Reader

ADMONITIO PRAEVIA

De Odone episcopo Cameracensi ejusque scriptis praeter Herimannum, qui de eo pluribus agit in Historia restaurationis monasterii S. Martini Tornacensis, Spicilegii tom. XII, haec habet Henricus de Gandavo in libro De illustribus Ecclesiae scriptoribus, cap. 4: Odo Cameracensis episcopus scripsit homiliam pulchram in Evangelium secundum Lucam: Homo quidam erat dives, qui habebat villicum. Exposuit etiam canonem missae Te igitur. Scripsit etiam ad Wilbodonem monachum Affligeniensem disputationem, quam habuerat cum quodam Judaeo de mysterio incarnationis Dominicae sub dialogo, adnotatis prima sui nominis et prima Judaei secum disputantis litteris. Et Joannes Trithemius in libro De scriptoribus ecclesiasticis: Odo episcopus Cameracensis, vir in Scripturis sanctis eruditus, et in litteris humanis nobiliter doctus, ingenio subtilis, et clarus eloquio, in componendis et declamandis homiliis ad populum veterum more non mediocriter insignis, scripsit disputationem quam habuerat cum quodam Judaeo de mysterio Dominicae incarnationis sub dialogo, adnotata prima sui nominis littera et Judaei secum disputantis. Ad Wilbodonem monachum, librum 1. In canonem missae, librum 1. De villico iniquitatis, librum 1, Homo quidam erat dives. Homilias et epistolas plures. Et quaedam alia non pauca composuit, quae ad notitiam meam non venerunt.

Ex duobus hisce testimoniis conficitur homiliam de villico iniquitatis, quae sub nomine Odonis cum aliis ejus opusculis edita est tomo XXI Bibliothecae Patrum Lugdunensis esse non nostri Odonis, utpote quae pro sui brevitate nec pulchra homilia, multo minus liber dici potest, nisi forte quis dicat ipsum duas scripsisse homilias de villico iniquitatis( plures enim homilias composuit), unam breviorem, alteram prolixiorem et pulchram, quae et libri nomine donari potest. Qui duo caracteres egregie conveniunt sequenti homiliae, ex veteri codice Pratellensi hic editae, cujus stylus aliunde apprime concinit cum aliis ejusdem operibus. Fuit autem Odo ex abbate S. Martini Tornacensis episcopus Cameracensis electus anno 1105; obiit in monasterio Aquicinctensi anno 1113, in quod dimisso episcopatu se receperat. De eo insignem habemus epistolam monachorum Aquicinctensium encyclicam, quam hic ex mss. Alnensi et Tornacensi praemittere juvat.

Aquicinensis coenobii humilis congregatio, omnibus qui salutis suae solliciti sunt, salutem in Domino.

Salutem, dilectissimi, vobis mandamus, quatenus orationibus vestris de tristitia quae nos premit relevari mereamur. Heu amara mors quae fratres dividis et dissocias amicos! Unde tibi haec potestas? Post crucem Christi quis haec tibi restituit? Certe ille te prostravit, ille te vicit, qui dudum per prophetam tibi minabatur: Ero mors tua, o mors, morsus tuus ero, inferne. Si ergo mors Christi tibi nocendi vires ademit, quomodo eos mori cogis quos ipse semper victuros secum de morte redemit. Ejus etenim verba in Evangelio sunt haec: Omnis qui credit in me non morietur, et si mortuus fuerit vivet. Sed forte dicet aliquis: Quale principium dedit adveniens? Quorsum ista? Credite, fratres et domini, ad quos ista pervenerint, quia non infidelitas, sed moeror animi hoc a nobis dicendi extorsit initium, et quasi in mortem fecimus invectionem, licet sciamus exitum de hoc saeculo justorum in Scripturis appellari somnum vel dormitionem, unde Psalmista ait: Cum dederit dilectis suis somnum. Et Dominus in Evangelio: Non est mortua puella, sed dormit. Verumtamen nobis imperare non possumus, quin doleamus, quando domnum Odonem Cameracensem episcopum, qui nuper apud nos de hoc mundo recessit, ad mentem revocamus. Gravi etenim detentus valetudine, dimisso episcopatu, Aquicinctum se deferri fecit, et quantum Ecclesiam nostram, in vita dilexisset, in fine demonstravit. Hic dum viveret nobis Pater erat consilio, mater pietate, amicus beneficio; nec mirum si desiderium praesentiae ejus nequimus sustinere, quibus contigit praesentis vitae solatium amisisse. Nostram quippe, non illius vicem dolemus, quia nos adhuc inter laqueos hujus saeculi incedentes eum ad meliora evasisse credimus. Credimus, inquam, quia cum justis modo laetus decantat: Sicut audivimus, ita vidimus in civitate Domini, et cum Moyse admiratur dicens: Transiens videbo visionem hanc magnam. Magnam nunc certe Dei habet videre visionem, qui cum esset in corpore, non suam, sed illius dilexit voluntatem. Quis autem virtutes quas possederat digne valeat enuntiare? Quid potius in eo laudare? Si patientiam, si benignitatem, si humilitatem ejus praedices, quidquid dixeris minus erit. Ita in singulis eminebat, quasi caeteras non haberet. Et ubi quotidianam ejus vitam tritis et communibus verbis breviter edisseram? Mitis erat affatu, dulcis alloquio. Nihil illius severitate laetius, nihil laetitia severius; gravitatem morum vultus hilaritas; hilaritatem vero vultus morum gravitas temperabat. Mentiri et jurare aut nesciebat aut nolebat. Linguas quoque adulantium seu detrahentium prudenter cavebat, et utrumque genus hominum velut pestes animae animo fugiebat. Contra illas sepiebat aures suas spinis, ne audiret linguam nequam. Contra istos scriptum esse sciebat: Verba adulatorum mollia, feriunt autem interiora ventris. Nulli malum pro malo reddebat, vel maledictum pro maledicto; et quasi agnus inter lupos missus morsum malitiae non habebat. Providebat bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus, ut sine offensione praeesset Ecclesiae quam gerebat. Apostolicae etiam doctrinae gratiae refulgebat, et, quantum in se erat, tam verbo praedicationis quam optima morum institutione a saeculo revocabat. Inter harum insignia virtutum castitatem in eo laudare superfluum puto, cujus vita etiam ante conversionem pro continentia quam habebat omnibus fuit exemplo, et quod in primis dicendum fuit; sed non omnia dicere institui. Eo quoque tempore, id est ante conversionem, ut ad priora redeam, ita totus in libris erat quasi nullam se crederet habere requiem, nisi eum quem in exercitio Scripturarum arripuisset laborem. Erat quippe fundatus grammatica, ornatus rhetorica, armatus dialectica; et his studiis indesinenter eum occupatum multa turba discipulorum sequebatur, qui ad famam tanti viri undique congregati ejus disciplina sitiebant informari, magisterio erudiri. Hic forsitan aliquis remoraretur et diceret quam ardentis fuerit ingenii, quam tenacis memoriae, quam temperatus jam tunc in moribus, in verbis sobrius, in doctrina sollicitus, in disputationibus cautus, in solvendis quaestionibus promptus; tanta denique in scholis ejus quies, tanta pax inter discipulos, et vitae compositio per ejus disciplinam habebatur, ut non tam magister litterarum, quam episcopus animarum merito posse dici videretur. Postquam vero libri B. Augustini De libero arbitrio et vera religione in manus ejus venerunt, statim mutatus in verum alium, coepit odire quae dilexerat, et diligere quae prius oderat. Jesu bone! quanta hominis mutatio! Fit in pauperes Christi rerum distractio, cibi et potus abstinentia, carnis maceratio, et omne studium quod in saecularibus disciplinis insumpserat, in veram convertens philosophiam de discipulis socios fecit, exemplo sui et doctrina multos convertit, et postmodum relicto foris clerico monachus effectus, monasterium quod dicitur ad S. Martinum Tornaci construxit. Ab omnibus qui per eum vel cum eo mundum reliquerant in abbatem eligitur, consecratur. Multa praetereo, quia ad alia festino. Tunc vero quasi lumen in regione illa visum est oriri. Populus enim ad ejus praedicationem convertebatur. Inter conjugia utriusque partis fiebant sancta divortia, patres a filiis et filii a parentibus gladio verbi Dei dividebantur, omnes sicut in tempore apostolorum in commune afferebant pretia eorum quae possederant, juvenes ac virgines, senes cum junioribus certatim hujus saeculi sarcinam projiciebant, et quasi jam de hoc mundo non essent nudi ac leves ad coelum volare gestiebant. Civitas eorum quasi carcer eis esse videbatur, monasterium paradisus. Ipse autem omnibus omnia factus, infirmis infirmus, sanis robustus apparebat, et quasi omnium pater esset, sic omnium ex animo curam gerebat. Heu humanarum rerum incerta provisio! Laetis principiis adfuit tentatio, et Satan, qui etiam inter filios Dei adfuit, expetiit eos ut cribraret sicut triticum. In hoc loco quiescat scorpius arcuato vulnere venena detractionis infundere, et ad calumniam tanti viri non referat, quod quidam dimisso sancto proposito ad saeculum redierunt, si Christum non audet reprehendere, quod multi discicipulorum ejus abierunt retro, et jam cum illo non ambulabant. Parcat unusquisque linguae, parcat animae suae, nequissimum vitium quasi novissimum diaboli laqueum nitatur evadere. Nam pauci sunt, ut etiam de religiosis taceam, qui ita irreprehensibilem exhibeant vitam suam, ut non libenter reprehendant alienam. Quid multa? tantam lucernam Christus sub modio latere non patitur, sed per Dei gratiam, ut omnibus qui in domo ejus sunt luceret, ad episcopatum Cameracensis Ecclesiae assumitur. Tunc vero quanta qualisque vita ejus fuerit, quam pristinae humilitatis vel paupertatis memor permanserit, tot producimus testes quot in civitate illa habentur homines. Verum, quia longius ab incoepto digressi sumus, jam ad aegrotum nostrum postpositis omnibus redeamus, et, ne pro nobis moras patiatur, ejus ad gloriam transitum breviter referamus. Aquicinctum, sicut diximus, se deferri fecit, ubi omnibus quae Christiano morienti conveniunt rite expletis, tam alacer, tam securus novissimam horam exspectare videbatur, quasi non ipse qui infirmabatur, sed alius pro eo esset moriturus. Unde quidam frater in stuporem adductus, remotis omnibus arbitris, solus ad solum accessit, et utrum timeret apposita ori ejus auricula diligenter investigavit. Tunc ille, ut verbis ejus loquar, cum diceret: Ad quid timerem? et ille opponeret ei periculum mortis, et quia judicia Domini abyssus multa, et quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens, et caetera hujusmodi, ille paululum reticens, et quasi aliquid in se prius deliberans respondit: Non timeo. Admiratus autem frater conticuit, et magnam eum habere fiduciam persensit. Obiit tertio Kalendas Julii beatus iste, animam reddidit Christo, nos corpus sepulturae. Omnes igitur fratres et domini ad quos haec legenda pervenerit oramus, et vos pro eo quod pro se nos oravit. Secretius enim loci nostri abbate ad se evocato, ut verba ipsius ponam: Rogate, ait, charissime, conventum fratrum, ut pro me apud Deum dignetur intercedere, cujus judicium sine ejus misericordia non potero sustinere. Malui autem hoc scripto multorum subire judicium et a malis ferre confusionem quam abbatis mei non parere imperio, vel non sequi voluntatem. Ille enim quem loquimur sibi ipsi monumentum erexit aere perennius( HORAT. od. 30, vers. 1) quod nulla possit delere vetustas. Exstant namque apud nos quaedam ejus opuscula quae digna habentur memoria, scilicet de canone Evangeliorum et de canone missae libelli duo, disputatio contra Judaeum, et homilia de villico, liber unus de originali peccato et alius de blasphemia in Spiritum sanctum, quem interrogationi meae dignatus est cudere, meoque nomini consecrare. Valete.

