitere
5.706
inque dies magis id lumen convertere nobis
5.707
ad speciem, quantum solis secedit ab orbi,
5.708
donique eum contra pleno bene lumine fulsit
5.709
atque oriens obitus eius super edita vidit;
5.710
inde minutatim retro quasi condere lumen
5.711
debet item, quanto propius iam solis ad ignem
5.712
labitur ex alia signorum parte per orbem;
5.713
ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai
5.714
consimilem cursusque viam sub sole tenere.
5.715
est etiam quare proprio cum lumine possit
5.716
volvier et varias splendoris reddere formas;
5.717
corpus enim licet esse aliud, quod fertur et una
5.718
labitur omnimodis occursans officiensque,
5.719
nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.
5.720
versarique potest, globus ut, si forte, pilai
5.721
dimidia ex parti candenti lumine tinctus,
5.722
versandoque globum variantis edere formas,
5.723
donique eam partem, quae cumque est ignibus aucta,
5.724
ad speciem vertit nobis oculosque patentis;
5.725
inde minutatim retro contorquet et aufert
5.726
luciferam partem glomeraminis atque pilai;
5.727
ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans
5.728
astrologorum artem contra convincere tendit,
5.729
proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque
5.730
aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.
5.731
denique cur nequeat semper nova luna creari
5.732
ordine formarum certo certisque figuris
5.733
inque dies privos aborisci quaeque creata
5.734
atque alia illius reparari in parte locoque,
5.735
difficilest ratione docere et vincere verbis,
5.736
ordine cum videas tam certo multa creari.
5.737
it Ver et Venus et Veneris praenuntius ante
5.738
pennatus graditur, Zephyri vestigia propter
5.739
Flora quibus mater praespargens ante viai
5.740
cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.
5.741
inde loci sequitur Calor aridus et comes una
5.742
pulverulenta Ceres et etesia flabra aquilonum.
5.743
inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.
5.744
inde aliae tempestates ventique secuntur,
5.745
altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.
5.746
tandem Bruma nives adfert pigrumque rigorem
5.747
reddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.
5.748
quo minus est mirum, si certo tempore luna
5.749
gignitur et certo deletur tempore rusus,
5.750
cum fieri possint tam certo tempore multa.
5.751
Solis item quoque defectus lunaeque latebras
5.752
pluribus e causis fieri tibi posse putandumst.
5.753
nam cur luna queat terram secludere solis
5.754
lumine et a terris altum caput obstruere ei,
5.755
obiciens caecum radiis ardentibus orbem,
5.756
tempore eodem aliut facere id non posse putetur
5.757
corpus, quod cassum labatur lumine semper?
5.758
solque suos etiam dimittere languidus ignis
5.759
tempore cur certo nequeat recreareque lumen,
5.760
cum loca praeteriit flammis infesta per auras,
5.761
quae faciunt ignis interstingui atque perire?
5.762
et cur terra queat lunam spoliare vicissim
5.763
lumine et oppressum solem super ipsa tenere,
5.764
menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,
5.765
tempore eodem aliud nequeat succurrere lunae
5.766
corpus vel supra solis perlabier orbem,
5.767
quod radios inter rumpat lumenque profusum?
5.768
et tamen ipsa suo si fulget luna nitore,
5.769
cur nequeat certa mundi languescere parte,
5.770
dum loca luminibus propriis inimica per exit?
5.771
menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras.
5.772
Quod superest, quoniam magni per caerula mundi
5.773
qua fieri quicquid posset ratione resolvi,
5.774
solis uti varios cursus lunaeque meatus
5.775
noscere possemus quae vis et causa cieret,
5.776
quove modo possent offecto lumine obire
5.777
et neque opinantis tenebris obducere terras,
5.778
cum quasi conivent et aperto lumine rursum
5.779
omnia convisunt clara loca candida luce,
5.780
nunc redeo ad mundi novitatem et mollia terrae
5.781
arva, novo fetu quid primum in luminis oras
5.782
tollere et incertis crerint committere ventis.
5.783
Principio genus herbarum viridemque nitorem
5.784
terra dedit circum collis camposque per omnis,
5.785
florida fulserunt viridanti prata colore,
5.786
arboribusque datumst variis exinde per auras
5.787
crescendi magnum inmissis certamen habenis.
5.788
ut pluma atque pili primum saetaeque creantur
5.789
quadripedum membris et corpore pennipotentum,
5.790
sic nova tum tellus herbas virgultaque primum
5.791
sustulit, inde loci mortalia saecla creavit
5.792
multa modis multis varia ratione coorta.
5.793
nam neque de caelo cecidisse animalia possunt,
5.794
nec terrestria de salsis exisse lacunis.
5.795
linquitur ut merito maternum nomen adepta
5.796
terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.
5.797
multaque nunc etiam existunt animalia terris
5.798
imbribus et calido solis concreta vapore;
5.799
quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta
5.800
et maiora, nova tellure atque aethere adulta.
