Reader

Sermones

( Opp. Petri Abaelardi. Paris, 1616. p. 729.-- Sermonem in Natali SS. Innocentium nobis suppeditavit codex in coenobio S. Mariae ad Eremitas Einsidelnensi asservatus, quem nobiscum perhumaniter communicavit reverendissimus abbas HENRICUS. Codex membranaceus est, in- folio minori, saeculo, ut videtur, duodecimo scriptus. Continet Abaelardi Sic et non et sermones quinque: In Natali Domini; De S. Stephano; De sancto Joanne; De SS. Innocentibus; De Epiphania. Sermonem in Natali Innocentum ex eodem codice jam publici juris fecerat D. Victor. COUSIN, opp. Abaelardi, p. 592.-- Sermo de laude S. Sthephani protomartyris, qui in editione anni 1616 inter epistolas Abaelardi sed minus integer legitur, locum opportuniorem inter sermones obtinet proditque auctior ex codice supra laudato. Reliqui ordine potiori donantur.[ EDIT. PATR.])

EPISTOLA AD HELOISSAM.

Libello quodam hymnorum vel sequentiarum a me nuper precibus tuis consummato, veneranda in Christo et amanda soror Heloissa, nonnulla insuper opuscula sermonum, juxta petitionem tuam, tam tibi quam spiritalibus filiabus tuis in oratorio nostro congregatis, scribere praeter consuetudinem nostram utcunque maturavi. Plus quippe lectioni quam sermoni deditus, expositionis insisto planitiem, non eloquentiae compositionem: sensum litterae, non ornatum rhetoricae. Ac fortasse pura minus quam ornata locutio quanto planior fuerit, tanto simplicium intelligentiae commodior erit; et pro qualitate auditorum ipsa inculti sermonis rusticitas quaedam erit ornatus urbanitas, et quoddam condimentum saporis parvularum intelligentia facilis. In his autem scribendis seu disponendis ordinem festivitatum tenens, ab ipso nostrae redemptionis exordio sum exorsus. Vale in Domino, ejus ancilla, mihi quondam in saeculo chara, nunc in Christo charissima: in carne tunc uxor, nunc in spiritu soror, atque in professione sacri propositi consors.

SERMO PRIMUS IN ANNUNTIATIONE BEATAE VIRGINIS MARIAE.

Exordium nostrae redemptionis, hodiernus est conceptus Dominicae matris. Concepit Dominum femina, ut Creatorem pareret creatura. Communis quidem salus haec est hominum, sed specialis gloria feminarum. Primus Adam de terra plasmatus non de femina est natus: imo de ejus costa femina est formata. Secundus Adam, ac prioris et omnium tam factor quam redemptor, nostri sexus formam de femina decrevit assumere, ut in utroque sexu consisteret gratia, sicut in utroque praecesserat culpa, et eaedem naturae, per quas vulnus est inflictum, curationis afferrent medicamentum, et unde illata est plaga, inde mirabiliter conficeretur cataplasma. Actor plagae diabolus, minister curationis angelus. De quo nunc dicitur: Missus est angelus Gabriel a Deo, etc.. Serpens a diabolo immissus, hic a Deo memoratur missus; ut, ex ipsa statim fronte lectionis, spe divinae gratiae saucii releventur ad nuntium salutis. Bene autem angelus ex nomine designatur, quum dicitur Gabriel; ut quum idem referatur missus ad Mariam, quem jam superius evangelista dixerat missum ad Zachariam, sic et ista promissio complenda credatur, sicut illa completa jam noscitur. Unde et ipse postmodum Angelus illam in hujus argumentum inducens: Et ecce, inquit, Elizabeth cognata tua, etc. Quo vero mittatur, diligenter evangelista describit, quum ait: In civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth. Civitas quippe non paucorum, sed multorum est. Et ista curatio non unius languidi, sed totius humani generis est futura. Et quia non singulorum hominum, sed eorum tantum, qui in sua non remanentes ignavia, de valle vitiorum migraturi sunt ad montem virtutum, recte civitas ista memoratur esse de Galilaea. Quae et bene Nazareth, hoc est flos, nominatur; ubi hodie ille flos conceptus est a virga, de quo Isaias praedixerat: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet. Qui etiam de semetipso ait: Ego flos campi, et lilium convallium. Ut ergo hunc florem virga illa producat, ad Virginem ipsam angelus mittitur, qui eam ad hoc praeparet, et quasi quodam suae annuntiationis sarculo ad fecunditatem excolat. Unde et post locum quo mittitur, de persona subditur, ad quam iste legatione fungitur: Ad Virginem, inquit, desponsatam, Virginem praemittit desponsatae, non tam temporis quam dignitatis ordine. Sed quae ista, quaeso, est dignitas, esse virginem in carne, si jam per consensum corrupta fuerat mente? Non enim desponsari, vel matrimonium contrahi, nisi pari duorum consensu potest; nec aliter ipsa conjux vel uxor Joseph vocaretur ab evangelista. Quis igitur iste consensus fuit? Nunquid commistionis carnalis, ut in hoc jam Virgo consensisset, quod florem dignitatis amitteret? Absit hoc a piis mentibus, ut quae prima virginitatis munus obtulisse Deo creditur, in hunc consensum ducta aestimetur, in quem tot virgines ne venirent, vitae dispendium elegerunt, et sic Agnum sequi quocunque ierit, non solum permanentes virgines, verum etiam factae mulieres! Quis hic autem consensus intelligendus sit tam in sponsa quam in virgine, sequentia, ni fallor, insinuant. De sponso quidem, quum nec nomen ipsius reticetur, quum dicitur: Viro cui nomen erat Joseph. Joseph quippe, quod interpretatur augmentum, quid aliud nobis innuit, quam magnam in eo perfectionem virtutum? Quem etiam, ut beatus meminit Hieronymus, virginem, sicut sponsam ipsius, constat permansisse. A qua profecto virginitatis perfectione si per consensum imminutus esset carnalis concupiscentiae, nequaquam dignum esset ab evangelista commemorari eum Joseph nominari. Qui postmodum comperto Virginis conceptu, tanto gravius id eum ferre non est mirabile, quanto se magis illusum dolebat, quem ad continentiae consensum sponsa pertraxerat. Ipsa etiam Virgo, quum de se postmodum ait: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? patenter innuit, nequaquam in usum carnis eam consensisse, nec in concupiscentia se viro foederasse. Ut quid enim diceret, quomodo fiet hoc, quia virum non cognosco? si in mente haberet viro commisceri? Et si enim jam commista non esset, posset utique postmodum commisceri, ut mirandum non esset, si ipsa quoque, sicut Elisabeth, per divinae gratiae donum ex viro conciperet. Sciebat etiam nec homines latere integritatem virginitatis suae. Cur ergo quasi admirans quaereret qualiter id fieri posset, quum virum ipsa non cognosceret? Si hanc, inquam, cognitionem viri ad commistionem carnis referret, quomodo de Adam vel nonnullis aliis dictum est, quia cognoverunt uxores suas? Quid est ergo quod ait: Virum non cognovi, nisi quia nulli unquam concensu carnali me commisceri acquievi? In quo ergo consenserat Joseph quum ab eo desponsaretur, nisi ut castimoniae virtutem pari custodirent consensu? Videbat quippe se a parentibus ad nuptias cogi, ex ipsa maxime legis sanctione, quae sub maledicto ponebat omnes qui non relinquerent semen in Israel.

Noverat virgo virginem Joseph, quem ex castimoniae amore, et cognationis propinquitate familiarem habebat. Hunc igitur elegit in sponsum, quem in suum trahere confidebat consensum, ne si alium cogeretur accipere, quod voverat Deo non posset custodire. De qua etiam quum dicitur: Et ingressus est ad eam angelus, diligenter sanctum ejus propositum describitur, quae non in plateis exterius cum saecularibus feminis reperitur, sed clauso cubiculi sui ostio, Deo devote supplicans et orans; ut continentiae quod fecerat votum tam sibi quam sponso suo custodiat inviolatum. Unde et in ipsis suis precibus de sua petitione statim consolationem meruit accipere, et securitatem obtinere. De hoc autem cubiculi sui secreto tanquam oraculo divino, quam sancto ibi occupata esset studio, beatus Ambrosius libro De virginitate II his scribit verbis:« Haec ad ipsos ingressus angeli, inventa domi in penetralibus sine comite, ne quis intentionem abrumperet, ne quis obstreperet. Neque enim comites feminas desiderabat, quae bonas cogitationes habebat. Quin etiam tunc sibi minus sola videbatur, quum sola esset. Nam quemadmodum sola, cui tot libri adessent, tot archangeli, tot prophetae? Denique et Gabriel eam virginem ubi revisere solebat invenit, et angelum Maria quasi virum specie mutata trepidavit, quasi non incognitum audito nomine recognovit. Ita peregrinata est in viro, quae non est peregrinata in angelo, ut agnoscas aures religiosas, oculos verecundos. Denique salutata obmutuit, et appellata respondit. Sed quae primo titubaverat affectu, postea promisit obsequium.» Ecce studium non tam desponsatae quam virginis, non se ad nuptias praeparantis, sed Deo penitus vacantis; non curis saeculi, sed sacrae prorsus intentae lectioni, non sponsi quaerentis solatium, ut colloquium mereretur angelicum. Attendite, virgines, quae non virum, sed Deum elegistis sponsum, et sacrae formam professionis a Maria sumpsistis. Desponsata illa homini, non hominem in publico, sed Deum quaerebat in secreto. Non oculos retorquebat ad mundum, sed erigebat ad coelum. Non canticis nuptiarum aures praebebat, sed sacrae lectionis pabulo mentem reficiebat. Ex quo liquidum est quam sit verum, quod diximus, nunquam ejus animum ad nuptias declinasse, quia nullam certum est curam eam suscepisse Unde et ab angelo salutata, cujus vita non carnalis erat, sed angelica, audire meruit: Ave, gratia plena. Gratiam dicimus gratis datam, hoc est beneficium divinum supra merita collatum. Unde et Apostolus: Si autem ex operibus, jam non ex gratia. Alioquin gratia jam non esset gratia. Constat vero unumquemque fidelium nonnihil gratiae praeter merita sua collatum habere. Mariae vero non participatio gratiae, sed plenitudo ascribitur, ut tantum ei conferri demonstretur, quantum humanae naturae infirmitati promittitur. Quod quidem qualiter fieret, si jam in consensum carnalis concupiscentiae tracta fuisset, nulla ratio habet. Unde autem amplitudinem gratiae adepta sit, subinfertur quum dicitur: Dominus tecum. Tecum, inquit, potius quam in te. Qui enim ubique per praesentiam divinitatis jam se unire disponebat carni virginis per assumptionem humanitatis; ut tecum, hoc est cum carne tua unum fiat in persona. Benedicta tu in mulieribus. Nunquid et in viros non redundat benedictio Mariae? Nunquid et ipsa de semine Abrahae, et per illam Christus descendit, in quo videlicet semine omnium gentium benedictio fuerat promissa? Quid est, quaeso, in mulieribus, et non magis in omnibus viris pariter ac mulieribus? Haec iterum dico, virgines, attendite, et in vos specialiter istam benedictionem Mariae redundare gaudete. Paucos quippe virorum reperimus, qui in virtute virginitatis Christum imitentur. Multas sequaces haec Mariae gratia in vobis habet, quarum tanto virtus gratior, quanto sexus infirmior. Virtus quippe in infirmitate perficitur. Quid est autem benedictio, nisi divinae gratiae multiplicatio? Benedicta igitur Maria in mulieribus potius quam in viris dicitur, quia haec ejus gratia virginalis propositi in feminis maxime per ejus imitationem multiplicanda fuerat, sicut et Psalmista antea praedixerat, dicens: Astitit regina a dextris tuis, etc.. Et rursum: Adducentur regi virgines post eam, adducentur in templum regis. Post eam, inquit, adducentur in templum regis, quia per imitationem hujus summae reginae, virgines innumerae in verum Dei templum sunt consecrandae. Quae cum audisset, turbata est. Ad verba loquentis, et magno praeconio laudis eam salutantis turbata memoratur esse, non eum qui loquebatur aspicere. Fixis quippe oculis in lectione, vel terrae affixis in oratione, quo animus intendebat tota inhiabat, atque immobilis haerebat; nec humanum curabat aspectum, quae tantum intendebat divinum. Unde autem turbata? Diversis undique de causis. Tum quia viri consortium fugiebat, tum quia lectioni vel orationi totam operam impendebat, quarum assiduitatem praepediri graviter sustinebat. Et cogitabat, inquit, qualis esset ista salutatio. Ex qua videlicet intentione procederet utrum adulationis verba haec essent, an veritatis: qua temeritate, quo aditu ille cubiculi sui secretum inquietare praesumeret? Quam ita perturbari angelus non perferens: Ne timeas, inquit, Maria. Non quidem ait: Ne perturberis; sed: Ne nimia sollicitudine affligaris: ne aut te obtinere desperes quod vovisti, aut tanquam rea maledictum incurras legis. Et hoc quidem loco quum ait: Maria, primum eam vocat ex nomine, ut quasi familiarem sibi majori relevet consolatione. Cur autem non sit ei timendum, hoc est de petitione sua differendum, annectit quum ait: Invenisti gratiam apud Deum. Hoc est supra omnia merita illi grata facta es, atque accepta.

Quomodo autem tam legis maledictum evitet, si virgo permaneat, quam propositi sui votum incorrupta custodiat, patenter exponit dicens eam pariter tam esse parituram quam virginem permansuram. Parituram, inquam, non solum hominem, verum etiam hominum Salvatorem, hoc est Jesum, Cujus quidem virginei partus quanta sit excellentia, diligenter describit, dicens: Hic erit magnus et Filius Altisimi vocabitur. Ac si aperte dicat: Attende in hoc ipso incomparabilem gratiam, singularem gloriam tuam, vide ipsum qui Dei Filius dicatur et tuus. Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, hoc est id in eo perficiet quod in typo ejus David promissum est, sicut et ipsemet profitetur, dicens: Juravi David servo meo, usque in aeternum praeparabo sanctum tuum. Et aedificabo in generatione et generationem sedem tuam. Domus Jacob, in qua regnaturus in aeternum promittitur, Ecclesia est gentium, quae tempore praeteritorum, et gratia priorum Synagogam supplantavit, et benedictionem ei subripuit. Finem hoc regnum non accipit, quia nec cum vita praesenti deficit: quod tanto in coelestibus est verius, quanto felicius. Dixit autem Maria: Quomodo fiet istud? Tanquam si diceret: Magna quidem promissio, et incomparabiliter non solum feminae virtutem, sed omnem humanam transcendens dignitatem. Quo itaque modo quove ordine futura est completio rei tantae? Virum enim, inquit, non cognosco. Ac si diceret: Longe hoc a meo remotum proposito videtur, ut videlicet partum habeam, quae virgo persistere decrevi. Et hoc est, ut supra jam meminimus, eam virum nequaquam cognoscere, nulli unquam in commistione carnali per consensum acquievisse. Legerat quidem Abrahae factam de Christo promissionem, sicut et ipsa postmodum profitetur, inquiens: Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae. Sicut locutus est ad Patres nostros, Abraham et semini ejus. Unde nequaquam de hac promissione dubia, de modo requirebat quo esset complenda, utrum scilicet per admistionem viri sine dilectione peccati, sicut in paradiso fieret si homo non peccasset, an integritate corporis pariter et mentis conservata, sicut in ejus proposito fuerat. Bene autem angelus, cum ei filium promitteret, modum conceptionis reticuit, donec ipsa videlicet manifestato voti sui proposito, cum ab eo requireret: ne videlicet quia eam audieramus desponsatam, crederetur per concupiscentiam hanc inisse copulam.

Spiritus sanctus superveniet in te, hoc est superiori dono Dei ditaberis, ut virgo pariter ac mater sis. Venit Spiritus in multas fidelium animas, per aliquod divinae gratiae donum, sed in Mariam supervenit, cum ei superiorem et excellentiorem omnibus gratiam contulerit. Quid autem Spiritus Dei, nisi divinae bonitatis amor seu donum intelligitur, cum aliquid nobis supra merita confertur? Cum ergo mysterium hoc incarnationis totum per operationem bonitatis divinae magis quam per solitam institutionem naturae fuerit gestum, recte Spiritui sancto est ascriptum: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Virtus Dei Filius, hoc est coaeterna ejus sapientia intelligitur, juxta illud Apostoli: Nos autem praedicamus Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. Sicut enim Deus omnia in sapientia sua fecit, sic et per ipsam perdita restauravit, ab hoc, ut supra meminimus, nostrae redemptionis exordio restaurationem istam inchoans. Virtus itaque Dei Filius dicitur, qui brachium ejus seu fortitudo, ad omnia quae disposuerit peragenda sufficiens. Haec virtus obumbravit Virgini, dum in ipsa suae divinitatis fulgorem velamine carnis operuit, et sic ad nos quasi calciata divinitas processit, ut in nostra Deus visibilis appareret natura, qui permanet invisibilis in sua. Haec autem divinae majestatis obumbratio in illo praefigurata est electro, cujus speciem de medio ignis propheta Ezechiel conspexit. Electrum quippe est metallum ex auro simul et argento, commistum. In qua quidem mistura argentum ad claritatem proficit, aurum vero a suo temperatur fulgore. Electrum igitur istud ipse intelligitur Christus, in cujus una persona divinitatis et humanitatis duae naturae ita sibi ad invicem sunt unitae, ut inferior natura, quae per argentum exprimitur, sese visibilem praebeat, et divinae majestatis splendor carnis velamine obumbratus, qui per aurum figuratur, invisibilis persistat. Hoc electrum in igne, Deus homo est in passione.

« Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocatur Filius Dei.» Ac si aperte dicat: Ac per hanc unionem Verbi Dei ad hominem vitae factam, non solummodo ipsum Verbum Filius Dei dicetur, verum etiam ipse homo a Verbo assumptus Filius Dei vocabitur. Et attende quod ait, vocabitur, de homine potius quam de Verbo, cui competit esse. Quod diligenter evangelista considerabat, cum diceret: In principio erat Verbum. Non enim dixit: Vocabatur Verbum, sed: Erat. Esse namque proprium est incommutabilitatis divinae, sicut ipse ad Moysen loquitur: Haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos. Qui est, inquit, hoc est qui incommutabiliter consistit, quia nequaquam verum habet esse, nisi quod est incommutabile. Ubicunque mutatio fit, esse pariter et non esse concurrunt. Illi ergo proprium est esse, qui penitus ignorat non esse. Unde bene dictum est: Erat Verbum, potius quam vocabatur. Vocatio quippe non est aeternitatis, sed temporis; nec ad naturam, sed ad placitum hominum spectat impositio nominum. Unde recte quum de homine assumpto a Verbo loqueretur, cujus natura non est aetérna, nec per naturam, sed per gratiam et unionem Verbi habet esse Filius Dei, dictum est vocabitur, potius quam erit. Quod si etiam personam totam in duabus naturis consistentem dicamus ex Virgine nasci secundum corpus, quod inde traductum est, et totam illam personam, non solum humanitatem, Filium Dei vocari, non incongrue dicitur. Nam et surculus trunco alterius naturae insertus toti arbori propriae naturae confert vocabulum: ut si aesculus coctano inseritur, aesculus, non coctanus tota arbor dicetur, a digniori scilicet parte quae fructum affert ita nominanda, sicut et ex fructu suo cognoscenda. Quaedam autem insertio divinitatis in humanitate facta est hodie, et tanquam una arbor facta est ex duabus naturis in unam sibi personam convenientibus. Scriptum quippe est de sapientia, quae Dei Verbum intelligitur, quia lignum vitae est his qui apprehendunt eam. Quid autem humanitas, nisi arbor maledicta, et tanquam lignum mortis antea erat? Quasi ergo lignum vitae ligno mortis in sertum iutelligite, quum in Virgine velut in bona terra haec insertio sit facta. Cujus quidem insertionis ipse spiritus in eam superveniens operator fuit, tanquam illam praevidens diem, quae ad inserendum commodior videtur; sicut communis hominum opinio tenet, qui inserendi peritiam habent, et longa hoc experientia didicerunt. Unde et confidenter asserunt, vix aut nunquam aliquam insertionem quae hac die fiat, inutilem esse.

