Reader

Praefatio

Dilectissimis Fratribus et in Christi nomine venerandis, Severiano et Juliano Marcellus Memorialis.

Amplector alacriter jussionem qua mihi amanter atque in Domino fiducialiter imperastis, ut totius membra negotii, et articulos actionis, quod per istud volumen actorum, prosecutiones partium per longos explicuere conflictus, modulata per me brevitas distinguat et colligat: atque huic operi sola charitate me sentio fateorque sufficere. Ad omnem quippe delegati muneris obsequelam, efficaciores vires habet qui praeceptis amore jubentium, quam qui fiducia sui paret. Ac jam quidem in hanc operationem qua in Ecclesiae negotio pro singulorum viribus laboratum est, quantum mea mediocritas potuit, officii mei symbolam dedi: quod a viro spectabili, et in quo plurimum insigne probitatis est, tribuno et Notario Marcellino curarum ascitus in partem, non tam merito meo, quam dignatione censentis, communicavi cum judice librandae disceptationis laborem. Sed hoc quoque quod me facere voluistis, peculiariter adhibere non piguit. Quandoquidem mihi non minor in eadem re voluptas et gloria est solvisse nunc fratribus votum, quam cognitori tunc praebuisse consilium. Quicquid igitur laxius a partibus peroratum est, et quicquid interfatibus judicantis utrobique signatum est, sedula breviatione succinxi, consequenter affigens etiam per ordinem, notas calculantibus familiares, ut inquirentis intentio indicem secuta brevitatem, ad id quod deprehendere velit in paginis actionis, non absque commoditate compendii, numeris ducibus directa perveniat. Abusi videamur fortassis otio, dum ad laborem superflua revocamus. Quod nos vere superflue fecisse fateremur, si in tota voluminum serie perlegenda, habiles esse vellent homines ad laborem. Sed periniquum est eos de istius diligentiae velut quadam inanitate causari, a quibus si in perlegendis jugiter paginis disputationis hujusce non inanis diligentia flagitetur, eam non esse diligentiam, sed molestiam confitentur. Unde, quantum ego arbitror, non opus irritum lusimus qui fastidia lectionis remedio brevitatis exclusimus. Certe, si ex ipsius operationis atque utilitatis effectu, absolutum esse non poterit, quod vanus labor iste non fuerit, idcirco tamen non ineptum est quicquid hic egi, quia in hoc vobis jubentibus parui. Nunc oraverim, ut in vicissitudinem meriti pro me orare dignemini. Ita enim fiet, ut quod sponte facitis, mihi tamen cedat in remunerationem. Omnipotentia Trinitatis, id est, omnipotentia Dei nostri, charitatem vestram jugiter nostri memorem perpetua pietate custodiat, Domini merito dilectissimi, et in Christi nomine venerabiles Fratres.

Explicit epistola capitulorum.

Capitula gestorum

Expliciunt Capitula gestorum primae Cognitionis.

INCIPIUNT CAPITULA SECUNDAE COGNITIONIS.

Expliciunt Capitula gestorum secundi conflictus.

INCIPIUNT CAPITULA TERTIAE COGNITIONIS.

HUC USQUE GESTA. RELIQUA DESUNT. 273. Interlocutio quae scriptum esse praecipit, perstrepere Donatistas. 274. Ubi asserunt Donatistae, interpretari Ecclesiam non posse per mundum, cum mundum agrum esse non Ecclesiam ipse Christus expresserit. 275. Interlocutio interrogans Donatistas, quis ille sit mundus, qui salvandus est dictus. 276. Donatistarum ad ista responsio, mundum illum hominem dici. 277. Interlocutio, quae requirit, utrum ex iisdem hominibus constet Ecclesia. 278. Donatistarum ad ista contentio. 279. Ubi exceptores et notarii suggerunt, impletis codicibus se debere discedere, et alios subrogari. 280. Interlocutio id fieri oportere praecipiens. 281. Prosecutio Catholicorum qua prolatae a Donatistis epistolae plena adsertione respondent.

Expliciunt Capitula tertiae Cognitionis.

246 ANNO DOMINI 411.INCIPIUNT GESTA PRIMAE COGNITIONIS.

1. Post consulatum Varanis V. C. kal. Jun. Carthagine in Secretario Thermarum Gargilianarum, praesentibus Sebastiano, Maximiano et Petro viris devotissimis protectoribus domesticis, adstantibus Urso, Petronio et Liboso ducenariis, Bonifacio et Evasio apparitoribus illustrium atque eminentium potestatum, Fileto apparitore illustris comitivae sedis, Exitioso adjutore corniculari, Possidio, Quodvultdeo et Colonico adjutoribus commentariorum Officii D. N. V. C. et spectabilis proconsulis Navigio adjutore numerorum Officii D. N. V. C. et spectabilis vicarii, Nampio scriba Officii V. C. legati almae Carthaginis, Rufiniano scriba V. C. curatoris celsae Carthaginis, excipientibus etiam Hilaro et Praetextato exceptoribus D. N. V. C. et spectabilis proconsulis, Fabio exceptore D. N. V. C. et spectabilis vicarii, et Romulo exceptore V. C. legati almae Carthaginis, excipientibus quoque Januario et Vitale notariis Ecclesiae catholicae; Victore et Cresconio notariis Ecclesiae Donatistarum, Ursus ducenarius illustrium atque eminentium potestatum, dixit: Dudum vestra sublimitas secundum imperiale praeceptum et nos et caeteros qui tam de sacratissimo comitatu quam etiam de Africanis officiis sublimitatis tuae sunt actibus deputati, ad singulas provincias destinavit, et edicta etiam per universam Africam direxit, ut tam Catholici quam Donatistae episcopi intra quartum mensem collationi cuncti adesse deberent: quae tempora hodierna die videntur impleri: et quia praesto sunt universi, de omnibus scilicet provinciis Africanis, id est, de provincia proconsulari, de provincia Byzacena, de Numidia, de Mauritaniis Sitifensi et Caesariensi, sed etiam et de Tripolitana provincia, si praecipit nobilitas tua, adsint iidem venerabiles viri, ut omnia suo ordine peragantur.

2. Flavius Marcellinus V. C. tribunus et notarius dixit: Adsint venerabiles viri quos praesentes esse suggeritis. Et ingressis universis episcopis partis Donati, ingressis etiam Aurelio, Alypio, Augustino, Vincentio, Fortunato, Fortunatiano et Possidio episcopis Ecclesiae Catholicae, cum Novato, Florentio, Maurentio, Bonifacio, Prisco, Sereniano et Scyllacio coepiscopis suis, Deuterio, Leone, Asterio, et Restituto, aeque episcopis et custodibus gestorum.

3. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit: Optarem quidem tantae hujus multitudinis sanctitatem quae sub unius Christi Dei religione censetur, nulla a se dissensione sejungi: sed quia id quod dudum error antiqui hostis immisit, Deum certum est velle nunc corrigi, ne diutius germana religio concertatione sua spectaculum gentibus faciat, licet supra meritum meum, hoc cognoscam esse judicium, ut inter eos videar judicare a quibus me potius decuerat judicari: tamen quia certum est, hanc causam spectante Deo et angelis testibus agitandam, quae sub fidei coelestis examine vel probata praemium afferat, vel laesa judicium, ut tandem praesentium disceptationibus episcoporum manifestius veritas elucescat, imperialis primitus sanctio recitetur, ut in quem modum atque formam sit suscipienda cognitio, ab omnibus possit adverti, licet eam cunctis innotuisse sat clarum sit. Martialis exceptor recitavit.

