Fasti
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/ovid" aria-label="More works by Ovid">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
2.1
Ianus habet finem, cum carmine crescit et annus:
2.2
alter ut hic mensis, sic liber alter eat.
2.3
nunc primum velis, elegi, maioribus itis:
2.4
exiguum, memini, nuper eratis opus.
2.5
ipse ego vos habui faciles in amore ministros,
2.6
cum lusit numeris prima iuventa suis.
2.7
idem sacra cano signataque tempora fastis:
2.8
ecquis ad haec illinc crederet esse viam?
2.9
haec mea militia est: ferimus quae possumus arma,
2.10
dextraque non omni munere nostra vacat,
2.11
si mihi non valido torquentur pila lacerto,
2.12
nec bellatoris terga premuntur equi,
2.13
nec galea tegimur nec acuto cingimur ense,
2.14
(his habilis telis quilibet esse potest),
2.15
at tua prosequimur studioso pectore, Caesar,
2.16
nomina, per titulos ingredimurque tuos.
2.17
ergo ades et placido paulum mea munera voltu
2.18
respice, pacando si quid ab hoste vacas.
2.19
februa Romani dixere piamina patres:
2.20
nunc quoque dant verbo plurima signa fidem,
2.21
pontifices ab rege petunt et flamine lanas,
2.22
quis veterum lingua februa nomen erat,
2.23
quaeque capit lictor domibus purgamina versis
2.24
torrida cum mica farra, vocantur idem;
2.25
nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura
2.26
casta sacerdotum tempora fronde tegit,
2.27
ipse ego flammicam poscentem februa vidi;
2.28
februa poscenti pinea virga data est.
2.29
denique quodcumque est, quo corpora nostra piantur,
2.30
hoc apud intonsos nomen habebat avos.
2.31
mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
2.32
omne solum lustrant idque piamen habent,
2.33
aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
2.34
tunc cum ferales praeteriere dies.
2.35
omne nefas omnemque mali purgamina causam
2.36
credebant nostri tollere posse senes.
2.37
Graecia principium moris dedit: illa nocentis
2.38
impia lustratos ponere facta putat.
2.39
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
2.40
caede per Haemonias solvit Acasfus aquas:
2.41
vectam frenatis per inane draconibus Aegeus
2.42
credulus iumenta Phasida fovit ope:
2.43
Amphiareiades Naupactoo Acheloo
2.44
solve nefas dixit, solvit et ille nefas.
2.45
a! nimium faciles, qui tristia crimina caedis
2.46
fluminea tolli posse putatis aqua!
2.47
sed tamen (antiqui ne nescius ordinis erres)
2.48
primus, ut est, Iani mensis et ante fuit;
2.49
qui sequitur Ianum, veteris fuit ultimus anni:
2.50
tu quoque sacrorum, Termine, finis eras.
2.51
primus enim Iani mensis, quia ianua prima est:
2.52
qui sacer est imis manibus, imus erat.
2.53
postmodo creduntur spatio distantia longo
2.54
tempora bis quini continuasse viri.
2.55
Principio mensis Phrygiae contermina Matri
2.56
Sospita delubris dicitur aucta novis,
2.57
nunc ubi sint illis, quaeris, sacrata Kalendis
2.58
templa deae? longa procubuere die.
2.59
cetera ne simili caderent labefacta ruina,
2.60
cavit sacrati provida cura ducis,
2.61
sub quo delubris sentitur nulla senectus;
2.62
nec satis est homines, obligat ille deos.
2.63
templorum positor, templorum sancte repostor,
2.64
sit superis, opto, mutua cura tui!
2.65
dent tibi caelestes, quos tu caelestibus, annos,
2.66
proque tua maneant in statione domo!
2.67
tunc quoque vicini lucus celebratur Helerni,1
2.68
qua petit aequoreas advena Thybris aquas.
2.69
ad penetrale Numae Capitoliumque Tonantem
2.70
inque Iovis summa caeditur arce bidens.
2.71
saepe graves pluvias adopertus nubibus auster
2.72
concitat, aut posita sub nive terra latet.
2.73
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
2.74
gemmea purpureis cum iuga demet equis,
2.75
illa nocte aliquis tollens ad sidera voltum
2.76
dicet ubi est hodie quae Lyra fulsit heri?
2.77
dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
2.78
in liquidas subito mersa notabit aquas.
2.79
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
2.80
is fugiet visus nocte sequente tuos:
2.81
seu fuit occultis felix in amoribus index,
2.82
Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
2.83
quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
2.84
carmine currentes ille tenebat aquas.
2.85
saepe sequens agnam lupus est a voce retentus,
2.86
saepe avidum fugiens restitit agna lupum;
2.87
saepe canes leporesque umbra iacuere sub una,
2.88
et stetit in saxo proxima cerva leae,
2.89
et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
2.90
sedit, et accipitri iuncta columba fuit.
2.91
Cynthia saepe tuis fertur, vocans Arion,
2.92
tamquam fraternis obstipuisse modis,
2.93
nomen Arionium Siculas impleverat urbes,
2.94
captaque erat lyricis Ausonis ora sonis;
2.95
inde domum repetens puppem conscendit Arion,
2.96
atque ita quaesitas arte ferebat opes.
2.97
forsitan, infelix, ventos undasque timebas,
2.98
at tibi nave tua tutius aequor erat.
2.99
namque gubernator destricto constitit ense
2.100
ceteraque armata conscia turba manu.
2.101
quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, puppem:
2.102
non haec sunt digitis arma tenenda tuis.
2.103
ille, metu pavidus, mortem non deprecor inquit,
2.104
sed liceat sumpta pauca referre lyra.
2.105
dant veniam ridentque moram, capit ille coronam,
2.106
quae possit crines, Phoebe, decere tuos;
2.107
induerat Tyrio bis tinctam murice pallam:
2.108
reddidit icta suos pollice chorda sonos,
2.109
flebilibus numeris veluti canentia dura
2.110
traiectus penna tempora cantat olor.