Et ecce Elisabeth. Ne de possibilitate partus Virginis quidquam suboriretur dubitationis, quasi hoc esset impossibile quod solitus cursus non haberet naturae: in memoriam reducitur Elisabeth conceptus, quae quum tam senio quam sterilitate esset infecunda, obtinuit ex gratia quod habere non poterat ex natura. Unde bene ab angelo tam senectus ejus quam sterilitas memoratur: Quia non erit impossibile apud Deum omne verbum. Verbum Dei hoc loco ipsa est divina locutio, quae a beato describitur Augustino, divina dispositio non habens sonum strepentem et transeuntem, sed vim in perpetuo manentem. Nullum igitur verbum Dei impossibile est ipsi, quum quidquid ipse disponit ut faciat, nullo impediri casu queat. Dixit autem Maria: Ecce ancilla Domini. Quid est quod ais? domina; quid est quod respondens, regina non solum hominum, sed et angelorum ex hoc futura? Non dicis: Ecce Mater Domini, vel etiam dilecta Dei, vel etiam ab ipso electa, quum sis singulariter praeelecta. Quanto te ad sublimiora promissio intollit angelica, tanto summa humilitatis virtus te, dejicit ad inferiora. Ubi obsecro, illud est honorabile nomen quod unigenitus tuus fidelibus suis imponit, quum ait: Jam non dicam vos servos, sed amicos? Ille de honore suorum in ipso quoque nomine dignatus est providere, tu e contrario servilem tibi conditionem non erubescis ascribere. Ita, domina, ut ex te praecipue illa humilitatis exempla sumantur, ad quae nos Scriptura exhortans ait: Quanto major es, humilia te in omnibus. Ex hac maxime humilitatis virtute ad hujus promissionis celsitudinem meruisti conscendere. Ex hac tuae disciplinae regula, virgo illa tui imitatrix Agatha, et una de numero prudentium, instructa dicebat: Ancilla Christi sum, ideo me ostendo servilem personam. Et iterum: Summa ingenuitas ista est, in qua servitus Christi comprobatur. In hanc tamen regulam et humilitatis formam tuus ipse, ni fallor, quasi avus te induxerat, dicens: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, etc.. Quum enim de altitudine hujus promissionis ad te filiam suam factam praemisisset, dicens: Astitit regina a dextris tuis, etc. Statim de humilitate conservanda admonuit, subjugens: Audi filia, etc. Ac si aperte dicat: Magnum est, filia, incomparabile bonum te coelestis regis sponsam effici spiritualem, ut quasi regina coelorum ei juncto latere assistas, et cum eo, caeteros omnes praecedas in vestitu deaurato; hoc est in corpore solido et incorrupto, omni virtutum diversitate intus adornata. Sed quia magna sunt femineae naturae tanta praeconia, et humanae infirmitatis tam excellens gloria, audi quae dicuntur, et intelligendo vide: ut quum haec tibi nuntiabuntur, non diffidas impleri, et tantae promissionis altitudinem aure humili suscipe, quasi obliviscendo populum tuum, et domum patris, hoc est, non superbiendo de genere Judae et regia stirpe, nec attendendo quid habeas ex natura, sed quid tibi conferatur ex gratia. Atque ita rex ille coelestis concupiscet decorem tuum, qui superbis resistit semper et humilibus dat gratiam. Cujus quidem exhortationis, domina, non immemor facta, dixisti: Ecce ancilla Domini; et rursum: Quia respexit humilitatem ancillae suae. Ex qua profecto humilitate meruisti quod sequitur obtinere. Fiat mihi secundum verbum tuum. Hoc est, ut ipsum Dei Verbum juxta tuae promissionis verbum concipiam integra, et pariam incorrupta. Amen.

SERMO II. IN NATALI DOMINI. ( Textum emendavimus ope codicis Einsied. )

Laetentur coeli, et exsultet terra; quoniam hodie rex coelorum ortus sui gloria singulas terras insignivit, ut hinc coelestes cives colligeret, per quos coelestia restauraret damna. Unde et angeli de reparatione sui lapsus et nostro profectu exsultantes, in ipso statim hujus nativitatis die, tam suum quam nostrum commune gaudium nuntiarunt, dicentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis. Ac si aperte fateantur: Natus est hodie, de quo spiritualiter a supernis spiritibus sit laudandus, et per quem forti armato alligato, imo prostrato, credentes in eum et sperantes veram pacem adipiscantur. Natus est hodie Deus in terris, ut homines nascerentur in coelis. Natus est hodie de Virgine matre, qui ante tempora genitus est ex Deo Patre. Hinc enim ad eum Pater ipse loquitur: Ex utero ante Luciferum genui te, hoc est, ex ipsa mea substantia, antequam Lucifer crearetur, es genitus. Utraque nativitas ejus mirabilis, utraque ipsius generatio ineffabilis: ut utramque pariter, tam ad temporalem videlicet ex matre, quam ad aeternam generationem ejus ex Patre, illud Isaiae non incongrue referatur: Generationem ejus quis enarrabit? In hujus itaque typo ille praecessit rex et sacerdos Melchisedech, quem tam sine patre quam sine matre, hoc est sine genealogia, commemorat Apostolus exstitisse. Non quod ille quidem patre vel matre caruerit; sed quod ejus genealogiam Scriptura non doceat, a nobis commemorari queat. Sic et Christus rex universorum per divinitatis potentiam, sacerdos hominum factus per assumptae humanitatis hostiam, sine patre vel matre dicitur esse, non quod utrumque non habeat, sed quod neutrum quis quomodo sit discere queat, ut sicut ibi Scripturae testimonium, ita hic rationis humanae deficiat ingenium; et tanto ejus utraque nativitas sit mirabilior, quanto ineffabilior: cum illa videlicet ex patre sit sine matre, ista ex matre sit sine patre.

De hujus quoque nativitate mirabili quam habet ex matre, scriptum est Jeremia prophetante: Creavit Dominus novum super terram, femina circumdabit virum. Ac si aperte dicat: Ille qui, sicut scriptum est, fecit quae futura sunt, jam altissimo suae dispensationis consilio, futuram cujusdam hominis creationem novam, et caeteris omnibus dissimilem praedestinavit. Qui cum adjunxit, non in terra, sed: Super terram, ostendit hanc creationem non tantum supra merita hominum esse, sed etiam superiorem et excellentiorem caeteris omnibus creationibus terrenis existere. Quae sit autem hujus creationis novitas, subsequenter exponit, dicens: Femina circumdabit virum. Hoc est ex propria substantia mulier sola, sine virilis seminis admistione, praebebit corpus, quo se divinitas circumdet ac vestiat, viri formam in ea suscipiens. Unde et bene uterus Virginis, quasi circulus ex omni parte integer, virum illum in se conceptum, non per coitum extrinsecus immissum, undique circumdare dicitur. Totum quippe illud corporale indumentum ex substantia Virginis est contextum, et vir ille in ea quasi in circulo continuo fuit, quia ejus integritatem nec conceptus nec natus dissolvit. Quantum vero nova, et a caeteris sit diversa hujus creationis nativitas, animadvertemus, si caeteras hominum creationes ab exordio revolvamus. Primus homo de terra formatus, nec ex patre nec ex matre carnis originem traxit. Eva autem, quae de costa ejus formata est, ex patre solo est, non ex matre. Caeteri vero homines ex patre simul et matre generantur: hoc uno quidem excepto, qui ex sola matre, ut dictum est, nascitur. Unde et proprie ipse solus Filius hominis, non hominum, dictus est: quia eum videlicet secundum carnem sola virgo genuit, et ipse ei quoque solus et unicus filius exstitit sicut et patri, ut ejus excellentiae singularitas per omnia commendetur.

Hujus quidem caro Virginis, qua se verus Agnus induit, illud est niveum vellus innocentissimae ovis, de quo Psalmista longe ante cecinerat: Descendet sicut pluvia in vellus, etc.. Legimus in Libro Judicum, ad petitionem Gedeon, ut confirmaretur ad praelium per visibile sibi signum, vellus in area positum rore ita fuisse madefactum, ut circumquaque sicca terra maneret, ac postmodum ad petitionem ejusdem e converso contigisse. Quo quidem signo praefiguratum dicitur, gratiam Dei, quae rore designatur, Judaico populo in medio terrarum olim habitanti, quasi velleri in area posito, collatam primo fuisse, gentili populo reprobato: ac postmodum ab hac gratia vellere siccato, id est Judaea privata, eam circumquaque terrarum in gentes defluxisse. Sed quia ros comparatione pluviae tenuis est, et minus irrigare sufficit; descensum divinae gratiae in Virginem pluviae seu stillicidiis magis quam rori Psalmista comparavit. Omnem quippe, ut diximus, tam Judaici quam gentilis populi gratiam ea transcendit, quae Matri Domini collata est, et ejus dona, quae quasi terra stillicidia suscepit, caeteris donis longe sunt eminentiora. Vellus cum sit de corpore, carnis infirmitatem ex laesura non sentit in dolore, et ab omni corporeo sensu penitus alienum est. Et Virgo virginum cum in infirmitate carnalis concupiscentiae concepta fuerit, ut caeteri homines, hanc tamen penitus infirmitatem ipsa nunquam ex consensu pertulit in mente, nec ullum illecebrae carnalis attactum experta est in carne. Unde factum est ut sic de carne orta esset, ut vitia carnis ignoraret, et sic de carne esset, quasi caro non esset; et tanquam mortua in carne, et tota vivens in spiritu, carnalium sensuum, qui maxime in concupiscentia carnis vigent, oblectationem nesciret. Unde merito ipsam prae caeteris coelestis Regis Filius quasi palatium suae habitationi congruum, quod ante non invenerat, adipisci gavisus est, et in ipsa quasi pluvia in vellus a supernis placido descendit illapsu. Pluvia quippe in vellus veniens, ipsum ita inundat et abluit, et nullo ei sensu passionem ingerat, et dum ab eo non sentitur, sic in eo est quasi non sit. Ita et superna sapientia, cujus haustus aquae comparatur, juxta illud: Aqua sapientiae potavit eos Dominus, quia de plenitudine ejus omnes accepimus, ut de Virgine carnem acciperet, ipso suo descensu gratiae suae donis eam irrigando, ab omni humanae infirmitatis contagio mundavit, et nullam ei passionem carnis vel in conceptu vel ex partu attulit; et dum eam tam ante partum, quam post partum Virginem consecravit, sic in ea fuit, quasi non fuerit: et sic ipsa gravida facta est quasi gravida non esset, cum nullum inde passionis gravamen incurreret. Stillicidia autem pluviae terram quam inebriant, ab ariditate sua in fecunditatem convertunt. Et spiritus sui donis ita eam Filius Dei replevit, ut non solum ipsa Deum pariendo fructum afferret, verum etiam fidelibus omnibus ipsum conferret, quae salutem omnium mundo peperit.

Haec illa est fidelium omnium terra communis, et ager specialis, cujus et Spiritus sanctus colonus, et Verbum Dei semen exstitit. Quod etiam supra memoratus Propheta per Spiritum praevidens, ad singularem secum exsultationem, et divinae laudis confessionem, omnes pariter admonet, dicens: Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes: terra dedit fructum suum. Quod quidem si quis de terrenae segetis fructu accipiat, quid ad David ista exhortatio laudis, quasi in diebus ejus terra inciperet fructificare, vel copiosiorem fructum afferre? Isaac seminasse, et centuplum collegisse tanquam in admirationem divini beneficii meminit Scriptura, sed nullam inde gratiarum actionem, de tanta scilicet fructus abundantia eum Domino persolvisse. Intelligamus itaque David in prophetia hujus fructus quem alibi sibi a Domino commemorat promissum esse, dicens: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam, ad congratulandum sibi omnes pariter adhortari, quorum in hoc communem considerat salutem. Hic est ille fructus terrae sublimis, quem et Isaias praevidens: Erit, inquit, germen Domini in magnificentia, et in gloria, et fructus terra sublimis, et exspectatio his qui salvati fuerint de Israel. Quid enim germen Domini, sublimen fructum terrae, communemque omnium hinc exsultationem fidelium, nisi Christum oportet intelligi qui et ante saecula genitus ex Patre, et hodie quasi de terra prodiit natus ex Virgine; cujus quidem sublimationem ac magnificentiam definit Apostolus, dicens: Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen. Quod etiam nomen, id est Jesum, quod Salvator interpretatur, idem propheta, cum de ipso terrae fructu alibi praeconaretur, ait: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul. Ego Dominus creavi eum. Quid enim coeli vel nubium nomine, nisi angeli vel sancti Patres dignitate caeteris praeeminentes, et tanquam in supernis animo conversantes, intelligendum est? Qui dum adventum Mediatoris vel parabolice, vel manifeste praenuntiaverunt, quasi rorem vel pluviam verba ipsorum fideles susceperunt. Ros quippe pluvia subtilior, et minutissimas habens guttas, ut vix conspici queat, verba sunt allegorica ad intelligendum difficilia. Quae vero aperta sunt, pluviae comparantur. Haec igitur verba terram sanctam, id est immaculatam irrigarunt Virginem, ut hunc nobis fructum afferret, quia promissionibus tam per angelos quam per prophetas de Christo factis erudita, dum eorum auditui credidit, quasi aure concepit, et ex fide audibilis verbi illud concipere Verbum Dei meruit, de quo scriptum est: In principio erat Verbum, sicut et consequenter ostenditur cum dicitur: Et Verbum caro factum est. Ad hunc itaque rorem seu pluviam divinarum promissionum suscipiendam terra se aperuit, cum per intelligentiam et fidem non solum corporis, sed etiam cordis aures eis apertas habuit: ut quae videlicet dicerentur simul intelligeret et crederet. Unde bene in eam verba ista, pluere justum, potius quam peccatorem dicuntur, quia solus iste sine concupiscentia carnali conceptus ab omni penitus peccato fuit alienus. Tale est ergo, pluant Justum, ac si diceretur: Doctrinae suae verba conceptum a peccato prorsus immunem, conferant Virgini: et ad illa per fidem suscipienda sese aperiat terra, hoc est, de impossibilitate talis conceptus nec dubitet femina, quando videlicet haec femina in eam tanquam in terram promissio jecerit angelica, dicens: Ecce concipies, etc.. Cum quo simul justitia oritur, quia ipse non solum justus in se, sed etiam nos per fidem sui, non per opera legis justificans, factus est, ut ait Apostolus, sapientia nobis a Deo, et justitia. Ego Dominus creavit eum. Hoc est, ab aeterno jam disposui hanc ejus creationem, non per concubitum virilem, sed per meae potentiae peragere virtutem. Quod ergo ibi tanquam futurum praedicitur: Aperiatur terra et germinet Salvatorem, hic quasi jam completum ostenditur: Terra dedit fructum suum.

Quod vero subditur: Benedicat Deus, oratio est postulantis efficaciam hujus fructus, in illa videlicet benedictione inde mundo promissa, quae Abrahae primo facta est, cum ei a Domino dicitur, quia in semine tuo benedicentur omnes gentes. In primo quippe Adam terra maledicta, in secundo benedictionem recepit, quia ille in condemnationem omnes secum pariter traxit, a qua nos iste solus liberans, ut proprie Jesus, id est Salvator, vocaretur, obtinuit. Ante adventum quippe ipsius justi etiam apud inferos propter peccatum primi hominis plectebantur; pro quibus inde liberandis ipse quoque ad inferos descendere dignatus est, illud Oseae complens vaticinium: O mors, ero mors tua: morsus tuus ero, inferne. Aperta itaque per ipsum jam nobis janua paradisi, ut videlicet nullus electorum amplius a regno differatur, illam jam querimoniam fidelium sopivit: Patres nostri comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt. Quorum quidem querimoniae statim ipse respondens, et tempus gratiae de adventu suo promittens, ait: Vivo ego, si erit ultra fabula haec in proverbium in Israel. Et in sequentibus: Anima, inquit, quae peccaverit, ipsa morietur. Filius non portabit iniquitatem patris, etc.. Quid est autem comestio uvae acerbae, quae a patribus facta, in poenam etiam filiorum redundat, tanquam ipsi quoque unam illam comedissent, nisi transgressio priorum parentum, quae posteros omnes ante adventum Domini opprimebat, ut nullus quantumcunque justus ad beatitudinem transiret, sed unius vetitiae arboris comestionem tota posteritas plecteretur? Eam vero arborem, quam scientiae boni et mali Dominus appellat, plerique Judaeorum vitem esse autumant, cujus fructus hoc loco uva esse dicitur. Quam etiam inde scientiae boni et mali, sicut Dominus appellat, merito dici volunt, quia sicut vinum moderate sumptum acuit ingenium, ita cum modum excedit obtundit ipsum. Unde quasi bonum et perversum sensum conferens, scientiae boni et mali arbitrantur dici. Cui etiam opinioni non mediocriter illud suffragari videtur, quod post comestionem statim in se illi motum luxuriae sentientes, erubescentia confusi pudenda texerunt. Luxuriosa quippe res vinum est, sicut scriptum est. Et Apostolus: Vinum, inquit, in quo est luxuria. In medio autem paradisi tam lignum vitae, quam lignum scientiae boni et mali fuisse referuntur, quasi sibi invicem ita copulata, ut alterum alteri adhaereret, sicut vitis ab ulmo ferri solet, et quasi in uno mors et vita simul sint collocata, tanquam lignum vitae ex proprio fructu vitam ministraret, et ex adjacente vite mortem inferret. Dominus quippe Jesus in ruinam et in resurrectionem multorum positus est, et ex se ipso vitam credentibus praestat: et reprobos, quos diu tolerando portat, per justitiam condemnat. In cujus, ut dictum est, adventu illud praemissum proverbium cessare promittitur, quia in electis, qui per Israel designantur, jam illa poena originalis peccati finem accepit: ut jam ulterius nullus credentium nisi ex proprio delicto differatur a regno, sed anima quae peccaverit in Israel, hoc est inter videntes Deum, etiam rationis compotes, ex proprio tantum peccato, non ex alieno puniantur: nec jam filius peccatum patris portet, ubi nullum fidelium jam originale peccatum a beatitudine separat. Unde bene hoc tempus gratiae, quo plenam remissionem consequimur, sicut illud irae dici convenit. De hac plenitudine temporis et abundantia divinae gratiae qua decreverat Deus implere quod coeperat, et consummare quod promiserat, ait Apostolus: At, ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, etc..

Haec igitur mulier sexu, sed infirmitatis ignara muliebris, quae virgo perpetua divino consecrata est partu, porta illa est orientalis semper clausa, quam Ezechiel sibi per Spiritum revelatam describit, dicens: Porta haec clausa erit, non aperietur, et vir non transibit per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam. Per hanc quippe Virginem quasi portam quamdam ad nos quasi in templum suum Dominus ingreditur, dum se in ea nostrae copulat naturae. Sed haec eadem porta semper clausa permanet, et vir per eam non transiet; quia nullus virilis coitus. Quae bene porta ad orientem respicere dicitur, secundum quod ipsa orienti congrue comparatur. Sicut enim ibi sol iste corporalis oritur, et inde ad caeteras mundi partes diffunditur: sic in ista sol verus justitiae Christus, secundum quod scriptum est, nascens: Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est, claritatis suae radios ad illuminandas totius mundi tenebras dilatavit. Unde et evangelista Joannes: Erat, inquit, lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, etc.. Haec itaque lux, id est Verbum Patris, et coaeterna ejus sapientia, sic ad nos per Virginem, quemadmodum claritas solis per solidissimi vitri specular ingreditur. Omnibus quippe metallis vitrum solidius est ac splendidius, tamen fragilius, nec post fracturam ita reparabile ut caetera. Et sanctae virginis integritas, quam definiens Apostolus ait: Ut sit sancta et corpore et spiritu, maximam habet soliditatem, et tanto Deo resplendet acceptabilior, quanto est hujus virtus sublimior. Sed, quia haec facile deperire potest, statim videlicet si vel mens corrupta fuerit, nec jam ulterius recuperari vel integrari valet: quam sit fragile hoc tamen bonum liquet, et quam diligenti custodia indigeat. De hoc itaque tanquam fragili vitro ipsa Dei virtus et sapientia, cui velle posse est, quasi specular quoddam in Virgine sibi composuit; per quod se nobis summus ille divinae claritatis splendor infudit, et nec per conceptum ingrediens, nec per partum egrediens illud dissipavit. Et notandum quod specular quidem plenam lucis claritatem suscipit, sed adeo plenam non refundit, nec tantam reddere potest, quantam capit. Sic et ille divinus fulgor, cum se ad nos per illud virginale specular immittit, longe ampliore gratia Virginem quam nos illustrat per Virginem. Unde et bene ab angelo gratia plena salutatur, et in eam supervenire Spiritus sanctus nuntiatur. Ipsa quippe, quantum humana capere potest natura, omnibus divinae gratiae donis cumulata totum simul accepit quod particulatim distribuitur aliis. Venit itaque saepe Spiritus sanctus in alios fideles per aliquod gratiae suae donum, sed in istam supervenit, quia longe superiorem hic adventum habuit, ubi fidelium omnium operatus est salutem. Secundum quam quidem operationem Salvator ipse non solum ex Virgine natus, sed de ipso quoque Spiritu natus esse dicitur, seu conceptus. Aliter tamen ex illa, aliter ex illo. Ex illa videlicet tanquam ex matre, de cujus substantia carnem accepit: de illo autem non ut de patre, sed tanquam de hujus nativitatis operatore. In hac quippe conceptione vel nativitate non consuetudo naturae, sed divinae operatio gratiae consideratur: nec quid natura possit, sed quid omnipotens voluit attenditur. Quod vero ad gratiam Dei magis quam ad merita hominum respicit, Spiritui sancto specialiter tribuitur, quia ipse amor seu bonitas Dei proprie nuncupatur.