5.801
principio genus alituum variaeque volucres
5.802
ova relinquebant exclusae tempore verno,
5.803
folliculos ut nunc teretis aestate cicadae
5.804
lincunt sponte sua victum vitamque petentes.
5.805
tum tibi terra dedit primum mortalia saecla.
5.806
multus enim calor atque umor superabat in arvis.
5.807
hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur,
5.808
crescebant uteri terram radicibus apti;
5.809
quos ubi tempore maturo pate fecerat aetas
5.810
infantum, fugiens umorem aurasque petessens,
5.811
convertebat ibi natura foramina terrae
5.812
et sucum venis cogebat fundere apertis
5.813
consimilem lactis, sicut nunc femina quaeque
5.814
cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis
5.815
impetus in mammas convertitur ille alimenti.
5.816
terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile
5.817
praebebat multa et molli lanugine abundans.
5.818
at novitas mundi nec frigora dura ciebat
5.819
nec nimios aestus nec magnis viribus auras.
5.820
omnia enim pariter crescunt et robora sumunt.
5.821
Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta
5.822
terra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit
5.823
humanum atque animal prope certo tempore fudit
5.824
omne quod in magnis bacchatur montibus passim,
5.825
aeriasqueaëriasque simul volucres variantibus formis.
5.826
sed quia finem aliquam pariendi debet habere,
5.827
destitit, ut mulier spatio defessa vetusto.
5.828
mutat enim mundi naturam totius aetas
5.829
ex alioque alius status excipere omnia debet
5.830
nec manet ulla sui similis res: omnia migrant,
5.831
omnia commutat natura et vertere cogit.
5.832
namque aliud putrescit et aevo debile languet,
5.833
porro aliud succrescit et e contemptibus exit.
5.834
sic igitur mundi naturam totius aetas
5.835
mutat, et ex alio terram status excipit alter,
5.836
quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.
5.837
Multaque tum tellus etiam portenta creare
5.838
conatast mira facie membrisque coorta,
5.839
androgynem, interutras necutrumque utrimque remotum,
5.840
orba pedum partim, manuum viduata vicissim,
5.841
muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta,
5.842
vinctaque membrorum per totum corpus adhaesu,
5.843
nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam
5.844
nec vitare malum nec sumere quod volet usus.
5.845
cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,
5.846
ne quiquam, quoniam natura absterruit auctum
5.847
nec potuere cupitum aetatis tangere florem
5.848
nec reperire cibum nec iungi per Veneris res.
5.849
multa videmus enim rebus concurrere debere,
5.850
ut propagando possint procudere saecla;
5.851
pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus
5.852
semina qua possint membris manare remissis,
5.853
feminaque ut maribus coniungi possit, habere,
5.854
mutua qui mutent inter se gaudia uterque.
5.855
Multaque tum interiisse animantum saecla necessest
5.856
nec potuisse propagando procudere prolem.
5.857
nam quae cumque vides vesci vitalibus auris,
5.858
aut dolus aut virtus aut denique mobilitas est
5.859
ex ineunte aevo genus id tutaTA reservans.
5.860
multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae
5.861
commendata manent, tutelae tradita nostrae.
5.862
principio genus acre leonum saevaque saecla
5.863
tutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.
5.864
at levisomna canum fido cum pectore corda,
5.865
et genus omne quod est veterino semine partum
5.866
lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla
5.867
omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi;
5.868
nam cupide fugere feras pacemque secuta
5.869
sunt et larga suo sine pabula parta labore,
5.870
quae damus utilitatis eorum praemia causa.
5.871
at quis nil horum tribuit natura, nec ipsa
5.872
sponte sua possent ut vivere nec dare nobis
5.873
utilitatem aliquam, quare pateremur eorum
5.874
praesidio nostro pasci genus esseque tutum,
5.875
scilicet haec aliis praedae lucroque iacebant
5.876
indupedita suis fatalibus omnia vinclis,
5.877
donec ad interitum genus id natura redegit.
5.878
Sed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo
5.879
esse queunt duplici natura et corpore bino
5.880
ex alienigenis membris compacta, potestas
5.881
hinc illinc partis ut sat par esse potissit.
5.882
id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.
5.883
principio circum tribus actis impiger annis
5.884
floret equus, puer haut quaquam; nam saepe etiam nunc
5.885
ubera mammarum in somnis lactantia quaeret.
5.886
post ubi equum validae vires aetate senecta
5.887
membraque deficiunt fugienti languida vita,
5.888
tum demum puerili aevo florenta iuventas
5.889
officit et molli vestit lanugine malas;
5.890
ne forte ex homine et veterino semine equorum
5.891
confieri credas Centauros posse neque esse,
5.892
aut rapidis canibus succinctas semimarinis
5.893
corporibus Scyllas et cetera de genere horum,
5.894
inter se quorum discordia membra videmus;
5.895
quae neque florescunt pariter nec robora sumunt
5.896
corporibus neque proiciunt aetate senecta
5.897
nec simili Venere ardescunt nec moribus unis
5.898
conveniunt neque sunt eadem iucunda per artus.