2.111
protinus in medias ornatus desilit undas:
2.112
spargitur impulsa caerula puppis aqua.
2.113
inde (fide maius) tergo delphina recurvo
2.114
se memorant oneri supposuisse novo;
2.115
ille sedens citharamque tenet pretiumque vehendi
2.116
cantat et aequoreas carmine mulcet aquas,
2.117
di pia facta vident: astris delphina recepit
2.118
Iuppiter et stellas iussit habere novem.
2.119
Nunc mihi mille sonos, quoque est memoratus Achilles,
2.120
vellem, Maeonide, pectus inesse tuum,
2.121
dum canimus sacras alterno pectine Nonas:
2.122
maximus hic fastis accumulatur honos,
2.123
deficit ingenium, maioraque viribus urgent:
2.124
haec mihi praecipuo est ore canenda dies.
2.125
quid volui demens elegis imponere tantum
2.126
ponderis? heroi res erat ista pedis,
2.127
sancte pater patriae, tibi plebs, tibi curia nomen
2.128
hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen, eques,
2.129
res tamen ante dedit, sero quoque vera tulisti
2.130
nomina, iam pridem tu pater orbis eras.
2.131
hoc tu per terras, quod in aethere Iuppiter alto,
2.132
nomen habes: hominum tu pater, ille deum.
2.133
Romule, concedes: facit hic tua magna tuendo
2.134
moenia, tu dederas transilienda Remo.
2.135
te Tatius parvique Cures Caeninaque sensit:
2.136
hoc duce Romanum est solis utrumque latus,
2.137
tu breve nescio quid victae telluris habebas:
2.138
quodcumque est alto sub Iove, Caesar habet,
2.139
tu rapis, hic castas duce se iubet esse maritas:
2.140
tu recipis luco, reppulit ille nefas.
2.141
vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges.
2.142
tu domini nomen, principis ille tenet,
2.143
te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille.
2.144
caelestem fecit te pater, ille patrem.
2.145
iam puer Idaeus media tenus eminet alvo
2.146
et liquidas mixto nectare fundit aquas,
2.147
en etiam, siquis Borean horrere solebat,
2.148
gaudeat: a Zephyris mollior aura venit.
2.149
Quintus ab aequoreis nitidum iubar extulit undis
2.150
Lucifer, et primi tempora veris erunt.
2.151
ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant,
2.152
magnaque discedens signa reliquit hiems.
2.153
Tertia nox veniat: Custodem protinus Ursae
2.154
aspicies geminos exeruisse pedes. note
2.155
inter Hamadryadas iaculatricemque Dianam
2.156
Callisto sacri pars fuit una chori.
2.157
illa deae tangens arcus ‘quos tangimus arcus,
2.158
este meae testes virginitatis’ ait.
2.159
Cynthia laudavit, promissa que ‘foedera serva,
2.160
et comitum princeps tu mihi’ dixit eris.
2.161
foedera servasset, si non formosa fuisset:
2.162
cavit mortales, de Iove crimen habet,
2.163
mille feras Phoebe silvis venata redibat
2.164
aut plus aut medium sole tenente diem. note
2.165
ut tetigit lucum (densa niger ilice lucus,
2.166
in medio gelidae fons erat altus aquae),
2.167
hic ait in silva, virgo Tegeaea, lavemur!
2.168
erubuit falso virginis illa sono.
2.169
dixerat et nymphis: nymphae velamina ponunt, note
2.170
hanc pudet et tardae dat mala signa morae,
2.171
exuerat tunicas; uteri manifesta tumore
2.172
proditur indicio ponderis ipsa suo.
2.173
cui dea ‘virgineos, periura Lycaoni, coetus
2.174
desere nec castas pollue’ dixit aquas.
2.175
luna novum decies implerat cornibus orbem:
2.176
quae fuerat virgo credita, mater erat.
2.177
laesa furit Iuno, formam mutatque puellae.
2.178
quid facis? invito est pectore passa Iovem,
2.179
utque ferae vidit turpes in paelice voltus,
2.180
huius in amplexus Iuppiter inquit eat!
2.181
ursa per incultos errabat squalida montes,
2.182
quae fuerat summo nuper amata Iovi.
2.183
iam tria lustra puer furto conceptus agebat,
2.184
cum mater nato est obvia facto suo.
2.185
illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens
2.186
et gemuit: gemitus verba parentis erant,
2.187
hanc puer ignarus iaculo fixisset acuto,
2.188
ni foret in superas raptus uterque domos,
2.189
signa propinqua micant: prior est, quam dicimus Arcton,
2.190
Arctophylax formam terga sequentis habet,
2.191
saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,
2.192
Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.
2.193
Idibus agrestis fumant altaria Fauni
2.194
hic, ubi discretas insula rumpit aquas.
2.195
haec fuit illa dies, in qua Veientibus armis
2.196
ter centum Fabii ter cecidere duo.
2.197
una domus vires et onus susceperat urbis:
2.198
sumunt gentiles arma professa manus,
2.199
egreditur castris miles generosus ab isdem,
2.200
e quis dux fieri quilibet aptus erat.
2.201
Carmentis portae dextro1 est via proxima Iano:
2.202
ire per hanc noli, quisquis es; omen habet,
2.203
illa fama refert Fabios exisse trecentos:
2.204
porta vacat culpa, sed tamen omen habet.
2.205
ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem
2.206
(turbidus hibernis ille fluebat aquis),
2.207
castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
2.208
Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt,
2.209
non aliter quam cum Libyca de gente leones
2.210
invadunt sparsos lata per arva greges,
2.211
diffugiunt hostes inhonestaque volnera tergo
2.212
accipiunt: Tusco sanguine terra rubet, sic iterum,
2.213
sic saepe cadunt, ubi vincere aperte
2.214
non datur, insidias armaque tecta parant.