Hujus tanquam artificis cujusdam operatione, lapis ille de monte sine manibus abcissus est, qui in Daniele statuam comminuisse legitur, ac postmodum in montem magnum crevisse, et universam terram implevisse dicitur. Quem etiam lapidem per Isaiam nobis Dominus promittens, ait: Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem probatum, angularem, pretiosum, etc.. De quo et Psalmista ante cecinerat: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, etc.. Hujus lapidis de monte sine manibus abscissio facta, ipsa est incarnatio divina, in quam illa quae Virginem replevit, sola operata est Spiritus sancti gratia. Ipse quippe sua operatione carnem illam, qua indueretur Filius Dei, de carne Virginis separavit, et in membra formavit. Quid autem manus, nisi humanam operationem significant? Sine manibus igitur id factum est, ubi nulla humani coitus operatio fuit. Mons de quo lapis hic est abscissus, virginalis eminentia est dignitatis, quae coelestem in terris ducebat vitam. De cujus quidem substantia secundum carnem homo ille est assumptus, qui in unam personam Verbo Dei est unitus, quod totum est Jesus Christus. Hic grandem et sublimem statuam comminuens, dilatatam in gentibus idololatriam destruxit, sicut et ipse per Isaiam antea promiserat, dicens: Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum: et movebuntur simulacra Aegypti a facie ejus. Aegyptus quippe, quae tenebrae interpretatur, mundus est, summa idololatriae caecitate percussus? In quem Dominus per carnem manifeste veniens, huic ipsi carni quasi levi nubi insedit, quia homo ille a Verbo assumptus, de quo scriptum est: Verbum caro factum est, nullum ex corruptibili corpore, quod aggravat animam, pondus traxit peccati. Sol vapore suo exhalationes terrae generans, nubem attrahit, de qua postea manans pluvia terram inebriat ut fructificet. Vapor itaque sive calor solus, Spiritus ipse est a Deo procedens, qui et ipsius amor dicitur. Hic ubi vult spirans, et terrena corda in Deum accendens, quasi quasdam exhalationes terrae generat, dum ipsorum gemitus atque suspiria in Deum excitat. Unde et Apostolus: Ipse, inquit, Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, dum nos videlicet postulantes facit, et orantes quae suggerit. Summa ergo in antiquis Patribus haec ad Deum oratio fuit et exspectatio, ut promissum eis mitteret Salvatorem: sicut et de beato illo legitur Simeone. Quod et beatus commemorans Augustinus:« Intelligite, fratres,» inquit,« quantum desiderium habebant antiqui sancti videre Christum! Sciebant illum esse venturum, et omnes qui cupiebant, dicebant: O si me illa inveniat nativitas! o si quod credo in Scripturis Dei, videam oculis meis!» Idem post aliqua de beato illo praedicto sene quasi desiderante et suspirante, et quotidie in orationibus suis dicente:« Quando veniet, quando nascetur, quando videbo? Putas durabo? putas hic me inveniet? putas isti oculi videbunt, per quem cordis oculi revelabuntur? Dicebat ista in orationibus suis, et pro desiderio suo accepit responsum, quod non gustaret mortem donec videret Christum Domini.» De his quoque sanctorum desideriis et vehementissimo clamore cordis illud est Isaiae: Clamabunt ad Deum a facie tribulantis, et mittet eis Salvatorem, etc.. Tales igitur clamores vel gemitus fidelium, quasi quaedam erant exhalationes terrarum. Ad quorum quidem postulationem et exspectationem, sol sibi verus vapore suo nubem attraxit, dum operatione Spiritus sancti Verbum Dei de Virgine carnem accepit. De qua etiam carne tanquam de nube pluviam dedit, cum incarnationis ejus mysterium praedicatio terris omnibus nuntiavit, et fidei fructum inde extulit. Cum hac itaque, ut dictum est, carne, ipso in Aegyptum veniente, mota sunt simulacra Aegypti, quia inde remota est idololatria, conversis ad ipsum gentibus. Et tunc profecto juxta Danielem, statua comminuta, lapis ille in montem magnum crevit, et universam terram replevit, quia ejus corpus non solum hanc morientium, quod est Ecclesiae, ubi terrarum fides, dilatavit, cum infidelitatem expulerit. Quod denique corpus non solum hanc morientium, sed magis illam viventium est terram repleturum. Hic est mons ille Domini praeparatus in vertice montium, qui per divinitatis eminentiam omnium transcendit cacumina sanctorum Qui nobis hodie quasi de valle nascitur, quia de inferiori sexu et humillima virgine, summus ille divinae majestatis splendor ad humanos hodie prodit obtutus, carnis velamine obumbratus, ut in nostra saltem videri possit substantia, qui invisibilis persistit in sua.

Haec illa species electri, quam Ezechieli prophetae legimus revelatam. Electrum quippe quaedam est auri et argenti mistura, in qua et argentum ad claritatem proficit melioris admistione metalli, et aurum a suo fulgore temperatur, dum inferiori metallo sociatur. Sic et Christum unam ex duabus naturis intelligimus personam, in quo divinitas auro, humanitas vero inferiori comparatur metallo. In hac igitur persona, quae Christus est, hoc est Deus et homo, sic sibi divina et humana conjunctae sunt naturae, ut ille incomprehensibilis divinae claritatis fulgor, carnis velamine obumbratus, humanis se oculis temperaret, et suscepta humanitas ad claritatem proficeret, cum videlicet homo ille quasi quaedam lutea testa, sapientiae supernae illius, cui est unitus, incomparabili luce accensus, nostras illuminans tenebras, tam verbis quam exemplis, omnium nobis plenitudinem virtutum exhiberet, et longe puriorem et intelligentia potiorem, quam in paradiso creata esset, nostram repararet naturam. Ut autem Verbum Dei carnem de Virgine sumens, hoc se velamine obumbraret, ipsam quoque Virginem prius obumbrasse dicitur, ut postmodum ex illa sic obumbratum nasceretur. Cum enim magnus ille coelestis paranymphus Gabriel archangelus Virgini praedixisset: Spiritus sanctus superveniet in te, statim exprimens in quo hic superior adventus Spiritus sancti consisteret, adjecit dicens: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Virtus quippe Patris Filius dicitur, quem Dei virtutem et Dei sapientiam Apostolus nominat; eo quod quaecunque per sapientiam suam disponit, per eamdem potenter efficit. Haec igitur Patris coaeterna sapientia obumbrasse Virgini dicitur, quasi videlicet eam occultasse, et de universa humani generis massa ipsam sibi specialiter elegisse, atque attraxisse, in qua nostrae reparationis operaretur mysterium, et altissimum suae dispensationis compleret arcanum. Quod autem nunc a Gabriele dicitur: Virtus Altissimi obumbrabit tibi, et quod nascetur ex te sanctum, etc., hoc in Isaia( VII, 14) diligenter juxta Hebraicae linguae proprietatem jam expressum fuerat. Ubi enim nos dicimus: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, in Hebraeo pro virgine ponitur alma, quod sonat abscondita. Quam igitur ibi Propheta dicit absconditam, hanc nos, secundum assertionem angelicam, dicimus obumbratam.

Qualiter autem divina sapientia obumbraverit Virgini, id est quam sapienter Deus, ut dictum est, cam sibi occultaverit, illae quoque rationes nos docent quibus de desponsata nasci voluit, nec eam gravidam a viro separari permisit: quem ipsa etiam occurrens infamiae hominum, unigeniti sui patrem appellare decrevit, ne videlicet conceptus sui vel partus veritas audita nec credita poenam ei vel infamiam apud infideles magis compararet quam gloriam. Duobus itaque modis a Deo dicitur obumbrata, cum et veritatem partus ejus occultaverit mundo, et eam absconderit protegendo: ad illum videlicet modum, quo dicitur a propheta, protectionem in umbraculum et in absconsionem esse. Et illud Psalmistae: Sub umbra alarum suarum protexit me. Quod enim protegimus, ne laedatur occultamus. Hanc vero Virginis absconsionem illa etiam quae in ea praecesserunt vel quae subsecuta sunt, non incongrue insinuant. Missus quippe ad illam angelus ad eam ingressus esse memoratur, ut eam scilicet non in publico cum saecularibus feminis ludentem, sed in occulto vacantem Deo, et tanquam orantem cubiculo clauso reperisse doceretur. Cujus etiam corpus nunc usque absconditum humanis obtutibus penitus est subtractum. Bene etiam abscondita dicitur, quae in hoc conceptu vel partu nec viro est cognita, nec naturae vel sexus sui legem experta: ut ei soli hujus mysterii ratio reservetur, qui de abscondita natus est absconditus, et de obumbrata processit obumbratus: ut sedentem in tenebris et umbra mortis vera suae lucis claritate mundum illustraret, et qua rediremus ad patriam ipse nobis viam ostenderet, et facultatem praeberet, et auditum patefaceret. Denique, nec ipsam Christi genealogiam, quam enarrandam susceperunt evangelistae, usque ad matrem ipsius texuerunt, sed potius ad Joseph sponsum ejus perduxerunt: innuentes quidem huic, non tamen exprimentes, Mariam quoque de stirpe David procedere; cum referant eam secundum legem contribuli suo desponsatam fuisse, tanquam in hac quoque sua narratione illud supradictum attendentes propheticum: Generationem ejus quis enarrabit?. Narrant quippe utrumque, sed non enarrant, et rem tangunt, sed non pertingunt, quia Mariae proximos parentes non exprimunt, magisque seriem generationis ad sponsum, ut dictum est, quam ad sponsam perducunt, ut illius patefacta, hujus relinquatur abscondita. Unde et hic quoque bene Apostolus Christo Melchisedech comparavit, quod eum sine genealogia esse dicit. Sicut enim illius generationem Scriptura non exprimit, ita nec humanam etiam Christi generationem, ut dictum est, ipsa definit. Quod ergo supputata genealogia Joseph Matthaeus adjecit: Christi autem generatio sic erat, non tam ad praecedentia spectare videtur, quam ad sequentia ubi mox subinfertur: Cum esset desponsata mater ejus, etc.. Ac si aperte diceretur: Talis est generatio Joseph ex supradictis patribus usque ad ipsum deducta, sed humana generatio Christi patrem nesciens ex sola est Virgine per operationem Spiritus sancti facta. Quam etiam absconsionem ipsi infideles Judaei ex promisso vaticinio profitentes dicunt: Sed hunc scimus unde sit: Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit. Legimus homines olim natalium suorum venerationem celebrare solitos esse, sicut et evangelista commemorat de Herode. Postquam vero Creator omnium tantam nobis exhibuit gratiam, ut nascendo de Virgine nostram super angelos sublimaret naturam; statim totam hanc natalium nostrorum deferentes vanitatem, ad ejus Nativitatis convertimur celebrationem, non jam attendentes quando hic nascamur, sed quomodo per ipsum coelo renascamur. Cui est cum Patre et Spiritu sancto una essentia, eadem majestas, et inseparabilis gloria per infinita saeculorum saecula. Amen.

SERMO III. IN CIRCUMCISIONE DOMINI.

Circumcisionis Dominicae seu baptismi rationem quaerentibus, prima nobis occurrit quaestio: Cur illa in antiquo populo praecesserit? Deinde cur postmodum ea cessante baptismus ei successerit? Denique cur post Joannis adventum, usque ad quem lex et prophetae, Dominus utraque susceperit: maxime cum id, pro quo auferendo instituta dicuntur, nullatenus habere potuerit? Quas quidem tres quaestiones, si Domino annuente solvere poterimus, praesentis intentionis operam consummabimus. Nunc de prima primum videamus. Constat ante Abraham a quo circumcisio incepit, nonnullos exstitisse justos, velut Abel, et Henoch, sive Noe, et ipsum quoque Abraham per veram cordis circumcisionem prius quam circumcideretur carne, justum fuisse sicut ex testimonio Genesis aperte convincit, sic de hoc inter caetera scribens ad Romanos: Quid ergo dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem? Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim dicit Scriptura? Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam. Et post aliqua: Dicimus quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo reputata est? In circumcisione, an in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. Et signum accepit circumcisionis signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio, etc.. Ex quo liquide convincit Apostolus, quod is qui ex Dominico praecepto primus est in carne circumcisus, ante hanc circumcisionem, dum adhuc praeputiatus esset, ex fide sit justificatus, nec justitiam ex circumcisione sit consecutus. Pro signo autem justitiae jam habitae circumcisionem suscepit, ut videlicet interiorem mentis a vitiis circumcisionem, hoc est justitiam fidei, exterior circumcisio carnis ostenderet potius quam faceret. Interim autem praecedentium patrum justitia Deo acceptabilis exstitit, ut unus eorum, id est Henoch, vitae praesentis aerumnis subtractus, in paradisum vivus a Domino sit translatus, sicut Ecclesiasticus quoque meminit( XLIV, 16), et Isidorus De ortu et obitu Patrum his asserit verbis: Henoch meruit in eum locum transferri vivens, unde fuerat protoplastus expulsus, in consummationem mundi restituens cum Elia mortalis vitae conditionem. Alius vero cum tota domo sua, id est Noe, a diluvio liberatus, in seminarium humani generis solus reservari meruit. Job quoque gentilis sanctitas, quem longe post Abraham constat exstitisse, adeo Dominico testimonio commendatur, ut non sit ei vir similis in terra, nimirum eo tempore quo multi de filiis Abrahae jam circumcisi supererant. Quem quidem lex naturalis, sicut et plerosque alios gentiles verius justificavit, quam Judaeos scripta fecerit. De qualibet quidem in eadem epistola, supra commemorans Apostolus ait: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur. Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium illis reddente conscientia ipsorum. Et post aliqua: Si igitur praeputium justitias legis custodiat, nonne praeputium illius in circumcisionem reputabitur, et judicabit quod ex natura est praeputium legem consummans te, qui per litteram et circumcisionem carnis praevaricator legis es? Non enim, qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto est in carne circumcisio; sed qui in abscondito Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera: cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est. Et rursum: Arbitramur enim hominem justificari per fidem sine operibus legis. An Judaeorum Deus tantum? nonne et gentium? Imo et gentium. Quoniam quidem unus est Deus qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. Quod et beatus Hieronymus diligenter attendens, et talium vitam tanquam Deo acceptam commendare non veritus, quodam loco Matthaeum exponens, ait: Ex eo quod malus servus ausus est dicere: Metis ubi non seminasti, et congregas ubi non sparsisti, intelligamus etiam gentilium et philosophorum bonam vitam recipere Deum, et aliter habere eos qui juste, aliter eos qui injuste agunt, et ad comparationem ejus qui naturali lege serviat, condemnare eos qui scriptam legem negligant. Constat ergo in antiquo populo aeque incircumcisos sicut et circumcisos ex fide justificari; nec eos qui circumcisi sunt, ex circumcisione hoc, ut justi fierent, assecutos esse, sed magis ex fide per dilectionem, ut ait Apostolus, operante. Quid igitur causae fuerit ut hoc circumcisionis signum solus Abraham cum semine suo, vel quos possidebat tam de cognatione sua quam de alienigenis ex praecepto Domini susceperit, merito quaeritur. Ipsam quippe justitiam, cujus hoc signum esse Apostolus ait, aeque in caeteris, ut dictum est, sicut in Abraham, constat exstitisse: nec tamen ad hoc signum eos constringit praeceptum, sed solum, ut diximus, Abraham cum semine suo, vel ad possessionem suam pertinentibus. Hinc enim scriptum est, Domino ad Abraham dicente: Statuam pactum meum inter me, etc., et inter semen tuum post te in generationibus suis foedere sempiterno; ut sim Deus tuus, et seminis tui post te. Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae. Et rursus: Et tu ergo custodies pactum meum, et semen tuum post te in generationibus suis. Hoc est, quod observabitis inter me et vos, et semen tuum post te. Circumcidetur ex vobis omne masculinum, et circumcidetis carnem praeputii vestri: ut sit in signum foederis inter me et vos. Infans octo dierum circumcidetur in vobis, omne masculinum in generationibus vestris. Tam vernaculus quam emptitius circumcidetur, et quicunque non fuerit de stirpe vestra: eritque pactum meum in carne mea in foedus aeternum. Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit. Et post aliqua: Sara uxor tua pariet tibi filium, vocabisque nomen ejus Isaac. Et constituam pactum meum illi in foedus sempiternum, et semini ejus post eum. Super Ismael quoque exaudivi te, ecce benedicam ei, et multiplicabo eum valde. Pactum vero meum statuam Isaac. Quem quidem Isaac solum ad semen Abrahae pertinere, postmodum Dominus patenter indicavit, dicens: Quia in Isaac vocabitur tibi semen. Juxta quod etiam ipsum Isaac vocat unigenitum Abrahae, dicens: Quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo unigenito, etc.. Constat itaque neminem circumcisionis praecepto constringi, nisi Abraham cum semine suo, et his qui ad domum vel possessionem eorum pertinent. Cujus quidem circumcisionis causam Dominus quoque interserens, ait: Ut sit in signum foederis inter me et vos. Ac si aperte dicat: Non ut vos mihi foederet atque jungat, sed ut foederatos ostendat. Rufinus quoque, juxta Origenem Epistolam Pauli ad Romanos exponens, occasionem hujus praecepti de circumcisione facti tam in hoc quam in caeteris diligenter assignat ex verbis ipsius legis, quae praecepta ejus ad solos Judaeos, quae ad omnes generaliter homines pertineant. Discutiamus, inquit, utrum hoc mandatum etiam eos, qui ex gentibus crediderant, constringat. Nunquam fecit proselyti, id est advenae mentionem: sed vernaculum servum vel pretio emptum circumcidi jubet, non liberum. Perscrutemur ergo Levitici legem: Loquere, inquit, filiis Israel, et dices ad eos: Mulier si peperit masculum, octava die circumcidetur, etc.. Intueamur et hic, quemadmodum de lege circumcisionis tantum ad filios Israel Moyses loqui jubetur, et alienigenarum nulla sit mentio: cum in quibusdam mandatis non solum filiis Israel, sed et proselytis, id est advenis, loquatur, necessario utique observanda distinctio est, quia sicut ibi dicitur: Loquere ad Aaron, et alibi: Ad filios Aaron, et alibi: Ad levitas, certum est non subjacere reliquos his legibus etiam quae filiis jubentur, nec alienigenae memoria ulla sit. Non est putandum commune esse mandatum, ubi appellationis habetur exceptio. Sicergo non alius circumcisionis lege constringitur, nisi ex Abraham originem trahens, vel vernaculus eorum, vel pretio emptus. Vis autem videre, quia sicubi vult etiam alienigenas lege connecti, significanter ostendatur? Audi quid scriptum sit: Homo ex filiis Israel et advenis, quicunque manducaverit omnem sanguinem, animam illam disperdam, quia anima omnis carnis sanguis illius est. Et ego dedi vobis ut ex ipso super altare propitiaretur pro animabus vestris, quia sanguis pro anima expiabit. Vides ergo hanc legem, quae advenis data est, observari et a nobis qui ex gentibus credimus? Ergo legem de observatione sanguinis communem cum filiis Israel et gentium suscepit Ecclesia. Haec namque ita intelligens in lege scripta, tunc beatum illud apostolorum concilium decernebat, decreta gentibus scribens, ut abstinerent a sanguine et suffocato. Verum requires fortasse, si etiam de suffocato communis filiis Israel cum advenis data sit lex. Audi: Homo, inquit, ex filiis Israel, et ex advenis qui sunt ex vobis, quicunque venatus fuerit feram aut avem quae manducatur, effundat sanguinem ejus, et cooperiat terra, quia anima omnis carnis sanguis illius est. Verum, quia inter illa quae de Levitico superius protulimus, etiam hoc refertur: Homo ex filiis Israel vel advenis qui sunt in eis, quicunque fecerit holocaustum aut sacrificium, et ad ostium tabernaculi non adduxerit illud facere Domino, exterminabitur de populo suo. Et per hoc videbitur etiam de gentibus Ecclesia holocaustis obnoxia fieri. Non ut faciat jubet, sed, si forte fecerit, quomodo facere debeat docet. Certum est enim quod, cum Hierosolymis templum constaret, et religio tradita patribus vigeret, plurimi etiam gentium veniebant ad templum adorare et offerre sacrificium. Sed hoc quoniam in loco uno fieri praeceptum est, de quo etiam hic mandat ut ad ostium tabernaculi jugulanda victima deducatur, tandiu potuit legitime fieri, quandiu status loci permansit incolumis. Denique Salvator ad decem leprosos, quos mundaverat, inquit: Ite, ostendite vos sacerdotibus, et offerte pro vobis hostias, sicut praecepit Moyses. Nunc vero quid exigitur ab advenis, quod exhibere quidem nec propriis cultoribus licet. Quam quidem Dominicae rationis causam si diligentius inspiciamus, facile est ad omnem objectionem nos satisfacere.

Primus Abraham de terra Chaldaeorum et cognatione sua divino eductus imperio, propriae terrae promissionem sibi et semini suo suscepit a Domino, in qua videlicet terra populus Dei a gentibus viveret separatus, et divino cultu serviret expeditus, cum antea fideles passim cum gentibus habitare et victitare consuevissent. In hac igitur terra tanquam in civitate quadam populum suum Dominus congregaturus, et a gentibus eum tam loco quam vita segregaturus, decrevit ei legem instituere, a circumcisione inchoans. Unde, ut supra meminimus, facta promissione terrae, qua populus Dei ab infidelibus disjungeretur, et Domino firmius conjungeretur ac foederaretur, statim circumcisionis praeceptum inducitur, quod sit videlicet in hujus foederis signum. Ex genitali quippe membro humanae generationis est propagatio. Hoc igitur membrum circumcisum Abraham et suos a ritu et moribus originis suae, id est infidelium Chaldaeorum., segregatos esse ostendit, et hac carnis exspoliatione jam eos veterem et carnalem exuisse hominem, et novum ac spiritalem induisse, qui secundum Deum creatur et renovatur de die in diem; ad quod etiam hujus signi consideratione praecipue admonerentur. Cujus insuper signi, quasi divini cujusdam in homine signaculi, non mediocre commodum Dominus praevidebat ad fidelium salutem tutius muniendam, et eos ab infidelibus maxime dividendos. Constat quippe tantas esse carnalis voluptatis illecebras, ut facile homines ad idololatriam quoque istam concupiscentia inclinet, sicut de summo Sapiente actum est. Ne igitur fideles infidelibus feminis copulati, in ritu earum transirent, et a Domino recederent, quasi quadam maceria interposita, hoc signo maxime, talium copularum familiaritatem abscidit, ut si videlicet rursum filii Dei filias hominum concupiscerent, illae tamen eorum copulam spernerent, hujus membri detruncationem tanquam turpissimam abhorrentes; et illi contra hoc signo foederis Dei membra sanctificata a turpitudine infidelium servarent intacta. Unde et populus Israel eo tempore, quo in deserto segregatus a gentibus fuit, nequaquam circumcidi compulsus est. Tunc vero maxime hanc maceriam interponi necesse fuit, cum in Abraham fidelium peregrinatio inter infideles coeperit, et in ea cujus jam acceperat promissionem terra. Facile namque peregrinantes ab incolis qua possunt occasione familiaritatem captant, quam ex matrimoniis maxime contrahi constat. Quo quidem contactu si populus Dei populo Chananaeorum vinciretur, difficile illum delere, vel a terra expellere sustinerent, sicut postmodum divino actum est consilio. Solet etiam communio mensae maximum familiaritatis vinculum esse. Unde et lex postmodum delicatos interdicens cibos, hanc quoque familiaritatis abstulit occasionem, et quo difficilioribus observantiis Judaeos implicuit, tanto amplius ab eis gentes removit, et majores inimicitias hac interposita maceria peperit. Quod quidem tunc fieri opus fuit, cum nondum gentilem populum vocare Deus decreverit, sed tantum Judaicum.