Homo quidam erat dives, qui habebat villicum; et hic diffamatus est apud illum, quasi dissipasset bona ipsius, et reliqua.

Proposita sancti Evangelii lectione, fratres charissimi, plurimi pro sui temporis moribus et intentionibus negotiorum, splendide plurima tractaverunt, quae contemporaneorum suorum ignorantiae pro qualitatibus instruendorum non contemnendam eruditionem attulerunt. Non tamen omnia quae de ipsa possunt utiliter sentiri, sicut nec de pluribus aliis Scripturis disseruere, sed eorum plurima doctoribus convenientem et necessariam sequentibus temporibus doctrinam edituris disserenda reliquere, et, ut verum fatear, non potuerunt, quoniam omnimodam ejus intelligentiam sicut nulli praesentis temporis habent, sic nec praecedentes habuerunt. Inest enim naturaliter eloquiis Spiritus sancti tanta fecunditas intelligentiarum, ut nec capi possit, nec debeat ab angustiis quarumlibet humanarum animarum. Ipse autem Spiritus sanctus qui earum multiplicitatem suis eloquiis inseruit, prout videt his quibus locutus est expedire temporibus, eas et personis misericorditer dispertit; unde et nostrae humilitatis supradictae lectionis intelligentiam, a priorum tractatorum intellectu in pluribus discrepantem, licet scholasticam, non negligendam tamen dignatus est impertire; quam, si facundiae vires ad hoc ipse dare voluerit, a quibusdam fratribus commonitus, volo pro viribus ingenioli nostri declarando pluribus communicare. Sed quoniam non sufficit ad plenitudinem intellectus in qualibet lectione cognoscere quid verbis insinuetur, nisi etiam totius narrationis exordium et causa finalis agnoscatur, superiora sancti Evangelii verba respicienda sunt, ut qua occasione et ad quid insinuandum parabolam de villico iniquitatis Dominus posuerit deprehendatur.

Refert in praecedentibus S. Lucas evangelista publicanos et peccatores ad Dominum accessisse, et eumdem Dominum carnales cibos cum illis accipere non contempsisse. Refert etiam quod Pharisaei et Scribae qui de justitia falso gloriabantur, hoc videntes submurmurabant, eaque occasione ipsum et suam doctrinam quantum poterant infamabant. Misericors autem Dominus, qui carnis cibos cum illis accipiebat, non peccatis eorum communicando, sed per carnalis convivii familiaritatem, eos ad spiritualium ciborum refectionem provocando, ut iniquitatis eorum stultitiam eisdem et aliis quibusque notam faceret, seque pastorem verum hominem, et hominibus ejus pretiosam supellectilem esse monstraret, hominis qui centum habuerat oves et una earum perierat similitudinem proposuit, huicque aliam mulieris decem dragmas habentis, quarum unam perdiderat, adjecit. Quibus expletis similitudinibus, velut eas significato coaptans, et quantum sit bonum poenitentiae, ut ad eam provocaret, per ipsius effectum demonstrans; nec non quare peccatores reciperet insinuans, subjunxit dicens: Ita gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente. Quae sententia ut fieret peccatoribus ad poenitentiam securum incitamentum, subjecit etiam eas quae sequuntur narrationes trium parabolarum. Quia enim Salvator, sicut ipse ait, peccatores ad poenitentiam vocare venerat, nullum a poenitentia pro qualibet causa diffidere posse, vel excusabilem se putare volebat, ideo facta mentione poenitentiae, parabolas de luxurioso filio, de villico iniquitatis, de Lazaro ulceroso ad januam divitis jacente subjecit: quibus pro diversitate peccantium, diversos conversionis modos et varias actiones poenitentiae demonstravit.

Certum est enim quosdam peccatores suorum peccatorum miseram foeditatem sine cujuslibet commonitione, divina tamen gratia suggerente, recognoscentes perhorrescere, et perhorrescentes acerrima mentis afflictione veniam a Domino postulare; quosdam vero sic in eis irrationabiles permanere ut ea penitus non attendant, donec excitentur tandem ad eorum cognitionem increpatione et comminatione terribili, vel eorum manifesta repraesentatione; quod in eis solet contingere, qui Deo servientes in pluribus, non tamen recedunt prorsus a carnali delectatione. Hi cum per aliorum increpationem sua mala cognoscunt, et futuram damnationem formidant, quia poenitentiae severitatem pro carnalis delectationis consuetudine in se non valent exercere, misericordiae operibus quod deliquerunt emendant. Sunt etiam alii quorum peccata gravissima sunt et numerosa, et sicut ulcera, quae ab interiori humore, rupta cute, super ipsam creverunt, non occulta. Et hi, frequenter ipsa suorum malorum publica gravique foeditate confusi, sed a misericordi Domino veniam non desperantes, usquequaque humiliati, ab omnibus quos legis doctos et justitiae sectatores arbitrantur doctrinam aeternae vitae, quamvis a pluribus eorum contemnantur, requirunt, sicut a divitibus panem mendici, cunctisque quibus humiliatorum curam esse cognoscunt, sua mala revelant, quasi canibus Lazari ulcera lingentibus, et ab eis petunt orationibus et satisfactionis doctrina juvari.