2.215
campus erat, campi claudebant ultima colles
2.216
silvaque montanas occulere apta feras,
2.217
in medio paucos armentaque rara relinquunt,
2.218
cetera virgultis abdita turba latet,
2.219
ecce velut torrens undis pluvialibus auctus
2.220
aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit,
2.221
per sata perque vias fertur nec, ut ante solebat,
2.222
riparum clausas margine finit aquas:
2.223
sic Fabii vallem latis discursibus implent,
2.224
quodque vident, sternunt, nec metus alter inest.
2.225
quo ruitis, generosa domus? male creditis hosti:
2.226
simplex nobilitas, perfida tela cave!
2.227
fraude perit virtus: in apertos undique campos
2.228
prosiliunt hostes et latus omne tenent,
2.229
quid faciant pauci contra tot milia fortes?
2.230
quidve, quod in misero tempore restet, habent?
2.231
sicut aper longe silvis Laurentibus actus
2.232
fulmineo celeres dissipat ore canes,
2.233
mox tamen ipse perit, sic non moriuntur inulti
2.234
volneraque alterna dantque feruntque manu.
2.235
una dies Fabios ad bellum miserat omnes:
2.236
ad bellum missos perdidit una dies.
2.237
ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
2.238
credibile est ipsos consuluisse deos;
2.239
nam puer impubes et adhuc non utilis armis
2.240
unus de Fabia gente relictus erat,
2.241
scilicet ut posses olim tu, Maxime, nasci,
2.242
cui res cunctando restituenda foret.
2.243
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis
2.244
et medius Crater inter utrumque iacet.
2.245
Idibus illa latent, oriuntur nocte sequenti,
2.246
quae tibi cur tria sint tam sociata, canam,
2.247
forte Iovi Phoebus festum sollemne parabat
2.248
(non faciet longas fabula nostra moras):
2.249
i, mea dixit ‘avis, ne quid pia sacra moretur,
2.250
et tenuem vivis fontibus adfer aquam.’
2.251
corvus inauratum pedibus cratera recurvis
2.252
tollit et aerium pervolat altus iter.
2.253
stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
2.254
temptat eam rostro; non erat apta legi.
2.255
inmemor imperii sedisse sub arbore fertur,
2.256
dum fierent tarda dulcia poma mora.
2.257
iamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum
2.258
ad dominumque redit Actaque verba refert:
2.259
‘hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:
2.260
hic tenuit fontes officiumque meum.’
2.261
addis ait culpae mendacia, Phoebus ‘et audes
2.262
fatidicum verbis fallere velle deum?
2.263
at tibi, dum lacteus haerebit in arbore ficus,
2.264
de nullo gelidae fonte bibentur aquae,’
2.265
dixit, et antiqui monumenta perennia facti,
2.266
Anguis, Avis, Crater sidera iuncta micant.
2.267
Tertia post Idus nudos aurora Lupercos
2.268
aspicit, et Fauni sacra bicornis eunt.
2.269
dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo,
2.270
attigerint Lati as unde petita domos.
2.271
Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur
2.272
Arcades: Arcadiis plurimus ille iugis,
2.273
testis erit Pholoe, testes Stymphalides undae,
2.274
quique citis Ladon in mare currit aquis,
2.275
cinctaque pinetis nemoris iuga Nonacrini,
2.276
altaque Cyllene1 Parrhasiaeque nives.
2.277
Pan erat armenti, Pan illic numen equarum;
2.278
munus ob incolumes ille ferebat oves.
2.279
transtulit Evander silvestria numina secum;
2.280
hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat.
2.281
inde deum colimus, devectaque sacra Pelasgis
2.282
flamen adhuc prisco more Dialis obit.1
2.283
cur igitur currant, et cur (sic currere mos est)
2.284
nuda ferant posita corpora veste, rogas?
2.285
ipse deus velox discurrere gaudet in altis
2.286
montibus et subitas concipit ipse fugas;
2.287
ipse deus nudus nudos iubet ire ministros,
2.288
nec satis ad cursus commoda vestis erat.
2.289
ante Iovem genitum terras habuisse feruntur
2.290
Arcades, et luna gens prior illa fuit.
2.291
vita feris similis, nullos agitata per usus:
2.292
artis adhuc expers et rude volgus erat.
2.293
pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas,
2.294
nectar erat palmis hausta duabus aqua.
2.295
nullus anhelabat sub adunco vomere taurus,
2.296
nulla sub imperio terra colentis erat:
2.297
nullus adhuc erat usus equi, se quisque ferebat:
2.298
ibat ovis lana corpus amicta sua.
2.299
sub Iove durabant et corpora nuda gerebant
2.300
docta graves imbres et tolerare Notos.
2.301
nunc quoque detecti referunt monumenta vetusti
2.302
moris et antiquas testificantur opes.
2.303
sed cur praecipue fugiat velamina Faunus,
2.304
traditur antiqui fabula plena ioci.
2.305
forte comes dominae iuvenis Tirynthius ibat:
2.306
vidit ab excelso Faunus utrumque iugo.
2.307
vidit et incaluit, montana que numina, dixit
2.308
nil mihi vobiscum est: hic meus ardor erit.
2.309
ibat odoratis humeros perfusa capillis
2.310
Maeonis aurato conspicienda sinu:
2.311
aurea pellebant tepidos umbracula soles,
2.312
quae tamen Herculeae sustinuere manus,
2.313
iam Bacchi nemus et Tmoli vineta tenebat,
2.314
Hesperos et fusco roscidus ibat equo.
2.315
antra subit tofis laqueata et pumice vivo;
2.316
garrulus in primo limine rivus erat.
2.317
dumque parant epulas potandaque vina ministri,
2.318
cultibus Alciden instruit illa suis.