In plenitudine vero temporis gratiae, cum gentilem quoque populum sua vocatione dignaretur Deus, ut Ecclesiam in duos populos dilataret, et eos sibi capiti in uno corpore conjungeret, et magna invicem concordia ligaret, illam legalium observationum maceriam removit, quae inimicitias pepererant, ut sic eos ad invicem vinculo charitatis colligaret. Quam quidem divini consilii providentiam summus Ecclesiae doctor et specialis gentium magister, ad Ephesios scribens, his aperit verbis: Propter quod memores estote, quod aliquando vos gentes eratis in carne, qui dicimini praeputium, ab ea quae dicitur circumcisio in carne manufacta, quia eratis illo tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes; sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo Jesu, vos qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens inimicitias in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum, in unum novum hominem, faciens pacem, et reconcilient ambos in uno corpore Deo, etc. Judaei quippe quasi peculiaris populus Dei de legitimis suis gloriantes, quandiu lex statum suum obtineret, semper gentes despicerent, nec se illis aequari paterentur. Qui etiam post Evangelium de praeterito statu legis adeo intumescebant, ut hoc sibi privilegio singularem in Ecclesia praerogativam vindicarent. Ad quam quidem superbiam maxime reprimendam Apostolus frequenter in Epistolis opera legis et ejus gloriationem deprimere vel extenuare compellitur, et ea omnino removere decrevit, ne videlicet de his Judaei gentibus insultarent, aut gentes eorum legi se subdere prorsus dedignarentur, de qua illi maxime adversus eos gloriabantur. Quam quidem apostoli discretionem in tantum postea sancti Patres aemulati sunt, ut cum in gentibus ecclesiasticas dignitates secundum pristinos civitatum gradus ordinarent, in illo Hierosolymam honore illam quondam Dei egregiam civitatem extulerunt; imo ipsam adeo depresserunt, ut eam metropoli subjugarent, ne forte privilegio civitatis suae vel templi gloriari superbus ille posset populus, sicut nec vel caeremoniis suis. Unde nec in illis Parasceves solemnis orationibus, cum pro gentilibus et haereticis quoque sive schismaticis genua flectamus, solos in hoc Judaeos praeterimus, qui genu flexo illudentes Domino dicebant: Ave, rex Judaeorum.

Sicut autem, lege cessante, perfectior Evangelii doctrina successit, ita post circumcisionem baptismi subiit sacramentum quod tam viros quam feminas aeque sanctificat, et eum jam venisse demonstrat qui nos a peccato penitus abluat, et ipsam etiam peccati poenam coelos reserando deleat. Unde et bene hoc sacramentum super totum hominem, non in aliqua ejus parte agitur: quo post Salvatoris hostiam ita penitus peccatum deletur, ut poena quoque peccati omnino relaxetur. Quod etiam sacramentum tanto amplius Dominici adventus gratiam commendat, quanto et ad salutem perfectius est, et ad tolerandum levius, ut tanto lex nova sit gratior, quanto quae praecessit fuerat onerosior; et qui legis jugum ferre consueverant gentiles, nulla sacramentorum difficultate vel multitudine territi repellerentur. A quo quidem oneris gravamine ad evangelicam libertatem Dominus invitans aiebat; Venite ad me, qui laboratis et onerati estis. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Ut enim legalium vindictarum severitatem praetereamus, ubi dicitur: Dentem pro dente, etc., quis vitam tenera parte corporis acutis lapidibus circumcidi non horreat? Non enim alio instrumento hanc fieri lex monstrat, cum et Sephora uxor Moysi sic filium circumcidisse scribatur, et Josue cultris lapideis ex praecepto Domini populum circumciderit( Josue, V, 2): quanquam id modo pro difficultate rei nequaquam Judaei observent. Quod diligenter apostolorum Princeps considerans, manifeste fatetur, neque se, neque patres suum jugum legis portare potuisse. Nec solum perfectione vel lenitate sui baptismus commendatur, verum etiam quadam in semet specie decoris adornatur, cum videlicet quaelibet anima Deo copulanda hujus ablutione sacramenti convenienter innuat neminem ei, nisi qui a sordibus peccati lotus fuerit, sociari. Quoddam namque specialis desponsationis conjugium in baptismate cum Deo inimus, cum primus in scrutinio catechumenorum ei sponsione nostra foederati et quasi desponsati, postmodum in baptismo corpori ejus, quod est Ecclesia, convenimur[ leg. counimur], tanquam si sponsa post balneum in amplexus sponsi suscipiatur. Sunt qui etiam circumcisionem ad originalis peccati, sive actualium quoque remissionem dixerint fuisse necessariam, et ob hoc institutam. Nobis autem illa quam supra reddimus, causa probabilior atque rationabilior videtur, cum videlicet constet priores justos hoc sacramento nequaquam eguisse, nec feminas, quae eisdem obligatae sunt peccatis, et a quibus peccatum incepit in nobis, hoc sacramento sanctificari. Quis etiam dubitet antiqua sacramenta excellentiae novorum multum derogatura esse et in maximum errorem nos tractura, si ipsa quoque cum novis pariter remanerent, tanquam haec scilicet sine illis sufficere non valerent? Haec ad propositas duas priores quaestiones, de institutione scilicet circumcisionis, seu legis, et postmodum cessatione, dicta nunc sufficiant.

Superest autem, ut tertiae respondentes, praesentem operam consummemus, cur videlicet Dominus legem finiens, et Evangelium inchoans, ipsa etiam quae finivit legalia suscepit, quasi nos suo adhortans exemplo ut a lege incipientes, in Evangelio consummemur, nec sic ad nova transeamus sacramenta, ut derelinquamus antiqua. Et quippe, ut Salomon ait: Oculi sapientis in capite ejus. Quod quasi exponens Apostolus: Qui dicit se in Christo, inquit, manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare. Sicut ergo Dominus, qui ait: Non veni solvere legem, sed adimplere, post circumcisionem suscepit baptismum, post veteris Paschae sacrificium celebravit novum, ita nos ejus vestigia sequentes, ab his minime, inquies, convenit declinare. Sed id profecto recte diceretur, si eadem nunc in nobis ratio esset, quae in illo quondam exstitit. Ut enim scandalum declinaret, et hoc quoad possemus, vitandi formam nobis praeberet, antiqua suscepit sacramenta. Alioquin aperte reus legis crederetur, et a semine Abrahae et toto Judaeorum populo penitus alienus, unde promissus exspectabatur. Juxta namque Domini sententiam, quisquis in illis circumcisus non fuerat, de populo suo peribat, cum sine hoc sacramento nemo tunc posset connumerari Judaeis, sicut nec modo sine baptismo Christianis. Unde et pro scandalo Judaeorum vitando in exordio nascentis Ecclesiae, nondum evangelica veritate roborata, in tantum apostoli superfluis jam legis operibus dispensative ad tempus consenserunt, ut Paulus ipse maximus legis persecutor Timotheum discipulum circumcideret, et ipse postmodum ex consilio Jacobi, et qui Jerosolymis erant fidelium, assumptis quibusdam aliis viris secundum Nazaraeorum ritum observare se legem exhiberet. Qui tamen postmodum de ipsa legis simulatione Petrum manifeste arguit, ubi jam videlicet evangelicam veritatem confirmatam esse intellexit: diversis itaque de causis, sed utrisque rationalibus, Deus tam antiqua quam nova suscepit sacramenta. Illa quippe, ut dictum est, pro vitando scandalo, haec in nostrae imitationis exemplo. Sicut enim mediator Dei et hominum factus duas in se naturas habuit, divinam scilicet atque humanam, quas reconciliare venit: ita duos populos sibi conjungens, et quasi duos parietes lapis angularis colligans, tam priorum fidelium quam posteriorum sacramenta suscepit ut, juxta illud Apostoli: Omnibus omnia factus, omnes lucrifaceret. Si enim se a sacramentis Judaeorum subtrahens eos scandalizaret, magis eos a se repelleret quam sibi alliceret. Quisquis enim ab his inter quos vivit, dissimilem vitam eligit, magis eorum familiaritatem sibi tollit. Unde et angeli hominibus olim apparentes, cum nec hospitio nec cibo egerent, haec tamen pro necessitate postulantes vel accipientes, tanto nobis eos familiariores reddebant, quanto infirmitati nostrae magis condescendebant, et eorum ad quos veniebant consuetudinem non respuebant.

Hanc et Dominus providentiam tenens, nihil in cibis vel in humana conversatione praeter peccatum, tam a se quam a discipulis, vitari decrevit. Qui si etiam legis onera non suscepisset, nequaquam postmodum hanc removisse videretur, tam propter mutilationem ejus, quam propter gravamen ipsius. Qui nunc profecto amplius a nobis diligendus videtur, quoniam et illius onera propter nos ipse suscepit, et ab ipsis postmodum nos liberavit. Sunt et alia nonnulla, quae et Dominum egisse meminimus, et ea tamen salubriter declinamus omnino, vel alio tempore et alio modo convenienter celebramus. Legimus quippe ad nuptias Dominum invitatum cum matre et discipulis convivio illi interfuisse: quod nunc quidem provida dispensatione sacerdotibus Christi locis specialiter obtinentibus a sanctis Patribus interdictum est penitus. Alia quippe in illo ratio fuit, alia in nobis. Nostra namque infirmitas ad tentationem prona, in conviviis maxime non solum religionis, verum etiam communis honestatis modum excedit. Nec ille ad nuptias tam propter convivium quam propter miraculi beneficium, quo se manifestaret, et in se discipulos confirmaret, venire dignatus[ leg. dedignatus] est. Quod diligenter evangelista considerans ait: Et crediderunt in eum discipuli ejus. Scimus et ipsum post baptismum statim in eremum condescendisse, et quadraginta dierum jejunium tunc inchoasse, et sic consummasse, nec ipsos apostolos ab eo sacramentum corporis et sanguinis sui jejunos accepisse. Quae tunc quidem sic fieri oportebat, et nunc aliter alia ratione in consuetudinem venerunt Ecclesiae: Sic et Dominus, ne Judaeos scandalizaret, circumcisionem suscepit, et nos postea, ut dictum est, repelleremus, hanc omnino respuimus.

Multa quippe sunt, quae secundum temporis opportunitatem alio tempore sunt probanda, et alio improbanda, etsi ab eisdem prius et postmodum gerantur personis. Habent quippe in omnibus loca et tempora suas rationes, secundum quas in eis eadem modo fieri, modo vitari convenit. Adeo pro scandalis vel repulsione gentium vitandis, quaedam nunc a nobis legitima caveri manifestum est, utpote circumcisionem et Sabbati seu festorum observationes, et sacrificiorum ritum, sive quorumdam abstinentiam ciborum; quod in quibus apostoli vel sancti Patres nullum praesenserunt scandalum, imo aliquid utilitatis vel decoris intellexerunt, ea retinere non abhorruerunt. Unde et adhuc Quatuor Temporum jejunia celebramus, et ipsos ecclesiasticorum officiorum gradus, ab ostiario scilicet, vel ab ipsa etiam clericatus tonsura usque ad episcopum, nec non et sacerdotalis vel ecclesiastici cultus ornamenta ex antiqua retinemus et confirmamus auctoritate; veluti candelabra, coronas, et vela; ecclesiarum quoque dedicationes, vel altarium consecrationes, in tantum ex antiquitate suscepimus, ut in his peragendis nihil fere nisi de Veteri Testamento cantetur vel recitetur: ubi et ad antiquae aspersionis exemplum hyssopum et cinerem adhibemus. Quis etiam illud intelligens: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, ignoret nostri sacrificii formam legem etiam praecessisse, et inde originem seu testimonium accepisse? In quo quidem nos Latino azymo vescentes, aliquam etiam de veteri Pascha retinemus figuram, juxta illud Apostoli: Itaque epulemur non in fermento veteri, sed in azymis sinceritatis. Ipsam denique misturam salis et aquae in aspersionem fidelium quotidianam exemplo Elisei conficimus, sicut et ipsa benedictionis verba testantur.

Cum igitur aliqua ex antiquitate retineamus, aliqua respuamus, causae vel opportunitates pensandae sunt in singulis. Quod quidam minus attendentes, inde omnia jam respuenda judicant. quia figurae fuerunt subsecutae veritatis, et per Christum jam completae. Unde merito illa jam omnino superflua censent, ubi quam praefigurabant veritas completa est, ne forte si adhuc cum ipsa veritate retinerentur figurae, quae ipsam praesignarunt, adhuc exspectaretur futurum quod jam est completum. Sed juxta hanc profecto rationem, omne rei futurae sacramentum vel figuram mysticam manere non convenit, postquam res ejus completa est. Unde et conjugium, quod Christi et Ecclesiae continet sacramentum, vel ipsam regum et sacerdotum unctionem, cum his, quae praediximus a nobis retineri, cessari jam oportet. Ut jam videlicet nec sacrificium Melchisedech in figuris sequamur, nec altaria chrismate consecremus, nec ecclesias dedicemus, nec candelabra in ecclesiis erigamus, et caetera quae diximus penitus removeamus. Quod quia nemo fidelium vel discretorum approbat, constat aliquas esse rationes, cur ex Veteri Testamento nonnulla in rerum signis sicut in verbis omnia retinemus. Quamvis enim prolationes verborum manifestius quam figurae sacramentorum demonstrent id quod significant, nulla tamen Veteris Testamenti verba respuimus, etiam cum aliter loqui videntur quam se jam rei veritas habeat, veluti cum dicitur: Ecce virgo concipiet. Quid ita mirum, cum tam rebus quam verbis ea quae nunc completa sunt Vetus Testamentum praenuntiet, nonnulla ejus sacramenta post rerum etiam completionem suscipiamus, cujus nulla respuere verba praesumimus? Tanto quippe major est concordia Veteris et Novi Testamenti, et hoc ex illo magis confirmatur, quanto non solum verbis, verum etiam rebus ipsis conjuncta videntur.

Notandum vero quod solis infantibus circumcidendis certum praefinitum tempus, id est octava dies, quia eos solos, qui innocenter vivunt, quasi modo geniti infantes, rationabiles, sine dolo, certum est ad illius verae octavae gaudia pervenire, ubi tam animarum quam corporum veram ac perfectam circumcisionem assequimur, veterem penitus hominem tam per culpam scilicet quam per poenam exuentes, ubi mens omnino sit libera, et caro a corruptione vel passibilitate pariter aliena. Totum quippe tempus vitae praesentis septem diebus comprehenditur. Unde merito perpes illa sanctorum claritas, quae post septenarium hujus vitae sequitur, octava nominatur: juxta quod psalmi qui specialiter ad resurrectionem pertinere videntur, intitulari pro octava dicuntur. Legimus a Josue filios Israel cultris petrinis secundo circumcisos esse( Josue, V), cum post transitum Jordanis jam in terra promissionis essent introducti. Populus quippe de Aegypto egressus, et in eremo defunctus, filios in deserto natos incircumcisos reliquerat. Quos postmodum Josue circumcidens, secundo circumcidisse filios Israel dicitur, non quidem, juxta historiam, in eisdem personis convenientius accipere possumus. Multi quippe alii in populo Judaeorum multos circumciderunt, et nemo praeter Josue secundam circumcisionem dicitur peregisse. Legimus Abraham priorem circumcidi vel circumcidisse, primo quidem Ismaelem et vernaculos suos, postea vero Isaac, Sephoram quoque uxorem Moysi cum acutissima petra filium circumcidere Dominus coegit.

Nulla tamen harum circumcisionum secunda sive prima dicta est, vel ex ordine distincta, nisi quae a Josue memoratur facta. Unde igitur iste solus secundo circumcidisse dicatur, vel cujus primae comparatione haec secunda circumcisio vocetur, non facile solvi credo, nisi ad allegoriam stylo converso. Ad quam nos quidem Apostolus invitans: Haec, inquit, omnia in figura contingebant illis. Secunda autem circumcisio dicitur, cum terrae promissionis haeredes efficimur, hoc est cum terram viventium in illa felici, quam diximus, octava consequimur. Prima vero est circumcisio, quae hic mentem et carnem a vitiis, vel carnalibus illecebris, quantum nobis datum est abscindimus, ut illam quam supra meminimus, veram et integram circumcisionem illic assequamur, a vero scilicet Josue, id est Jesu nostro, imo omnium Salvatore. Hic quippe ille Josue, qui Moysi successit, et in terram promissionis introduxit, tam nomine ipso quo Josue dicitur, id est Jesus, quam factorum suorum excellentia specialiter exprimere videtur. Qui, ut dictum est, Moysi succedens, et populum de Aegypto profectum in terram promissionis introducens, quod ille incepit, consummavit, quia lex per Moysem tam significata quam data, Nihil, ut ait Apostolus, ad perfectum adduxit. Impossibile enim est, inquit, sanguine hircorum aut taurorum auferri peccata. Unde Moysi Josue succedere necesse fuit, quia frustra processisset legislator, nisi sequeretur Salvator. Qui profecto post transitum Jordanis introductos in terram promissionis cum petra circumcidit, dum videlicet nos in baptismo regeneratos, atque ad supernae vocationis haereditatem perductos, veram sibi nobis circumcisionem per semetipsum in petra figuratum tribuit, cui est cum Patre et Spiritu sancto aequalis gloria, coaeterna majestas, per infinita saeculorum saecula. Amen.

SERMO IV. IN EPIPHANIA DOMINI. ( Textum emendavimus ope codicis Einsied. )

Epiphaniae praesens solemnitas vocabuli sui proprietatem multis et variis rerum eventibus mundo exhibuit. Quod enim Theophania vel Epiphania Graece dicitur, id Latine Dei apparitio, vel superapparitio nuncupatur. Salvator igitur mundi, post illam temporalis sui ortus apparitionem, qua de utero prodiens Virginis carne se visibilem mundo praebuit, et in praesepio pastoribus innotuit, una postmodum per revolutionem temporum die, signis mirabilibus sese amplius manifestare decrevit, ut qui eum ex Scriptura non cognoscerent, rerum saltem admiratione traherentur ad fidem. Novum quippe coelestis regis ortum in terris nova stella magis revelavit, et super baptizatum Dominum, coelis apertis, et columba in eum descendente, et paterna voce de Filio testificante, non solum populo circumstanti, verum etiam ipsi Baptistae Joanni plenarie quantus esset innotuit, sicut et ipse Joannes profitetur dicens: Quia vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo, et mansit super eum. Et ego nesciebam eum. Sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei( Joan. I, 32). Denique miraculo aquae in vinum conversae divinitatis ejus potentia declaratur, sicut evangelista commemorat dicens: Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam. Et crediderunt in eum discipuli ejus. Nunc igitur singulas istas revelationes Domini ordine prosequentes, ad praesentis diei gloriam inceptam consummemus operam.

Bene magi, primitiae gentium, ad fidem primo tracti fuerunt, ut qui maxime erroris tenuerant magisterium, ipsi postmodum etiam suae conversionis exemplo fidei facerent documentum, et magistrorum conversio discipulorum maxima fieret aedificatio; sicut et in Gamaliele, Nicodemo, Paulo, Dionysio Areopagita, et multis aliis, tam in lege quam in philosophia praeminentibus, postmodum actum est. Quis enim magos, sive ariolos in tantum detestandos esse ignoret, ut non solum ipsos, sed etiam quemlibet ad eos declinantem lex interfici jubeat? Quorum nefariam et exsecrabilem doctrinam a daemonibus inventam atque assumptam, ipse quoque Hieronymus in Isaiam his asserit verbis:« Magi ab Oriente docti a daemonibus, vel juxta prophetiam Balaam intelligentes natum Filium Dei, qui omnem artis eorum destrueret potestatem, venerunt Bethlehem, et ostendente stella, adoraverunt puerum.» Isidorus quoque Etymologiarum lib. IX, magorum etiam proprietatem distinguens: Magi sunt, inquit, qui vulgo malefici, ob facinorum magnitudinem nuncupantur. Hi elementa convertunt, turbant mentes hominum, ac sine ullo veneni haustu violentia tantum carminis interimunt. Unde et Lucanus: Mens hausti nulla sanie polluta veneni Incantata perit.

PHARS. lib. IV, vers. 457).