4. Imperatores Caesares Flavius Honorius et Theodosius pii, felices, victores, ac triumphatores semper Augusti, Flavio Marcellino suo salutem. Inter imperii nostri maximas curas, Catholicae legis reverentia, aut prima semper, aut sola est: neque enim aliud aut belli laboribus agimus, aut pacis consiliis ordinamus, nisi ut verum Dei cultum orbis nostri plebs devota custodiat, ut etiam Donatistas vel terrore vel monitu olim implere convenerat, qui Africam, hoc est, regni nostri maximam partem, et saecularibus officiis fideliter servientem, vano errore et dissensione superflua decolorant. Nos tamen eadem frequentius non piget replicare, quae omnium retro principum devota in Deum definivit auctoritas, ne temporibus nostris si quid forte in injuriam legis catholicae fuerit generatum, justo judicio hoc nobis possit imputare posteritas. Nec sane latet conscientiam nostram sermo coelestis oraculi, quem errore suo posse proficere saeva Donatistarum interpretatio profitetur; qui quamvis depravatos animos ad correctionem mitius invitaret, aboleri eum tamen etiam ante jussimus, ne qua superstitionibus praestaretur occasio. Nunc quoque excludendam subreptionem simili auctoritate censemus, illudque merito profitemur, libenter nos ea quae statuta fuerant submovere, ne in divinum cultum nobis se quisquam auctoribus aestimet posse peccare. Et quamvis una sit omnium et manifesta sententia Catholicae legis plenam veritatem recto hominum cultu et coelesti sententia comprobatam, studio pacis et gratiae, venerabilium virorum episcoporum legationem libenter admisimus; quae congregari Donatistas 247 episcopos ad coetum celeberrimae desiderat civitatis, ut electis etiam sacerdotibus quos pars utraque delegerit habitis disputationibus superstitionem ratio manifesta confutet. Quam rem intra quatuor menses praecipimus explicari, ut conversos animos populorum etiam nostra clementia, sicut desiderat, celerius possit cognoscere. Quod si intra praestitutum tempus studiose Donatistarum episcopi declinaverint convenire trini edicti vocatione contumacium tempora concludantur: quibus emensis atque transactis, si provocati adesse contempserint, cedat cum ecclesiis populus qui doctores suos silentio cognoverit superatos, et victum se aliquando gratuletur, sciatque si non praeceptis nostris, vel Catholicae legis veris imperiis serviendum. Cui quidem disputationi principe loco te judicem volumus residere( quicquid etiam ante in mandatis acceperis, plenissime meministi) omnemque vel in congregandis episcopis, vel evocandis, si adesse contempserint, curam te volumus sustinere, ut et ea quae ante mandata sunt et quae nunc statuta cognoscis, probata possis implere solertia; id ante omnia servaturus, ut ea quae circa Catholicam legem vel olim ordinavit antiquitas, vel parentum nostrorum auctoritas religiosa constituit, vel nostra serenitas roboravit, novella subreptione submota integra et inviolata custodias. Ut sane adminicula competentia actibus tuis deesse non possint, viros spectabiles proconsulem atque vicarium serenitas nostra commonuit, ut si propriarum dignitatum statum cupiunt retinere, si apparitionem suam extrema declinare supplicia, tam ex propriis officiis, quam ex omnium judicum apparitione, abunde necessarios faciant deputari. Erï jam sollicitudinis tuae, si quid ulla cognoveris arte differri, missis relationibus indicare, ut negligentes puniat digna correctio. Omnia sane quae vel in unum episcopis congregatis disputatio completa firmaverit, vel desistentibus forte statuerit circa contumaces lata sententia, te referre conveniet; ut quid ad confirmandam Catholicam fidem praeceptio nostra profecerit, celerius possimus agnoscere. Et divina manu. Vale, Marcelline carissime nobis. Data pridie Idus Octobris Ravennae. Varane V. C. Consule.

5. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Recitata venerabilis lex gestis praesentibus inseratur, cujus definitio evidenter apparuit, unde nunc edictorum meorum per ordinem forma recitetur.

Martialis exceptor recitavit, Quid clementissimus princeps dominus noster Honorius pro catholicae fidei confirmatione decreverit, antelatorum apicum tenore monstratur: legationem siquidem venerabilium episcoporum libenter accipiens Africam suo devotam semper imperio vario religionum genere diutius inquietari decolorarique non passus est: studio namque pacis et fidei tantorum dissidia populorum ex antiqua persuasione venientia veritatis voluit manifestatione sedari, ut quos sedare principalibus a se sanctionibus prorogatis ac trahi ad unam fidei sententiam non posse pervidit, habita utrarumque partium disceptatione revocaret. Cunctos etenim tam Catholicae quam Donatianae partis episcopos in unum voluit congregari, ut lectis ab utraque parte peritioribus viris, certae fidei veritate discussa, superstitionem ratio manifesta convincat: quatenus quicquid illud est quod pro suis partibus aestimat unusquisque posse competere, proferatur in medium, et sic germanae, vel sero, fidei lux clarescat. Consona siquidem utriusque partis petitio ad hanc principem sententiam provocavit. Nam sicut a Catholicis nuper collatio postulata est; sic ante brevissimum tempus Donatistarum episcopos in judicio illustrium potestatum collationem postulasse non dubium est. Et quoniam libenter assensum tribuit clementia principalis, et concilium fieri intra Africam universale decrevit utriusque partis juxta poscentibus, huic me disputationi principe loco judicem voluit residere. Unde cunctos per Africam tam Catholicae quam Donatianae partis episcopos hujus edicti tenore commoneo, ut intra tempus lege praescriptum, id est intra quatuor menses, qui dies intra diem kalendarum Juniarum sine dubio concludetur, ad civitatem splendidam Carthaginensem concilii faciendi gratia convenire non differant, ne eam partem de merito propriae fidei appareat judicasse( f. dubitasse), quam defuisse constiterit. Universos etiam cunctarum provinciarum curatores, magistratus et ordinis viros, necnon et actores, procuratores, vel seniores singulorum locorum, pari admonitione convenio, sub propriae existimationis dignitatis reatu salutisque periculo, quatenus in civitatibus locisque in quibus consistunt utriusque partis episcopos convenire, vel sub gestorum confectione, vel sub cujuslibet scripturae documento exstante, festinent: ita ut si ipso in tempore in civitatibus non potuerint inveniri, per rura etiam perquisitis tam imperialis praecepti forma, quam tenor hujus innotescat edicti, quatenus intra hos quatuor menses ordinum relatione cognoscam, singularum partium voluntatem. Illud etiam scire Donatianae partis episcopos volo, si quis eorum affuturum se esse responderit, Ecclesiam sibi primitus cum omni jure suo quae forte a Catholicis juxta praeceptum imperiale retinetur, sine aliqua dilatione per viros ordinis mox tradendam. Si vero omnes vel singuli in locis suis positi se adfuturos esse responderint, et Ecclesias et ea loca quae eorum fuisse vel eos tenuisse constiterit, per supradictorum ordinum instantiam eorum juri dominioque reddenda, ut reformato iisdem primitus statu, disputationis inchoetur initium. Et quoniam tanti mihi negotii summam committere voluit augustissimus princeps, illud me quoque fateor libenter accipere, ut si de mea persona aliquid cunctationis affertur, alium mecum judicem quem ipsi delegerint Donatianae partis et fidei, vel superioris vel similis dignitatis residere non abnuam. Sive autem cum alio sive solus in hoc negotio judicaturus interero, nihil aliud me, nisi quod allegationes partium examinatae potuerint demonstrare et quod veri invenerit fides, per admirabile mysterium Trinitatis, per Incarnationis dominicae sacramentum, et per salutem supramemoratorum principum judicaturum me esse promitto. Nec illam sane partem potui reticere, quatenus noverint sive pro Donatistis, sive pro Catholicis fuerit lata sententia, in nullo se Donatistarum episcopos aliquam molestiam esse passuros, sed liberos, et ab omni injuriae genere alienos ad propria 248 redituros: quod me et per tremendum judicii diem, et per sacramenta superius memorata, ita facturum esse polliceor. Omnes autem qui ad singulas provincias fuerant destinati, noverint in nullo se quemquam deinceps Donatistarum aliquatenus convenire debere: vel aliquam iisdem superioris executionis molestiam generare, ni malunt pro contemptu recentioris praecepti subjacere vindictae. Erit autem omnibus Donatianae partis hominibus, de eorum qui missi sunt concussionibus et depraedationibus, si quas forte admissas esse noverunt, liberum conqueri, ut in eos probata criminum qualitate, ultio digna procedat. Et alia manu. Proponatur.

6. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Lectum edictum gestis praesentibus adhaerebit, quo constat me evidentius obtulisse, ut si placeret electus a vestra parte mecum alius cognitor resideret: qui si praesto est, introire dignetur.

7. Petilianus episcopus dixit. Non decet nos cognitorem eligere alterum, qui non petivimus primum. Et alia manu. Recognovi.

8. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Evidentissime praeceptionis augustae tenore declaratum est collationem non cognitorem fuisse postulatum, et arbitrio suo meae mediocritatis judicium delegisse: cui necesse est me omnibus modis inservire, cum et sanctitatem vestram ideo convenisse manifestum sit, ut satisfieret imperialibus constitutis.

9. Petilianus episcopus dixit. Salvis omnibus quae competunt nobis, et de persona et in causa, proponant ii qui ista elicere meruerunt. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Salvis atque incolumibus universis quae legibus deferuntur, edictorum per ordinem, sicut et prius statui formae recitentur.

10. Martialis exceptor recitavit. Magnitudo hujusce negotii, quod de veritatis ac religionis agnitione suscipitur, etiamsi parum momenti sui libraretur examine, convenerat tamen ipsa disceptantium gravitate atque auctoritate pensari. Nulli enim habetur ambiguum, quanti sit ponderis causa, quae inter episcoporum est discutienda personas. Sed cum mihi cognitionem disceptationis hujusce crediderit augusta dignatio, eisque judicem dederit, quibus inferiorem me esse, pro tanti nominis veneratione cognosco, fidei sollicitudinis meae hac consideratione prospexi, ut de meo vellem judicio judicari. Hujus igitur auctoritate propositi omnes utriusque partis episcopos censui commonendos, ut ante cognoscant, non amplius quam septenos ambarum episcopos partium mutuae inter se disceptationis habituros esse colloquium, quos in officium disputandi suarum partium subrogarit electio: siquidem certum deligi ex partibus numerum praeceperit imperialis auctoritas. Aderunt alii quoque septeni, delecti judicio suae cujusque partis episcopi: qui servata primitus per omne colloquium moderatione silentii, ad hoc se tantum intelligant interesse, ut si qui ex disputantibus utrinque septenis conferre consilium cum suorum quoque voluerit, cum eodem illic secedat in partem, atque ibi communicata patienter ratione tractandi, proprium revertatur ad locum, fidem servaturus officii, ut alter, cui id necesse est, tacendo audienda commendet; alter cui id munus est, loquendo suscepta confirmet. Erit autem collationi aptissimus locus Thermarum Gargilianarum, in quem die kalendarum Juniarum eosdem episcopos solos qui designati sunt oporteat convenire. Ex quo illud profecto perspicuum est, eo nullum penitus populi fieri debere conventum, quo nec ipsos universos confluere sinatur episcopos. Nam cum patientia disputandi quae soli amica silentio est, omnem catervatim agminis strepitum perhorrescat, nihil interest, utrum eam congestio populorum, an episcoporum turba praepediat. Igitur episcopi memorati soli in praedictum locum tempusque conveniant: ita tamen ut reliqui omnes utriusque partis episcopi ante diem qui praedestinatus examini est, ratum se habituros quicquid a septenis utrinque coepiscopis suis fuerit actitatum, epistolis ad meam dicationem currentibus utrinque designent. Quibus epistolis tamen etiam testimonium omnes apud me propriae subscriptionis adjungant. Aequissimum namque est, ut eorum universa collatio rata futura promittatur ab omnibus, qui eliguntur ab omnibus. Nullus ergo vel laicus, vel episcopus ultra numerum praestitutum in illum tranquillissimum concilii locum contra prohibitum moliatur accedere, quin potius etiam plebes suas pia quietis ac modestiae commonitione conveniant, hoc per Ecclesias proprias ante tractantes, quatenus a die disputationis ac loco omnis se multitudo contineat, ut religioso patientiae magisterio delinitum Christianae paci populum parent. Non solum enim episcopi, verum etiam rationabilis in hanc sententiam populus consentit, disputantibus supradictis: et ubi major occupatio mentium defixa consistit, de veritate quaerentibus, nihil turbidum, nihil tumultuosum nihil denique intempestivum debere prorsus obstrepere. Nam ut quod omnium saluti proficiat, fiat postea publicum, debet discutientibus veritatem praestare ante secretum: a me vero ita per omnia promulganda sententia est, ut in publicam dimissa notitiam toto splendidae Carthaginis populo judice ponderetur. Ita quippe oculis non solum urbis hujusce, verum etiam universae provinciae totus emensae disputationis ordo pandetur, ut tam prosecutiones disputantium episcoporum quam prosecutionum mearum series subsecuta, digestis in publico voluminibus explicetur. Haec enim in judice securitas fidei est, ut de se non timeat judicari. Ut igitur in eliciendae veritatis examen non inserpat aliquatenus calumniosa suspicio, lucemque perspicuam quam mentibus publicis probationum evidentium fides absoluta purgabit, nullis penitus nebulis causatio cujuslibet partis obducat; id etiam contra suspicionum fucos et commenta fallendi necessario provisum. Noverint omnes non solum oportere, verum etiam expedire servari, scilicet ut interfatibus meis me primitus per omnia subscribente, etiam omnes disputantes episcopi suis in scheda prosecutionibus universi absque ulla prorsus excusatione subscribant. Exigit enim meritum fidei, ut adversus eum qui assertionibus suis perfidum forte subducere tentarit assensum et inficiari quae dixerit, etiam testimonii sui consistat auctoritas; ubi soli proficit victoria veritati. Ii autem qui excipiendi funguntur officio praeter eos qui dicationi meae de publicis praestolantur officiis, etiam quaterni de singulis partibus ecclesiastici alternis debebunt adstare notarii: quorum fides ne qua vacillet ambage, quaterni episcopi partium singularum delecti suorum judicio praeponantur, ut eosdem exceptores ac notarios, pervigili ac sollicita observatione custodiant, quatenus cum eisdem exceptoribus ac notariis egressi per vices, subinde faciant perspicua digeri descriptione quae dicta sunt, ut nihilominus adhuc episcopis 249 supradictis in disceptatione versantibus, transeat in apices evidentes profligatae pars aliqua quaestionis, ut confestim ea cum a septenis episcopis subnexa subscriptione, celerem exspectationi publicae tribuant notionem. Post primum autem collationis diem, descriptioni subscriptionique gestorum, locum diei subsequentis efficiet procrastinata cognitio, ita ut si quid forte praecedenti collationi supererit, in diem tertium recurrat examen. Omne igitur spatium conferendi vicissim diei unius intercapedo distinguet, quo possint in medio gesta subinde subscribenda describi, memoratorum praestolante custodia, qui hoc fine suum metiantur officium, non ut aliquid dicant, sed ut dicta custodiant. Donec autem emenso exitu quaestionum, omnes expedita veritas enodet ambages, schedas subinde scriptas pariter atque subscriptas, tam mei sigilli quam illorum octo custodum signabit impressio. Maximianistis etiam edicti hujus innotescet auctoritas, qua sibi ab illo concilio intelligant temperandum, quod inter Catholicos Donatistasque distingui omnem dijudicarique conflictum clementium principum praeceptio religiosa constituit, nec eis opitulari aliquatenus posse, quod sibi Donatistarum nomine blandiuntur, cum a Donastistis dicantur esse damnati. Si quis ex istis quae adversus omnes multifariae suspicionis insidias provisa sollicite, constituta fideliter, ordinata diligenter, tenor hujus propositionis amplectitur,( modo) quolibet observare noluerit, non solum quid de causa sua sentiat confitetur, verum etiam quid moliatur ostendit. Sufficit interim cognitori talis praerogativa justitiae hujus commonitionis circa universos episcopos fecisse populum sibi plebis Carthaginensis testem, quem mox est habiturus judicem. Superest ut ante concilii diem universum hujusce ordinationis tenorem, utriusque partis episcopi amputata penitus mora missis ad dicationem meam litteris suis impleturos se esse promittant; hoc praecipue maturato, ut eaedem quibus ad omnia hujusce edicti se consensisse profitebuntur epistolae, primatium tantummodo episcoporum subscriptione signentur. Sufficit enim illis epistolis universalem( ut ita dixerim) subscriptionem episcoporum omnium cohaerere, quibus totum disputationis ordinem conferentium septenorum, ratum se habituros esse promiserint.

11. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Hoc quoque edictum suscipiet corpus actorum. Ne quid autem fidei plenorum videatur deesse gestorum, universa quae a partibus medio tempore vel scripta sunt, vel intimata judiciis percurrat officium.

12. Petilianus episcopus dixit. Egisti partes tuas vir nobilis, ut et partibus te justum futurum esse promiseris, et auribus publicis popularem. Sed quia haec omnia ante causam sunt, non de causa, id primum tuam petimus potestatem, ut is qui me acciri edictis, qui de meis sedibus evocari, qui me laborem itineris pati inquietavit, petita ut voluit proponat, cur meam desiderarit adesse praesentiam, ut noverim utrum vel quid debeam respondere. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

13. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Haec suo loco et ordine rectius peragentur. Interim quod statui percurrat officium.

14. Romulus exceptor recitavit. Exemplum notariae Donatistarum. Post consulatum Varanis viri clarissimi octavo kalendas Junias Flavio Marcellino viro clarissimo et spectabili tribuno et notario, Januarius, Primianus et caeteri sincerae Christianitatis episcopi et catholicae veritatis. Notum facimus sinceritati tuae, nos edicto tuo conventos, ex diversis partibus Africae convolantes, ingressos fuisse Carthaginem XV die kal. Jun. cujus nostri adventus et omnes quos Carthago continet testes sunt, et tua sinceritas non ignorat. Tanta enim vis jurisjurandi tui edicto tuo expressa est, ut exceptis his quos adversae valetudines corporum in sedibus retinent, aut aegritudo in via comprehendit, nec gravissimos senes annositas, nec prolixi itineris labor potuerit prohibere. Quod cum solum edictum ante causam sufficeret, alterum quoque dignatus es edere, in quo cum multa nos moveant, tum praecipue magnam sollicitudinem facit, quia nos ipsos edicto tuo epistolis nostris adstipulari oportere censuisti, cum hoc nec mos publicus habeat nec judicum consuetudo. Qua de re sinceritatem tuam plurimum exhortamur, ut prioris edicti fide servata, cunctos nos ad te venire praecipias, ut quamprimum de numero nostro constet, quos adversarii paucos esse saepe mentiti sunt, ut rite omnibus ordinatis quae nostris partibus competunt, disceptatio subsequatur; ne aut edicta se tuae sinceritatis impugnent, aut nobis quicquam praejudicet, ut cum omnes venire praeceperis, paucos nunc adesse velle videaris. Hoc enim decet et expedit ut cunctis praesentibus commune negotium pauci loquantur. Hujus Notariae parem apud nos retinuimus. Et alia manu. Januarianus episcopus subscripsi. Et alia manu. Primianus episcopus subscripsi.

15. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Alterius quoque partis recitetur epistola.

16. Romulus exceptor recitavit. Honorabili ac dilectissimo filio viro clarissimo et spectabili tribuno et notario Marcellino, Aurelius, Sylvanus, et universi episcopi Catholici.--- Edicto spectabilitatis tuae, etc. Extat apud August. t. II, col. 487, Ep. 128 nostrae edit.

17. Marcellinus 250 vir clarissimus et spectabilis tribunus et notarius dixit. Quoniam justitia dictante vel fide semel me spopondisse commemini, quidquidcum utriusque partis episcopis gessero in publicam transmissurum me esse notitiam, causa mihi repetendorum nascitur edictorum. Nam cum superioris forma programmatis ea digesta contineat, quibus ordinata cognitio inoffensum sequatur tramitem judicandi; necessarium esse censueram, quid super eodem pars utraque sentiret, edicto ab universis episcopis flagitare: quid dicationi meae partim per notoriam, partim per epistolam rescribentes, quid super conditionibus nuper propositis sentiant intimarunt. Cujus vel epistolae, vel notoriae quemadmodum se forma contineat, offerendum publicis obtutibus judicavi, ut quid vel praecedentis edicti textus exegerit, vel singularum partium responsione relatum sit, ubi totius populi considerarit agnitio, qualiter se habeat examinantis intentio perspicue possit advertere. Quo indito, idem recitavit.

18. Honorabili ac dilectissimo filio viro clarissimo et spectabili tribuno et notario Marcellino, Aurelius, Silvanus et universi episcopi Catholici.--- Multum nos sollicitos reddidit notoria vel litterae fratrum nostrorum, etc. Extat apud S. August., tom. II, col. 490, Epist. 119 editionis nostrae.

252 19. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Evidenter apparuit edicto dicationis meae numero praestito quem ex omnium voluntate susciperent, curam negotii peragendam, quoniam id etiam sacratissimam legem voluisse ejus recitatio patefecit. Et quia Catholicos episcopos ad edicti tenorem consensisse monstratum est, utrum etiam episcopi partis alterius de hac re satisfecerint, vel utrum nunc satisfacere velint, intimare dignentur.