2.319
dat tenuis tunicas Gaetulo murice tinctas,
2.320
dat teretem zonam, qua modo cincta fuit.
2.321
ventre minor zona est; tunicarum vincla relaxat,
2.322
ut posset magnas exeruisse manus,
2.323
fregerat armillas non illa ad brachia factas,
2.324
scindebant magni vincula parva pedes.
2.325
ipsa capit clavamque gravem spoliumque leonis
2.326
conditaque in pharetra tela minora sua.
2.327
sic epulis functi sic dant sua corpora somno,
2.328
et positis iuxta secubuere toris;
2.329
causa, repertori vitis quia sacra parabant,
2.330
quae facerent pure, cum foret orta dies.
2.331
noctis erat medium, quid non amor improbus audet?
2.332
roscida per tenebras Faunus ad antra venit,
2.333
utque videt comites somno vinoque solutos,
2.334
spem capit in dominis esse soporis idem.
2.335
intrat, et huc illuc temerarius errat adulter
2.336
et praefert cautas subsequiturque manus,
2.337
venerat ad strati captata cubilia lecti
2.338
et felix prima sorte futurus erat.
2.339
ut tetigit fulvi saetis hirsuta leonis
2.340
vellera, pertimuit sustinuitque manum
2.341
attonitusque metu rediit, ut saepe viator
2.342
turbatus viso rettulit angue pedem,
2.343
inde tori, qui iunctus erat, velamina tangit
2.344
mollia, mendaci decipiturque nota.
2.345
ascendit spondaque sibi propiore recumbit,
2.346
et tumidum cornu durius inguen erat.
2.347
interea tunicas ora subducit ab ima:
2.348
horrebant densis aspera crura pilis,
2.349
cetera temptantem subito Tirynthius heros
2.350
reppulit: e summo decidit ille toro.
2.351
fit sonus, inclamat comites et lumina poscit
2.352
Maeonis: inlatis ignibus acta patent.
2.353
ille gemit lecto graviter deiectus ab alto,
2.354
membraque de dura vix sua tollit humo.
2.355
ridet et Alcides et qui videre iacentem,
2.356
ridet amatorem Lyda puella suum.
2.357
veste deus lusus fallentes lumina vestes
2.358
non amat et nudos ad sua sacra vocat,
2.359
adde peregrinis causas, mea Musa, Latinas,
2.360
inque suo noster pulvere currat equus,
2.361
cornipedi Fauno caesa de more capella
2.362
venit ad exiguas turba vocata dapes,
2.363
dumque sacerdotes veribus transuta salignis
2.364
exta parant, medias sole tenente vias,
2.365
Romulus et frater pastoralisque iuventus
2.366
solibus et campo corpora nuda dabant;
2.367
caestibus et iaculis et misso pondere saxi
2.368
brachia per lusus experienda dabant:
2.369
pastor ab excelso ‘per devia rura iuvencos,
2.370
Romule, praedones, et Reme,’ dixit agunt.
2.371
longum erat armari: diversis exit uterque
2.372
partibus; occursu praeda recepta Remi.
2.373
ut rediit, veribus stridentia detrahit exta
2.374
atque ait haec certe non nisi victor edet.
2.375
dicta facit Fabiique simul, venit inritus illuc
2.376
Romulus et mensas ossaque nuda videt;
2.377
risit et indoluit Fabios potuisse Remumque
2.378
vincere, Quintilios non potuisse suos.
2.379
fama manet facti: posito velamine currunt,
2.380
et memorem famam, quod bene cessit, habet,
2.381
forsitan et quaeras, cur sit locus ille Lupercal,
2.382
quaeve diem tali nomine causa notet.
2.383
Silvia Vestalis caelestia semina partu
2.384
ediderat patruo regna tenente suo.
2.385
is iubet auferri parvos et in amne necari:
2.386
quid facis? ex istis Romulus alter erit.
2.387
iussa recusantes peragunt lacrimosa ministri,
2.388
flent tamen et geminos in loca iussa ferunt.
2.389
Albula, quem Tiberim mersus Tiberinus in undis
2.390
reddidit, hibernis forte tumebat aquis:
2.391
hic, ubi nunc fora sunt, lintres errare videres,
2.392
quaque iacent valles, Maxime Circe, tuae.
2.393
huc ubi venerunt (neque enim procedere possunt
2.394
longius), ex illis unus et alter ait:
2.395
‘at quam sunt similes! at quam formosus uterque!
2.396
plus tamen ex illis iste vigoris habet,
2.397
si genus arguitur voltu, nisi fallit imago,
2.398
nescio quem in vobis suspicor esse deum—
2.399
at si quis vestrae deus esset originis auctor,
2.400
in tam praecipiti tempore
2.401
ferret opem; ferret opem certe, si non ope mater egeret,
2.402
quae facta est uno mater et orba die.
2.403
nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
2.404
corpora!’ desierat deposuitque sinu.
2.405
vagierunt ambo pariter: sensisse putares,
2.406
hi redeunt udis in sua tecta genis,
2.407
sustinet impositos summa cavus alveus unda:
2.408
heu quantum fati parva tabella tulit!
2.409
alveus in limo silvis adpulsus opacis
2.410
paulatim fluvio deficiente sedet.
2.411
arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
2.412
Rumina nunc ficus, Romula ficus erat.
2.413
venit ad expositos (mirum!) lupa feta gemellos:
2.414
quis credat pueris non nocuisse feram?
2.415
non nocuisse parum est, prodest quoque: quos lupa nutrit,
2.416
perdere cognatae sustinuere manus,
2.417
constitit et cauda teneris blanditur alumnis
2.418
et fingit lingua corpora bina sua.
2.419
Marte satos scires: timor afuit, ubera ducunt
2.420
nec sibi promissi lactis aluntur ope.