Quia ergo Dominus, sacerdos verus et summus, peccatores non solum sua hostia, sed et conversionis admonitione satisfactionisque doctrina salvare venerat, nominata poenitentia, illius quas ostendimus varietates et forsitan plures alias in praelibatis parabolis ostendere voluit; in quo et Pharisaeos scribasque peccatorum consortium respuentes confutabat: quas cum ad hoc quod de peccatoribus poenitentiam agentibus in coelo gaudium fieri dixerat subjecisset, sine errore videtur quod peccatores cujusque generis ad poenitentiam, quasi sic eos alloqueretur, invitasset. Quisquis itaque in longinquam regionem dissimilitudinis a Creatore luxuriose et secundum libitum vivendo recessisti, ad poenitentiae correctionem in te rediendo ne torpeas remeare quasi de venia desperatus; sed attende quod filius, qui portionem suam substantiae, quam pater tradiderat, consumpserat cum meretricibus, tandem ad se rediens, patremque cum lacrymis petens, et non jam ut filius, sed ut servus suscipi postulans, ut charissimus filius, et festive sit susceptus. Tu quoque, quem turpia peccatorum ulcera manifestaque deturpant, ad poenitentiam fugiens ne cuncteris humiliari; sed a custodibus animarum postula te, supplex factus et humilis, precibus et emendationis insinuatione juvari, et ab his qui sapientes in Scripturis videntur instanter opta( licet plerique januam sermonis obcludant), Scripturarum consolatione confortari; quoniam si hoc feceris, illis qui te Scripturis confortare contemnunt, inferni tormentis pereuntibus, tu requiem in sinu Abrahae consequeris. Lazarus enim, qui jacens ad januam divitis purpura byssoque cooperti plenus ulceribus, refici micis de mensa cadentibus, cum nullus ei daret, cupiebat, sinus Abrahae refrigerium est consecutus, cum dives ille qui mensae suae micas ei non dederat, tormentis infernalibus sit mancipatus. Sed et tu, quisquis mihi subderis, et in pluribus obtemperas, et ideo securus in multis per negligentiam desideria tua sequendo delinquis, et quia te delinquere non attendis, ut corrigas nec difficulter ostendis, cum per quamlibet increpationem tuarum negligentiarum mala cognoveris, de venia ne desperes; nec quam in te severitatem poenitentiae nequeas exercere ad excusationem praetendas; sed qualiter Dominum tuum placare valeas, ex hac quam tibi narro parabola perpende sollicitus ut deprehendas.

Erat enim homo quidam dives, qui habebat villicum, et caetera. Homo dives iste, de quo Dominus suis discipulis parabolam proponit, nullus rationabilius intelligitur, quam idem ipse, qui licet homo pauper inter homines conversaretur, in eo tamen quod Deus est, omnibus quaecunque sunt jure creationis dominatur: qui solus vere dives et est et intelligitur; quia quisquis alius dives creditur, nisi ab ipso quod dives est capiat aeternaliter possidendum, suis divitiis pauper invenitur. Ad quod ostendendum plura dicere necessarium non videtur, quoniam huic intellectui nullus qui credat refragatur. Sed, quoniam quis per villicum debeat intelligi, nondum invenimus ab aliquo sufficienter exploratum, diligenter est per ipsius rei similitudinem rationabiliterque investigandum.

Villicus namque nomen est a villa vel compositum vel derivatum, et significat proprie quemlibet ad colonos villae custodiendos, ad redditus eorum exigendos et ad compescendos eos, ne domino debitum servitium subtrahant deputatum. Unde jam possemus divitis hujus, Domini nostri scilicet, villicum cognoscere, si villam cognosceremus et colonos quos eam constituit custodire. Sed et hoc facile poterit cognosci, si villae proprietatem curaverimus diligenter speculari.

Villa namque dicitur agrestis hominis habitatio, non ad decorem et delectationem constituta, sed ad culturam terrarum exercendam, ut fructuum ferat utilitatem adaptata: quae si colonos solertes sortitur, ut in ea quod debet esse videatur, res est quae suo possessori non parum cara, sicut valde utilis habetur. Quippe de bonis quae colligit ex ea, in amoena civitatis habitatione gloriatur. Si vero colonos inutiles habuerit, parvo tempore vastata, vitaeque necessariis carens, possessio vilis, et ferarum habitatio apparebit. Quae si similibus convenienter aptamus, quid per villam rectius quam nostram temporalem vitam designari reperiemus? Quid enim est haec in qua temporaliter vivitur vita, nisi quaedam agrestis et laboriosa, nullius decoris, nullius delectationis habitatio, longe a verae felicitatis civitate remota? In qua, dum per corporis membra Domino placituras actiones exercere studemus, dum mente bonos cogitatus fovemus, et quidquid terrenum est, esse caducum, et dum habetur et in usu non est, inutile; cum autem in usu esse coeperit, labile et ideo contemnendum censemus; super coelestia quoque manentia et amoena, cumque suis possessoribus semper in usu jucundissimo sint, nunquam transeuntia, et idcirco appetenda cogitamus: nec non cum ad Creatoris nostri laudem cognoscendam specialiter insistendum, ut ei sine errore famulari sciamus, ratiocinamur; quid aliud quam terram ad gratos fructus nostro possessori ferendos excolere laboramus?

Si igitur villa nostra vita temporalis intelligitur, quid per colonos, nisi duae mentis potentiae designantur? quarum una corporis artus movet ad quod voluerit operandum; et altera se ipsam multipliciter circumducit ad meditandum et speculandum. Cum ergo hae duae animum in meditando, corpus in operando quod Domino placeat exercuerint, quid poterit in temporalibus Domino mentis potentiae vita nostra gratius inveniri? Et vere cum sic excolitur grata fieri Domino cogitatur; quoniam tunc in ea, sicut monet Apostolus ipse, per omnia glorificatur. Si vero ad carnalia desideria et temporales glorias dederint manum, quid erit vita nostra, nisi res omnibus bonis vacua et deserta et habitatio daemoniorum?

Ne ergo se possent illae mentis potentiae, id est vires operandi et meditandi ad nutum suum quo vellent inflectere, praefecit eis Dominus rationem, quae singulos motus earum deberet examinare, et vellent, nollent, ab his quae Domino displicitura fuerant ad placitura revocare. Quod qui, sicut est verum esse discernit, jam villicum quem quaerebamus sine dubitatione cognoscit. Ipsa enim ratio villici vices in nobis exsequitur, cum vires illas, quae corpus ad operandum, et animam ad meditandum commovent, a vitiis revocat, et ad virtutes exhortatur. Villici vices exsequitur, cum eas caute custodit, ne malignorum spirituum tentationibus aliquando frangantur. Tunc etiam locum villici tenet et officio fungitur, cum ipsas quasi violenter impellit ad ea quae justa sunt, licet humilia despectaque videantur. Sic enim cogit eas Domino, quod deberet, servitium reddere, quod suae voluptatis appetentia per se non vererentur auferre. Cum ipsis male blandiendo consentit, et ad quod exigunt adjuvat, bona discretionis et potestatis quam Dominus ei tradideret, quasi abjicit, dissipat, et conculcat; quod Domino nullis potest occultari versutiis; quoniam, sicut ait Apostolus, ipse discretor est cogitationum et intentionum cordis, nec est ulla creatura alia in conspectu ejus invisibilis: ad quod indicandum subjecit Dominus: Et diffamatus est apud ipsum quasi dissipasset bona sua. Non enim in hoc aliud mihi videtur dicere, nisi se non posse, quod malefecerit ille villicus, ignorare. In hoc enim quod aliquis diffamatur, crimen, quod fortasse occultum esse volebat publicatur: unde non videtur aliud esse villici diffamatio, nisi negligentiarum rationis et malorum consensuum manifesta Domini cognitio.

Sed quid vult indicare quod dixit quasi dissipasset, similitudinis significativa voce, et non quod dissipasset absolute? Sed si, rei naturam inspicientes, consideramus quod ratio discretionem et potentiam vires illas mentis ad Domini gloriam convertendi nunquam non habet; quid per quasi demonstrare Dominus voluerit, manifeste satis apparet. Certum est enim, nec ulli rationabili dubitabile discretionem boni et mali, et potestatem qua viribus mentis supradictis dominatur ratio, easdemque vires et fidei gratiam, bona Domini Dei non parva nec contemptibilia esse. Si ergo haec omnia posset destruere ratio et destrueret, quanta damnatione dignum in factorem horum, et datorem crimen perpetraretur? Tanta ergo damnatione digna per quasi a Domino monstratur cognosci, quia bonis a Domino sibi concessis non utitur, nec praedictis viribus mentis dominatur ut oportet: quantam mereri judicaretur, si sibi tradita bona, et vires operandi et meditandi sibi subjectas, prorsus a suo esse deturbaret: quod justum esse, qui non caret intellectu potest advertere, si merita rerum voluerit justa lance ponderare. Cum enim praedictis bonis, juxta hoc quod ea suscepit a Domino, non utitur, quid aliud quam si ea penitus exstingueret, operari videtur? Cum vero vires mentis quas diximus coarctat, ut operantes quod justum est Domino serviunt, non efficit, ut suo Creatori inhonestius sint, quam si penitus non existant.