Daemonibus enim accitis audent ventilare, ut quisque suos perimat malis artibus inimicos. Hi etiam sanguine utuntur et victimis, et saepe contingunt corpora mortuorum. Quod vero ait Hieronymus, quod edocti a daemonibus magi venerint quaerere Salvatorem, per quem magisterium suum destrui formidabant, non ita accipere cogimur, ut hac eos intentione diabolica suggestio vel exhortatio mitteret, ut se ad Dominum Christum converterent, sed magis ut eum inquirendo proderent, quem Herodis sive Judaeorum nequitia ad perdendum inveniret; quasi ab eo metuentes, vel summum eum magum, vel maleficum opinantes, ad quem tam cito magos confluere viderent. Unde et callide eos ad Herodem et metropolim Judaeorum urbem primo direxit, ut consulendo eos proderent quem quaerebant. Qui enim concubitus hominum quando fuerit non ignorat, non immerito videtur agnovisse eum de Virgine natum fuisse, cujus nullum noverat concubitum, et sive per angelum ad Mariam primo missum, sive per angelos postmodum pastoribus apparentes, vel certum habere vel suspicatum esse quam excellens ipse fuerit, et suae contrarius malignitati. Cui etiam nonnulla alia praecedentia signa, quae in historiis continentur ecclesiasticis, satis indicio potuerunt esse, quanta rerum in proximo naturus excellentia praemineret. Qualia quidem sunt illa quae Paulus Orosius Antiquitatum ab Urbe condita libro VII commemorat. Docet quippe ibi, Augusto Caesare ab oriente triumphos importante, tantam a Domino pacem mundo esse collatam, ut ipse Augustus sopitis finitisque omnibus bellis, jam portas pacis prorsus obstruxerit, cujus in templo arma conservabantur; ut etiam juxta litteram illa impleretur Isaiae prophetia, qua pax mundo maxima in adventu Domini fuerat promissa, cum dicitur: Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lances suas in falces. Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium.« Hodie, inquit praedictus Paulus, primum ille Augustus consalutatus est, atque ea die summa rerum et potestatum penes unum esse coepit et mansit, quod Graeci monarchiam vocant.» Porro autem hunc esse eumdem diem dicit VIII Idus Januarii, quo nos hodie Regi summo Epiphaniae laudes excolimus. Ad quem etiam hodie quasi salutandum atque adorandum, fideles gentium primitiae magi convenerunt, quasi eum alterum Augustum, imo plus quam Augustum aestimantes, quem coelum pariter et terra tantis signis praedicarent tam apud Romam, quae caput erat gentium, quam apud Hierosolymam metropolim, ut dictum est, Judaeorum.

Refert quippe idem Paulus in eodem tractatu, praedicti tempore imperatoris, hora circiter tertia, repente liquido serenoque die circulum ad speciem coelestis arcus orbem solis ambisse, et Romae sub eodem Caesare de taberna meritoria olei largissimum liquorem per diem integrum emanasse. Quae profecto quid aliud praetendebant, nisi eum eodem tempore nasciturum esse, qui tam coeli quam terrae monarchiam obtineret? Quid enim praedicta corona solis, aut de terra unctio profluens, nisi coeli pariter ac terrae promittebat regem? Ipse quippe Salvator tam sol justitiae, quam Christus a chrismate, id est unctus ab unctione, nuncupatus est. Haec autem secundum humanam naturam larga ejus unctio est, illa spiritalium donorum et septiformis gratiae plena et perfecta ei facta collatio, de qua ipsi dicitur: Unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis. De hujus plenitudine unctionis, sicut scriptum est, omnes accepimus, tanquam de taberna exuberanter oleum manat, secundum quod ei dicitur: Oleum effusum nomen tuum. Quasi namque taberna quaedam ejus seu tabernaculum assumpta humanitas fuit, in qua, ut Apostolus meminit, plenitudo divinitatis corporaliter inhabitabat. De hac itaque ipsius humanitate, divinae gratiae donis, ut diximus, inuncta; hoc in nobis gratia derivante, quasi de taberna oleum per totum diem manans exuberat. Diem autem totum hunc tempus gratiae vocat, quod adventus sui praesentia Dominus illustravit, de quo illud est Apostoli: Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Per hanc totam diem oleum indeficienter a capite illo nostro defluit ad membra, cum de ejus plenitudine tempus hoc gratiae specialiter dicatur. Unde hoc ipsum ejus nomen, quod Christus est, ad hujus quoque gratiae abundantiam denotandam, quasi unguentum in nobis effusum atque dilatatum recte dicitur, dum ex ejus nomine insigniti, a Christo vocamur Christiani. Meritoria autem taberna illa domus aestimatur[ leg. existimatur], ubi emeriti milites fovebantur. Quae tanto magis eorum necessitatibus quotidianis sufficere poterat, quanto amplius ejus porticus venalium rerum abundabat copia.

Hoc in loco, basilica S. Mariae, quae ideo fundentis oleum agnominata Romae adhuc ostenditur, celebris habetur. Merito autem domus illa, quae propitiationis bene merentibus existebat, assumptae a Domino humanitati comparatur, per quam universis fidelibus propitiatus est Deus. Quis enim Spiritu sancto suggerente factum esse non videat, cum in tanta sublimatus gloria Augustus praemineret, se dominum vocari omnino interdixerit, nec vel joco id se appellari, sed solummodo Augustum permitteret; quasi quadam divina dispositione venturo Christo hujus appellationis decus reservaret, qui discipulis ait: Vos vocatis me, Magister et Domine, et bene dicitis; sum etenim. Unde et ejus humilitatem Dominus ipse respiciens, cum ait: Qui se humiliat exaltabitur ipsum Augusti nomen proprium adeo extollere decrevit, ut deinceps Romani imperatores se generaliter Augustos vocitari gloriarentur: et quod prius proprium atque personale, factum est generale vocabulum et imperiale. Patenter eum avunculo suo Julio Caesari in humilitate contrarium videmus, cum ille, ut Lucanus quoque meminit, omnium dignitatum gradus in se retinens, jam non se numero singulari, sed plurali proferri permitteret, non se jam quasi unum hominem, sed plures juxta dignitatum multitudinem considerans. Quem adhuc nostra superbia quantum valet aemulans, non solum rerum, sed etiam nominum gloriam in tantum amplectitur, ut non solum abbates, verum etiam domini vocari gloriemur; et magnae imputemus injuriae nos qui humiliores esse debemus, si in appellatione nostra subjecti alterum praetermittant vocabulum. Sed nec illud a tempore gratiae et verae libertatis alienum est, quod omne servorum genus a suo penitus dominio removit, nec a se aliquem servitute opprimi ferret, sed omnium libertate gauderet, quibus tanquam amicis prodesse magis quam tanquam servis praeesse eligeret, et amari potius quam timeri appeteret. Qui etiam in tantum servitutem a regno suo studuit exstirpare, ut, sicut praedictus historiographus meminit, omnes servos, quorum dominos reperit, eis restituerit, caeteros vero servos omnes necari fecit: ne videlicet eorum poste ritas in regno remaneret. In quo quid aliud prae signabat, quam Christianam libertatem futuram, et servitutem tam legis quam peccati per Christum removendam, qui ait: Jam non dicam vos servos, sed amicos. Et alibi: Si vos, inquit, Filius liberaverit, vere liberi eritis. Hinc et Apostolus tempus timoris sub lege a tempore gratiae distinguens, conversis inter Romanos Judaeis scribit: Non enim subditi estis iterum in timore, etc.. Idem ad Galatas: Vos, inquit, in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem servite invicem.

Sunt qui praedictos magos non sic appellari autumant, quia fuerint malefici, sed quod astrorum periti, quasi astronomici, vel quacunque alia de causa sic vocati. De quibus quid antiquitus scriptum fuisse Chrysostomus referat, non est incongruum hoc loco subjicere. Ait quippe sic praedictus doctor, cum Matthaeum exponeret:« Legi apud aliquem magos istos, ex libris Balaam divinatoris appariturae illius stellae scientiam accepisse, cujus divinatio posita est et in Veteri Testamento: Orietur stella ex Jacob, etc.. Et audivi aliquos referentes de quadam scriptura, etsi non certa, non tamen destruente fidem, sed potius delectante: quoniam erat quaedam gens sita in ipso principio Orientis juxta Oceanum, apud quos ferebatur quaedam scriptura inscripta nomine Seth, de apparitura hac stella, et muneribus ejusmodi offerendis, quae per generationes studiosorum hominum patribus referentibus filiis suis habebatur deducta. Itaque, elegerunt inter seipsos duodecim quosdam ex ipsis studiosiores, et amatores mysteriorum coelestium, et posuerunt seipsos ad exspectationem stellae illius: et si quis moriebatur ex eis, filius ejus, aut aliquis propinquorum, qui ejusdem voluntatis inveniebatur, in loco constituebatur defuncti. Dicebantur autem magici lingua eorum, quia in silentio et voce tacita Deum glorificabant. Hi ergo per singulos annos post messem trituratoriam ascendebant in montem aliquem positum ibi, qui vocabatur lingua eorum Mons Victorialis, habens in se quamdam speluncam in saxo, fontibus et electis arboribus amoenissimus, in quem ascendentes et lavantes se orabant et laudabant Deum in silentio tribus diebus, et sic faciebant per singulas generationes exspectantes semper ne forte in sua generatione stella illa beatitudinis oriretur, donec apparuit eis descendens super montem illum Victorialem, habens in se quasi formam pueri parvi, et super se similitudinem crucis; et locuta est eis, et docuit eos, et praecepit ut proficiscerentur in Judaeam. Proficiscentibus autem eis, per biennium praecedebat stella, et neque esca neque potus defecit in peris eorum. Caetera autem, quae gesta esse referuntur ab eis, in Evangelio compendiose posita sunt. Tandem cum reversi fuissent. manserunt colentes et glorificantes Deum studiosius magis quam primum, et praedicaverunt omnibus in genere suo, et multos erudierunt.» Legimus mortem terrenorum regum, vel commutationes regnorum stellis quibusdam, quas cometas appellant designari solere: non tamen novis, sed noviter de se quasi quemdam crinem producentibus. Unde et cometae, quasi a coma, crinitae sunt appellatae. Summi vero Regis novum nativitatis modum, sicut et conceptum, nova stella et incomparabili splendore praesignare debuit. Cujus et mortem tanquam expavescens, vel de sceleris magnitudine dolens sol obscuratus, mundo indicavit universo; ut tam ortum quam occasum veri Solis et coelestis Regis gloriam coelestia protestarentur signa.

Sunt qui non mediocri admiratione moventur, quo modo tam paucis diebus, a Natali scilicet Domini usque ad Theophaniam, magi ab oriente usque Bethlehem pervenire potuerunt. Quod quidem tum recte mirarentur, si et quaererent, si constaret hanc stellam nequaquam ante Dominicam nativitatem apparuisse, nec et magos iter hoc arripuisse. Cum vero Chrysostomus ex supradicta scriptura commemoret eos per biennium proficiscentes stellae apparentis ducatum habuisse, et tandem Domino jam nato Hierosolymam pervenisse, nihil quaestionis relinquitur. Illud autem fortassis plurimum movet, quomodo tantus, ut dicitur, splendor stellae solos commoverit magos, nec ab Herode vel caeteris comperiri potuerit, maxime cum eam propinquiorem caeteris exstitisse plerique arbitrentur, quo melius super puerum veniens locum magis designaret. Sed, cum nihil impossibile Deo esse credatur, non est dubitandum eum quibus voluerit hanc stellam occultasse, et eis tantum qui digni fuerant revelasse. Potuerunt et isti magi tantam prae caeteris astrorum habuisse notitiam, ut soli novam animadverterent stellam, et in ejus progressu vel statione non oberrarent. De quibus cum scriptum sit quia viderunt eam in oriente: et rursum quia antecedebat eos stella, usque dum veniens staret supra ubi erat puer, patet profecto eos a terra sua usque Hierosolymam, et rursum a Hierosolyma usque Bethlehem, praecedentis stellae ducatum habuisse. Quod ergo illis ab Herode recedentibus scriptum est: Et ecce stella quam viderant in oriente antecedebat eos. Et iterum: Videntes autem stellam, gavisi sunt gaudio magno valde, satis innuitur quod ex consortio Herodis, vel impiae urbis ad quam diverterunt stellae apparitionem, quandiu ibi fuerunt, amiserunt. Quod eo maxime factum esse credimus, ut per hoc eis Dominus intimaret, nequaquam se ab Herode et sceleratis illis hominibus cognosci voluisse.

Nonnulli hos magos reges arbitrantur fuisse, juxta illam prophetiam Psalmistae: Reges Arabum et Saba dona adducent. Unde et Isidorus contra Judaeos cap. 13 ita meminit:« Quia ei magi munera obtulerunt;» Isaias ait: In tempore illo deferetur munus Domino a populo terribili. Hoc autem propter Persarum gentem terribilem, et cujus potentiae nullus populus comparabatur. De his muneribus et David: Reges Tharsis et insulae, etc.. Nam et magos reges habuit Oriens. Quot vero isti magi fuerint, ex numero trinae oblationis tres eos fuisse multi suspicantur; cum hoc tamen nulla auctoritate Scripturae definiatur, et juxta hoc quod Chrysostomus superius retulit duodecim magis fuisse memorentur; ac si jam in ipsis gentium primitiis, primi discipulorum Christi praesignarentur apostoli. Cum autem praesens solemnitas, ut supra meminimus, non solum ex apparitione stellae mirabilis, verum etiam ex Dominico baptismo, vel nuptiarum miraculo habeatur insignis, juvat et de istis pauca memorare in hujus maxima diei laude.

Factum est, inquit evangelista, cum baptizaretur omnis populus, et Jesu baptizato et orante, apertum est coelum, et descendit Spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum. Et vox de coelo facta est, dicens: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui. Quod Dominus cum populo ad baptismum venerit, vel inter turbas dignatus sit baptizari, magnum est humilitatis indicium, atque congruum mysterii signum. Baptizatus quippe cum caeteris, nequaquam circumcisus fuisse legitur cum aliis. Ex quo non absurdum est praesignare, non jam populo Dei circumcisionem necessariam esse, sicut baptismi sacramentum, quod constat generaliter cunctis ab ipso institutum esse. Quod baptizatus ad orationem se convertit, innuit patenter his qui baptizati sunt semper necessarium esse opem divinam postulare, ut in ea quam perceperunt sanctificatione valeant permanere, et sic sibi aperiri januam coelestis vitae. Quod statim declaratur, cum eo baptizato et orante, coeli aperiri referuntur, et Spiritus descendere commemoratur. Baptismus quippe coelos reserat, et perseverantiae gratiam oratio nobis impetrat. Multis cum Jesu baptizatis, pariter nemo est praeter eum, super quem aperiri coelum, vel Spiritus descendere memoretur: quia quicunque in corpore ejus, quod est Ecclesia, non continentur, tam a janua coeli quam a gratia Dei sunt exclusi. Solus quippe ipse est qui aperit, et nemo claudit, per quem unumquemque salvandum ad vitam ingredi necesse est.

De columba autem, in qua Spiritus sanctus figuratus ostenditur, sicut et de stella, sciendum est, ex elementis scilicet creata noviter utraque credatur: quae officio suo ad quod creatae sunt completo esse desierunt, in elementa ipsa resolutae. Spiritus autem, qui per praesentiam divinitatis ubique est, nec localiter quoquam descendere potest in sua incorporali substantia atque invisibili, dicitur tamen descendisse super Dominum in specie corporali sicut columba: eo videlicet quod ad plenitudinem Spiritus sancti, quam semper habuit, demonstrandam, vera illa columba licet noviter facta, super eum insederit juxta illud propheticum: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me: ad annuntiandum mansuetis misit me. Unde et bene in hujusmodi ave, quae prae caeteris in tantum blanda et mansueta esse creditur, ut iracundiae felle carere dicatur. Quanta mansuetudine vel innocentia iste Agnus Dei, sicut de ipso Baptista protestatur, praeminuerit, universa ejus opera loquuntur atque praecepta, quae tantam suavitatem redolent charitatis, ut nec inimicis liceat irasci. Nec putandum est ita Spiritum sanctum in specie columbae visum esse, ut ullatenus ei incorporaretur, aut in personam uniretur; sed solummodo ea usum esse pro signo, sicut et linguis illis igneis, quibus super apostolos ostensus est. Unde, et beatus meminit Augustinus, nunquam Spiritum sanctum Patre minorem dici legimus, secundum aliquem unionem naturae: cum tamen Filius secundum humanitatis assumptionem, Patrem se majorem esse testetur. Columba super Dominum insidente, et eum a caeteris distinguente, et tanquam digito suo, qui Spiritus intelligitur, Patre ipsum demonstrante, vox desuper Patris audita est. Quae quidem vox in persona Patris in aere facta est sive per angelum, sive quocunque alio modo formata. Non enim Pater corpus habet, aut ipsum unquam assumit, ut corporalibus instrumentis ipse vocem formare possit. Diligenter vero dictum est, non in quo placuit, sed in quo complacuit, ut non solum caput ipsum sibi placere insinuet, sed cum ipso etiam ac per ipsum membra ejus grata sibi denuntiet.

Restat denique tertiam Dominicae manifestationis apparitionem, in miraculo scilicet nuptiarum, breviter comprehendere. De quo quidem Joannes refert, quod post vocationem Philippi die tertio, ab hac videlicet ejus vocatione nuptiae factae sunt, ad quas Jesus et discipuli ejus convocati fuerunt. Quod autem Dominus ad nuptias venire dignatus est, et eas tam praesentia sui, quam beneficio miraculi decorare, eorum haeresim patenter damnat qui nuptias damnant. Sunt nonnulli clericorum, qui hoc ipsum Domini factum in exemplum trahentes, moleste sustinent, et graviter ferunt, quod ad convivium nuptiarum sanctorum auctoritas Patrum parcere decrevit atque inhibere, non quidem attendentes Dominus qua illud ratione gesserit, et quod opportune hoc etiam postmodum interdictum sit. Non ut carnalibus escis se compleret, venit quippe ad nuptias Dominus, qui nulla tentatione commoveri poterat, sed ut praesentia sui magis sanctificaret, et ipsum, de nuptiis, ut dicitur, sponsum magnitudine miraculi ad se traheret, et nuptiarum copulam non esse improbandam, virgo ipse probaret. Si quis igitur clericorum tantae opportunitatis occasionem se habere confidit, accedat intrepidus: gerat quae Christus, et ei indulgemus. Cum autem vita hominis tentatio sit, et inter epulas maxime sobrietas pereat, honestas periclitetur, luxuria convalescat: tanto haec convivia amplius vitanda sunt, quanto eorum vitam in virtutibus praeminere decet. Quod vero aquis in vinum conversis convivas Dominus refecit, patenter ostendit nequaquam ex indigentia cibi se ad nuptias venisse, sed quasi more illorum qui symbola conferunt plus illic posuisse, quam sumpsisse. Ipse quippe est, qui nihil gratis accipit, teste Apostolo qui ait: Beatius est dare magis quam accipere.

Quantum igitur praesenti solemnitati universa debeat Ecclesia, ex his quae dicta sunt attendat. Magos primitias gentium nova hodie stella quasi quodam praedicationis modo ad fidem convertit, et ad Christum adduxit. Unde nos qui de gentibus vocati venimus, hanc praecipue festivitatem tanquam nostrae conversionis exordium celebremus. In baptismo etiam Christi ipsum totius christianitatis initium nobis commendatum veneremur. Honor denique nuptiis exhibitus per ipsum, magnum est solatium infirmitati conjugatorum. Bene omnia fecit, et benedictus in saecula sit. Amen.

SERMO V. IN PURIFICATIONE SANCTAE MARIAE.

Cum essemus parvuli, Apostolus ait, sub elementis mundi eramus servientes. At, ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege; ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem: Abba, Pater. Itaque, jam non est servus sed Filius. Quod si Filius, et haeres per Deum. Quanta perfectione doctrinae pariter et vitae Christiani debeant praeminere, praesens Scripturae locus patenter insinuat, plenitudinem temporis gratiae ab imperfectione praecedentium temporum et perfectionem Evangelii ab inchoatione distinguens legis. Cum essemus, inquit, parvuli, etc. Tota haec Epistola quae Galatis scripta est, ad eos specialiter intendit, qui de Judaismo conversi, pristinum onus legis reducere volebant, non arbitrantes sufficere ad salutem evangelicae doctrinae perfectionem. Quibus se connumerans Apostolus tanquam similiter conversus ait: Cum essemus parvuli, etc. Constat parvulos, cum ad disciplinam litterarum applicantur, prius litteralium elementorum figuras vel pronuntiationes addiscere, quam integras orationes valeant formare. Elementa itaque mundi hoc loco dicuntur imperfecta documenta legis, quae carnali populo et amatoribus mundi, tam doctrina quam vita parvulis, primo per Moysem lata est. Ut enim ad Hebraeos idem Apostolus scribit: Nihil ad perfectum adduxit lex, sed quod illius imperfectioni ad consummationem justitiae defuit, abundantia supplevit Evangelii. Unde et Novum Testamentum discipulis Dominus tradens: Nisi abundaverit, inquit, justitia vestra, etc.. Bene etiam documenta legis rudi populo data, litteris comparantur potius quam dictionibus, vel orationibus. Litterae quippe carent significatione. Et intellectus legis tanquam litterae occidentis mysticis obumbratus verbis, rudi illi populo non patuit. Verba itaque legis quasi litteras Judaei habuerunt, quia in eis spiritales et mysticos sensus non intellexerunt, in quibus praecipue utilitas consistit intelligentiae. Quae quidem spiritalis intelligentia legis spiritus vitae est in rotis, sine qua lex ipsa litterae comparatur occidenti. Qui enim solo litterae sensu contenti sunt, et in hoc justitiae finem sibi constituunt, ipsam sibi litteram in mortem convertunt. Ut enim beatus meminit Hieronymus:« Timere servorum est, amare filiorum.» Sub elementis istis serviunt qui timore poenarum in lege constitutarum, cum dicitur: Dentem pro dente, etc.., ad obedientiam coguntur ut servi, non amore ducuntur ut filii. Unde et post modum ipse Apostolus duo Testamenta per Agar ancillam, et Saram liberam distinguens, illud in servitute, istud in libertate declarat populum Deo generare, et quasi ad obediendum ei creare. Unde et illud servitutis, hoc Testamentum dicitur libertatis: illud timoris, hoc amoris: illud inchoationis, hoc perfectionis. De qua nunc perfectione subjungit: At, ubi venit plenitudo temporis. Plenitudinem temporis perfectam mundi aetatem dicit, post illud tempus parvulorum quod praemisit. Non enim jam parvuli vita vel doctrina Christiani dicendi sunt, sicut illi fuerunt. Dicitur etiam plenitudo temporis consummatio eorum, quae promissa fuerant de adventu Christi. Quale est illud Jacobi patriarchae: Non auferetur sceptrum de Juda, etc.. Et illud in Daniele de numero hebdomadum annorum, et de institutionis defectu vel sacrificii, quando inungetur Sanctus sanctorum. Haec ergo plenitudo quasi quidam est defectus legis, ut cum ritus ejus deficeret, et Moyses defunctus esset, Evangelium legi, et verus Josue succederet Moysi, ut consummarentur in istis quae incoepta fuerant in illis. Ubi venit. inquit. Nam etsi Deus quod promittit differat, nullatenus tardat, sed singula tempora sic disponit, ut in eis peragat quod promittit. Hinc et Habacuc dicit: Si moram fecerit, exspecta eum, quia veniens veniet, et non tardabit. Longe ante adventum Christi, de ipso promissum id fuerat. Aliud est itaque moram facere, aliud tardare. Moram quippe facere est differre per aliquod temporis spatium quod faciendum est. Tardare vero proprie dicitur, cum differtur aliquid, quando debere fieri videtur. Deus itaque, etsi differat implere quod promittit, tardare nullatenus potest, quia non segnius id agit quam debet. Quod patenter et in geminatione illa monstratur qua dicitur: Quia veniens veniet, hoc est, indilate et absque impedimento, cum opportuerit, id aget. Sollicitus de nostra salute Dominus non tardat implere promissum, prout nobis judicat necessarium. Utinam sic et de illa solliciti, ad obediendum sine tarditate essemus prompti!