2.421
illa loco nomen fecit, locus ipse Lupercis.
2.422
magna dati nutrix praemia lactis habet,
2.423
quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
2.424
Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
2.425
nupta, quid expectas? non tu pollentibus herbis
2.426
nec prece nec magico carmine mater eris;
2.427
excipe fecundae patienter verbera dextrae,
2.428
iam socer optatum nomen habebit avi.
2.429
nam fuit illa dies, dura cum sorte maritae
2.430
reddebant uteri pignora rara sui.
2.431
quid mihi clamabat prodest rapuisse Sabinas,
2.432
Romulus (hoc illo sceptra tenente fuit)
2.433
‘si mea non vires, sed bellum iniuria fecit?
2.434
utilius fuerat non habuisse nurus.’
2.435
monte sub Esquilio multis incaeduus annis
2.436
Iunonis magnae nomine lucus erat.
2.437
huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
2.438
suppliciter posito procubuere genu,
2.439
cum subito motae tremuere cacumina silvae
2.440
et dea per lucos mira locuta suos:
2.441
Italidas matres inquit sacer hircus inito.
2.442
obstipuit dubio territa turba sono.
2.443
augur erat (nomen longis intercidit annis,
2.444
nuper ab Etrusca venerat exul humo),
2.445
ille caprum mactat, iussae sua terga puellae
2.446
pellibus exsectis percutienda dabant,
2.447
luna resumebat decimo nova cornua motu,
2.448
virque pater subito nuptaque mater erat.
2.449
gratia Lucinae! dedit haec tibi nomina lucus,
2.450
aut quia principium tu, dea, lucis habes,
2.451
parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis
2.452
maturumque utero molliter aufer onus.
2.453
orta dies fuerit, tu desine credere ventis:
2.454
perdidit illius temporis aura fidem;
2.455
flamina non constant, et sex reserata diebus
2.456
carceris Aeolii ianua lata patet,
2.457
iam levis obliqua subsedit Aquarius urna:
2.458
proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
2.459
te memorant fratremque tuum (nam iuncta micatis
2.460
signa) duos tergo sustinuisse deos.
2.461
terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
2.462
tunc cum pro caelo Iuppiter arma tulit,
2.463
venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo
2.464
inque Palaestinae margine sedit aquae.
2.465
populus et cannae riparum summa tenebant,
2.466
spemque dabant salices hos quoque posse tegi.
2.467
dum latet, insonuit vento nemus; illa timore
2.468
pallet et hostiles credit adesse manus,
2.469
utque sinu tenuit natum, ‘succurrite, nymphae,
2.470
et dis auxilium ferte duobus!’ ait.
2.471
nec mora, prosiluit. pisces subiere gemelli:
2.472
pro quo nunc dignum sidera munus habent,
2.473
inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis
2.474
nec violant timidi piscibus ora Syri.
2.475
Proxima lux vacua est, at tertia dicta Quirino
2.476
qui tenet hoc nomen, Romulus ante fuit,
2.477
sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis
2.478
(bellicus a telo venit in astra deus),
2.479
sive suum regi nomen posuere Quirites,
2.480
seu quia Romanis iunxerat ille Cures.
2.481
nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit
2.482
multaque Romulea bella peracta manu,
2.483
Iuppiter, inquit, ‘habet Romana potentia vires:
2.484
sanguinis officio non eget illa mei.
2.485
redde patri natum, quamvis intercidit alter,
2.486
pro se proque Remo, qui mihi restat, erit.
2.487
unus erit, quem tu tolles in caerula caeli
2.488
tu mihi dixisti: sint rata dicta Iovis.’
2.489
Iuppiter adnuerat. nutu tremefactus uterque
2.490
est polus, et caeli pondera movit Atlas,
2.491
est locus, antiqui Capreae dixere paludem:
2.492
forte tuis illic, Romule, iura dabas,
2.493
sol fugit, et removent subeuntia nubila caelum,
2.494
et gravis effusis decidit imber aquis.
2.495
hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether:
2.496
fit fuga, rex patriis astra petebat equis,
2.497
luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis,
2.498
haesissetque animis forsitan illa fides;
2.499
sed Proculus Longa veniebat Iulius Alba,
2.500
lunaque fulgebat, nec facis usus erat,
2.501
cum subito motu saepes tremuere sinistrae:
2.502
rettulit ille gradus, horrueruntque comae,
2.503
pulcher et humano maior trabeaque decorus
2.504
Romulus in media visus adesse via
2.505
et dixisse simul ‘prohibe lugere Quirites,
2.506
nec violent lacrimis numina nostra suis;
2.507
tura ferant placentque novum pia turba Quirinum
2.508
et patrias artes militiamque colant.’ iussit
2.509
et in tenues oculis evanuit auras;
2.510
convocat hic populos iussaque verba refert.
2.511
templa deo fiunt, collis quoque dictus ab illo est,
2.512
et referunt certi sacra paterna dies.
2.513
lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,
2.514
accipe, parva quidem causa, sed apta subest.
2.515
non habuit doctos tellus antiqua colonos:
2.516
lassabant agiles aspera bella viros,
2.517
plus erat in gladio quam curvo laudis aratro:
2.518
neglectus domino pauca ferebat ager.
2.519
farra tamen veteres iaciebant, farra metebant,
2.520
primitias Cereri farra resecta dabant,
2.521
usibus admoniti flammis torrenda dederunt
2.522
multaque peccato damna tulere suo.
2.523
nam modo verrebant nigras pro farre favillas,
2.524
nunc ipsas ignes corripuere casas;
2.525
facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni
2.526
orant, ut fruges temperet illa suas.
2.527
curio legitimis nunc Fornacalia verbis
2.528
maximus indicit nec stata sacra facit,
2.529
inque foro, multa circum pendente tabella,
2.530
signatur certa curia quaeque nota;
2.531
stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit,
2.532
sed facit extrema sacra relata die.