Sed quia misericordissimus Salvator vult indicare multis talium se per satisfactionem placari, ut ostenderet qualiter, subdidit: Et vocavit illum, et ait illi. Quando aliquis vocari dicitur, non per se venire, sed ut veniat invitari demonstratur, monstratur etiam remotus a vocante, vocatione ipsa ut proximus fiat operante. Quid itaque in vocatione, qua villicus dicitur vocari a domino, aliud intelligitur, nisi quod vim rationis non exercentes per se ad sui erroris cognitionem non convertuntur; quodque rationis negligentia plures a Domino separat, quos ad se redire Dominus misericorditer exhortatur? Quam exhortationem etiam voluit ipse pius Salvator patefacere, dicens dominum villico dixisse: Quid hoc audio de te? Redde rationem villicationis tuae.

Quicunque Dominum diligimus, et eum nobis placatum invenire desideramus, haec verba ipsius diligenter attendamus, intellecta diligamus, et dilecta teneamus. Sunt enim verba potentis, cujus instituta transgredi non sit tutum; commotionem cum gravitate promentia, sed tamen cum misericordia transgressorem ad emendationem vocantia, et non differendam esse correctionem rationabiliter indicantia. Nam dicendo quid hoc audio de te? se quasi mirari designat quod peccat in eum fidelis ratio, non utens vel abutens bonorum ipsius largitate. Est enim tale quod villico dicitur his brevibus verbis, quale si rationi diceretur hoc quod subditur vocibus ad intelligentiam multiplicatis: Ego Dominus omnium, creator universorum, potentissimus potentum, sufficientissimus sufficientum, qui extra me nullius egeo, sola voluntate facio quaecunque volo, cum te non egerem, sola bonitate mea te feceram, meae imaginis impressione boni et mali discretionem inserueram, potentiam refrenandi motus omnes voluntatis tribueram, verae fidei gratiam speique coelestia consequendi consolationem contuleram, et praeceptis meis et exemplis adjuveram; et tu his omnibus quasi contemptis, sequeris motus concupiscentiae temporalis. Quid hoc audio de te? Immensitas potentiae meae vel severitas justitiae tibi mei non attulerunt timorem: collatio tot et tantorum beneficiorum, patientia et mansuetudo tibi mei dignum non contulerunt amorem. Quid hoc audio de te? Tam vilis per te, tam nullius utilitatis: quam tantam feceram, quam hic sublimaveram; grande malum perpetrasti, grandem poenam tibi parasti: tamen quia misericors non esse non possum, redde rationem villicationis tuae, et tibi placari paratus sum.

Rationem reddit quisquis illi a quo impetitur respondendo sicut oportet, donec juste quiescat, satisfacit. Secundum hanc formam monet benignissimus Salvator, ut ei rationem reddamus, scilicet ut ad ea quae peccasse nos increpat, sibi per poenitentiam et humiliationem mentis et misericordiae opera et orationes respondendo satisfaciamus; nec differamus quia propinquum est ut non possimus reddere. Mors enim imminet omni hora, quae hoc efficit ut post eam nihil ad nutum nostrum valeamus immutare: quod nobis indicavit pius doctor cum addidit: Jam enim non poteris villicare. Nihil enim post mortem prodest perditis jus rationis, quia non valet effugere poenas meritae damnationis. Hoc nobis plane voluit ille super omnes dives indicare, dicendo villico: jam enim, id est in proximo non poteris villicare.

Sed illud attendendum est, qualiter negligenti rationi Dominus sic loquatur, ne quod diximus minus capacibus remotum a veritate videatur: loquitur Dominus pluribus modis quibus suam vult innotescere voluntatem, unicuique sibi convenienti modo, prout videt exigere cujusque naturam et capacitatem. Loquitur namque quibusdam occulta et absque quolibet indicio facta inspiratione, ut Prophetae dicenti: Audiam quid loquatur Dominus Deus in me. Aliis loquitur voce, nescientibus unde fiat, ut Samueli. Aliis somniis, ut Joseph, Pharaoni, Nabuchodonosor, Danieli. Aliis angelico ministerio, ut Moysi, Abraham, Jacob, et aliis pluribus. Aliis signis quibusdam, ut Baltassar digitis in pariete scribentibus. Multis autem loquitur per homines fideles, ut antiquis per prophetas, nobis per ecclesiasticos doctores, nonnullis per divinarum Scripturarum lectiones, plurimis per corporis afflictionem, quibusdam quoque per temporalem adversitatem. Sunt plures et alii modi divinae locutionis, quos omnes enumerare non est scientiae nostrae debilitas. Sed hoc sciendum est, quia tunc Dominus loquitur ad rationem cum aliquo praedictorum modorum, vel quolibet alio eam a suo erratu et negligentia revocat ad ipsius cognoscendam voluntatem. Fidelium autem rationi concupiscentiam carnis secutae maxime loquitur per doctores et divinarum Scripturarum lectiones. et corporum molestiam, vel aliquas adversitates: quae locutio in ipsa ratione fit cum a Domino quolibet praedictorum modorum excitata, suos erratus ad memoriam revocans, sibi dicit: Quid misera fecisti? quam inconvenienter et injuste bona quae tibi contulerat Dominus tractasti? Immensitatem ipsius et immutabilem justitiam in memoria non habuisti? te ipsam contra ejus placitum et jussionem, rem vilissimam, carnem scilicet, sequendo foedasti. Quid sic male te habendo promeruisti, maxime cum illum haec ignorare non potuisse cognovisti? Cum haec secum per aliquam supradictarum causarum commonita ratio meditatur; tunc a Domino velut ei, quid haec audio de te? et caetera, dicente, increpatur.

Hoc attendendum quod saepe fit in ratione cujusvis hujusmodi meditatio, nec subsequitur poenitentiae satisfactionisque congruae sicut oporteret exquisitio. Sed cum hoc contingit, non tunc ei Dominus loquitur, sed ipsa se ipsam circumspiciens, absque confusione timoris evagatur. Locutio vero Domini semper id ad quod fit operatur; et ideo quoties ipse de iis malefactis corripit rationem, angor cordis et satisfactionis exquisitio comitatur: quod nobis verbis Domini indicatur manifeste. Subdit enim: Ait autem villicus intra se. Quasi extra se loquitur, cum quae mala sunt facere tractat, vel fecisse sine timore perpendit. Sed tunc intra se loquitur, cum quid juste debeat operari cauta consideratione perquirit. Illud namque ab illa naturaliter est separatum, hoc autem sibi semper proprium est et innatum.

Cum igitur Dominus de suorum institutorum transgressione rationem modo aliquo supradictorum increpaverit, ipsa illico non otiosa nec stupefacta permanens intra se dicit: Quid faciam, quia Dominus meus aufert a me villicationem? id est secundum vim suae naturae considerat, qualiter quam se meruisse cognoscit iram Domini non incurrat; quod enim villicus dicit: Quid faciam, quia dominus meus aufert a me villicationem, sollicitudinem vindicat rationis, ne se judicio Domini, quo damnetur, subdatur, secundum apostoli Pauli consilium velut hoc modo discutientis et judicantis: scio me Creatori meo non sicut oportuit servisse, ipsumque transgressoribus suorum praeceptorum poenam infinitam juste instituisse; scio quoque quod cito vitae me subtrahet, potestatemque quam nunc habeo quod voluero faciendi in contrarium convertet; sed nihilominus illum scio misericordem, vitam peccatoris magis quam mortem desiderantem, et ideo ad poenitentiae correctionem provocantem. Hac fiducia sollicita perquiro quid facere debeam quandiu sum in mea potestate, ne cum perdidero, nimis turpi et intolerabili comprimar egestate. Non autem ignoro cuivis esse promptum aliquod gravis poenitentiae genus incipere; licet enim cuilibet vel ignavo bellum indicare; sed didici, docente Domino, salvationem mereri non incipere, sed perseverare. Unde mihi necessarium puto tale genus correctionis vitae considerare, quod valeam sine defectu quoad vixero tolerare. Hinc est quod sic revolvo qualiter debeam mea mala punire, non audens me committere, timens lapsum ei poenae quam non possum perferre. Nolo enim in incertum currere, nec ut aerem verberans pugnare; sed ad bravium et coronam si propositori placuerit pervenire. Propter hoc vires meas me ponderare ostendo. Quid faciam quia dominus meus aufert a me villicationem dicendo: Neque enim possum sicut fortes fodere, nec ideo tamen volo sicut iners otiosa remanere; sed quod potero faciam, quoniam erubesco mendicare.