Misit Deus Filium suum, videlicet Pater. Pater quippe, sicut a nullo est, sicta nullo mitti potest. Filius vero, vel Spiritus sanctus ab illo mitti ad nos dicuntur, cum aliquid pro nobis vel in nobis agunt: quia, sicut ab ipso habent esse, ita et ab ipso quod faciunt habent facere. Quod et patenter Filius tam de ipso quam de Spiritu profitetur, dicens: A me ipso non loquor, vel: A me ipso facio nihil. Et rursum de Spiritu: Non enim loquitur a semetipso. Suum, inquit, hoc est proprium et consubstantialem, non adoptivum. Factum ex muliere, quia temporalem secundum humanitatem, quam assumpsit de matre qui natus est; non factus secundum aeternitatem, quam habet ex Patre. Quidam hoc loco natum ex muliere potius quam factum ex muliere dicunt. Sed diligentius Apostolus factum quam natum hoc loco dixit, ut hanc nativitatem ab illa, quae de Patre est, patenter distingueret, cum eam temporalem his verbis ostenderet. Beda super Lucam: Beatus venter qui te portavit, etc.. Neque enim audiendi sunt qui legendum putant, natum ex muliere, factum sub lege, sed factum ex muliere. In utero virginati carnem non de nihilo, non aliunde, sed materna traxit ex carne. Alioquin, nec Filius hominis diceretur, qui originem non haberet ex homine. Ne parum videretur pro nobis actum ad humilitatis exemplum, quod de inferiori sexu Dominus est incarnatus, additur quod etiam sub lege factus, hoc est, obedientiam legis non necessitate, sed dispensatione complens. Non enim in eo erant peccata, cui legis sacramenta essent necessaria. Circumcisus tamen est more aliorum, et cum hostiis templo praesentatus, et more feminarum mater ejus purificationem observavit legalem, in qua nihil purificandum fuerat purgandum. Quae enim virgo de Spiritu sancto concepit et peperit, nihil legi debebat in ritu purificationis.

Quod igitur evangelista dicit: Dies purgationis ejus, in qua, ut dictum est, nihil culpae purgandum fuerat in lege, ritum, non effectum purgationis, purgationem vocavit. Qui profecto ritus in lege sancitus, cum his tantum mulieribus injungatur, quae suscepto viri semine pepererunt, patenter ostenditur, nequaquam subjacere huic legi, quae virgo concepit et peperit. Quod insuper dicitur, adaperiens vulvam, nihil ad eam pertinere censetur, cujus integritas nulla est apertione dissoluta. Ille quippe clauso utero matris est natus, qui clausis januis, postmodum ad discipulos est ingressus. Sic ergo mater, sicut et Filius, legem in sacramentis tenuit, non aliqua, ut dictum est, necessitate, sed magna humilitatis dispensatione. Nec solum sub lege divina obtemperando facti sunt, verum etiam sub humana. De matre quippe legimus, quod cum viro profecta est Bethlehem, ut persolvendi census Caesaris susciperet legem: ac sub illa profectione cum ibi morarentur, ipsa peperit unigenitum. Qui etiam postmodum non solum, ut dictum est, legi Dei, sed etiam legi obtemperans mundi, censum Caesari persolvit, quem et persolvere caeteros admonuit, dicens: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo. Scriptum in Matthaeo: Cum venissent Capharnaum, accesserunt qui didragma exigebant ad Petrum, et dixerunt: Magister vester non solvit didragma? At ille: Etiam. Et cum intrasset in domum, praevenit eum Jesus, dicens: Quid tibi videtur, Simon? reges terrae a quibus accipiunt tributum vel censum, a filiis suis an ab alienis? At ille dixit: Ab alienis. Dixit illi Jesus: Ergo liberi sunt filii. Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare et mitte hamum. Et eum piscem qui primus ascenderit tolle: et aperto ore ejus, invenies staterem: illum sumens, da eis pro me et pro te.

Bene ergo factus sub lege dicitur, qui cum nihil penitus legi deberet, sub lege tamen tam Dei quam saeculi sese humiliavit, et Filius Dei pariter et hominis tam Deo quam homini se per legem subjecit: ne quis forte per elationis timorem, cujuscunque potestatis contemneret praelationem. Ecce, fratres, a censu vel tributo saecularium potestatum liberos non absolvit, qui sibi libertatem vindicare voluit. Filii hominum sumus, et de servili conditione, vel vilissima plebe Deo nos ipsi mancipavimus, et propitios in hoc terrenos dominos habuimus, qui cum suae dominationis dispendio manumissos dedicaverunt Deo, et ejus dominium praetulerunt proprio. Ipsi domini nostri, cum ante nos venerint, submissis capitibus habitum nostrum venerantes, Deum in nobis adorant. Securi jam supplicationem illorum suscipimus, ad quorum conspectum prius trepidabamus. Tanquam dominos suos ipsi nos recognoscunt, quorum grave dominium fugientes, necessitate magis quam voluntate hanc fortasse libertatem elegimus. A lege saeculi et intolerabili jugo liberati, illius suave jugum et onus leve suscepimus, cui servire regnare est. Magna haec dignitas, et egregia libertas, si non tam corporalis sit quam spiritalis, nec tam servitutem hominum fugiamus quam vitiorum. Non enim turpe est aut damnosum hominibus servire, sed vitiis; nec istam tollere servitutem, sed illam Dominus venit. Quem nec Apostolus dicit sub lege factum, ut eos qui sub lege erant redimeret. Quid est hoc, fratres, quod legis suscepit, et sic onus ab eo liberavit, et ut nobis parceret, sibi non pepercit? Quae ista, quaeso, vel ratio fuit, ut non in se illam prius quassaret, et sic postmodum proprio exemplo nos ab ea liberaret? Attendite ergo summi consiliarii summum consilium, et supernae sapientiae magnum providentiae profundum. Certe, si legis onus suscipere renuerit, de qua ipse ait: Usque ad Joannem lex et prophetae, videretur eam tanquam non a Deo datam improbare, nec tam eam pro ejus inutilitate, quam pro difficultate praeceptorum a se removere. Unde illud est in homelia Joannis episcopi de proditione Judae: Ubi vis paremus tibi manducare pascha? Non illud quod nostrum est, sed Judaeorum. Illud quidem discipuli praeparabant, istud autem quod nostrum est ipse constituit. Sed ipse factus est pascha. Et cur illud manducavit? Quia omnia quae legis sunt adimplevit. Nam quando baptizabatur dicebat: Sic enim decet nos implere omnem justitiam. Item, Deus Filium suum misit natum de muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, et ipsi legi requiem daret: et ut nemo dicat quia ideo eam evacuavit, quia eam complere ut molestam et arduam non valuit, ipse prius eam complevit, et sic fecit requiescere.

Factus est itaque sub lege, ut sic competentius nos liberaret a lege, et de servitute legis in libertatem transferret Evangelii, et de timore servorum in amorem traduceret filiorum. Liber quippe est, quem timor ad serviendum non cogit, sed ad obediendum amor spontaneum facit. Quae duo diligenter idem Apostolus attendens, et libertatem filiorum, quorum perfecta charitas foras mittit timorem, a conditione servorum distinguens, quodam loco Romanis scribit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis in quo clamamus: Abba, Pater. Et in hac ipsa Epistola: Vos, inquit, in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut teipsum. Attendite, fratres, quod cum dixisset: In libertatem vocavit nos Deus, statim adjecit, tantum ne libertatem detis in occasionem carnis. Tanquam si diceret: Hoc unum in hac obedientia libertatis providentes, ne forte quia legis poenam non timemus, occasionem de impunitate sumentes, securius carni serviamus, et libertas corporalis deleat spiritalem. Quam et alibi praeveniens occasionem, Romanis dicebat: Peccatum vobis non dominabitur. Non enim sub lege estis, sed sub gratia. Quid ergo? Peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit! Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? Quibus patenter verbis dedecorosam et damnosam inhibet servitutem peccati, qui hominibus servire saepe jubet. Quale est illud: Omnis anima sublimioribus potestatibus subdita sit. Non est enim potestas nisi a Deo Et rursum: Servus vocatus es? non sit tibi curae: sed si potes liber fieri, magis utere. Qui enim in Domino vocatus est, servus est; Christi pretio empti estis, nolite fieri servi hominum. Quo enim expeditius Deo deservire possimus, minus hominum servitutem appetere debemus. Quam utique si jam incurrimus, injustum est ut debitum eis servitium subtrahamus, cum quo servitus Christi humilius conservatur. Hinc iterum dicit: Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore in simplicitate cordis vestri sicut Christo: non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes; sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo, cum bona voluntate servientes sicut Domino, et non hominibus Cum enim propter Deum homini servitur, Deo magis quam homini servitium impenditur. Unde scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Quod ut liberum possit esse servitium, ipse Dominus sub lege factus nos a servitute legis redemit, ut adoptionem filiorum reciperemus. Filius Dei, fratres, facere venit, et ut nos in filios sublimaret de servis. Unde et evangelista meminit dicens: In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri. Propter quam causam, ut hic idem Apostolus ad Hebraeos scribit, non confunditur fratres eos vocare, dicens ad Patrem: Nuntiabo nomen tuum fratribus meis. Et in Evangelio ad Mariam loquitur: Vade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum. Qui et omnino servorum nomen a filiis removens juxta illud Isaiae: Et servos suos vocabit alio nomine, ait illis: Jam non dicam vos servos, sed amicos. Hoc quippe sunt amici Christi, quod filii Dei, amore justitiae magis quam timore poenae Deo subjecti. Haec vera libertas de qua ipsemet dicit: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis. Moyses quanquam fidelis in domo Dei, sicut ipse Apostolus Hebraeis scribit, tamen famulus ejus, non filius erat, nec liberare potuit qui servitutem legis attulit.

Christus vero factus pro nobis maledictus, sicut factus sub lege, nos a maledicto legis, et ejus intolerabili jugo, quod suscepit, absolvit. Factus est pro nobis maledictum secundum legem, dum ignominiosum crucis patibulum sustinuit, quod in maledictionem, hoc est poenam reorum, maximeque blasphemorum lex instituerat. Hanc ergo legis maledictionem, hoc est poenam subiens, ab universo legis maledicto nos absolvit, ut jam nemo nostrum quidquid delinquat, propter praeceptum legis debeat puniri; magisque saeculi leges ad vindictam malorum sunt reservatae, quam lex divina, et instituta Caesaris potius quam Dei: ne videlicet superbus ille Judaeorum populus habeat aliquid unde possit gloriari. Has tamen saeculi leges nequaquam jussas, sed permissas Christianis intelligimus, ut misericordiae locus reservetur. Quod nequaquam in lege licebat, quae ad vindictas omnes ex praecepto cogebat, cum nullum vindictae praeceptum, sed misericordiae tantum Novum habeat Testamentum, nec timore poenae, sed amore justitiae malitiam reprimit. Nemo quippe tam innocens est dicendus, qui timore, non voluntate a malo cessat, magisque animi quam corporis esse malitia est dicenda; sicut virtutes vel vitia ad animum tantum, non ad corpus pertinent. Ut ergo veros innocentes Christus efficeret, necessitatem in voluntatem, et timorem convertit in amorem. Quem videlicet amorem per hoc plurimum ampliavit, atque ad perfectum duxit, quod onus legis voluit suscipere, a quo nos venerat liberare: tanquam per hoc nobis propitius magis factus quam sibi. Unde nunc recte dicitur, sub lege factus, qui legi non erat obnoxius, ut a servitute legis redimeret, quos in Dei filios adoptaret. Ipse quippe unigenitus Dei solus ejus est filius naturalis atque consubstantialis, cujus summa bonitas, cum fratres habere non posset proprios, quaesivit adoptivos; nec solus haereditatem Patris habere voluit, qui cohaeredes sibi fecit. Quomodo autem hanc adoptionem filiorum Deus compleret, post missionem Filii adnectit Apostolus missionem Spiritus sancti- ut nihil Pater consubstantiale habuerit quod nobis per gratiam non impertierit, tam videlicet proprium Filium quam Spiritum sanctum ad nos dirigens. Et de Filio quidem ipse Apostolus ad Romanos dixerat: Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam Filio suo proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Tanquam si diceret: Qui post tantum donum noluit dare donum. Nunc vero cum dicitur non solum Filius, sed et Spiritus ad nos missus, maxima circa nos divinae bonitatis sollicitudo monstratur, qui nihil proprium habuit per naturam, quod non communicaret nobis per gratiam. Misit primo Filium suum, hoc est coaeternam sibi sapientiam, cujus doctrina nos instrueret, ubi salutis summa consisteret. De quo et alibi scriptum est: Erat lux vera, quae illuminat, etc.. Misit et Spiritum sanctum, hoc est sui castum nobis infudit amorem, quo sincere eum diligeremus propter ipsum, nec tam in eo commoda nostra quam ejus gloriam, et honorem quaerentes.

Hunc Spiritum et ipse Filius tanquam suum dedit. Unde et discipulis insufflans ait: Accipite Spiritum sanctum. Hunc et ipse qui misit, ait: Cum assumptus fuero, mittam eum ad vos. Hic amor cum nos voluntarie operari facit quod Filius docuit, nos adoptat in filios, quos timore poenae non constringit ut servos. Unde nunc dicitur: Quoniam nunc estis, hoc est ad efficiendum id quod jam estis, missus est Spiritus, hoc est, charitas Dei diffusa est in cordibus nostris. Spiritum, inquit, Filii sui, ut sicut ille naturalis Filius per dilectionem Patris obtemperat, factus obediens usque ad mortem, sic et nos adoptivi pro nostro faciamus modulo. Clamantem Abba, hoc est recognoscere firmiter nos facientem, quod eum magis pro Patre quam pro Domino habeamus, reverentia filiali, non timore servili obedientes. Abba, Hebraicum nomen vel Syrum, id est quod Graece vel Latine pater dicitur. Ne igitur haec filiorum adoptio ad solos eos pertinere videretur, quibus de Judaismo conversis superius dixerat: Cum essemus parvuli, etc., ponit diversa nomina linguarum, quibus nunc in diversis terris invocatur Deus, qui prius in Judaea tantum habebatur notus. Itaque, quia videlicet Spiritum Filii sui nobis dedit, jam non est aliquis nostrum servus per Deum, quia neminem jam cogit obedire timore poenarum, sed amore spontaneos ducit: Quod si filius, inquit, et haeres. Servus quippe non manet in domo in aeternum, nec perpetuam haereditatis possessionem meretur, quamvis non omnino mercede privetur. Scimus et Judaeos nullam de obedientia sua in coelestibus promissionis remunerationem accepisse, sed tantum abundantiam terrenorum in mercedem eis constitutam esse, quos timor servos, non amor faciebat filios. Ut autem nos homines efficeret filios Dei, et cohaeredes suos in regno Patris, id est Dei filios, fieri dignatus est Filius hominis, ut nostrae particeps infirmitatis communicaret nobis suae fortitudinem aeternitatis, et cum ad ima descenderet, nos ad sublimia sublevaret. Felix commercium nobis, Domine, non tibi, participans nostra, communicans tua, infirmus factus, ut nos fortes efficeremur.

In hujus tantae gratiae typum, qua de Adam secundo fuerat Ecclesia formanda, de costa primi Adae ita est femina creata, ut pro costa Dominus nequaquam in vero costam reportaret, sed pro costa carnem suppleret. Quid enim costa, quae est osseae naturae, nisi fortitudinem, vel quid caro mollis nisi debilitatem figurat? Cum ergo de costa viri mulier creatur, et caro pro costa suppletur, unde vir infirmatus est, inde femina fortis facta est: quia nostrae infirmitatis in Christo susceptio nostra facta fortitudo, et unde ille est infirmatus, nos fortes, ut dictum est, facti sumus. Et haec quidem costa de Adam dormiente in mulierem est traducta, quia memoria Dominicae passionis ad omnia pro ipso toleranda, fortes nos facit, et unde ipso pro nobis obdormivit in morte, inde nos in praeceptis suis facit vigilare, tanquam illud semper cum Propheta dicentes: Quid retribuam Domino, pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo. Calicem salutaris accepit, qui passioni communicat Christi. Ex qua et ipse Jesus, hoc est Salutaris sive Salvator est dictus, quia per eam nos salvavit, quam sustinuit. In hoc maxime Christo pro nobis mortuo vicem reddimus, dum usque ad mortem pro eo dimicamus: illud totum implentes quod possumus. Unde et ipsemet ait: Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Sed, quia haec virtus non est ex nobis, ipse est invocandus ut hanc nobis conferat, qui exemplo suae passionis nos ad eam invitat. Ipse nomen dicitur Dei, qui plenam ejus notitiam mundo attulit. Nomine quippe suo res quaelibet declaratur, et quodammodo dignoscitur. Quaedam nobis tribuit Deus, quaedam retribuit. Nos vero nihil ei possumus tribuere, sed nonnihil retribuere. Ipse quippe est, qui operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate. Ipse nos praevenit ut velimus, ipse nos subsequitur ut possimus; et ipsam voluntatem quam inspirat, adjuvat ne deficiat, voluntatem qua mereamur gratis tribuit, et ipsa merita, quae in nobis efficit, remunerat retributione mercedis. Non enim in nobis remunerat, nisi dona sua, ut tam meritum quam retributio non ex nobis sit, sed ex se nobis ipso. Ipse nobis tribuat per quod mereamur, cujus est retribuere cum meruerimus. Ipse nos offerat Patri suo, cui hodierna die cum nostrae carnis substantia praesentatus est in templo. Ipse quod fidelibus promisit, in nobis compleat; unusquisque nostrum qui eum exspectat, cum beato Simeone dicere queat: Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace. Amen.

SERMO VI. IN SEPTUAGESIMA.

Ecclesiastes ad hujus vitae vanitatem et inconstantiam contemnendam nos adhortans ait: Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa sub coelo. Et post aliqua, quid nobis in hac mutabilitate et incertitudine vitae sit faciendum vel exspectandum supponit, dicens: Tempus flendi, et tempus ridendi. Tempus plangendi et tempus saltandi. Omnia, inquit, sub coelo tempus habent, hoc est temporaliter mutantur, et more temporis incessanter defluunt. Sub coelo, inquit, non super coelum: quia hic vanitas, ibi veritas: hic defectus, ibi perennitas: hic incerta prosperitas et miseriae semper laetitia permista, ibi sicut indeficiens, ita et inaestimabilis felicitas. Suis, inquit, spatiis universa transeunt, quia quo majus spatium vitae quilibet habuit, tanto brevius est habiturus, et singulorum vita quanto longior exstitit, tanto brevior est futura, et suis incrementis semper ad defectum properat. Id quoque ipsum, quod vita dicitur, ita miseriis est implicitum, ut mors potius quam vita sit dicendum; defectus, non profectus sit appellandum: nocti potius quam diei, moerori magis quam gaudio sit comparandum. Quod philosophi mundi, mundum maxime contemnentes, adeo censuerunt, ut cum se multis annis vixisse cernerent, eos tantum dies ascriberent vitae suae, quos se sine molestia recordabantur egisse: vix in centum annis invenientes duos dies, quos ipsi morientes sepulturae suae titulo inscriberent, cum dierum vitae numerum assignarent. Jacob patriarcha, verior Dei philosophus quam mundi, interrogatus a Pharaone quot vitae dies haberet, cum rex eum conspiceret longaevum, respondit: Dies peregrinationis vitae meae centum triginta annorum sunt. In qua quidem interrogatione vel responsione diligenter nobis intuendum est, quod cum homo gentilis, quasi verae vitae ignarus, de diebus vitae requireret, nequaquam homo sanctus vitam istam reputans vitam suam, peregrinationem vitae potius quam vitam censuit appellandam esse. Ut enim Apostolus ait: Dum sumus in corpore, peregrinamur a Deo,, et per exsilium properamus ad patriam, et quasi per mortem festinamus ad vitam. Quibus idem alibi Apostolus ait: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens: quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Abscondita, inquit, est vita fidelium, sicut manifesta vita reproborum, qui hoc exsilium pro patria ducunt, et quasi concives jumentorum, tam corpore quam mente in terram proni, nequaquam quae sursum sunt quaerunt, nec concives esse satagunt angelorum. Terra quippe ista brutis animalibus pro patria, et vita praesens eorum est propria, ad quam solam ipsa constat esse creata tam corpore quam anima hic desitura. Horum igitur recte concives dicendi sunt, qui sensibus magis quam ratione reguntur, et coelestium obliti ad quae sunt conditi, solis inhiant terrenis, pecudes magis quam homines vocandi. Qui tanto ardentius vitae hujus amaritudinem appetunt, quanto futurae dulcedinem minus advertunt. Ad quam ille vehementer suspirabat inter regias epulas, qui dicebat: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! Timentibus Deum potius quam mundum, et animae magis quam corporis damnum. Haec dulcedo dicitur abscondita, tanquam eis solis in futurum reposita et reservata, non pro reprobis communicanda.