5.899
quippe videre licet pinguescere saepe cicuta
5.900
barbigeras pecudes, homini quae est acre venenum.
5.901
flamma quidem vero cum corpora fulva leonum
5.902
tam soleat torrere atque urere quam genus omne
5.903
visceris in terris quod cumque et sanguinis extet,
5.904
qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,
5.905
prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera
5.906
ore foras acrem flaret de corpore flammam?
5.907
quare etiam tellure nova caeloque recenti
5.908
talia qui fingit potuisse animalia gigni,
5.909
nixus in hoc uno novitatis nomine inani,
5.910
multa licet simili ratione effutiat ore,
5.911
aurea tum dicat per terras flumina vulgo
5.912
fluxisse et gemmis florere arbusta suessesuësse
5.913
aut hominem tanto membrorum esse impete natum,
5.914
trans maria alta pedum nisus ut ponere posset
5.915
et manibus totum circum se vertere caelum.
5.916
nam quod multa fuere in terris semina rerum,
5.917
tempore quo primum tellus animalia fudit,
5.918
nil tamen est signi mixtas potuisse creari
5.919
inter se pecudes compactaque membra animantum,
5.920
propterea quia quae de terris nunc quoque abundant
5.921
herbarum genera ac fruges arbustaque laeta
5.922
non tamen inter se possunt complexa creari,
5.923
sed res quaeque suo ritu procedit et omnes
5.924
foedere naturae certo discrimina servant.
5.925
Et genus humanum multo fuit illud in arvis
5.926
durius, ut decuit, tellus quod dura creasset,
5.927
et maioribus et solidis magis ossibus intus
5.928
fundatum, validis aptum per viscera nervis,
5.929
nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur
5.930
nec novitate cibi nec labi corporis ulla.
5.931
multaque per caelum solis volventia lustra
5.932
volgivago vitam tractabant more ferarum.
5.933
nec robustus erat curvi moderator aratri
5.934
quisquam, nec scibat ferro molirier arva
5.935
nec nova defodere in terram virgulta neque altis
5.936
arboribus veteres decidere falcibus ramos.
5.937
quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat
5.938
sponte sua, satis id placabat pectora donum.
5.939
glandiferas inter curabant corpora quercus
5.940
plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis
5.941
arbita puniceo fieri matura colore,
5.942
plurima tum tellus etiam maiora ferebat.
5.943
multaque praeterea novitas tum florida mundi
5.944
pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.
5.945
at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,
5.946
ut nunc montibus e magnis decursus aquai
5.947
claricitat late sitientia saecla ferarum.
5.948
denique nota vagis silvestria templa tenebant
5.949
nympharum, quibus e scibant umore fluenta
5.950
lubrica proluvie larga lavere umida saxa,
5.951
umida saxa, super viridi stillantia musco,
5.952
et partim plano scatere atque erumpere campo.
5.953
necdum res igni scibant tractare neque uti
5.954
pellibus et spoliis corpus vestire ferarum,
5.955
sed nemora atque cavos montis silvasque colebant
5.956
et frutices inter condebant squalida membra
5.957
verbera ventorum vitare imbrisque coacti.
5.958
nec commune bonum poterant spectare neque ullis
5.959
moribus inter se scibant nec legibus uti.
5.960
quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat
5.961
sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.
5.962
et Venus in silvis iungebat corpora amantum;
5.963
conciliabat enim vel mutua quamque cupido
5.964
vel violenta viri vis atque inpensa libido
5.965
vel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta.
5.966
et manuum mira freti virtute pedumque
5.967
consectabantur silvestria saecla ferarum
5.968
missilibus saxis et magno pondere clavae.
5.969
multaque vincebant, vitabant pauca latebris;
5.970
saetigerisque pares subus silvestria membra
5.971
nuda dabant terrae nocturno tempore capti,
5.972
circum se foliis ac frondibus involventes.
5.973
nec plangore diem magno solemque per agros
5.974
quaerebant pavidi palantes noctis in umbris,
5.975
sed taciti respectabant somnoque sepulti,
5.976
dum rosea face sol inferret lumina caelo.
5.977
a parvis quod enim consuerant cernere semper
5.978
alterno tenebras et lucem tempore gigni,
5.979
non erat ut fieri posset mirarier umquam
5.980
nec diffidere, ne terras aeterna teneret
5.981
nox in perpetuum detracto lumine solis.
5.982
sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum
5.983
infestam miseris faciebant saepe quietem.
5.984
eiectique domo fugiebant saxea tecta
5.985
spumigeri suis adventu validique leonis
5.986
atque intempesta cedebant nocte paventes
5.987
hospitibus saevis instrata cubilia fronde.
5.988
Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla
5.989
dulcia linquebant lamentis lumina vitae.