Quia terra cum foditur dura ligonis percussione penetratur, scinditur, et ut alimenta vitae proferat invertitur, recte illa quam exercet acutus dolor peccatorum et cupiditas vivendi cum Domino, carnis attritio perfodere, designatur. Quia vero qui mendicat necessariis vitae carens aliena bona desiderat, bonorum operum quibus sancti abundant inopiam et desiderium mendicare designat. Est ergo rationi dicere Non valeo fodere, infirmitatis suae debilitatem ad carnis attritionem tolerandam ponderare. Erubescere vero mendicare tunc se profitetur, cum quae potest exercere bona studiose cogitat, ne inops et vacua bonis operibus, et aliena desiderans, in vita quae sequitur appareat et confundatur. Pro qua tam pura sui discussione et humili quid sibi utile mereretur cognoscere, nullus enim qui pure considerat et humiliter qualiter Domino placere valeat, relinquetur in dubitatione. Quod plane promittit Dominus vestigantibus quomodo aeternam evadant inopiam, cum ostendit villicum suae sollicitudini subdidisse: Scio quid faciam. Cum enim prius eum ostendat dubium et sollicitum dicendo Quid faciam? et caetera; quid vult quod eum illico certum factum ostendit subdendo, Scio quid faciam, ut cum amotus fuero a villicatione, recipiant me in domos suas, nisi quia misericorditer docet quantumlibet infirmi peccatoris rationem de suae salutis ignorantia non diffidere? quia si de praeteritis male ingemuerit, et qualiter aeterna effugiat sollicite vires suas discutiendo exquisierit, certa reddetur, revelata sibi curatione. Quod ergo dicit villicus: Scio quid faciam, ut cum amotus fuero a villicatione, recipiant me in domos suas, hanc indicat consolationem rationis animadvertentis suae salvationis vias. Quae paulo ante, perterrita Domini mei comminatione, tenebar dubia et sollicita, pro meae infirmitatis consideratione, de suae gratiae recuperatione, jam scio, id est intelligo sicut res est, quid debeam facere, per qdod merebor domos quas construunt corporalis actio justa et bona meditatio, et ideo suae dicuntur, cum vitae cursum consummavero, introire: in quas ab illis me suscipiendam dico, quia causa sunt quare recipientur qui recipientur sicut me recipiendam me confido. Non enim, ut ait Apostolus, aliud recipiemus ante tribunal Domini metuendum, nisi quod gesserimus in carne sive bonum sive malum, et diversitas multiplex habitationum quas Dominus in domo Patris esse dicit, utique fit pro diversitate meritorum quibus quisque cum gratia juvante meritus est eas dum vixit. Quae autem sunt aliae domus illae, in quas post hanc vitam volumus rationabiliter, nisi quietis habitationes? Et ipsae utique cuique proveniunt, quales suae merentur vel corporis vel mentis actiones. Unde recte actionum esse dicuntur, quae aliter nisi promerentibus illis non possidentur.

Ne autem versutus mihi occurras, dicens hoc intellectu posse per domos intelligi etiam malorum poenas, quoniam sicut actiones bonae quietem, sic et malae constituunt et promerentur eas; scias quia domus dicitur tantummodo quae ab imbribus et ab omni intemperie aeris protegere possit habitatio; in inferno vero solummodo sulphur, et ignis, et spiritus procellarum, et ineffabilis tribulatio. Quid vero sit illud quod faciendo villicus in domos subjectorum recipi confidat; subdidit idem Dominus cum dixit: Convocatis itaque singulis debitoribus suis, dixit primo: Quantum debes domino meo? At ille dixit: Centum cados olei; dixitque illi: Accipe cautionem tuam, et sede cito, et scribe, quinquaginta. Deinde alii dixit: Tu vero quantum debes? Qui ait: Centum coros tritici. Et ait illi: Accipe litteras, et scribe octoginta.

Debitores Domini esse vires illas animi quibus et se movet et corpus, neminem confidimus negare. Omnes enim suos actus absque contradictione debent jure ad ipsius gloriam referre. Has itaque convocat ratio, cum eas a se desideria propria sequendo remotas revocat in jus suum, et a concupiscentiis, quas sequebantur, reprimit. Quantum vero debeant interrogat, cum eas suae considerationi proponens, ut quid a Domino factae sint, et quam studiose, quamque sincere, et in quo, et quare, et quoto tempore debeant famulari, ratiocinando perquirit. Quod primus respondet, Centum cados olei se domino debere, monstrat rationem de vi mentis qua corpus ad operandum movetur cognoscere quod a Domino, qui per se condidit universa, facta sit ut eum honoraret summo studio in operibus propter quae fecit eam charitatis et misericordiae, sicut fierent in fidei confessione Trinitatis aeternae, virginaliter, hoc est incorrupte, id est absque malorum operum admistione, stabiliter et per totum spatium temporalis vitae, et pro solius aeternae beatitudinis recompensatione. Oleum namque caeteris unctionibus penetrabilius est, adeo ut de ipsis medullis eliciat dolorem, omnemque cui sociatum fuerit naturaliter supernatat liquorem: in quo congrue misericordiae tenet et charitatis similitudinem, quoniam et haec peccati quantumlibet gravis excusat damnationem, et illam caeteris Spiritus sancti charismatibus comprobat Apostolus sublimiorem.

Cadum autem mensuram dicunt quae tribus amphoris impletur: et ideo fidem sanctae Trinitatis apte designat, qua fidelibus omne bonum spirituale mensuratur. Porro centum numerus est quem denarius generat per sui ipsius multiplicationem, ac per hoc indicat perfectionis studium et stabilitatem. Notum est enim quod denarius perfectus sit numerus, eo quod post eum non est alia supputatio, et ideo convenienter per eum intelligitur perfectio. Cum autem per se ipsum multiplicetur, ut centum generetur, quam perfecto studio ad perfectionem charitatis et misericordiae tendendum sit, quamque recte et stabiliter in eo perseverandum per centum indicatur. Nam, quia decies ducitur decem ut centum fiat, non est dubium quin plana aequilatura quadratura denarii centum existat, aequilatura vero quadratura plana quam habet aequa latura justitiae signum est et rectitudinis; et quia in plano firmiter jacet, signum est etiam stabilitatis. Dividitur autem iste numerus in duo quinquagenaria, qui numerus jubilaei laetitiam repraesentat, in quo secundum legem et servus libertatem consequebatur, et haereditate privatus haereditatem propriam recuperabat: per quod centum, in quo numerus iste duplicatur, aeternae felicitatis exprimit laetitiam; in qua qui recipientur corporis et animae consequentur libertatem; et quam in primo parente perdiderant, non ulterius amissuri recipient hereditatem. Continet etiam idem numerus, id est centum, quater XXV: qui numerus circularis appellatur; ac per hoc designat centum universum spatium temporalis vitae, quod quatuor varietatibus distinctum semper in se sicut circulus replicatur. Dicunt etiam qui naturam centum exponunt, cum potestas hujus numeri signum in dextram manum transferre, et eisdem digitis quibus in sinistra XXX designant et LX, significare. Cum autem et XXX conjugationis sanctitatem, et LX viduitatis ostendat castitatem, dicunt centum quia in dextram transfertur designare felicitatis aeternitatem; et quia iisdem digitis quibus illi duo numeri in sinistra signantur, denotatur repraesentari virginitatem.

Si ergo recte pensamus et olei naturam et quam cadus continet quantitatem, nec non centenarii quam monstravimus vim et multiplicem significationem: cognoscemus, sicut superius ostendimus, qualiter quisque debeat Domino famulari per illam monstrari responsionem; quod quia sola ratio se judicans et discutiens in quo peccaverit, de sibi subjecto motu corporis recognoscit, debitor ille primus villico centum cados olei se domino debere respondit. Nihil enim aliud intelligendum videmus quod debitor respondet se tantum motu corporis debere, nisi rationem facultatem corporalis actionis discutientem, quod exposuimus de illa, sentire. Quis enim audet negare quin per totum spatium vita nostra summo studio absque mali cujusquam admistione et pro solius aeternae vitae praemio corpus ad hoc exercere debeamus, ut fidem veram misericordiae et charitatis operibus impleamus? Si enim eam operibus vacuam relinquimus, cadaver fidei non fidem vivam vel vivificantem nos habere probamus. Sed quoniam vix invenitur debitor hujusmodi qui debitum hoc sicut debere monstravimus, et verum est, possit persolvere, necessarium est ut villicus caute studeat debitoribus debitum temperare. Nisi enim sicut oportet temperatum fuerit, cum jam non possit reddi sicut debetur, quia male cautum est, uterque simul et villicus et debitor procul dubio peribit. Idcirco villicus ait illi: Accipe cautionem tuam, et sede cito, et scribe quinquaginta.