Hoc illud est manna absconditum quod in Apocalypsi legimus a Domino fidelibus promissum: Vincenti, inquit, dabo manna absconditum, hoc est coelestis panis refectionem. In cujus typum corporale manna refecit in deserto populum, cujus satietatem is quoque, ut diximus, confidenter exspectabat cum diceret: Satiabor cum apparuerit gloria tua. Quibus utique hic se semper esurire demonstrat, ut ibi satiari mereatur, juxta illud Veritatis: Beati qui nunc esuritis, quia saturabimini. Cum apparuerit, inquit, gloria tua, satiabor, quia cum de ipsa visione, quae nunc latet, me refeceris, nihil superest requirendum, quousque donec perveniam; quantiscunque interim deliciis affluam, semper mendicum me recognoscam. Qui et alibi ad patriae suae beatitudinem totis votis anhelans, et vitae praesentis exsilium deplorans, ingemiscit dicens: Heu mihi! quia incolatus meus prolongatus est: habitavi cum habitantibus Cedar; multum incola fuit anima mea. Tanquam si diceret: Vae mihi peregrinanti in hujus exsilio vitae, et tam tarde ad patriam venienti! Quid enim est incolatus, nisi peregrinatio extra proprium solum? Unde et exsilium meminimus dictum. Prolongatum itaque suum dolet incolatum, quia praesentem vitam, qua, dum sumus in corpore, peregrinamur a Deo, et tanquam exsules patriam desideramus, qui, ut ait Apostolus, non habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus; sicut et ipse qui dicebat: Cupio[ Vulg. desiderium habens] dissolvi, et esse cum Christo, gravius sustinemus, et longiorem quam vellemus esse, cum quaerimus quanto ad illam, quae sine fine est, citius pervenire cupimus. Nec solum hanc vitam peregrinationi, verum etiam tenebris comparans, quo graviorem eam demonstret: Habitavi, inquit, cum habitantibus Cedar, hoc est cum his qui in tenebris commorantur. Cedar quippe interpretatur tenebrae. Et comparatione supernae claritatis, tenebrae dicendus est status vitae praesentis, et nox potius quam dies appellandus. Unde et longae peregrinationis gravamen replicans, adhuc ingemiscit dicens: Multum incola fuit anima mea. Ac si aperte dicat: Multum hic et diu me peregrinari doleo, qui alibi patriam recognosco.

In cujus profecto peregrinationis et patriae figuram ipse Israelitici populi longe postmodum per Babylonios captivati deplorationem describens, ait: Super flumina Babylonis illic sedimus, et flevimus, dum recordaremur Sion. In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra, etc.. Duae quippe sunt electorum et reproborum civitates, quae hoc loco sub specie Jerusalem et Babylonis describuntur. Altera hic prosperatur, quae reproborum est, et Babylonia dicitur. Altera hic jugiter per illum afflicta tanto amplius ad supernae pacis visionem anhelat, quanto graviores pressuras hic tolerat. De hac itaque vita fideles ad supernam mentis oculos erigentes, et tanquam de exsilio ad patriam suspirantes, et de captivitate Babylonica liberati, ad libertatem civitatis suae Jerusalem semper anhelant hi, quorum nunc persona psalmus iste compositus, ipsos ad modum exsulum deplorantes inducit, cum ait: Super flumina Babylonis, etc. Flumina Babylonis vitia sunt, quibus consentiendo si quis ea intraverit, ad Babyloniam, id est confusionem defluit, quia damnationem incurrit. Habet quoque civitas electorum propria flumina, de quibus scriptum est: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Et rursum: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Ad differentiam igitur horum bonorum fluminum, noxia flumina sunt Babylonis dicta, sicut est gulositas, luxuria, avaritia et his similia. Quae utique tanquam flumina Babylonis fideles attendentes, nequaquam haec per consensum intrant: sed quasi desuper sedendo premunt, dum eorum motus quasi quosdam intumescentes fluctus in seipsis reprimunt, contrariis virtutibus quasi quibusdam navigii remis ipsos ne praevaleant contendentes. Sic igitur super flumina pestifera sedentes, quae tanquam obstaculum et impedimentum maximum ad transitum patriae conspiciunt more captivorum, in recordatione illius a qua se adhuc differri dolent, flere memorantur, cum dicitur: Et flevimus, dum recordaremur tui, Sion.

Sion mons est, in quo civitas Jerusalem sita est. Per hunc ergo montem celsitudo supernae patriae, in qua est Jerusalem, id est continua visio verapacis, exprimitur. Cujus desiderio fideles accensi ad illam jugiter quasi flentes suspirant, et de hac valle lacrymarum tanquam de captivitate Babylonica, quo amplius conscendere cupiunt, differri ab illa gravius gemunt. Ordo congruus prius sedere super flumina, et postmodum fletus referuntur lamenta, quia nemo dum vitiis subjicitur, et voluptatibus subjugatur, erigere se per desiderium ad supernam valet civitatem: nec nisi prius a malo declinemus, bonis faciendis operam damus. Quantum autem voluptates saeculi fugiant electi, ne libidinibus depressus animus minus se attollere ad superna valeat, sequentia declarant: In salicibus, inquiunt, in medio ejus suspendimus organa nostra. Salices infructuosae sunt arbores, et in humidis locis abundant, ubi diabolus, quasi sus immunda, volutatur et quiescit; qui loca inaquosa perambulans requiem non invenit. Unde bene in descriptione Behemot dicitur: Sub umbra dormivit in secreto calami, in locis humentibus. Infructuosae itaque reproborum mentes, in fluxu carnalium voluptatum radicatae, salices sunt in medio Babylonis plantatae, et carnalis concupiscentiae vitiis irretitae, atque in profundo vitiorum, quod Babylonis intelligatur medium, jam submersae. Inter tales electi conversantes, quandiu praesens vita tanquam area quaedam grana simul continet et paleas, suspendunt organa sua; dum fletibus magis et lamentis vacantes, a canticis exsultationis cessant, tam aerumnas suas vel dilationem patriae, quam aliorum mortem deflentes. Ut autem organa sua inter tales suspendant, hoc est a vocibus gaudii cessent, ne illas in terra maledictionis deponant, quas coelo potius reservandas judicant, subinferunt: Quia illic, etc. Hoc est, qui nos captivaverant, nobis insultantes, et solemnitatum nostrarum celebrationem irridentes, tanquam Deus quem colimus nos de manibus eorum liberare non possit. Interrogaverunt nos verba cantionum, hoc est, illudentes improperabant nobis, ut nunc quoque cantaremus more pristino. Ac si aperte dicerent, causam hujus rei manifestam esse, quia vanis canticis illi nos constat deseruisse, de cujus plurimum confitebamus ope. Unde et has laudes divinas non tam cantica quam cantilenas et figmenta quaedam judicant appellandas.

Satellites isti praedonesque Babylonici, per quos captivamur, et de amoenitate paradisi, quo quiete vix unus tanquam de terrena Jerusalem in has miserias dejecti sumus, daemones intelliguntur. De quibus adhuc subditur: Et qui abduxerunt nos, hoc est ab illa nos excusserunt amoenitate, dicebant, subaudis: Hymnum cantate nobis de canticis Sion. Quod est dicere: Laudem illam Dei, quam dicebatis Jerusalem in illis canticis vestris, ad nos convertite: tanquam divino cultu derelicto daemonibus serviendo, qui subjectis promittunt quae dare non possunt. Quorum unus in tantam prorupit insaniam, ut ipsi fidelium capiti dicere auderet: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Quorum quidem illusioni competenter respondent electi, et eorum electionem manifesta refellunt oratione, dicentes: Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? Hoc illud est Veritatis documentum, quo fidelibus praecipit: Nolite sanctum dare canibus, nec margaritas vestras spargatis ante porcos, quia immundis et irrisoribus divinorum verborum, et more canum ad hoc oblatrantibus, non sunt eloquia committenda divina, ne vilescere videantur irrisa. Terram alienam dicit infidelium vitam a sorte fidelium exclusam, et daemonibus magis quam Deo subjectam. In hac itaque tam manifesta daemonum possessione laudes Dei penitus sunt reticendae, et lamenta potius assumenda quam cantica. Quibus, ut dictum est, lamentis non solum patriae dilationem in miseriis hujus peregrinationis deploremus, sed magis diabolicas fraudes, per quas tot miseri deluduntur.

Hic tempus flendi nobis debetur, alibi ridendi promittitur. De quo et Ecclesiastes post illa, quae in exordio sermonis praemisimus, verba, subjecit post aliqua: Tempus flendi, et tempus ridendi. Tempus plangendi, et tempus saltandi. Prius inquit flendi sive plangendi, et postmodum ridendi seu saltandi: quia deplorandae sunt praesentes miseriae, ut de his liberatis verae succedant gaudia laetitiae. Unde et Psalmista: Qui seminant in lacrymis, in gaudio[ Vulg. exsultatione] metent. Quod per semetipsam Veritas: Beati qui nunc fletis, quia ridebitis. Beati eritis cum vos oderint homines, et exprobraverint propter Filium hominis: gaudete in illa die, et exsultate. Ecce enim merces vestra multa est in coelo. Verumtamen vae vobis divitibus, qui habetis consolationem vestram. Vae vobis saturati, quia esurietis. Vae vobis qui ridetis nunc, quoniam lugebitis et flebitis. Vae vobis, cum benedixerint vobis omnes homines. Et alibi hanc reproborum et electorum sortem distinguens: Mundus, inquit, gaudebit, vos autem contristabimini; sed tristitia vestra vertetur in gaudium. Quam mox tristitiam et subsecuturum gaudium in comparationem mulieris parientis conferens, ait: Mulier cum parit, tristitiam habet. Cum autem perperit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium. Quid enim partus mulieris cum dolore parientis, nisi opera fortia sunt animae fidelis, quae per filium magis quam per filiam designantur? Haec illa sunt fidelium semina de quibus supra meminimus: Qui seminant in lacrymis, hoc est in hujus vitae pressuris tanquam hicme quae colligant in aestate. Seminemus et nos, charissimi, flentes, quae metamus ridentes. Ad quod nos praecipue ipsa quoque praesentis temporis institutio admonet, quod in lamentis poenitentiae praevenit laetitiam resurrectionis dominicae. Ubi et illae speciales gaudii voces: Alleluia, etc., Gloria in excelsis Deo, subtractae, moeroris potius quam laetitiae tempus istud insinuant esse, et planctus magis quam cantici. In quo ad modum captivorum, quos diximus, organa nostra suspendentes, et a canticis cessantes, moerori magis quam exsultationi vacare nos convenit, semper attendentes exsilium quod sustinemus, et ad patriam suspirantes, ad quam creati sumus. Cujus quidem patriae felicitas in resurrectione capitis membris est exhibita, sed nondum in ipsis completa. Unde tanto ardentius nos convenit ad illam suspirare, quanto certius in capite novimus hanc completam esse; ut nec post luctum poenitentiae perfectis desint dilationis lacrymae dissolvi cupientibus, et cum Christo esse. Totum itaque tempus vitae praesentis in lacrymis deducendis vel poenitentiae vel dilationis, sicut est praedictum, hoc temporis intercapedo; a praesenti scilicet die usque ad octavas Paschae, unde ipsa dicta est septuagesima, nobis figurat. Quid enim dies octavus Dominicam resurrectionem subsequens, nisi communem fidelium exprimit resurrectionem? Quae tanto securius exspectatur a membris, quanto illa certius in capite praecessit. Cujus desiderium ipse sic in nobis semper augeat, ut de hac peregrinatione ad patriam, de hac valle lacrymarum ad supernae felicitatis trahat gaudium. Amen.

SERMO VII. IN RAMIS PALMARUM.

Hodierna solemnitas et tanquam imperialis pompae triumphalis jucunditas, qua Dei Filius regio more a turbis est susceptus, et tanquam filius David recognitus et salutatus, longe antea fuit ab ipso David prophetata, exhortante nos ad eam revelatione prophetica: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Haec est dies quam fecit Dominus, exsultemus, et laetemur in ea. O Domine, salvum me fac, o Domine, bene prosperare: benedictus qui venit in nomine Domini. Benediximus vobis de domo Domini; Deus Dominus, et illuxit nobis. Constituite diem solemnem in condensis usque ad cornu altaris Quos enim aedificantes hoc loco dicit, nisi sacerdotes Judaici populi, qui subjectos per fidem Christi aedificare deberent in templum Dei? Hoc ipsum destruere nitebantur fundamentum, in quo erigendum fuerat aedificium. Ut enim Apostolus ait: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Haec est illa petra, in cujus fide fundata perseverat Ecclesia, sicut et ipse Petro ait, cui eam commisit. Hic est lapis sine manibus de monte abscisus, qui hoc loco ab aedificantibus dicitur reprobatus, a turbis hodie recognitus est et susceptus: ut cum aedificatores respueruent, aedificandi susciperent; et excaecatis magistris, illuminarentur discipuli, et in condemnationem seniorum resonarent pueri laudem Dei. Referente Joanne, novimus quod hodie Jerosolymis multa jam erat turba non solum ex Judaeis, verumetiam ex gentibus, qui convenerant ad proximam Paschae solemnitatem. Sic enim de gentilibus et ipse adjecit: Erant autem gentiles quidam ex his qui ascenderant, ut adorarent in die festo. Hi ergo accesserunt ad Philippum, qui erat a Bethsaida Galilaeae, et rogabant eum dicentes: Domine, volumus Jesum videre. Venit Philippus, et dicit Andreae. Andreas rursus et Philippus dixerunt Jesu. Jesus autem respondit eis, dicens: Venit hora ut clarificetur Filius hominis.

Ab his itaque gentilibus pariter et plebe Judaica Dominus hodie susceptus, tanquam lapis reprobatus ab aedificantibus in caput anguli est a Domino constitutus: sicut de illo lapide sine manibus absciso dictum est, quod in montem magnum cresceret et universam terram impleret. In angulo domus duo parietes conveniunt, nec nisi conventu duorum angulus fieri potest. Novimus in Ecclesia, quae domus Dei est ex Judaeis et gentibus congregata, quasi duos parietes sibi convenientes erigi, sicut hodie coeptum esse legimus. Unde et ipse Dominus ait: Venit hora ut clarificetur Filius hominis. Tanquam si diceret: Jam est incoeptum de multiplicatione fidelium in utroque populo, per quod maxime Filius hominis sit postmodum glorificandus, ut dum a principibus Judaeorum reprobatur, ab universo mundo suscipiatur. Factus est itaque in caput anguli, hoc est a Domino constitutus, ut in hac junctura duorum parietum, tanquam in angulo quodam convenientium ipse fidelibus praesit universis, sicut caput in corpore caeteris membris, et tanquam una persona ex ipso fiat Ecclesia, in qua ipse sit caput, et illa corpus. Hoc et ipse Dominus hodie per semetipsum declaravit, cum Jerosolymam veniens tam asinae primum quam pullo postmodum insedit. Asina quippe mater pulli fidelis est populus primo ad Christum ex Judaeis conversus, sicut apostoli et caeteri fideles in primitiva Ecclesia, qui postmodum sua praedicatione gentilem populum ad fidem convertendo, tanquam mater illum pariendo genuerunt Deo. Quorum unus ex eis dicebat: Filioli mei, quos adhuc parturio, donec Christus formetur in vobis. Et iterum: In Christo enim Jesu per Evangelium ego vos genui. Sedere autem Christum super utrumque populum, est eis tanquam equitem et rectorem praesidere, et eos quos justificat per gratiam inhabitare. Unde et in Proverbiis anima justi sedes dicitur sapientiae, hoc est habitatio Christi, quia sapientia dicitur Dei. Cum his, super quos sedet, Jerosolymam venit, quia eos tantummodo quibus hic regendo praesidet ad coelestem Jerusalem aeternae pacis visionem introducit. Hos quoque duos populos per asinam et pullum Jacob patriarcha designavit, cum in typo Christi Judam filium suum, de quo ipse ortus est, benedicens ait: Et ipse erit exspectatio gentium, ligans ad vineam pullum suum, et ad vitem, o fili mi, asinam suam. Ipse quippe Dominus discipulis ait: Ego sum vitis, et vos palmites. Ad vitem itaque, hoc est ad teipsum, Domine Jesus, asina est ligata, et ad vineam pullus, hoc est ad palmites ipsius vitis: quia tu, Domine, propria praedicatione primos ex Judaeis fideles tibi copulasti, per quos et postmodum gentiles convertisti, et eis aggregasti, qui tuam minime viderunt in carne praesentiam.

Hoc ipsum igitur quod tam asinae quam pullo Dominus insidens exhibuit, hoc praesens versiculus Psalmi, longe ante praecinit, dicens: Hic factus est in caput anguli, hoc est constitutus a Deo in caput, ut diximus, duorum parietum, in una domo Dei sibi conjunctorum. A quo vero tam magnum quid factum sit, supponitur cum dicitur: A Domino factum est istud. In quo patenter ostendit frustra eos laborasse, qui quod disposuerat Deus nitebantur evertere. Unde et in mortem ejus conspirati dicebant: Videtis quia nihil proficimus. Ecce mundus totus post eum abiit. Et est mirabile in oculis nostris. Quid enim mirabilius in oculis hominum, quam divinae dispositionis profundum, de quo ipse ait: In judicium ego veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant? Ecce doctores legis quem in lege promissum exspectabant venturum, venientem tanquam incognitum reprobaverunt. Erraverunt magistri, in quo non erraverunt discipuli. Caecitas ex parte facta est in Israel, ut plenitudo gentium subintraret. Fracti sunt olivae rami naturales, ut silvestris insereretur oleaster. Peculiaris ille quondam Dei populus ex magna parte Deum reprobando meruit reprobari a Deo, et quasi filius alienatis, in eorum locum successerunt alieni. Quod altissimum Dei consilium in tantam admirationem venit mentibus fidelium, ut ipse Apostolus super hoc exclamans dicat: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? Ad hujus temporis plenitudinem gratiae exsultare admonemur, et laetari, cum dicitur: Haec est dies Tanquam si diceret: Hoc est illud tempus fidelibus optatum, quod per semetipsum Dominus copia replevit omnium bonorum. Exsultemus, inquit, et laetemur. Ingeminat gaudium, praevidens in duobus populis Ecclesiae crementum. Ad hanc itaque temporis gratiam totis votis ipse psalmographus anhelans, in quam suam et omnium fidelium salutem exspectabat futuram. exorat dicens: O Domine, salvum me fac Me, inquam, qui te recognosco, qui in te solum tanquam omnium Jesum, id est Salvatorem, spem totam constituo; quantacunque caecitate populus meus sit percutiendus. Et ut salvum facias, bene prosperare. Hoc est, prospere agas in omnibus quae disponis, tuae voluntati obtemperantibus sibi causa salutis aeternae. Quantum autem prosperari debeat in his quae agit, demonstrat cum supponit: Benedictus qui venit in nomine Domini. Benedictus, inquit, hoc est a Deo sanctificatus, et ex utero matris omnibus donis Spiritus sancti consummatus. In nomine Domini, sicut et ipse ait: Ego veni in nomine Patris mei: et alius veniet in nomine suo, et eum suscipietis. In nomine Patris venit, qui non propriam gloriam, sed Patris quaerit; nec tam nosci vult ut honoretur, quam eum cognosci facit ut glorificetur. Qui venturus est, inquit, quoniam tempore prophetiae hoc erat futurum, quod in nostro novimus esse completum.

Adeo autem ad praesentem diem psalmus iste pertinet, ut haec ipsa verba psalmi populus hodie acclamaverit in laudem Domini. Unde et Matthaeus meminit: Turbae autem quae praecedebant, et quae sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David: Benedictus qui venit in nomine Domini. Hinc et Hieronymus Damaso De Osanna scribit his verbis:« Ipsa Hebraea verba ponenda sunt: in CXVII psalmo, ubi nos legimus: O Domine, salvum me fac, etc., in Hebraeo legitur: Anna Adonai, Osianna, etc. Et quia Osianna, quod nos corrupte propter ignorantiam dicimus Osanna, salvifica, sive salvum me fac, exprimatur, omnium interpretatione signatum est.» Et post aliqua:« Hebraei habent interjectionem, ut quando volunt Dominum deprecari, dicant: Anna, Domine, quod Septuaginta interpretati sunt: O Domine. Osi ergo salvifica interpretantur, anna interjectio deprecantis est. Si ex duobus velis compositum verbum facere, dices Osianna, sive ut nos loquimur Osanna, media vocali littera elisa.» Item:« Ubi nos legimus in Latino: O Domine, salvum me fac, o Domine, bene prosperare, juxta Hebraeum legere possumus: Obsecro, Domine, salvum me fac, obsecro, Domine, prosperare. Matthaeus, qui Hebraeo sermone scripsit, ita posuit: Osanna barrama, id est Osanna in excelsis.» Tale est ergo juxta Hieronymum: Osanna in excelsis, tanquam si diceret: Precamur, Domine, ut veram nobis salutem conferas in coelis.