2.533
Est honor et tumulis. Animas placate paternas
2.534
parvaque in extinctas munera ferte pyras.
2.535
parva petunt manes, pietas pro divite grata est
2.536
munere: non avidos Styx habet ima deos,
2.537
tegula porrectis satis est velata coronis
2.538
et sparsae fruges parcaque mica salis
2.539
inque mero mollita Ceres violaeque solutae:
2.540
haec habeat media testa relicta via.
2.541
nec maiora veto, sed et his placabilis umbra est
2.542
adde preces positis et sua verba focis,
2.543
hunc morem Aeneas, pietatis idoneus auctor,
2.544
attulit in terras, iuste Latine, tuas;
2.545
ille patris Genio sollemnia dona ferebat:
2.546
hinc populi ritus edidicere pios.
2.547
at quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis
2.548
bella, Parentales deseruere dies.
2.549
non impune fuit; nam dicitur omine ab isto
2.550
Roma suburbanis incaluisse rogis.
2.551
vix equidem credo: bustis exisse feruntur
2.552
et tacitae questi tempore noctis avi,
2.553
perque vias urbis latosque ululasse per agros
2.554
deformes animas, volgus inane, ferunt.
2.555
post ea praeteriti tumulis redduntur honores,
2.556
prodigiisque venit funeribusque modus,
2.557
dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:
2.558
expectet puros pinea taeda dies,
2.559
nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,
2.560
comat virgineas hasta recurva comas.
2.561
conde tuas, Hymenaee, faces et ab ignibus atris
2.562
aufer! habent alias maesta sepulchra faces.
2.563
di quoque templorum foribus celentur opertis,
2.564
ture vacent arae stentque sine igne foci.
2.565
nunc animae tenues et corpora functa sepulcris
2.566
errant, nunc posito pascitur umbra cibo.
2.567
nec tamen haec ultra, quam tot de mense supersint
2.568
Luciferi, quot habent carmina nostra pedes,
2.569
hanc, quia iusta ferunt, dixere Feralia lucem;
2.570
ultima placandis manibus illa dies.
2.571
ecce anus in mediis residens annosa puellis
2.572
sacra facit Tacitae (nec tamen ipsa tacet),
2.573
et digitis tria tura tribus sub limine ponit,
2.574
qua brevis occultum mus sibi fecit iter;
2.575
tunc cantata ligat cum fusco licia plumbo
2.576
et septem nigras versat in ore fabas,
2.577
quodque pice adstrinxit, quod acu traiecit aena,
2.578
obsutum maenae torret in igne caput;
2.579
vina quoque instillat: vini quodcumque relictum est,
2.580
aut ipsa aut comites, plus tamen ipsa, bibit.
2.581
hostiles linguas inimicaque vinximus ora
2.582
dicit discedens ebriaque exit anus.
2.583
protinus a nobis, quae sit dea Muta, requires:
2.584
disce, per antiquos quae mihi nota senes.
2.585
Iuppiter immodico Iuturnae victus amore
2.586
multa tulit tanto non patienda deo:
2.587
illa modo in silvis inter coryleta latebat,
2.588
nunc in cognatas desiliebat aquas,
2.589
convocat hic nymphas, Latium quaecumque tenebant,
2.590
et iacit in medio talia verba choro:
2.591
‘invidet ipsa sibi vitatque, quod expedit illi,
2.592
vestra soror summo concubuisse deo.
2.593
consulite ambobus; nam quae mea magna voluptas,
2.594
utilitas vestrae magna sororis erit.
2.595
vos illi in prima fugienti obsistite ripa,
2.596
ne sua fluminea corpora mergat aqua.’
2.597
dixerat: adnuerant nymphae Tiberinides omnes,
2.598
quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos.
2.599
forte fuit nais, Lara nomine, prima sed illi
2.600
dicta bis antiquum syllaba nomen erat,
2.601
ex vitio positum, saepe illi dixerat Almo
2.602
nata, tene linguam, nec tamen illa tenet,
2.603
quae simul ac tetigit Iuturnae stagna sororis,
2.604
effuge ait ripas; dicta refertque Iovis.
2.605
illa etiam Iunonem adiit, miserataque nuptas
2.606
naida Iuturnam vir tuus inquit amat.
2.607
Iuppiter intumuit, quaque est non usa modeste,
2.608
eripit huic linguam Mercuriumque vocat:
2.609
‘duc hanc ad manes; locus ille silentibus aptus.
2.610
nympha, sed infernae nympha paludis erit.’
2.611
iussa Iovis fiunt, accepit lucus euntes:
2.612
dicitur illa duci tunc placuisse deo.
2.613
vim parat hic, voltu pro verbis illa precatur,
2.614
et frustra muto nititur ore loqui.
2.615
fitque gravis geminosque parit, qui compita servant
2.616
et vigilant nostra semper in urbe, Lares.
2.617
Proxima cognati dixere Caristia cari,
2.618
et venit ad socios turba propinqua deos.
2.619
scilicet a tumulis et, qui periere, propinquis
2.620
protinus ad vivos ora referre iuvat
2.621
postque tot amissos, quicquid de sanguine restat,
2.622
aspicere et generis dinumerare gradus,
2.623
innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
2.624
frater et in partus mater acerba suos,
2.625
cui pater est vivax, qui matris digerit annos,
2.626
quae premit invisam socrus iniqua nurum.
2.627
Tantalidae fratres absint et Iasonis uxor
2.628
et quae ruricolis semina tosta dedit,
2.629
et soror et Procne Tereusque duabus iniquus
2.630
et quicumque suas per scelus auget opes.
2.631
dis generis date tura boni (Concordia fertur
2.632
illa praecipue mitis adesse die)
2.633
et libate dapes, ut, grati pignus honoris,
2.634
nutriat incinctos missa patella Lares.