Pluribus in locis testantur Scripturae sacrae tractatores quinquagenarium numerum secundum carnem peccantium correctionem et poenitentiam designare: quod ex ipsarum rerum natura facile cognoscet, qui voluerit, et potuerit considerare. Quinquagenarius enim nascetur, si quinquies decem vel decies quinque computetur. Cum autem caro, quae quinque sensibus peccata multiplicaverat, ad obedientiam mandatorum Dei, quae denario numero solent intelligi, redit, cum increpata quovis modo revocatur, tunc quinarius per denarium spiritualiter multiplicatur. Impossibile autem est ut caro quae sensuum delectationem secuta fuerat divinis mandatis subdatur ad obediendum, nisi prius poenitendo doluerit quod susceperit aliquando delectationis sordidandum. Unde satis convenienter potest intelligi per quinquagenarium numerum poenitentiam designari. Est tamen aliud quod in quinquagenario volumus intueri, scilicet corporalem vitam a vitiorum sordibus per sancti Spiritus gratiam purgandam, ob spem felicitatis aeternae nos in ipso doceri: hinc enim numerus idem quinquaginta a septenario per septenarium superaddita unitate procreatur. Septies enim septies XLXIX sunt, quibus unitate superjecta, quinquagenarius consummatur. In Scripturis vero notum est per unitatem quae divisionis diminutionem non suscepit, aeternam felicitatem designari, quae sui detrimentum aliquod aliquando non sentit. Quod ipsius Domini verbis in Evangelio fit manifestum, dum dicit Marthae in administrando circa plurima sollicitae, beatitudinem aeternam significans: Porro unum est necessarium. Porro septem sancti Spiritus designat operationem, propter ejusdem gratiam septiformem. Designat etiam humanam vitam, quoniam et VII diebus agitur, et ab ipsa generatione per septenarium procedit usque ad perfectionem, et per eumdem rursus declinat in defectum et debilitationem. Cum igitur carnalis vita, quae multis vitiis per se succumbit, per gratiam sancti Spiritus, sine cujus ope non abjicitur iniquitas, ab ipsis emundatur; quid aliud tunc fit, nisi quod septenarius humanitatis per spiritualem septenarium multiplicatur? quod si in spe beatitatis aeternae fiat, unitas est superaddita, et quinquaginta perficiuntur.

Hoc est ergo quod monet villicus debitorem Domini facere, qui se centum confessus est non aliquando reddidisse, sed debere; scilicet ut cautionem suam accipiat, et cito sedens cum centum non sufficiat reddere, se quinquaginta redditurum scribat. Villicus, sicut jam diximus, ratio est, debitor potentia coporalis actionis, cujus cautio jure dicitur illud quod ei maxime debitum Domini commemorat, id est instantis cogitatio mortis, et timor cruciatus infernalis. Non enim aliquid aliud quo ad solvendum Domino debitum corporei motus potentia tam cauta et provida reddatur, quam si mors semper imminens et gehennalis damnatio prae mentis oculis continue teneatur. Tunc enim nec facile punienda emittit, et quae emisisse se recolit, modis quibus potest delere contendit. Notandum autem quia quod scribitur ne oblivione depereat aliquando procuratur. Cum ergo ratio quae minas Domini formidat, quaeque recognoscit se illi non servisse corporeis motibus, sicut jus creationis exigebat, menti quod non oportet per corpus exercere volenti, mortem semper instantem et infernalium horrorem poenarum proponit; nonne tunc eam quasi cautionem suam accipere compellit? Eamdem quoque quasi cito sedere jubet, cum ut a malis in quibus ante steterat sine dilatione quiescat, reprimendo suadet: sed quinquaginta scribere tunc hortatur, cum sancti Spiritus adjutorium debere postulari, et ejus auxilio ab omnibus quae Dominum fuerant offensura motus corporeos emendari, hocque non horarie, sed per spatium vitae quod superest immutabiliter fieri in spe consequendae felicitatis aeternae sine cessatione, meditatur, ut sic fides Trinitatis intemeratae conservata charitatis operibus et misericordiae utiliter impleatur. Neque enim prodest fidem Trinitatis habere vel opera misericordiae et charitatis exercere ei qui noluerit immunda carnis opera a se dimittendo removere; et ut compendiose quod ratiocinando diffuse dictum est comprehendamus, cum ratio, quae se bene non vixisse recognoscit, acerbitatem poenitentiae vel non valens ferre, vel perhorrescens, qualiter Dominum placare valeat inquirit, apud se firmiter statuit mortem imminentem, et tormentorum quae manent impios ineffabilem horrorem contra voluntatem carnalium delectationum, quae assidue recurrunt, continue respicere; et ideo a malis quibus Dominum offenderat indilate quiescere, et ut vitam quae restat immaculatam ducere valeat, sanctum Spiritum adjutorem absque intermissione invocare, fideique Trinitatis individuae congruentia opera misericordiae et charitatis exercere. Tunc villicus jubet debitorem domini cautionem suam sumere, cito sedere et scribere se quinquaginta cados olei Domino debere.

Quod autem alius centum coros tritici respondet se debere, significat rationem de potentia meditandi sentire quod omni tempore et sine admistione cujuslibet immundae vel aliquo modo noxiae meditationis, summo studio et stabiliter, non alternando in spe beatitudinis adipiscendae, secundum regulam fidei catholicae debeat divina praecepta meditando revolvere, et Creatoris immensam benignitatem et gratiam admirando considerare. Neque enim aliud hic centum significare credimus quam in primi debitoris responsione: sed triticum aliud designat quam oleum, Dei praecepta scilicet, et gratiam ejus Christum, qua pascimur, quod palam est in multis locis Scripturarum invenire. Corus autem XXX modios continens mensura perhibetur; et cum XXX ter X contineat, recte per corum Trinitatis fides, sicut eam astruunt divinae Scripturae, quae denario designantur, figuratur. Quia vero et hujus debiti redditor raro potest inveniri, constat enim omnes fere mentes hominum majore temporis spatio vanitatibus innumeris occupari; necesse est ad salutem villici et hoc debitum temperare. Ait ergo illi: Accipe litteras tuas, et scribe octoginta; quoniam litteris memoriam custodiri manifestum est, quasi litteras suas potentiam meditandi ratio jubet accipere, cum disponit inconcusse ad custodiam divinarum doctrinarum memoriam excitare. Idem enim operatur memoria ad meditationis certificationem, quod litterae ad sopitae memoriae suscitationem.

Octoginta vero tunc quasi jubet inscribi, cum statuit apud se mandata Dei quae denario designantur, et quibus ad eorum explendam jussionem mens succendatur, ea quae per VIII demonstrantur absque oblivione meditari. Per octonarium enim designantur simplicitas divinae substantiae, quae nullis augmentis, nullis diminutionibus, nullis prorsus alteritatibus demutatur; et multiplicitas bonitatis ipsius, quae tot et tanta creavit, cum illis non egeat, qua et creata subsistunt, ordine mirabili continentur, et speciebus multiformibus omnique genere motionis distinguuntur et alterantur, nobisque ab eo prout cuique videt convenire misericorditer conferuntur. Designatur etiam eodem octonario gemina Dei et proximi dilectio, sexque virtutum, fidei scilicet, et pudicitiae, humilitatis, sobrietatis, munificentiae, misericordiae et concordiae perfectio. Significat nihilominus idem numerus fidei, spei, charitatis possessionem, et quam conferunt sese fideliter possidentibus aeternitatem. Eodem quoque numero potest intelligi fragilitas corruptionis corporeae, quae fit quatuor elementorum a se invicem dissidentium separatione, et praeparatio ad incorruptionem corporis, quae fit quatuor virtutum, prudentiae, justitiae, fortitudinis et temperantiae observatione. In eodem similiter potest cognosci quantum charitas debeat a possessore diffundi. Designantur etiam octo status eodem numero quibus vera, quae quoquo modo capiatur una permanet, comprehenditur beatitudo: quos Dominus ipse plene nobis indicat in Evangelio beatos pauperes spiritu, et caetera quae sequuntur insinuando. Habet etiam idem numerus significationem aequitatis, et quae nulla ex parte sit vacillabilis stabilitatis: quae omnia cum in mandatorum Dei meditatione revolvuntur, quid aliud fit quam decem per octonarium, ut octoginta generetur, multiplicantur. In his autem fere omnis sanctae meditationis materia continetur.

Sed forsitan quaeret aliquis quibus haec similitudinibus in octonario demonstrentur. Cui primum necessarium est ut cognoscat, quod absque praedictorum meditatione nullae nisi forsitan simplicium mentes justificentur. Qualiter enim potest mens quaelibet justitiae formam servare, quae divinae substantiae simplicitatem omne bonum perfectissime continentis, et nullo modo demutabilis, vel non vult, vel non valet cogitare, et quae tam multiformia quae videt tam multimode variari sola bonitate ipsius qui his non indiget non animadvertit existere, ejusdemque jussione in tam multas demutationes transire; et quaecunque bona sibi adesse cognoverit, sive carnalia sive spiritualia, ab eo dari cognoscere, vel quae sine collatione non exquirit qualiter charitatem possit et debeat possidere, et sex virtutes quas praemonstravimus non studet obtinere, vel spem et fidem, et charitatem nunc habendas, ut ait Apostolus, cognoscere, et aeternitatem per eas se consequi posse confidere, vel corporis corruptibilitatem contemnere, et ad incorruptibilitatem se per quatuor illas praenominatas virtutes praeparare, vel quantum charitas extendi et dilatari debeat excogitare, et beatitudinem quae non possit demutari desiderare et ut eam consequi mereatur quid sibi sit agendum aequitatis lance pensare, et in his omnibus suam meditationem stabilire.