5.990
unus enim tum quisque magis deprensus eorum
5.991
pabula viva feris praebebat, dentibus haustus,
5.992
et nemora ac montis gemitu silvasque replebat
5.993
viva videns vivo sepeliri viscera busto.
5.994
at quos effugium servarat corpore adeso,
5.995
posterius tremulas super ulcera tetra tenentes
5.996
palmas horriferis accibant vocibus Orcum,
5.997
donique eos vita privarant vermina saeva
5.998
expertis opis, ignaros quid volnera vellent.
5.999
at non multa virum sub signis milia ducta
5.1000
una dies dabat exitio nec turbida ponti
5.1001
aequora lidebant navis ad saxa virosque.
5.1002
nam temere in cassum frustra mare saepe coortum
5.1003
saevibat leviterque minas ponebat inanis,
5.1004
nec poterat quemquam placidi pellacia ponti
5.1005
subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.
5.1006
improba navigii ratio tum caeca iacebat.
5.1007
tum penuria deinde cibi languentia leto
5.1008
membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.
5.1009
illi inprudentes ipsi sibi saepe venenum
5.1010
vergebant, nunc dant aliis sollertius ipsi.
5.1011
Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt
5.1012
et mulier coniuncta viro concessit in unum
5.1013
cognita sunt, prolemque ex se videre creatam,
5.1014
tum genus humanum primum mollescere coepit.
5.1015
ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus
5.1016
non ita iam possent caeli sub tegmine ferre,
5.1017
et Venus inminuit viris puerique parentum
5.1018
blanditiis facile ingenium fregere superbum.
5.1019
tunc et amicitiem coeperunt iungere aventes
5.1020
finitimi inter se nec laedere nec violari,
5.1021
et pueros commendarunt muliebreque saeclum,
5.1022
vocibus et gestu cum balbe significarent
5.1023
imbecillorum esse aequum misererier omnis.
5.1024
nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,
5.1025
sed bona magnaque pars servabat foedera caste;
5.1026
aut genus humanum iam tum foret omne peremptum
5.1027
nec potuisset adhuc perducere saecla propago.
5.1028
At varios linguae sonitus natura subegit
5.1029
mittere et utilitas expressit nomina rerum,
5.1030
non alia longe ratione atque ipsa videtur
5.1031
protrahere ad gestum pueros infantia linguae,
5.1032
cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.
5.1033
sentit enim vim quisque suam quod possit abuti.
5.1034
cornua nata prius vitulo quam frontibus extent,
5.1035
illis iratus petit atque infestus inurget.
5.1036
at catuli pantherarum scymnique leonum
5.1037
unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,
5.1038
vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.
5.1039
alituum porro genus alis omne videmus
5.1040
fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.
5.1041
proinde putare aliquem tum nomina distribuisse
5.1042
rebus et inde homines didicisse vocabula prima,
5.1043
desiperest. nam cur hic posset cuncta notare
5.1044
vocibus et varios sonitus emittere linguae,
5.1045
tempore eodem alii facere id non quisse putentur?
5.1046
praeterea si non alii quoque vocibus usi
5.1047
inter se fuerant, unde insita notities est
5.1048
utilitatis et unde data est huic prima potestas,
5.1049
quid vellet facere ut sciret animoque videret?
5.1050
cogere item pluris unus victosque domare
5.1051
non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.
5.1052
nec ratione docere ulla suadereque surdis,
5.1053
quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur
5.1054
nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris
5.1055
vocis inauditos sonitus obtundere frustra.
5.1056
postremo quid in hac mirabile tantoperest re,
5.1057
si genus humanum, cui vox et lingua vigeret,
5.1058
pro vario sensu varia res voce notaret?
5.1059
cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum
5.1060
dissimilis soleant voces variasque ciere,
5.1061
cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.
5.1062
quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis.
5.1063
inritata canum cum primum magna Molossum
5.1064
mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,
5.1065
longe alio sonitu rabies restricta minatur,
5.1066
et cum iam latrant et vocibus omnia complent;
5.1067
at catulos blande cum lingua lambere temptant
5.1068
aut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentes
5.1069
suspensis teneros imitantur dentibus haustus,
5.1070
longe alio pacto gannitu vocis adulant,
5.1071
et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum
5.1072
plorantis fugiunt summisso corpore plagas.
5.1073
denique non hinnitus item differre videtur,
5.1074
inter equas ubi equus florenti aetate iuvencus
5.1075
pinnigeri saevit calcaribus ictus Amoris
5.1076
et fremitum patulis sub naribus edit ad arma,
5.1077
et cum sic alias concussis artibus hinnit?
5.1078
postremo genus alituum variaeque volucres,
5.1079
accipitres atque ossifragae mergique marinis
5.1080
fluctibus in salso victum vitamque petentes,
5.1081
longe alias alio iaciunt in tempore voces,
5.1082
et quom de victu certant praedaque repugnant.
5.1083
et partim mutant cum tempestatibus una
5.1084
raucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta
5.1085
corvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris
5.1086
poscere et inter dum ventos aurasque vocare.