20. Emeritus episcopus dixit. Acta est, ut arbitror, causa et adhuc conflictantium non est statuta persona. Tibi enim, judicum verissime, nihil aliud incumbit quam tenere veritatem. Si enim omnium negotiorum avertamus instantiam, primo de tempore, de mandato, de persona, de causa, tunc demum ad merita negotii veniendum est. Quod si praetermissis istis, secundum forenses fasces jactantiamque illius controversiae quam tribunalia sibi vindicant, semper legalis nobis ritus ac sermo servandus est, judica, vir sublimis, in negotio Christiano: quia huic causae judicat Deus, qui et nostra merita et veri judicis sententiam aequa ponderans libra ne invergat, attendit. Edictis enim propositis praesentiae tuae quantum ad judicis voluntatem pertinet, nihil temerè, nihil incongrue, nihil adversus aliquem videmus esse prolatum quantum ad responsiones nostras, quoniam ante causam superflue et ante merita principalis negotii supervacua esse noscuntur, neque mihi nostra propositio: neque illorum responsio officere potest, cum, salvis omnibus ante causam nunc limen ingressi judicii, quae sint merita negotii definire valeamus. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

21. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Constat de causa nihil penitus mutilatum, cum ea tantum quae ante scripta vel gesta sunt, praeceperim recitari. Unde quoniam certus a partibus numerus constitui debere praeceptus est, utrum edicto paritum sit, sicut superius interfatus sum, venerabilitas vestra intimare dignetur.

22. Emeritus episcopus dixit. Admoniti quidem integritatis tuae edictis, omnia integra et illibata causae servabimus. Hanc causam, si tempus, si dies patitur, intimamus. Scimus enim et edicto spectabilitatis tuae, et sacri tenore rescripti, intra quatuor menses causam debere finiri. Si iste est dies, veniamus ad causam. Non possumus etenim quicquam de meritis disceptare, nisi primo de die fuerit judicatum. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

23. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Ex edicto secundo diem cognoscere potuisti, qui dies kal. Juniarum videtur esse constitutus, quoniam hunc esse hodiernum etiam suggestio patefecit officii, et recitatio monstravit edicti. Superest, utrum de ordinando negotio a vestris partibus eligendisque personis satisfactum sit; intimetur. Siquidem in confusa multitudine, certa non possit esse persona, cum hoc constet etiam legibus definitum.

24. Emeritus episcopus dixit. Diem negotii utrum terminus edictalis incluserit, an forma imperialis praecepti, nobilitatis tuae debet judicio definiri. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

25. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Ex edicto dies est constitutus, secundum formam judicii principalis; et quoniam non est in his diutius immorandum, superest ut in electione satisfaciatis coelestibus constitutis.

26. Emeritus episcopus dixit. Forma praecepti talis est, ut intra quatuor menses causa dicatur. Si secundum hanc formam sublimitatis tuae edictum est constitutum, superest ut suggerente officio in medium causa mittatur. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

27. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Officium ad quaesita respondeat. Nampius Scriba dixit. Secundum diem edicti nobilitatis tuae quartus mensis conclusus est, die XIV kal. Juniarum.

28. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Cum partes Carthaginem utraeque venissent, in hunc eas diem consensisse non dubium est. Siquidem nulla super hac parte videatur aut dilatio postulata, aut judicium flagitatum.

29. Petilianus episcopus dixit. Nos ad hanc urbem XV kal. die Juniarum venisse, et notoria nostra signavimus, et omnem non dico Carthaginem, sed Africam fecimus testem; qui si non adessemus, jam pars adversa sine dubio flagitaret in contumaces dicendam esse sententiam, tempusque jam fuisse definitum, quo nec post venientibus agere quicquam aut respondere licuisset. Si igitur vir nobilis mediam semper libram judicii tui suspensam ita tenes ac regis, ut nullam in partem vergat aliquid gratiam illam qua tibi conditionem atque praeceptum imperiali auctoritate cognoscis esse permissum, ut ferre possis in contumaces sententiam: nunc te judiciali illo motu illa quae pura cessura animadvertere oportebit, contra hanc partem te ferre judicium, quae destitit, quae non adfuit, quae delectata est laboribus meis, quae in hoc quoque mihi insultavit, ut diu chorus iste sanctissimus senatus coelestis spectaret judicii tui auctoritatem, excubaret pene quotidie, ipsaque Dei, quae sacra sunt, sine sollicitudine non gessisset. Feras igitur quaeso judicium, promasque sententiam, non dico acriorem quam adversum me ferre potueras, sed quam tibi leges et imperiale praeceptum intimant, quamque praecipiunt. Non enim fas est, ut qui contra nos posses ferre judicium, nunc contra adversarios meos sententiam valeas denegare. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

30. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Sanctitatem atque peritiam tuam latere non credo id imperiali praeceptione fuisse constitutum, ut ea pars quae trini edicti conventione adesse noluisset, sententiam contumacis incurreret. Perpensa enim clementissimus imperator moderatione constituit ut si longinquitate itineris quarto mense partes ad constitutum locum venire minime potuissent, duorum mensium induciae praestarentur. Quam 253 quidem rem ne alicujus partis querela videretur existere, videor custodisse. Unde de tempore, quoniam magis forensis est quam episcopalis objectio, quae quidem nec in publico judicio secundum formam imperialis praecepti praevalere potuisset, cum partes utraque observasse sat clareat, sicut superius interfatus sum, utrum electi sint qui peragere possent ex omnium voluntate negotium, intimare dignamini.

31. Emeritus episcopus dixit. Causae praescriptio est judicis sermo, servari forensem usum consuetudinemque jurgandi inter episcopos non oportere nutare illam versutiam legum jurisque controversiam, ubi de fidei statu et de totius sanctitatis disceptatione tractatur. Quod quidem castis et bene credulis auribus accipimus, vir spectabilis: sed ne forte in perniciem nostram ista replicentur, jusque transeat ad adversarios iterum confligendi, adseraturque nobis hoc juris praecepto servato: in hanc formam legis consentire debes, hoc ipsum judiciaria auctoritate defige, episcopalis nos moris regula sanctitati adesse debere, ut non praestigiis juris, neque ligaminibus cujusque facundiae, sed Testamento novo ac veteri, quod instituit Deus, quod sacravit Dominus Christus, causa possit audiri. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

32. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Ne quid inordinate fieri videatur, quoniam hoc et ipsum veritatis regula continetur, et legum dictat auctoritas, prius est ut personarum numerus designetur: tunc demum ea quae partibus competunt, per eos qui firmati fuerint rectius peragentur. Ne haec inter incertas personas videantur infirma.

33. Emeritus episcopus dixit. Cum omnes qui mandaturi sunt adstare videantur, magisque persona praesentium quam sermo teneatur absentium, quid est quod potest movere judicia, cum statutis omnibus quae primo ex lege descendunt, quaeque initium causae facere consueverunt, tunc demum ad electionem defensorum secundum edictum sublimitatis tuae arbitrium veniamus? Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

34. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Numquam habere potuit certam multitudo personam, cum hoc etiam in publicis actionibus atque corporibus soleat custodiri, ut per ordinatas atque firmatas( personas) omnia peragantur.

35. Emeritus episcopus dixit. Teneo fidem tuam, vir sublimis, nihil mihi de juris lege praescribi, ubi agitur de fide. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

36. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Interlocutio mea non jus cessare debere, sed forensem contentionem apertissime definivit. Neque enim possunt aliqua quae competunt partibus denegari: sed si hoc utrarumque partium consensus habet, ut nihil de jure publico, sed omnia Ecclesiasticis regulis, id est novi et veteris Testamenti testimoniis peragantur, pars utraque designet.