2.635
iamque ubi suadebit placidos nox humida somnos,
2.636
larga precaturi sumite vina manu,
2.637
et bene vos, bene te, patriae pater, optime Caesar!
2.638
dicite suffuso per sacra verba mero.
2.639
Nox ubi transient, solito celebretur honore
2.640
separat indicio qui deus arva suo.
2.641
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
2.642
stipes, ab antiquis tu quoque numen habes.
2.643
te duo diversa domini de parte coronant
2.644
binaque serta tibi binaque liba ferunt.
2.645
ara fit: huc ignem curto fert rustica testu
2.646
sumptum de tepidis ipsa colona focis,
2.647
ligna senex minuit concisaque construit arte
2.648
et solida ramos figere pugnat humo:
2.649
tum sicco primas inritat cortice flammas,
2.650
stat puer et manibus lata canistra tenet.
2.651
inde ubi ter fruges medios immisit in ignis,
2.652
porrigit incisos filia parva favos,
2.653
vina tenent alii; libantur singula flammis;
2.654
spectant, et linguis candida turba favet.
2.655
spargitur et caeso communis Terminus agno
2.656
nec queritur, lactans cum sibi porca datur,
2.657
conveniunt celebrantque dapes vicinia simplex
2.658
et cantant laudes, Termine sancte, tuas:
2.659
tu populos urbesque et regna ingentia finis:
2.660
omnis erit sine te litigiosus ager.
2.661
nulla tibi ambitio est, nullo corrumperis auro,
2.662
legitima servas credita rura fide.
2.663
si tu signasses olim Thyreatida terram,
2.664
corpora non leto missa trecenta forent,
2.665
nec foret Othryades congestis lectus in armis,
2.666
o quantum patriae sanguinis ille dedit!
2.667
quid, nova cum fierent Capitolia? nempe deorum
2.668
cuncta Iovi cessit turba locumque dedit:
2.669
Terminus, ut veteres memorant, inventus in aede
2.670
restitit et magno cum Iove templa tenet.
2.671
nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
2.672
exiguum templi tecta foramen habent.
2.673
ermine, post illud levitas tibi libera non est:
2.674
qua positus fueris in statione, mane,
2.675
nec tu vicino quicquam concede roganti,
2.676
ne videare hominem praeposuisse Iovi;
2.677
et seu vomeribus seu tu pulsabere rastris,
2.678
clamato tuus est hic ager, ille suus!
2.679
est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
2.680
quondam Dardanio regna petita duci:
2.681
illa lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
2.682
sacra videt fieri sextus ab urbe lapis,
2.683
gentibus est aliis tellus data limite certo:
2.684
Romanae spatium est urbis et orbis idem.
2.685
Nunc mihi dicenda est regis fuga: traxit ab illa
2.686
sextus ab extremo nomina mense dies.
2.687
ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
2.688
regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen,
2.689
ceperat hic alias, alias everterat urbes
2.690
et Gabios turpi fecerat arte suos.
2.691
namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
2.692
in medios hostes nocte silente venit.
2.693
nudarant gladios: occidite dixit ‘inermem!
2.694
hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,
2.695
qui mea crudeli laceravit verbere terga.’
2.696
dicere ut hoc posset, verbera passus erat.
2.697
luna fuit: spectant iuvenem gladiosque recondunt
2.698
tergaque deducta veste notata vident,
2.699
flent quoque et, ut secum tueatur bella, precantur:
2.700
callidus ignaris adnuit ille viris.
2.701
iamque potens misso genitorem appellat amico,
2.702
perdendi Gabios quod sibi monstret iter.
2.703
hortus odoratis suberat cultissimus herbis
2.704
sectus humum rivo lene sonantis aquae:
2.705
illic Tarquinius mandata latentia nati
2.706
accipit et virga lilia summa metit,
2.707
nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,
2.708
filius agnosco iussa parentis ait.
2.709
nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina
2.710
traduntur ducibus moenia nuda suis.
2.711
ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis
2.712
exit et extinctis ignibus exta rapit,
2.713
consulitur Phoebus: sors est ita reddita: ‘matri
2.714
qui dederit princeps oscula, victor erit.’
2.715
oscula quisque suae matri properata tulerunt,
2.716
non intellecto credula turba deo.
2.717
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
2.718
tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis;
2.719
ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,
2.720
creditus offenso procubuisse pede.
2.721
cingitur interea Romanis Ardea signis
2.722
et patitur longas obsidione moras,
2.723
dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,
2.724
luditur in castris, otia miles agit.
2.725
Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque
2.726
accipit; ex illis rege creatus ait:
2.727
‘dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello
2.728
nec sinit ad patrios arma referre deos,
2.729
cquid in officio torus est sociatis? et ecquid
2.730
coniugibus nostris mutua cura sumus?’
2.731
quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,
2.732
et fervet multo linguaque corque mero.
2.733
surgit, cui dederat clarum Collatia nomen:
2.734
non opus est verbis, credite rebus! ait.
2.735
nox superest: tollamur equis urbemque petamus!
2.736
dicta placent, frenis impediuntur equi,
2.737
pertulerant dominos, regalia protinus illi
2.738
tecta petunt: custos in fore nullus erat.
2.739
ecce nurus regis fusis per colla coronis
2.740
inveniunt posito pervigilare mero.
2.741
inde cito passu petitur Lucretia: nebat,
2.742
ante torum calathi lanaque mollis erat.
2.743
lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
2.744
inter quas tenui sic ait illa sono:
2.745
‘mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae!)
2.746
quam primum nostra facta lacerna manu.
2.747
quid tamen auditis? nam plura audire potestis:
2.748
quantum de bello dicitur esse super?
2.749
postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,
2.750
improba, quae nostros cogis abesse viros,
2.751
sint tantum reduces! sed enim temerarius ille
2.752
est meus et stricto qualibet ense ruit.