5.1087
ergo si varii sensus animalia cogunt,
5.1088
muta tamen cum sint, varias emittere voces,
5.1089
quanto mortalis magis aequumst tum potuisse
5.1090
dissimilis alia atque alia res voce notare!
5.1091
Illud in his rebus tacitus ne forte requiras,
5.1092
fulmen detulit in terram mortalibus ignem
5.1093
primitus, inde omnis flammarum diditur ardor;
5.1094
multa videmus enim caelestibus insita flammis
5.1095
fulgere, cum caeli donavit plaga vaporis.
5.1096
et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans
5.1097
aestuat in ramos incumbens arboris arbor,
5.1098
exprimitur validis extritus viribus ignis,
5.1099
emicat inter dum flammai fervidus ardor,
5.1100
mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.
5.1101
quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.
5.1102
inde cibum quoquere ac flammae mollire vapore
5.1103
sol docuit, quoniam mitescere multa videbant
5.1104
verberibus radiorum atque aestu victa per agros.
5.1105
Inque dies magis hi victum vitamque priorem
5.1106
commutare novis monstrabant rebus et igni,
5.1107
ingenio qui praestabant et corde vigebant.
5.1108
condere coeperunt urbis arcemque locare
5.1109
praesidium reges ipsi sibi perfugiumque,
5.1110
et pecudes et agros divisere atque dedere
5.1111
pro facie cuiusque et viribus ingenioque;
5.1112
nam facies multum valuit viresque vigebant.
5.1113
posterius res inventast aurumque repertum,
5.1114
quod facile et validis et pulchris dempsit honorem;
5.1115
divitioris enim sectam plerumque secuntur
5.1116
quam lubet et fortes et pulchro corpore creti.
5.1117
quod siquis vera vitam ratione gubernet,
5.1118
divitiae grandes homini sunt vivere parce
5.1119
aequo animo; neque enim est umquam penuria parvi.
5.1120
at claros homines voluerunt se atque potentes,
5.1121
ut fundamento stabili fortuna maneret
5.1122
et placidam possent opulenti degere vitam,
5.1123
ne quiquam, quoniam ad summum succedere honorem
5.1124
certantes iter infestum fecere viai,
5.1125
et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos
5.1126
invidia inter dum contemptim in Tartara taetra;
5.1127
invidia quoniam ceu fulmine summa vaporant
5.1128
plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;
5.1129
ut satius multo iam sit parere quietum
5.1130
quam regere imperio res velle et regna tenere.
5.1131
proinde sine in cassum defessi sanguine sudent,
5.1132
angustum per iter luctantes ambitionis;
5.1133
quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque
5.1134
res ex auditis potius quam sensibus ipsis,
5.1135
nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.
5.1136
Ergo regibus occisis subversa iacebat
5.1137
pristina maiestas soliorum et sceptra superba,
5.1138
et capitis summi praeclarum insigne cruentum
5.1139
sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;
5.1140
nam cupide conculcatur nimis ante metutum.
5.1141
res itaque ad summam faecem turbasque redibat,
5.1142
imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.
5.1143
inde magistratum partim docuere creare
5.1144
iuraque constituere, ut vellent legibus uti.
5.1145
nam genus humanum, defessum vi colere aevom,
5.1146
ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum
5.1147
sponte sua cecidit sub leges artaque iura.
5.1148
acrius ex ira quod enim se quisque parabat
5.1149
ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,
5.1150
hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom.
5.1151
inde metus maculat poenarum praemia vitae.
5.1152
circumretit enim vis atque iniuria quemque
5.1153
atque unde exortast, ad eum plerumque revertit,
5.1154
nec facilest placidam ac pacatam degere vitam
5.1155
qui violat factis communia foedera pacis.
5.1156
etsi fallit enim divom genus humanumque,
5.1157
perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;
5.1158
quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes
5.1159
aut morbo delirantes protraxe ferantur
5.1160
et celata mala in medium et peccata dedisse.
5.1161
Nunc quae causa deum per magnas numina gentis
5.1162
pervulgarit et ararum compleverit urbis
5.1163
suscipiendaque curarit sollemnia sacra,
5.1164
quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque,
5.1165
unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,
5.1166
qui delubra deum nova toto suscitat orbi
5.1167
terrarum et festis cogit celebrare diebus,
5.1168
non ita difficilest rationem reddere verbis.
5.1169
quippe etenim iam tum divom mortalia saecla
5.1170
egregias animo facies vigilante videbant
5.1171
et magis in somnis mirando corporis auctu.
5.1172
his igitur sensum tribuebant propterea quod
5.1173
membra movere videbantur vocesque superbas
5.1174
mittere pro facie praeclara et viribus amplis.
5.1175
aeternamque dabant vitam, quia semper eorum
5.1176
subpeditabatur facies et forma manebat,
5.1177
et tamen omnino quod tantis viribus auctos
5.1178
non temere ulla vi convinci posse putabant.