37. Petilianus episcopus dixit: Optimus moderator. Et alia manu. Petilianus Episcopus recognovi.

38. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Quoniam secundum N. T. edictum non omnes nostri collegae adsunt, illi obtemperantes edicto, et voluntas cunctorum mandato continetur, jube hoc idem mandatum ab officio suscipi et recitari. Et alia manu. Recognovi.

39. Emeritus episcopus dixit. Si jubes, competit causae per integritatem tuam. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

40. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Aliud constat esse quaesitum ut utrum a jure publico recedi velitis et totum divinis legibus agitari, vestris professionibus demonstretis.

41. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae Carthaginensis dixit. Inveniet hoc ipsum sublimitas tua cum hoc mandatum fuerit recitatum. Et alia manu. Recognovi.

42. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Et hoc mandato evidentissime continetur, ut omissa juris publici controversia, omnia divinis legibus peragantur.

43. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae Carthaginensis dixit. Recitatio mandati sensus tuos poterit informare. Et alia manu. Recognovi.

44. Petilianus episcopus dixit. Legem Dei repudiat, qui dubitat quid debeat profiteri. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

45. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Ego haec partium volui responsione firmari: caeterum certum est me, quoniam imperiali praecepto omnia nunc aguntur, per quod jura constituta sunt, omnino non posse.

46. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae Carthaginensis dixit. Legem Dei non repudiamus cum hoc mandatum ingerimus legendum, in quo potest omnis nostra assertio perdoceri. Nec enim egredi possumus limitem istius mandati, quod nobis patres vel fratres nostri universalis concilii Ecclesiae catholicae, hic apud Carthaginem constituti mandarunt. Et alia manu. Recognovi.

47. Emeritus episcopus dixit. Fidei causa est, quae et sine mandato ipso jure agi potest. Neque enim alibi oculos habet Deus, aut deseruit coelum ne intendat causam suam. Quid est quod de mandato, vel de obligatione mandati, de subscriptione, de modo, de formulis, quaeritur? Quid est quod in hac causa quasi aut refragantis, aut non mandati judicialis sponsio arbitrium flagitat: cum singuli quique propriam causam, et salutis suae negotium gerant, superfluumque sit caeterorum mandatum, cum in uno constet Ecclesiae tota persona? Advertat, vir nobilis, integritas tua, quam in ista sede jam quodam lumine coruscare cognoscimus, veritatem ita praesidere debere, ut si forensis altercatio jurisque conflictus in medio mittitur, proponatur: sin autem simplex illa veritas qua datur vita, qua renascitur saeculum, qua liberatus est mundus, in hoc judicio spiritali altercatione conquiritur, quaeso, vir sublimis, utrumque proponant et de utroque unum eligant. Aut enim merita juris omittere non possunt, praescriptionemque causarum; aut si de illis sacratissimis legibus, quibus communis reverentia est adhibenda( f. pendemus), patientia ipsas magis amplectar et teneam, et quasi coelestis arae pontificatum adorem semper ac venerer, ut et tibi integro cognitori secundum institutum mentis tuae morisque ordinem certa sit causa judicandi, nec fluctuet judicium tuum, de quo est Deus et populus judicaturus. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

48. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Catholica Ecclesia quae toto sicut promissa est terrarum orbe, diffunditur, cum adversae parti semper de fide obtulisset et de actione quam nobis criminose objiciunt, collationem, et scriptis publicis, et testimoniis multorum, et conventione magistratuum facilius edocebitur. Sed ut omni ex parte tuta sit ipsius collationis causa, confusa non facit multitudo. 254 Deligant igitur praesentes fratres nostri quia volunt ex adverso sistentes aliquos sui ordinis primarios viros, quibus totam actionis summam committant, atque adstipulationem faciant praesentium gestorum; ut si forte in assertione ejusdem causae defecerint, in eorum persona qui hujusmodi negotium susceperint, absque cunctatione victos eos esse et recitatio demonstret actorum. Et ideo quia non opus est multifaria dilatione causam peragere, deligant personas secundum propositi edicti tenorem quae collationis causam suscipiant, ut omnibus semper probata veritas luce clarius demonstretur. Nam mandatum nihil juris et cavillationis forensis habere, ejus lectione, si pars adversa patiatur, facilius edocebitur. Et alia manu. Recognovi.

49. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Prosecutionem tuam cum imperiali certum est concordare praecepto, quo constitutum est ut certus a singulis partibus numerus deligatur. Nam sive juris, sive fidei causa tractatur, certae debent astare personae, ut quicquid actum fuerit, integrum robur obtineat.

50. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Dignetur igitur spectabilitas tua mandatum susceptum officio tradere et recitari( jubere) ut ex eo tenore pars adversa quia dignatur ab hoc instructa valeat objectis omnibus respondere, unde possit etiam clarescere nihil nos jure publico velle tergiversari. Et alia manu. Recognovi.

51. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Professionem quam exspectabat sanctitas vestra evidenter accepit: patiatur ergo nunc recitari mandatum, salvo eo ut utraque pars me agnoscat imperialis praecepti formam custodire debere. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Si jubet spectabilitas tua recitetur.

52. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Universa quae a partibus offeruntur, ut omnis amputetur ambago, ab officio recitentur.

53. Petilianus episcopus dixit. Sine praejudicio nostro legat, salvo eo, quia haec causatio forensis est, non legalis. Nam uti mandato, his formulis praesumere, non est Ecclesiasticae consuetudinis, sed forensis ludi atque certaminis, et illius exercitii quod magis argumentis quam fide aliqua saepe subsistit. Proinde nobilitatis tuae spectabilitatisque censura, etiam atque etiam in hoc loco morari dignentur, ut edicant utrum lege divina causam agi velint, et ipsam disceptationem inter partes ventilari; an omnino legibus publicis uti velint: quoniam in utroque mihi plurima competunt; ut si a lege discesserit, episcopum se non esse demonstret; si vero legem tenuerit, tunc ei ut illi qui Christianus esse desiderat debeam respondere. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

54. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Si nullo potestatis saecularis judice residente inter episcopos tantum haec contentio tractaretur, tunc demum eorum erat arbitrii, et forsitam justi, ut nihil publico velint jure tractari: me autem, cum legumlatores ii sint qui me judicem delegerunt, a legibus certum est deviare non posse: quamvis professionem partis e diverso venientis apertissime susceperit sanctitas vestra, in qua id expressisse cognoscitur, quod vestra prosecutio postulavit. Unde mandatum per officium recitetur.

55. Petilianus episcopus dixit. Legat. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi. Romulus exceptor recitavit. Post consulatum Varanis viri clarissimi, III kalend. Jun. Mandatum factum in Ecclesia. Et cum recitaret, Adeodatus episcopus dixit. Sine praejudicio nostro recitet. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Saepius interfatus sum, omnia integris responsionibus recitari. Romulus exceptor recitavit. Mandatum factum in Ecclesia Carthaginensi ab universo concilio episcoporum catholicorum: praesidente Aurelio episcopo Ecclesiae Carthagin. et Silvano primate Numidiae. Quamvis causa Ecclesiae catholicae adversus omnes falsas criminationes, etc. Vid. apud August. tom. IX, col. 822- 827 nostrae edit.

257 56. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Quoniam ex recitatione mandati quod gestis praesentibus adhaerebit, claruit divina magis testimonia quam forensia vincula esse prolata, et edicti pariter mei tenorem fuisse servatum, in numero scilicet deligendo, et imperialis constitutionis formam nihilominus custoditam: ideoque, quoniam justitiae ordo hoc postulat, etiam subscriptiones omnium recitentur.