Cum igitur haec ad mentium justificationem sint necessaria, recte per octonarium designatur. Iste namque numerus propter sacramentum quod continet, a quibusdam sapientibus justitia nominatur. Omnibus enim quibus dividi potest divisionibus et ipsa sui quantitate praemonstratis justitiae causis assimilatur. Prima namque divisio ejus in unitatem sit, et septenarium, quia designat et simplicitatem Deitatis prima parte, et secunda bonitatis ipsius abundantiam, qua subsistit et modificatur universitas existentium. Ideo autem per septenarium bonitatis Dei abundantiam dicimus demonstrari; quoniam et septiformia sunt dona Spiritus sancti, quo repletur orbis terrarum, et ternario et quaternario quae sunt partes ejusdem numeri, multiplicatis alterutrum, duodenenarium, qui est numerus primus superabundans, manifestum est procreari. Secunda divisio ejusdem octonarii fit in binarium et senarium, in qua charitatis geminae formam exhibet et sex praemonstratarum virtutum. In tertia ternarius et quinarius, qui circularis numerus est, octonarium partiuntur: quibus partibus fides, spes, charitas et aeternitas quam conferunt, figurantur. Quarta vero ejusdem numeri divisio fit in duo quaternaria, quibus et quatuor elementa signantur, ex quibus corruptibiles sumus, et quatuor principales virtutes, quas in hac vita possidendo, incorruptibiles fieri speramus. Quinta divisio fit ejusdem numeri per quatuor binaria, qua notatur quod charitas ad omnes cujusvis nationis homines sit diffundenda. Sexta quoque divisione per octo dividitur idem numerus unitatis, in quo unam veram beatitudinem designat, et octo quibus acquiritur affectiones, ipsa vero sui quantitate signum est aequitatis; quia primus suscipit nomen numeri pariter paris. Eadem etiam designat firmitatem stabilitatis, quia primus formam cubi generat intellectualis. Cum enim dicitur bis binalis, octo monstratur, et in animo cognoscentis vim numeri, forma cubi generatur. Cubus autem figura est solida ex omni parte aequaliter quadra: et ideo super quamcunque versetur, jacet firma: unde forsitan a cubando cubus dicitur, ob quam suam efficaciam per octo stabilitas firma denotatur.

Cum igitur hae quas praemonstravimus mentem justificantes meditationes convenienter per octonarium designentur; cumque mandata Domini per denarium figurentur, quando ad exsecutionem eorum excitandam hae meditationi ipsorum permiscentur, quasi denarie per octonarium multiplicato, octoginta complentur. Quae omnia si memoriae quam non deleat oblivio commendamus, octoginta coros tritici tantum nos debere Domino litteris nostris adnotamus. Nos enim sumus unusquisque in se ipso villicus et debitores: villicus ratione, sed potentia corporeae actionis et meditationis debitores. Ergo fratres in eo quod villici sumus comminationem Domini de villicatus ablatione, quia bona illius non ut oportuit servavimus formidantes, et ne in meditationem devolvamur praecaventes; de villicatione nostra dum licet poenitendo rationem reddamus; et nobis ipsis in eo quod debitores sumus, Domini debitum ei fideliter obsequendo relaxemus, fidemque Trinitatis servando, et operibus misericordiae insistendo, et ad vitam carnis a vitiorum sordibus mundandam sancti Spiritus gratiam precibus assiduis expetendo, solamque beatitudinem, in qua non annus, sed aeternitas est jubilationis et laetitiae petendo, corporalis actionis debita quae Domino vitae transactae temporibus non solvimus excusemus. Excusemus etiam meditationis debita, qua solummodo Deo et mandatis ejus inhaerere debuimus; sed potius vanis, et sordidis, et criminosis delectationibus, et cupiditatibus eam subdidimus; per spatium vitae quod superest in lege Domini die noctuque meditando, simplicitatem substantiae Dei, omne verum bonum in se sine diversitate comprehendentem, ac per hoc nullius indigentem contemplando, multiplicemque bonitatem ipsius qua non eis indigens universa condidit quae subsistunt, et disponit quaeque nobis bona innumera corporis et animae largitur, admirando, charitatemque fraternitatis magis et magis in nobis accendendo, veritatem fidei, pudicitiam, humilitatem, sobrietatem, munificentiam, concordiam possidendas esse assidue cogitando; tresque virtutes quae nunc manent, sicut dicit Apostolus, id est fidem, spem, et charitatem, omni hora complectendo, et per ipsas aeternitatem consequi confidendo, corruptibilitatemque corporum temporalem contemnendo; prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam, viam ad incorruptionem judicando, charitatem ad omnes extendendo affectiones illas, quas sequitur beatitudo vera discernendo, aequitatem amore immutabili contemplando: intelligamusque nobiscum misericorditer agi, si sic vitam quae superest ducendo meruerimus a damnatione, quam praecedenti vita meruimus, liberari. Omni namque hora qua viximus, sicut supra monstravimus, et per centum significari ratiocinati sumus, corporis et mentis officiis instanter et obnixe voluntati Domini obtemperasse debuissemus. Quoniam vero non obtemperavimus, tenemur debitorum rei, non solum quia fecimus quae non debuimus, sed etiam quia non fecimus quae debuimus, aeternaliter puniendi.

Haec sunt debita quae de centum cadis olei et totidem coris tritici relaxamus: si quid superest vitae temporalis juxta quinquaginta vel octoginta significationem monstratam transigamus; nec tamen diffidamus de venia, vel dubitemus de remuneratione, si omnis operationis, actionis, vel meditationis inspectiones, sicut oportere monstravimus, non poterimus adimplere: tantummodo quantum valuerimus in utraque potentia, nos studeamus exercere. Benignus est enim Dominus noster et Redemptor, qui haec docet, et cui sumus reddituri rationem, nec quemlibet quantum valet facientem pro eo quod non valet condemnabit, vel auferet remunerationem. Relaxemus ergo, charissimi, debita nobis ob quae puniendi sumus, et quinquaginta nos et octoginta Domino reddituros, ut poterimus, cautioni nostrae et litteris nostris, ut expositum est, inscribamus; quatenus ab ipso ut prudentes villici laudari, hoc est munerari valeamus. Cum enim misericordissimus Dominus et praeceptor subdidisset: Et laudavit dominus villicum iniquitatis, quia prudenter egisset, securam nobis spem dare voluit de remuneratione, ne diffideremus de venia, si et nos ad formam villici prudenter egerimus pro nostri villicatus iniqua transactione.

Villicus enim iste pro dissipatione bonorum domini villicus iniquitatis nominatur: sed, quia debitoribus ejusdem domini sui ad suam utilitatem debita relaxavit, ab eodem domino de prudentia commendatur. Sic sic nos licet in praecedenti vita iniqui fuerimus, si de reliquo, sicut dictum est, prudenter vixerimus, ab ipso qui parabolam hanc proposuit laudis mercedem recipiemus: quam quoniam nobis vult immensam conferre, quam vehementes in prudentia ista debeamus existere, bonus doctor voluit nos docere. Cum enim dixisset: Et laudavit dominus villicum iniquitatis quia prudenter egisset, quasi subdendo causam quare de prudentia illum laudaverit: Quia filii saeculi hujus prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt, subjecit, ostendens aperte quod nos qui saeculi hujus filii fuimus, si laudem de prudentia volumus habere, filios lucis in prudentia ista vincere debemus laborare.

Non enim illa nobis placet sententia, qua quidam exponunt prudentiam filiorum saeculi hujus, id est quam exercent in negotiis saecularibus, prudentia qua filii lucis beatitudinem petunt majorem esse. Quoniam sic dicitur veritas rei quae non est ad rem quae est quod esse non potest comparationem fecisse, neque enim filii saeculi dum negotia saecularia sequuntur prudentes existunt, quos potius vanitates quas appetunt et damnatio quae sequitur, manifeste stultos ostendunt. Filii vero lucis semper prudentes sunt, quia bonis ardenter inhiant et inhiando quaerere non cessant, quae nunquam defutura cognoscant. Temporalia vero quae ab his intentionem revocant seu possessa seu non possessa, sicut nullius essent utilitatis, ab amore mentis expellunt.