5.1179
fortunisque ideo longe praestare putabant,
5.1180
quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,
5.1181
et simul in somnis quia multa et mira videbant
5.1182
efficere et nullum capere ipsos inde laborem.
5.1183
praeterea caeli rationes ordine certo
5.1184
et varia annorum cernebant tempora verti
5.1185
nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.
5.1186
ergo perfugium sibi habebant omnia divis
5.1187
tradere et illorum nutu facere omnia flecti.
5.1188
in caeloque deum sedes et templa locarunt,
5.1189
per caelum volvi quia nox et luna videtur,
5.1190
luna dies et nox et noctis signa severa
5.1191
noctivagaeque faces caeli flammaeque volantes,
5.1192
nubila sol imbres nix venti fulmina grando
5.1193
et rapidi fremitus et murmura magna minarum.
5.1194
O genus infelix humanum, talia divis
5.1195
cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!
5.1196
quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis
5.1197
volnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!
5.1198
nec pietas ullast velatum saepe videri
5.1199
vertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras
5.1200
nec procumbere humi prostratum et pandere palmas
5.1201
ante deum delubra nec aras sanguine multo
5.1202
spargere quadrupedum nec votis nectere vota,
5.1203
sed mage pacata posse omnia mente tueri.
5.1204
nam cum suspicimus magni caelestia mundi
5.1205
templa super stellisque micantibus aethera fixum,
5.1206
et venit in mentem solis lunaeque viarum,
5.1207
tunc aliis oppressa malis in pectora cura
5.1208
illa quoque expergefactum caput erigere infit,
5.1209
ne quae forte deum nobis inmensa potestas
5.1210
sit, vario motu quae candida sidera verset;
5.1211
temptat enim dubiam mentem rationis egestas,
5.1212
ecquae nam fuerit mundi genitalis origo,
5.1213
et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi
5.1214
et taciti motus hunc possint ferre laborem,
5.1215
an divinitus aeterna donata salute
5.1216
perpetuo possint aevi labentia tractu
5.1217
inmensi validas aevi contemnere viris.
5.1218
praeterea cui non animus formidine divum
5.1219
contrahitur, cui non correpunt membra pavore,
5.1220
fulminis horribili cum plaga torrida tellus
5.1221
contremit et magnum percurrunt murmura caelum?
5.1222
non populi gentesque tremunt, regesque superbi
5.1223
corripiunt divum percussi membra timore,
5.1224
ne quod ob admissum foede dictumve superbe
5.1225
poenarum grave sit solvendi tempus adauctum?
5.1226
summa etiam cum vis violenti per mare venti
5.1227
induperatorem classis super aequora verrit
5.1228
cum validis pariter legionibus atque elephantis,
5.1229
non divom pacem votis adit ac prece quaesit
5.1230
ventorum pavidus paces animasque secundas?
5.1231
ne quiquam, quoniam violento turbine saepe
5.1232
correptus nihilo fertur minus ad vada leti.
5.1233
usque adeo res humanas vis abdita quaedam
5.1234
opterit et pulchros fascis saevasque secures
5.1235
proculcare ac ludibrio sibi habere videtur.
5.1236
denique sub pedibus tellus cum tota vacillat
5.1237
concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,
5.1238
quid mirum si se temnunt mortalia saecla
5.1239
atque potestatis magnas mirasque relinquunt
5.1240
in rebus viris divum, quae cuncta gubernent?
5.1241
Quod super est, aes atque aurum ferrumque repertumst
5.1242
et simul argenti pondus plumbique potestas,
5.1243
ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat
5.1244
montibus in magnis, seu caelo fulmine misso,
5.1245
sive quod inter se bellum silvestre gerentes
5.1246
hostibus intulerant ignem formidinis ergo,
5.1247
sive quod inducti terrae bonitate volebant
5.1248
pandere agros pinguis et pascua reddere rura,
5.1249
sive feras interficere et ditescere praeda;
5.1250
nam fovea atque igni prius est venarier ortum
5.1251
quam saepire plagis saltum canibusque ciere.
5.1252
quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardor
5.1253
horribili sonitu silvas exederat altis
5.1254
a radicibus et terram percoxerat igni,
5.1255
manabat venis ferventibus in loca terrae
5.1256
concava conveniens argenti rivus et auri,
5.1257
aeris item et plumbi. quae cum concreta videbant
5.1258
posterius claro in terra splendere colore,
5.1259
tollebant nitido capti levique lepore,
5.1260
et simili formata videbant esse figura
5.1261
atque lacunarum fuerant vestigia cuique.
5.1262
tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore
5.1263
quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,
5.1264
et prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse
5.1265
mucronum duci fastigia procudendo,
5.1266
ut sibi tela parent silvasque ut caedere possint
5.1267
materiemque dolare et levia radere tigna
5.1268
et terebrare etiam ac pertundere perque forare.
5.1269
nec minus argento facere haec auroque parabant
5.1270
quam validi primum violentis viribus aeris,
5.1271
ne quiquam, quoniam cedebat victa potestas
5.1272
nec poterant pariter durum sufferre laborem.