2.753
mens abit, et morior, quotiens pugnantis imago
2.754
me subit, et gelidum pectora frigus habet.’
2.755
desinit in lacrimas intentaque fila remittit,
2.756
in gremio voltum deposuitque suum.
2.757
hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicae,
2.758
et facies animo dignaque parque fuit.
2.759
pone metum, veni! coniunx ait. illa revixit
2.760
deque viri collo dulce pependit onus.
2.761
interea iuvenis furiales regius ignis
2.762
concipit et caeco raptus amore furit,
2.763
forma placet niveusque color flavique capilli,
2.764
quique aderat nulla factus ab arte decor;
2.765
verba placent et vox, et quod corrumpere non est,
2.766
quoque minor spes est, hoc magis ille cupit,
2.767
iam dederat cantus lucis praenuntius ales,
2.768
cum referunt iuvenes in sua castra pedem,
2.769
carpitur adtonitos absentis imagine sensus
2.770
ille. recordanti plura magisque placent:
2.771
‘sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
2.772
neglectae collo sic iacuere comae,
2.773
hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,
2.774
hic color, haec facies, hic decor oris erat.’
2.775
ut solet a magno fluctus languescere flatu,
2.776
sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,
2.777
sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
2.778
quem dederat praesens forma, manebat amor.
2.779
ardet et iniusti stimulis agitatus amoris
2.780
comparat indigno vimque dolumque toro.
2.781
exitus in dubio est: audebimus ultima! dixit,
2.782
‘viderit! audentes forsque deusque iuvat,
2.783
cepimus audendo Gabios quoque.’ talia fatus
2.784
ense latus cinxit tergaque pressit equi.
2.785
accipit aerata iuvenem Collatia porta
2.786
condere iam voltus sole parante suos.
2.787
hostis ut hospes init penetralia Collatini:
2.788
comiter excipitur; sanguine iunctus erat.
2.789
quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
2.790
infelix epulas hostibus illa suis.
2.791
functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum
2.792
nox erat et tota lumina nulla domo:
2.793
surgit et aurata vagina liberat ensem
2.794
et venit in thalamos, nupta pudica, tuos.
2.795
utque torum pressit, ‘ferrum, Lucretia, mecum est.
2.796
natus’ ait regis Tarquiniusque loquor!
2.797
illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi
2.798
aut aliquid toto pectore mentis habet,
2.799
sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
2.800
parva sub infesto cum iacet agna lupo.
2.801
quid faciat? pugnet? vincetur femina pugnans.
2.802
clamet? at in dextra, qui vetet, ensis erat.
2.803
effugiat? positis urgentur pectora palmis,
2.804
tunc primum externa pectora tacta manu.
2.805
instat amans hostis precibus pretioque minisque:
2.806
nec prece nec pretio nec movet ille minis.
2.807
nil agis: eripiam dixit ‘per crimina vitam:
2.808
falsus adulterii testis adulter ero:
2.809
interimam famulum, cum quo deprensa ferens.’
2.810
succubuit famae victa puella metu.
2.811
quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet,
2.812
heu quanto regnis nox stetit una tuis!
2.813
iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
2.814
ut solet ad nati mater itura rogum,
2.815
grandaevumque patrem fido cum coniuge castris
2.816
evocat, et posita venit uterque mora.
2.817
utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
2.818
cui paret exequias, quove sit icta malo?
2.819
illa diu reticet pudibundaque celat amictu
2.820
ora: fluunt lacrimae more perennis aquae.
2.821
hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant,
2.822
indicet, et caeco flentque paventque metu.
2.823
ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto
2.824
non oculos ideo sustulit illa suos.
2.825
hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar, inquit,
2.826
eloquar infelix dedecus ipsa meum?
2.827
quaeque potest, narrat, restabant ultima: flevit,
2.828
et matronales erubuere genae,
2.829
dant veniam facto genitor coniunxque coacto:
2.830
quam dixit veniam vos datis, ipsa nego.
2.831
nec mora, celato fixit sua pectora ferro
2.832
et cadit in patrios sanguinulenta pedes.
2.833
tunc quoque iam moriens ne non procumbat honeste,
2.834
respicit; haec etiam cura cadentis erat.
2.835
ecce super corpus communia damna gementes
2.836
obliti decoris virque paterque iacent.
2.837
Brutus adest tandemque animo sua nomina fallit
2.838
fixaque semianimi corpore tela rapit
2.839
stillantemque tenens generoso sanguine cultrum
2.840
edidit impavidos ore minante sonos:
2.841
‘per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem
2.842
perque tuos manes, qui mihi numen erunt,
2.843
Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum,
2.844
iam satis est virtus dissimulata diu.’
2.845
illa iacens ad verba oculos sine lumine movit
2.846
visaque concussa dicta probare coma.
2.847
fertur in exequias animi matrona virilis
2.848
et secum lacrimas invidiamque trahit,
2.849
volnus inane patet. Brutus clamore Quirites
2.850
concitat et regis facta nefanda refert.
2.851
Tarquinius cum prole fugit, capit annua consul
2.852
iura: dies regnis illa suprema fuit.
2.853
Fallimur, an veris praenuntia venit hirundo
2.854
nec metuit, ne qua versa recurrat hiems?
2.855
saepe tamen, Procne, nimium properasse querens,
2.856
virque tuo Tereus frigore laetus erit.
2.857
Iamque duae restant noctes de mense secundo,
2.858
Marsque citos iunctis curribus urget equos:
2.859
ex vero positum permansit Equirria nomen,
2.860
quae deus in Campo prospicit ipse suo.
2.861
iure venis, Gradive: locum tua tempora poscunt,
2.862
signatusque tuo nomine mensis adest.
2.863
venimus in portum libro cum mense peracto:
2.864
naviget hinc alia iam mihi linter aqua.