Qualiter ergo de illis stultis ad hos prudentes in prudentia potest comparatio fieri, nisi forte quemlibet, quod de Veritate non est sentiendum, delectet pro consuetudine locutionis mentiri? Sed concedatur ut recte possit ista comparatio fieri; nunquid si omnes Deo placere studentes filii lucis intelliguntur, vera poterit illa sententia judicari? Quis, inquam, avarus et temporalium bonorum providissimus conquisitor sic fuit cautus ad ea multiplicanda, ut Petrus, Paulus et innumera millia martyrum vel confessorum utriusque sexus, et universae nationis, conditionis et aetatis ad coelestia promerenda? Qui porro filii saeculi insidias invidorum et adversariorum ita caute vitaverunt, ut isti tentationes omnes spirituum malignorum frustraverunt. Illi cauti, scilicet saeculi hujus sectatores plurimi, saepe bona temporalia quae longo tempore suis cautelis acutissimis aggregaverant, ut periculum mortis imminens evitarent, tradiderunt; hi autem lucis filii ne de bonis perennibus quae sperantes petebant quidquam perderent, se ipsos ipsius mortis periculis subdiderunt. Prudentiores igitur illis fuerunt, quoniam et vitam incorruptibilem, et non defectura bona quae quaesierant moriendo servaverunt. Illi vero bonis pro quorum multiplicatione prudentes putabantur, pro vitae redemptione traditis, nec ipsam vitam retinere potuerunt.

Praeterea etiam si vera sententia esset, nec ibi congrue poneretur, nec aliquid ibi doctrinae pondus haberet. Restat ergo ut, sicut coeperamus exponere, ad hoc posita dicatur, ut et causa quare illum de prudentia laudaverit dominus ostendatur, et ex ipsa ostensione mens peccatoris conversi ad prudentiam, quae laudari mereatur a Domino, succendatur. Est ergo talis sententia. Idcirco villicum illum quod prudenter egerit dominus ille laudavit; quoniam multos lucis filios cum saeculi filius esset, in ipsa prudentia superavit. Multi namque lucis filii possent inveniri, qui debitorum illorum vel nollent, vel nescirent sicut ille misertus est misereri. Filii namque saeculi hujus prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt. Id est tunc tantum filii saeculi hujus laudari merentur, cum filiis lucis prudentiores inveniuntur: quod naturaliter in eis evenit, quotiescunque generantur. Lucis itaque filii intelligendi sunt, qui per totam vitam suam crimina devitantes, ut ad vitam aeternam perveniant, fidei concorditer vivunt. Filii vero saeculi dicuntur, qui mundana lucra et carnalia desideria per fas et nefas obtinere nituntur.

Hi dum sequuntur ea in corruptione sunt et tendunt in non esse; cum vero quovis modo per divinam gratiam suam damnationem cognoscunt et poenitent, quasi generantur et procedunt ad esse. Generatio namque et corruptio contrarii motus et sunt et dicuntur: unde necessarium est ut, sicut carnalium amatores dum eis insistunt in corruptione sua sunt, et in miseriae defectum devolvuntur, ita, cum eadem carnalia incipiunt odire, et ab eis recedere, et poenitendo ad Creatorem redire, in generatione sua sint, et ad beatitudinis augmenta revocentur.

In hac ergo generatione sua existentes filii saeculi hujus prudentiores filiis lucis sunt, nam si prudentiores non sunt, nondum in generatione sua sunt. Cum ergo in generatione sua sunt, prudentiores sunt; quoniam illis de suae vitae munditia jam securis, et ideo mediocriter agentibus, isti a sordibus quas male vivendo a patre mundo contraxere, se mundare laborant, et bona quae perdiderant recuperare modis omnibus quibus possunt. Et utique prudentior est, qui et damnum imminens prudenter evitat, et praemium quod pluribus propositum est, eodem actu fortiter acquirit, illo, qui praemio consequendo singulariter intentus, tandem quoquomodo comprehendit. Prudentes sunt filii lucis, quoniam munditiam suam custodientes, ad finem beatitudinis tendunt; tamen a pluribus carnalia subsidia capientes, bona per quae debent beati fieri partiuntur et quasi vendunt. Prudentiores autem sunt filii saeculi hujus in generatione sua, quia et se quantum possunt emundant, et a bonis quibus beari mereantur non cessant, nec quidquam ab aliis capere curantes, quae possident pauperibus, et omnibus, quos lucis filios arbitrantur libenter impendunt: unde, si beatius est dare quam accipere, illi prudentiores sunt dicendi, quia prudentius esse quod beatius est agere, nemo sanus cunctabitur confiteri. Prudentiores sunt filii lucis, quoniam et bene vivunt et pro aliis frequenter ad Dominum fiunt intercessores; sed prudentiores sunt filii saeculi hujus in generatione sua, quoniam ut non frustrentur beatitudine quam desiderant, multos habere quaerunt adjutores; ad quam, ut secure valeat quis pervenire, tutius est a pluribus adjuvari quam juvare.

Ut autem filii saeculi hujus in generatione sua positi hoc adjutorium a pluribus valeant habere, quidquid mundanum possident, nulla sollicitudine de crastino revocati, student quibus necessarium et dignum esse credunt erogare. Nec solum aliis filius lucis prudentiores sunt, sed etiam seipsos lucificatos in generatione sua, de die in diem magis et magis in virtute crescendo transcendunt. Idcirco, ut ad horum excellentem prudentiam hortaretur Dominus suos, non contentus exemplo proposito, subdidit sua praecepta dicens: Et ego dico vobis: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, et caetera. Cum enim hoc apposuit, et prudentiam filiorum saeculi hujus quam habent in generatione sua nos imitari jussit, et formam ejus ne falli possemus, in ea piissimus praeceptor patenter ostendit. Quod enim dixit: Et ego dico vobis: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, et caetera, quid aliud videtur, si rationabiliter discutitur, quam si posuisset haec verba lectoribus cognitiora? Hoc exemplar quod de villico et de prudentia filiorum saeculi hujus proposui, ad hoc vobis propositum est, ut studeatis imitari; et ut non sitis desides, et omni careatis excusatione, dico vobis, id est ad imitandum vos hortor mea praeceptione, et quid faciendo prudentiam horum consequi possitis vos instruo in eadem exhortatione: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis. Hoc est, mammona iniquitatis a vobis removete, et aliis quibus sit necessarium erogate, sicque illos vobis amicos, id est adjutores praeparate, ut cum defeceritis recipiant vos in aeterna tabernacula, id est cum vestra justitia non fuerit inventa sufficiens ad vestram salvationem, in aeternorum tamen tabernaculorum ipsis intercedentibus recipiamini mansionem.

Sed ne erretis in eo quod dicit de mammona iniquitatis putando pecuniam per nefas quodlibet acquisitam sic nominari, sciatis de ea quae per nefas acquiritur amicos hujusmodi non posse comparari: scriptum est enim quia de rapina eleemosynam facere sic Deo gratum est, ut patri si carnificem videat coram se filium jugulare. Sed mammona iniquitatis pecunia etiam per fas acquisita nominatur, quoniam dum ei congregandae insistitur, necessario mens ab inspiratione Creatoris, et ab ejus servitio, cui semper inhaerere debet, revocatur. Quis autem sanus negabit iniquum esse pro quantolibet commodo a Creatore vel ad momentum discedere? Ideo aequum et salubre et certa temporis redemptio est pro Creatoris amore filiis lucis pauperibus erogare quidquid nos potuit vel ad horam ab ejus aspectu et desiderio separare. Et certe ratio justitiae, licet per contrarium expostulat ut pro Dei dilectione contemnatur omne pro quo vel ad horam posuisse illum conscientia peccatoris recordatur.

Idcirco bonus Medicus sciens medicinam infirmitati contrariam efficacem curationis, dixit: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis. Sed quos? Utique lucis filios maxime; sed ideo noluit determinare, quia vult suos, secundum apostoli Pauli doctrinam, omnibus maximae domesticis fidei sua bona communicare. Potest autem intelligi per amicos hic ipsos fructus eleemosynarum significari; qui utique suis factoribus tunc invenientur amici, quia pro ipsis ad Deum orabunt, ut ab externis mansionibus non patiatur eos separari. Hoc nobis innuit illud Spiritus sancti praeceptum: Date eleemosynam, et ipsa orat pro vobis ad Dominum. Isti amici vere suos amicos in aeterna tabernacula cum defecerint recipient, quia cum ob praecedentia peccata jure damnationi subdendi sint, eorum excusatores et causa salvationis fient. In aeterna enim tabernacula dicuntur illos recepturi, quia causa sunt quare beatam sint vitam possessuri; quae per tabernacula ideo designatur, quia et multas habet mansiones, et quisquis eam ingreditur, velut milites in tabernaculis a labore militiae diurnae, ab omni labore temporalis vitae sine fine refrigeratur. Quam nos introducat, et a miserabili labore hujus viae refrigeret qui haec quae utcunque tractavimus docuit, et ad imitandum proposuit Jesus Christus Dominus noster, cui non solum est gloria, sed et sibi obtemperantes incomparabiliter merita transcendendo glorificat in saecula saeculorum. Amen.