57. Romulus exceptor recitavit. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae Carthaginensis Carthagini constitutus praesente V. C. tribuno et notario Marcellino hoc mandatum suscepi et subscripsi. Item alia manu. Silvanus primae sedis provinciae Numidiae praesente V. C. Marcellino tribuno et notario Carthagini constitutus mandato a nobis facto consensi et subscripsi. Item alia manu. Valentinus episcopus Ecclesiae Vaianensis Carthagini constitutus, praesente V. C. Marcellino Tribuno et Notario mandavi et subscripsi. Et reliquae subscriptiones quorum nomina mandato continentur.

58. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Has quoque subscriptiones cum mandato gesta suscipient. Et adjecit. Numerus etiam subscribentium designetur. Martialis exceptor dixit. Ducenti sexaginta sex sunt.

59. Petilianus episcopus dixit. Ubi sunt qui mandaverint? Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

60. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Opus est hoc, eligant de suis septem, et eant ubi constituti sunt in ecclesia, et videant illos. Et alia manu. Recognovi.

61. Petilianus episcopus dixit. Subtilis argumenti res est, ut judicem facerent testem. Potuerunt etenim etiam quoscumque clericos minoris loci apponere nominibus suis, et fingere illum honorem esse quem apud se summum existimant, cum hinc potissimum dubitetur. Proinde veniant in judicium notarii a nobis singuli cognoscantur. Veremur etenim argumenta saepe diutius requisita, quae in perniciem simplicitatis nostrae quotidie machinantur. Haec igitur prima res est, de qua per notariam nostram sublimitati tuae intimare curavimus, neque cessavimus ut de numero primo nostro constaret, quem esse parvulum semper imperialibus auribus mentiuntur: quidquid enim contra nos semper elicitur, quasi contra paucissimos impetratur. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

258 62. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Falsi crimen nec objicere condecet sacerdotem, nec committere potuisse credendum est. Illud autem est quod per vestram venerabilitatem scire desidero, utrum omnes episcopos contra quos vestra pergit intentio, quorum etiam subscriptio recitata est, possitis agnoscere.

63. Petilianus episcopus dixit. Singuli quique sedium nostrarum adversarios facile possumus agnoscere. Sane non falsum objecimus, sed diligentiae maximae est quod volumus et probare. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

64. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Hoc magis de vestra judico sanctitate, diligentiae potius esse quam ullius objecti criminis, quod in prosecutione dicendum esse credidit sanctitas tua. Sed illud quaero, utrum in omnibus locis et civitatibus utriusque partis bini esse possint episcopi; sic enim possunt se alterutrum plene cognoscere.

65. Petilianus episcopus dixit. Sapientissime ac praescie omnia praevidisti, vir nobilis; nam in plebe mea, id est, civitate Constantinensi, adversarium habeo Fortunatum. In medio autem dioecesis meae, nunc institutum habeo, imo ipsi habent, nomine Delphinum. Pervidet jam hinc praestantia tua, duos in unius plebe fuisse imaginarie constitutos, ut et numerum augeant, et tamen plebium numerus non idem sit, qui sit illarum scilicet personarum. Et hoc argumenti est maximi, ut videantur nos hoc genere superare, si duo contra unum sint constituti vel tres. Nam etiam in plebe praesentis sanctissimi collegae ac fratris mei Adeodati, id est, in civitate Milevitana, ita commissa res est, ut unum ibidem habeat adversarium, alterum in Tuccensi civitate, quae ad hujus scilicet plebem antiquitus pertinet, et ante biennium esse videtur constitutus; tertius vero sit in loco qui dicitur Ceramussa. Ergo cum unus sit civitatis Milevitanae episcopus a partibus nostris, tres videntur ab his constituti fuisse, ut illorum numerus augeretur, aut fortassis excederet numerum veritatis. Requirendum est igitur quando auctus sit illorum numerus, quam originem habuerit, utrum hoc novitas fecerit, an dederit antiquitas, utrum, ut ita dixerim, contra vetustatem canam, vitium hoc fuerit novitatis. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

66. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Multiloquio Ecclesiae causam agi non debere perspicit mecum tuae dignationis sensus, optime cognitorum. Et cum diceret. Et alia manu. Recognovi.

67. Petilianus episcopus dixit. Plus scripsisti quam dixi. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

68. Fortunatianus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Verum vir gravissimus Petilianus cum ante paululum Ecclesiae causam divinis Scripturis firmandam esse professus fuerit; atque eam divinis testimoniis quaeri debere constituerit, nunc eum per diversa vagari in personis ordinatorum, prosecutione ejus ostenditur. Atque ideo, ne illi similes videamur, decreti tenorem accepit sublimitas tua; et quid Patrum statuta voluerint, ejus lectione monstratum est. Convenit praesentes, moratoriis omnibus actionibus repulsis atque prostratis, eligere nunc ex parte sua idoneos qui possint institutae causae praestare rationem, omniumque consensum his actis depromere, ut, dilucescente veritate, nulli possit esse ambiguum. Siquidem confirmatis personis nulla pars audebit dicere, sententiam non posse( nec) debere consistere, quandoquidem eorum consensus actis fuerit depromptus; et ideo aut subscriptionibus quae gerimus se doceant confirmare, aut consensum suum singuli patefaciant, ut actio Ecclesiae possit suo ordine inchoari. Et alia manu. Recognovi.

69. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. De incompetenter ordinatis quos Petilianus vir sanctissimus comprehendit, me certum est qui ad aliam partem principali auctoritate judex videor constitutus, non posse cognoscere. Superest ut, si numerum episcoporum qui ab officio intra hanc splendidam Carthaginem constitutus est verum esse credit venerabilitas tua, jam nunc intimare dignetur.

70. Petilianus episcopus dixit. Non intellexit e diverso consistens, quid fuerim prosecutus, nam cum de numero mandantium nunc agatur, diligentiae meae maxime fuit requirere, ubi sunt illi qui praesentibus mandaverunt: deinde constare non ab re est, quod sum in tuo judicio, vir nobilis, prosecutus. Quoniam igitur et jacturam fecerunt earum rerum quas forensibus cancellis ac legibus uti potuerant, et recitaverunt mandatum quod non magis forense sit, sed legale, hinc agnosco debere me illis lege divina competenter respondere. Sed, ut prius de mandatorum numero constet, et de partibus meis quanti mandaverint vel quanti sint mandaturi, id primum peto de nobilitate tua, ut superfluum non sit, de numero utriusque partis ferre debere judicium celsitudinem tuam. Et alia manu. Petilianus episcopus recognovi.

71. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Evitandae quidem multitudinis causa ad hunc locum de quorum numero dubitatur, minime convenisse dicuntur, praesertim cum suffecerit eos praesentibus omne delegasse negotium; sed si quid super hac parte dubitationis affertur, judiciis intimetur.

72. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae Carthaginensis dixit. Nos evitamus tumultum; idcirco non venerunt; sed mandatum firmissimum est, quod lectum est nobilitati tuae. Si de numero dubitatur, eant provinciales ad Mauros, eant provinciales ad Numidas, eant provinciales ad Byzacenos, eant quoque ad Tripolitanos, eant ad provinciae proconsularis, qui praesentes sunt ex numero ipsorum, et cognoscant nostros qui huic mandato subscripserunt. Et alia manu. Recognovi.

73. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Non patiar rem superfluam longa partium obluctatione differri, unde veniant universi.

74. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Quid opus est turbis? Et nos in civitate diu versati sumus, et nostri collegae. Ii quoque in civitate, ut dicunt, non hodie, sed aliquantis diebus demorali sunt. Legantur subscriptiones, et de cujus nomine dubitant, ipse veniat. Et alia manu. Recognovi.

259 75. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. In uno loco sunt omnes, aut id non potest liquido designari?

76. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Nescimus postea quam mandavarunt quid opus erat ut concluderentur. Et alia manu. Recognovi. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. De quorum nomine dubitatur, ipsi veniant. Et alia manu. Recognovi.

77. Emeritus episcopus dixit. Impugnat se actio, et ex una parte diversa contentio; unus prosequitur venire debere, alter nescire se utrum possint adesse. Concordent inter se sententiis suis, et arbitratu proprio atque secreto quid magis eligant, dicant. Opperimur enim pro meritis tuis quicquid isti dixerint, quod magis putaverint eligendum. Non enim nos falsitatis crimen objecimus, sed hoc ipsum factum volumus judiciis approbari. Melior est enim adstipulatio, quae praesentibus actis inditur, et veritatis fides instrumentorum veritate firmatur. Agitur enim res de qua quis negare poterit: Non mandavi, non interfui, nescio. Non enim ex me ista procedunt, sed ex ipsis potius qui ista confingunt. Habeant inter se consilium suum, arbitrioque suo definiant universa; ut si volunt in praesenti mandare, sicuti nos personas mandantium actis sublimitatis tuae nunc in praesenti insinuamus, habeant in compendio, tulerint de medio falsitatem, donamus illis universa quae potuerant de praeceptione depromi, ut sublimitatis tuae judicio possit ex illorum et ex nostris partibus apparere, quod possit esse mandatum. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

78. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Tumultus ne fieret cavendum fuit, et hoc salubriter prudenterque providisti. Et quoniam metuendum est, ne, cum fuerit exorta aliqua perturbatio, nobis potius tribuatur, incertumque sit hominibus, a quorum parte potius exstiterit, nihil melius et tranquillius putamus decernere nobilitatem tuam, nisi ut recitatis omnibus nominibus, de quo dubitant, veniat. Et alia manu. Recognovi.

79. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Accepistis professionem partis adversae. Quae competunt, peragantur.

80. Emeritus episcopus dixit. Patientia nobilitatis tuae intimumque secretum, quod omnibus monstras, cunctorum oculis patuit, teneo judicii tui fidem, teneo testimonium. Pene jam peracto solis curriculo totus est transactus dies, et nullus adhuc exortus tumultus, cum tanta sacerdotum Dei multitudo consistat. Quis enim praeter eos quos judicii veritas adesse praecepit; vel mutiendo inter se, vel balbo sermone respondit? Tacito linguae silentio exspectant veridici cognitoris integram severamque sententiam, et acclinibus, ut dixit, pene cervicibus, in teipsum toto ore pendentes, quid de Dei causa judices sollicite rimantur. Nullus strepitus, sermo nullus, imo ad Deum continua oratio, et ad coelum privata vox. Unde hic tumultus publicus de privatis scurrilibusque sermonibus, quibus aut facile strepere, aut ex ipso usu rixa quotidiana metus judiciorum non timens, possit exurgere? Ad hoc Dei sacerdotes tot antistites, animae suae causam et fidei suae rationem audire cupientes, tumultu superfluo et quadam rixa turbantes, ad judicii veritatem nolentes descendere, quaerunt immissam actionem turpissime perturbare. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

81. Augustinus episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Ad multa fratris mei videat nobilitas tua quam pauca respondeam. Quod si nobis voluerint respondere, causa tota cito forsitan peragetur; metuendum est, ne ideo non fiat tumultus ab hac turba quae praesens est, quia non hic est alia multitudo, in quam possit referri causatio. Et alia manu. Recognovi.

82. Petilianus episcopus dixit. Confiteris illos cum tumultu esse venturos. Nam hic tumultus nec fuit nec erit a partibus nostris. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

83. Augustinus episcopus Ecclesiae caholicae dixit. Non confiteor cum tumultu esse venturos; sed timeo ne ideo adhuc quiescat multitudo praesens, quia non est in quem referat si quid forte turbulenter exstiterit, dum utraque praesens fuerit multitudo. Petimus ut quod dictum est, fiat; de quocumque dubitatur, praesentetur. Et alia manu. Recognovi.

84. Adeodatus episcopus dixit. Si in paucos tumultus fieri non potest, in plurimos fieri quemadmodum potest? Et alia manu. Recognovi. Aurelius episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Judica. Et alia manu. Recognovi.

85. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Potest quidem sacerdotalis multitudo divinam considerans utrobique sententiam, etiam in quavis populositate praestare silentium, sed illud certum est, et ambigi nullatenus potest, paucitatem magis silentio posse praebere consensum. Unde ne superfluis immoremur, si de subscriptionibus aliqua est dubitatio, eos quos nec praesentes esse, nec subscribere potuisse credit sanctitas vestra, faciam ad judicium mox venire, ut tandem aliquando confirmatis secundum imperiale praeceptum ex utraque parte personis, ad negotii merita veniatur.

86. Emeritus episcopus dixit. Ex una parte diversae sententiae concordare debent. Aut enim hic esse suos dicunt, et adesse debebunt; aut si absentes esse profitentur, videat nobilitas tua quid de absentibus debeat judicare. Et alia manu. Emeritus episcopus recognovi.

87. Mercellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Quod praesentes praesentibus mandaverunt, prosecutione spectabilitatis vestrae tenetur expressum, eo quod omnes qui subscripserunt, a vobis et a vestris omnibus facile possint agnosci. Unde cum subscriptiones per ordinem fuerint recitatae, de quo dubitatur, poterit mox venire.

88. Adeodatus episcopus dixit. Affero compendium diversae parti, ne tumultus posse fieri utrisque partibus praesentibus putent. In uno loco coepiscopi nostri consistant, ad alterum item locum suos faciant venire. Et cum recitata fuerint quaecumque loca, bini mittantur, quo possit omnis causatio, omnis tumultus amputari. Et alia manu. Adeodatus episcopus recognovi.

89. Alypius episcopus Ecclesiae catholicae dixit. Nova res nunc a diversa parte flagitatur. Nam nos obedientes edictalibus praeceptis, tot venimus quot fuerant edicto definiti. Sed quia et hoc non est negandum sollicitudini praesentium, quamquam de numero quaerere non sit nostrae praesentis actionis, tamen qui modo praesentes fratres nostri reperiri potuerunt, jube ut ingrediantur; si qui forte absentes fuerint, crastino eorum praesentiae tuis etiam obtutibus monstrabuntur, dum tamen ne ulla dilatio causae nascatur, sicut nos certi numero adsumus electi ab universali catholico concilio, etiam ipsi ad asserendum confirmati jam suscipiant omnem sarcinam causae, ut nulla dilatio quaestioni possit opponi. Et alia manu. Recognovi.

90. Adeodatus episcopus dixit. Praecipe nobis mandatum 260 eorumdem ostendi ubi subscripserunt, quod nunc lectum est ab officio. Et alia manu. Adeodatus episcopus recognovi.

91. Marcellinus vir clarissimus tribunus et notarius dixit. Mandatum quod nunc ab officio recitatum est, in quo omnium subscriptiones continentur, postulantibus ostendatur.