5.1273
nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebat
5.1274
propter inutilitatem hebeti mucrone retusum;
5.1275
nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.
5.1276
sic volvenda aetas commutat tempora rerum.
5.1277
quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;
5.1278
porro aliud succedit et e contemptibus exit
5.1279
inque dies magis adpetitur floretque repertum
5.1280
laudibus et miro est mortalis inter honore.
5.1281
Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta
5.1282
sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.
5.1283
arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt
5.1284
et lapides et item silvarum fragmina rami
5.1285
et flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.
5.1286
posterius ferri vis est aerisque reperta.
5.1287
et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,
5.1288
quo facilis magis est natura et copia maior.
5.1289
aere solum terrae tractabant, aereque belli
5.1290
miscebant fluctus et vulnera vasta serebant
5.1291
et pecus atque agros adimebant; nam facile ollis
5.1292
omnia cedebant armatis nuda et inerma.
5.1293
inde minutatim processit ferreus ensis
5.1294
versaque in obprobrium species est falcis ahenae,
5.1295
et ferro coepere solum proscindere terrae
5.1296
exaequataque sunt creperi certamina belli.
5.1297
et prius est armatum in equi conscendere costas
5.1298
et moderarier hunc frenis dextraque vigere
5.1299
quam biiugo curru belli temptare pericla.
5.1300
et biiugo prius est quam bis coniungere binos
5.1301
et quam falciferos armatum escendere currus.
5.1302
inde boves Lucas turrito corpore, tetras,
5.1303
anguimanus, belli docuerunt volnera Poeni
5.1304
sufferre et magnas Martis turbare catervas.
5.1305
sic alid ex alio peperit discordia tristis,
5.1306
horribile humanis quod gentibus esset in armis,
5.1307
inque dies belli terroribus addidit augmen.
5.1308
Temptarunt etiam tauros in moenere belli
5.1309
expertique sues saevos sunt mittere in hostis.
5.1310
et validos partim prae se misere leones
5.1311
cum doctoribus armatis saevisque magistris,
5.1312
qui moderarier his possent vinclisque tenere,
5.1313
ne quiquam, quoniam permixta caede calentes
5.1314
turbabant saevi nullo discrimine turmas,
5.1315
terrificas capitum quatientis undique cristas,
5.1316
nec poterant equites fremitu perterrita equorum
5.1317
pectora mulcere et frenis convertere in hostis.
5.1318
inritata leae iaciebant corpora saltu
5.1319
undique et adversum venientibus ora patebant
5.1320
et nec opinantis a tergo deripiebant
5.1321
deplexaeque dabant in terram volnere victos,
5.1322
morsibus adfixae validis atque unguibus uncis.
5.1323
iactabantque suos tauri pedibusque terebant
5.1324
et latera ac ventres hauribant supter equorum
5.1325
cornibus et terram minitanti mente ruebant.
5.1326
et validis socios caedebant dentibus apri
5.1327
tela infracta suo tinguentes sanguine saevi
5.1328
in se fracta suo tinguentes sanguine tela,
5.1329
permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.
5.1330
nam transversa feros exibant dentis adactus
5.1331
iumenta aut pedibus ventos erecta petebant,
5.1332
ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videres
5.1333
concidere atque gravi terram consternere casu.
5.1334
si quos ante domi domitos satis esse putabant,
5.1335
effervescere cernebant in rebus agundis
5.1336
volneribus clamore fuga terrore tumultu,
5.1337
nec poterant ullam partem redducere eorum;
5.1338
diffugiebat enim varium genus omne ferarum,
5.1339
ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactae
5.1340
diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.
5.1341
Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;
5.1342
quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,
5.1343
qui numero diffidebant armisque vacabant,
5.1344
si fuit ut facerent. sed vix adducor ut ante
5.1345
non quierint animo praesentire atque videre,
5.1346
quam commune malum fieret foedumque, futurum.
5.1347
et magis id possis factum contendere in omni
5.1348
in variis mundis varia ratione creatis,
5.1349
quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.
5.1350
Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.
5.1351
textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,
5.1352
nec ratione alia possunt tam levia gigni
5.1353
insilia ac fusi, radii, scapique sonantes.
5.1354
et facere ante viros lanam natura coegitcoëgit
5.1355
quam muliebre genus; nam longe praestat in arte
5.1356
et sollertius est multo genus omne virile;
5.1357
agricolae donec vitio vertere severi,
5.1358
ut muliebribus id manibus concedere vellent
5.1359
atque ipsi pariter durum sufferre laborem
5.1360
atque opere in duro durarent membra manusque.
5.1361
At specimen sationis et insitionis origo
5.1362
ipsa fuit rerum primum natura creatrix,
5.1363
arboribus quoniam bacae glandesque caducae
5.1364
tempestiva dabant pullorum examina supter;
5.1365
unde etiam libitumst stirpis committere ramis
5.1366
et nova defodere in terram virgulta per agros.
5.1367
inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli
5.1368
temptabant fructusque feros mansuescere terra
5.1369
cernebant indulgendo blandeque colendo.
5.1370
inque dies magis in montem succedere silvas
5.1371
cogebant infraque locum concedere cultis,
5.1372
prata lacus rivos segetes vinetaque laeta
5.1373
collibus et campis ut haberent, atque olearum
5.1374
caerula distinguens inter plaga currere posset
5.1375
per tumulos et convallis camposque profusa;
5.1376
ut nunc esse vides vario distincta lepore
5.1377
omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant
5.1378
arbustisque tenent felicibus opsita circum.
5.1379
At liquidas avium voces imitarier ore
5.1380
ante fuit multo quam levia carmina cantu
5.1381
concelebrare homines possent aurisque iuvare.
5.1382
et zephyri cava per calamorum sibila primum
5.1383
agrestis docuere cavas inflare cicutas.
5.1384
inde minutatim dulcis didicere querellas,
5.1385
tibia quas fundit digitis pulsata canentum,
5.1386
avia per nemora ac silvas saltusque reperta,
5.1387
per loca pastorum deserta atque otia dia.
5.1388
sic unum quicquid paulatim protrahit aetas
5.1389
in medium ratioque in luminis eruit oras.
5.1390
haec animos ollis mulcebant atque iuvabant
5.1391
cum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.
5.1392
saepe itaque inter se prostrati in gramine molli
5.1393
propter aquae rivom sub ramis arboris altae.
5.1394
non magnis opibus iucunde corpora habebant,
5.1395
praesertim cum tempestas ridebat et anni
5.1396
tempora pingebant viridantis floribus herbas.
5.1397
tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni
5.1398
consuerant; agrestis enim tum musa vigebat.
5.1399
tum caput atque umeros plexis redimire coronis
5.1400
floribus et foliis lascivia laeta movebat,
5.1401
atque extra numerum procedere membra moventes
5.1402
duriter et duro terram pede pellere matrem;
5.1403
unde oriebantur risus dulcesque cachinni,
5.1404
omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.
5.1405
et vigilantibus hinc aderant solacia somno
5.1406
ducere multimodis voces et flectere cantus
5.1407
et supera calamos unco percurrere labro;
5.1408
unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.
5.1409
et numerum servare genus didicere, neque hilo
5.1410
maiore interea capiunt dulcedine fructum
5.1411
quam silvestre genus capiebat terrigenarum.
5.1412
nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus ante
5.1413
suavius, in primis placet et pollere videtur,
5.1414
posteriorque fere melior res illa reperta
5.1415
perdit et immutat sensus ad pristina quaeque.
5.1416
sic odium coepit glandis, sic illa relicta
5.1417
strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.
5.1418
pellis item cecidit vestis contempta ferina;
5.1419
quam reor invidia tali tunc esse repertam,
5.1420
ut letum insidiis qui gessit primus obiret,
5.1421
et tamen inter eos distractam sanguine multo
5.1422
disperiise neque in fructum convertere quisse.
5.1423
tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis
5.1424
exercent hominum vitam belloque fatigant;
5.1425
quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.
5.1426
frigus enim nudos sine pellibus excruciabat
5.1427
terrigenas; at nos nil laedit veste carere
5.1428
purpurea atque auro signisque ingentibus apta,
5.1429
dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.
5.1430
Ergo hominum genus in cassum frustraque laborat
5.1431
semper et in curis consumit inanibus aevom,
5.1432
ni mirum quia non cognovit quae sit habendi
5.1433
finis et omnino quoad crescat vera voluptas;
5.1434
idque minutatim vitam provexit in altum
5.1435
et belli magnos commovit funditus aestus.
5.1436
at vigiles mundi magnum versatile templum
5.1437
sol et luna suo lustrantes lumine circum
5.1438
perdocuere homines annorum tempora verti
5.1439
et certa ratione geri rem atque ordine certo.
5.1440
Iam validis saepti degebant turribus aevom,
5.1441
et divisa colebatur discretaque tellus,
5.1442
tum mare velivolis florebat navibus ponti,
5.1443
auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,
5.1444
carminibus cum res gestas coepere poetaepoëtae
5.1445
tradere; nec multo prius sunt elementa reperta.
5.1446
propterea quid sit prius actum respicere aetas
5.1447
nostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.
5.1448
Navigia atque agri culturas moenia leges
5.1449
arma vias vestes et cetera de genere horum,
5.1450
praemia, delicias quoque vitae funditus omnis,
5.1451
carmina, picturas et daedala signa polita
5.1452
usus et impigrae simul experientia mentis
5.1453
paulatim docuit pedetemptim progredientis.
5.1454
sic unum quicquid paulatim protrahit aetas
5.1455
in medium ratioque in luminis erigit oras;
5.1456
namque alid ex alio clarescere corde videbant,
5.1457
artibus ad summum donec venere cacumen.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).