Benediximus vobis. Post benedictionem salvationis Domini, qui factus est in caput anguli, ad benedictionem quoque membrorum tanquam duorum parietum ad eum conjunctorum convertens verba, dicit Psalmista: Vobis de domo Domini existentibus, et in ea tanquam duobus erectis parietibus, vobis, inquam, benediximus, etc., hoc est: Pro sanctificatione vestra, et Ecclesiae multiplicatione futura, nos prophetae Domini saepe rogavimus, et tanquam de re jam completa certi, eum laudavimus. In hujus typo futurae benedictionis super utrumque populum, Jacob patriarcha filios Joseph, Ephraim, et Manasse, manibus cancellatis, hoc est in modum crucis obligatis, legitur benedixisse. Ubi quidem patenter innuitur utriusque populi salvationem futuram in Christi consistere passione, et hanc benedictionem tam ipsi Jacob, quam Isaac et Abrahae in eorum semine promissam esse. Ac ne forte quisquam quaereret a propheta tam longe ante adventum Christi existente, quis hoc ei caeterisque revelaverit de longinquo, tanta caecitate in Israel facta de proximo, ut subintraret gentium plenitudo, quasi respondens ait: Ipse idem Dominus, qui nunc per semetipsum apparens istos illuminavit, nobis quoque super hoc longe ante illuxit. Constituite diem solemnem.

His praemissis, quasi conclusionem supponit, qui nos exhortatur ad solemnitatem praesentis diei, tanquam sic inferens dicat: Quandoquidem ita Dominus in duobus populis Ecclesiam multiplicavit in figura, quorum qui praecedebant et qui sequebantur hodie Dominum suscepisse referuntur et benedixisse. Igitur et quicunque fideles in memoria tanti beneficii gratias acturi: Constituite diem solemnem in condensis, hoc est in magna multitudine populi, et quasi densitate quadam spiritalium arborum incomparabilibus illis ramis palmarum vel olivarum, quas hodie populus accepit, significatarum. Quid enim illi rami vel frondes de arboribus avulsae praetendebant, nisi utriusque populi aggregationem de massa peccatorum assumptam? In quorum repraesentationem, populus fidelium hodierna die arborum ramis vel frondibus, quas gestavit, totam Ecclesiam usque ad altare, quasi frutetorum replent densitate, ut juxta litteram quoque videatur accipi quod dicitur: In condensis usque ad cornu altaris. Mystice autem cornu altaris dicitur sacrificium Christi. Per altare quippe sacrificium, per cornu altaris extremitas ejus intelligitur. Sacrificium itaque Christi, quod veteri sacrificio legis successit, per cornu altaris figuratur, cum sit extremum hoc sacrificium, et suprema hostia complens caeteras. In cornu quoque altaris, tanquam in angulo quodam, duo altaris latera sibi junguntur: ut quemadmodum Christum factum superius diximus in capite anguli, ad quem duo populi junguntur; ita etiam dicamus ad sacrificium Christi duos ritus sacrificii convenire, sacrificii sancti Melchisedech in pane et vino, et sacrificii legis in carnalibus hostiis. Utraque quippe sacrificia in figura nostri praecesserunt, et in significatione illius convenerunt. Constat etiam animalia cornuta, cum in transgressum pugnae venerunt, vim maximam et robur pugnandi in rigore et fortitudine cornuum habere. Cum igitur Christus, pro nobis, immolatus virtute hujus sacrificii diabolum straverit, quasi cornu suo eum vulneravit, atque vulneratum dejecit.

Bene itaque per cornu altaris, sacrificium Christi tanquam vituli nostri figuratur, cum hoc efficax et forte, ut dictum est, fuerit in pugna, corneum magis dicendum quam carneum; rigidum, non molle; robustum, non debile. Usque ad hoc cornu altaris celebratio nostrae porrigitur solemnitatis, cum tantae victimae dignitate festivitates decorantur Christianae. Ad hoc cornu altaris specialiter hodierna solemnitas pervenit, cum in ejus missa primum Christi passio recitatur, qua pro nobis ipse est immolatus. Hac die Dominus Jerosolymam veniens passioni se obtulit, decima videlicet tunc die mensis, sicut ex Evangelio perpenditur Joannis. Ibi quippe habemus quod post resurrectionem Lazari, Judaeis in mortem Domini jam omnino conspiratis, ipse Dominus jam non palam ambulabat apud eos, sed abiit in regionem juxta desertum, in civitatem quae dicitur Ephrem, et ibi morabatur cum discipulis suis. Deinde, cum jam pascha proximum esset, venit Bethaniam ante sex dies paschae, quasi ad victimam verus agnus accedens, capiendus in pascha ut immolaretur. Inde in crastinum veniens Jerosolymam susceptus est hodie a turbis, et tanquam rex Israel, et David regius haeres recognitus et salutatus. Quinto itaque die ante illud pascha Judaeorum, hoc est hodie, qui decimus dies mensis hujus, venit rex in Jerusalem. Pascha enim celebratur in quarto decimo die. Decimo autem voluit ideo ingredi, quia ita praefiguratum erat in lege, ubi praecipitur: Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum per familias et domos suas. Et paulo post: Et servabitis eum usque ad quartam decimam diem mensis hujus. Immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam. Decima autem die mensis primi, agnus qui in pascha immolaretur domum introduci jussus est, quia Dominus decima die ejusdem mensis, hoc est ante quinque dies paschae, in civitatem in qua pateretur erat ingressurus. Hanc igitur diem secundum mysterium legis competenter elegit, qua se, ut dictum est, offerret passioni, quam antea nonnunquam refugerat sese abscondendo, vel tentus a Judaeis libere per medium eorum transeundo, vel frequenter ab eis declinando, quia nondum venerat ejus hora. Qua profecto die quo magis honorifice suscipi voluit a turbis, et ingressus templum ejecit inde libere omnes vendentes et ementes, et mensas nummulariorum, et cathedras vendentium columbas evertit, et his expulsis, accedentes ad eum caecos et claudos in ipso templo sanavit, eo amplius invidiam perversorum contra se commovit, ut quod jamdudum voluerant perficere maturarent, et ab eo daretur facultas, in quibus praecesserat voluntas. Ipse quippe est, qui ait: Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam. Nemo quippe vim ei facere potuit, ut tanquam invitum et coactum occidere, vel etiam comprehendere posset. Ut autem majori incitarentur invidia, qui de morte Domini jam tractabant, et Deo magis indignarentur, quo amplius eum honorari viderent, tantum sibi honoris hodie permisit exhiberi, quantum nulli regum legimus exhibitum. Ut enim de divinis laudibus taceamus, et ramos vel frondes quos in via sternebant praetereamus, quam mirabilis fuit illa singularitas honoris, qua plurima turba sub pedibus vilium jumentorum prosternebant vestimenta, nec pedibus illis, quibus ipsa Dominum bajulabat, contingi tolerabant! In quo nec modicum advertendum est mysterium. Quibus enim coelestis praesidet diis nequaquam terram suis contingunt pedibus, quia quorum desiderium conversatur in coelis, eorum affectus non adhaerent terrenis; nec animos suos dejiciunt in caducis, qui sursum Christum quaerentes solis inhiant aeternis. Quos ut imitari possimus, rogamus te, Domine Jesu, ut nos quoque tua facias jumenta, quibus in fidem et regendo digneris praeesse, Salvator mundi, cui dicitur in alio psalmo: Homines et jumenta salvabis, Domine, quemadmodum multiplicasti misericordiam tuam, Deus. Amen.

SERMO VIII IN EADEM DIE

Erat autem spelunca et lapis superpositus, et ait Jesus: Tollite lapidem, etc.. Miserationes Domini universis operibus ejus Psalmista praeferens ait: Et miserationes ejus super omnia opera ejus. Miserationum itaque Domini recordantes, tanto hinc eum amplius glorificare debemus, quanto haec ejus opera caeteris praeesse, et magis necessaria nobis cognoscimus esse. Unde et a turbis hodie meruit honorari, maxime quod moerentium sororum Lazari miseratus, suscitatum eis reddidit fratrem jam in monumento quatuor dies habentem. Ut enim Joannes scribit, propter hoc hodie turba ei obvia venit, quoniam hoc audierant factum. Ad quod tanquam hodiernae festivitatis originem oculos mentis reducentes, tanto diligentius ejus mysterium intueri debemus, quanto haec magna Domini misericordia majorem tribuit peccatoribus consolationem. Tres quippe mortuos a Domino legimus suscitatos, quibus universa peccatorum genera doctores nostri dixerunt figurari. Suscitavit enim filiam archisynagogi adhuc in domo jacentem antequam foras efferretur; suscitavit filium viduae extra portam civitatis Naim jam deportatum; suscitavit et hunc, de quo nunc nobis sermo est, videlicet Lazarum, cum jam in monumento quatuor dies haberet: unde et quatriduanus mortuus dicitur. Tres igitur isti mortui tria peccantium genera signant, qui per praesentiam divinam inspirante gratia reviviscere dicuntur: et felicius isti a morte animae, quam illi a morte corporis per Dominum suscitantur.

Puella quidem mortua, quae adhuc in domo tenebatur clausa quando est suscitata, illos significat peccatores, quorum peccata, mente tantum concepta, nondum per operationem exterius sunt progressa. Juvenis autem extra portam delatus eos significat, quorum peccata jam in effectum proruperunt, ut videri jam ab omnibus possint. Lazarus vero, non solum sepultus verum etiam quatriduanus, eos significat, qui longa consuetudine peccandi magna peccatorum mole premuntur, et divinae consuetudinis exemplo, alios etiam corrumpunt: unde et foetere dicuntur. Tres itaque mortes animae, tres isti mortui, ut diximus, designant: peccatum scilicet cogitationis, hoc est contemptum Dei adhuc in mente latentem, nondum progressum in operationem; et peccatum operationis, hoc est jam per operationem apparens, atque peccatum consuetudinis, et jamdudum in operatione habitum. Haec tria genera peccatorum tanquam tres animae mortes in capite I psalmi a beato viro dicuntur removeri, cum talis ipse describitur, qui non abierit in consilio impiorum, non steterit in via peccatorum, non sederit in cathedra derisorum. At quoniam resurrectio Lazari ad praesentem, ut diximus, solemnitatem maxime pertinere dignoscitur, mysterium ejus sermo noster ut coepimus prosequatur. Quod ut faciat diligentius, paulo historia altius replicetur.

Refert itaque Joannes, quod, cum facta essent encaenia in Jerosolymis, et ibi esset Dominus Jesus, et quaererent eum Judaei apprehendere, exiit de manibus eorum, et abiit iterum trans Jordanem, ubi fuerat Joannes baptizans, et mansit illic. Et tunc, Lazaro jam languente, miserunt ad eum sorores ejus Maria et Martha, dicentes: Domine, quem amas infirmatur. Quo audito, mansit Dominus in eodem loco duobus diebus. Deinde, cum dixisset discipulis Lazarum interim mortuum esse, venit Bethaniam cum ipsis, et invenit Lazarum quatuor dies jam in monumento habentem. Et suscitaturus mortuum, pervenit ad sepulcrum. Erat autem, ut diximus, spelunca et lapis superpositus ei. Et ait Jesus: Tollite lapidem. Ut ergo tulerunt lapidem, voce magna clamavit Jesus: Lazare, veni foras. Et statim prodiit qui fuerat mortuus, ligatus pedes et manus institis, et facies illius sudario erat ligata. Dicit eis Jesus: Solvite eum, et sinite abire. Multi ergo ex Judaeis, qui venerant ad Mariam, et viderant quae fecit, crediderunt in eum. Quidam autem ex ipsis abierunt ad Pharisaeos, et dixerunt eis quae fecit Jesus. Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus? quia hic homo multa signa facit. Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, etc. Ex quo profecto liquet, ex hoc denique miraculo adversus Dominum Judaeos maxime commotos fuisse, et in ejus nece ex tunc praecipue conspirasse: tanquam eum occidendo possint delere, per quem mortuos noverant suscitatos esse, quasi mortuus non posset resurgere post triduum, qui quatriduanum suscitaverat Lazarum. Cujus quidem resuscitatio tanto diligentius descripta est ab Evangelista, quanto plenius nostrae salutis continet mysteria, quos quotidie divina misericordia felicius, ut diximus, resuscitat a morte animae, quam tunc et semel Lazarum a corporis morte. Lazarus quippe, ut diximus, jam sepultus et quatriduanus mortuus, illum significat peccatorem, qui longa consuetudine peccati interim dejectus est in profundum, ut in illo profundo tanquam in sepulcro putrescat quatriduanus, nec se tantum perimens, verum etiam alios exemplo quasi foetore quodam suae putredinis corrumpens. Unde et bene foetere describitur quasi quatriduanus. Quatuor enim dies quos in monumento habuit, universitatem peccatorum exprimunt, quibus quisque pessimus est involutus, tanquam in illo profundo vitiorum sepultus, de quo scriptum est: Peccator cum in profundum vitiorum venerit, contemnet, quia cum in longa perstiterit consuetudine peccandi, quae jam ei facta est quasi altera natura, gravi jugo ipsum deprimit, salutiferas fidelium exhortationes vel divina monita respuens contemnit. Unde ipsi necessarium est, ut pro illius obstinatione devotio fidelium intercedat, ut interventu eorum divinae gratiae respectum assequatur, quo illi poenitentiae gemitus inspiretur, et conversus salvetur. Unde bene pro fratre Lazaro sanando sorores ejus intervenerunt, ejus infirmitatem Domino nuntiando. Quem ad subveniendum invitantes, satis hoc esse censuerunt, ut Domino nuntiarent amici sui mortem, et propriam de infirmitate fratris desolationem. Sic enim mandantes dixerunt: Domine, ecce quem amas infirmatur; nec addiderunt: Veni et cura eum; nec tam orando quam nuntiando quod volebant postulaverunt. Satis enim crediderunt Domino nuntiare anxietatem amici sui, atque suam; tanquam illud proverbium attendentes: Amicus et medicus in necessitate probantur. Unde satis aestimaverunt amicitiam fieri cum dicunt: Ecce quem amas. Magna fiducia earum in hac sua petitione plurimum nos confirmat, ut nihil haesitantes a Domino necessaria constanter postulemus. Interveniunt pro infirmo nondum mortuo, quia vivis adhuc, non defunctis supplicatio fidelium proficit ut salubrem poenitentiam habeant.

In Maria et Martha universi fideles comprehenduntur, tam contemplativae scilicet vitae quam activae: quarum orationes dum sibi conjunguntur, facile pro aliis quoque impetrant quae illi non merentur. Et notandum quod, adveniente Domino. Bethaniam, Martha occurrit illi. Maria autem domi sedebat. Ex quo diligenter activorum et contemplativorum vita describitur. Activi quippe sunt, qui circa proximi causam maxime occupati, temporalia bona procurant, ut habeant unde tribuant necessitatem patienti; et in exterioribus actionibus laborantes, illa implent opera misericordiae de quibus illis Dominus dicturus est: Esurivi, et dedistis mihi manducare, etc. Contemplativa vero est vita, quae amore Dei vehementer succensa, tanto sincerius ei vacat, et in ejus contemplationem, et status supernae vitae oculos meritis perfectius erigit, et eo magis in hac speculatione suspensa delectatur, quanto a curis saeculi amplius remota quiescit. Martha itaque, tanquam in exteriori administratione occupata, Domino venienti statim occurrit; Maria vero domi sedens quiescit, nequaquam istis visibilibus intenta bonis, sed supernis inhians gaudiis, quae nec oculus vidit, nec auris audivit. Quam etiam Evangelista in tantum quietem suam amare describit, ut nequaquam de domo egressa, nisi a Domino prius vocata, cum ei videlicet Martha diceret: Magister adest, et vocat te. Nonnunquam viri contemplativi de secreto intimae quietis, Deo inspirante, coguntur exire, et populo illo postulante, curis implicantur ecclesiasticis, sicut in beato factum est Martino. Quanto autem contemplativorum major religio ferventiori studio adhaeret Deo, tanto Mariae devotionem Evangelista magis commendans ait: Maria autem, cum venisset ubi erat Jesus, videns eum, cecidit ad pedes ejus. Et dixit ei: Domine, si fuisses hic, non esset mortuus frater meus. Jesus ergo, ut vidit eam plorantem, et Judaeos qui venerant cum ea plorantes, etc. Nequaquam enim Martha, quae Domino prior occurrerat, vel ad pedes ejus adorando prostrata, vel super fratre dicitur lacrymata. Prior ad Dominum Martha venit, quoniam activa vita, licet in meritis sit posterior, naturaliter tamen in ordine temporis est prior. Ut enim beatus meminit Gregorius a minimis quisque inchoat, ut ad majora perveniat. Et imperfectior activorum vita quaedam est fidelium inchoatio, in qua se prius exerceant, quam ad perfectionem contemplationis conscendant.

Quod vero Dominus Lazarum suscitaturus infremuisse spiritu, et seipsum turbasse dicitur, hoc in seipso exhibuit quod misericorditer in nobis agit. Quo enim quisque poenitens majora commiserit, magis horrore gehennae infremere ac turbari cogitur de peccatorum suorum magnitudine. Hic vero, qui quatriduanus mortuus dictus est, per hos quatuor dies, quos jam in morte habuerat, omni peccatorum genere contaminatus fuisse innuitur. In eo quippe tam cogitationis quam operationis peccatum praecedens in consuetudinem venerat, et tandem alios per exemplum corrumpendo, in morte pariter tam aliorum quam propria consummatum erat, primo, ut dictum est, in cogitatione, secundo habitum in opere, tertio dictum in consuetudine, quarto in aliorum corruptione. Quod vero Dominus interrogat: Ubi posuistis eum? tanquam ignorans sepulcri locum; hoc nobis insinuat, tales maxime a Deo ignorari, quorum opera magis improbat, juxta illud quod reprobis ait: Amen dico vobis, nescio vos. Primo lapidem praecipit tolli qui mortuum premit, ut sicut mortuus resurgere possit; quia talibus, ne de magnitudine peccatorum desperent, indulgentia Evangelii magis est praedicanda, quia dictum est adulterae: Vade, et amplius noli peccare, quam legis in lapide scriptae duritia in contaminationem inducenda. Hic itaque longa consuetudine peccandi detentus, et pravae consuetudinis jugo graviter depressus, atque in tantum libero arbitrio in ipso jam debilitato, ut non solum ad eum surgere non posset ut eum requireret, sed nec pro se orare satageret; venit ad eum misericors Dominus, cum ei gemitum poenitentiae inspirat, et viribus omnino destitutum erigat aegrotum. Ad quem voce magna clamans: Lazare, veni foras, ipso clamore insinuat, quam longe remotus hic ab eo absistat. Veni foras, inquit; hoc est, per temetipsum culpam, quae est in mente, propala confessione, et spiritali medico vulnus ostende, a quo suscipias cataplasma medicinae. Vocat Dominus Lazarum, cum peccatori salubris poenitentiae inspirat gemitum. In quo quidem gemitu mortuus reviviscit, quia mors animae, quod est peccatum, per eum abscedit. Quippe qua hora peccator ingemuerit peccatum suum, salvus erit. Et quia post poenitentiam confessio restat peccati, vocatus Lazarus foras exit, dum se poenitens per confessionem peccatorum prodit, et de profundo vitiorum tanquam de sepulcro surgit.

Sed quia hic talis excommunicari meruerat, et ab Ecclesia, expulsis vinculis anathematis, adhuc religatus erat pro tam manifestis criminibus suis, procedere dicitur ligatus pedes et manus, et sudario faciem involutus. Quislibet excommunicatus a praelatis, qui jam per poenitentiam et confessionem Deo sit reconciliatus, tamen ab ipsis Ecclesiae ministris anathematis vinculis est absolvendus: ut satisfactione peracta, consortium ei reddatur fidelium ab ipsis per quos fuerat exclusus. Pedes et manus ligatos habet, cui adhuc introitus Ecclesiae non est concessus, ut satisfactionis opera sint injuncta, quae pro qualitate vel quantitate peccatorum a praelatis sunt imponenda: ut sicut non est liber ad incedendum quo voluerit, ita nec ad operandum quod ipse decreverit. Qui enim diu male vivendo abusus est potestate sua, jam non proprio, sed alieno quod deliquit corrigere debet arbitrio, nec jam sui juris est in talibus agendis, sed alieni. Faciem quoque involutam habet, quia ante satisfactionis impletionem devotio poenitentis, et verus poenitentiae gemitus non potest cognosci. Per faciem quippe, qua quisque cognoscitur, notitia designatur. Faciem itaque poenitentis involutam aperiunt, qui ejus instituta satisfactione, ipsius, ut dictum est, devotionem cognosci faciunt, et reddendo ei Ecclesiam tanquam fidelem eum recognoscunt, qui eum habebant prius tanquam incognitum, et sicut ethnicum vel publicanum. Solvunt itaque discipuli resuscitatum a Domino, et liberum ire sinunt, qui prius extra Ecclesiam fuerat relegatus, dum introitum Ecclesiae, et consortium fidelium ei reddunt, et in arbitrio ejus proponunt quocunque vitae tramite velit ad Deum tendere, et quibus operibus id possit eligere. Et hoc est quod eis Dominus ait: Solvite eum, et sinite abire. Ecce Dominus mortuum corporaliter suscitando, discipuli suscitatum solvendo, multum meliorem tam suscitationem, quam solutionem justitiae nobis proponunt, prout exponendo prosecuti sumus.

Illud semel miraculum Dominus egit in corpore, quod multo felicius in animabus poenitentium agit quotidie. Reddidit Lazaro vitam, sed rursum morituro temporalem. Tribuit poenitentibus vitam, sed sine fine mansuram. Illud mirabile in oculis hominum, sed istud maximum judicio fidelium. Quo vero majus, eo appetendum amplius. Scriptum est hoc de Lazaro, non ipso Lazaro, sed[ nec] pro ipso, sed nobis, et pro nobis. Quaecunque, inquit Apostolus, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Semel vocavit Dominus Lazarum, et suscitatus est a morte corporali. Saepius nos vocat, ut melius resurgamus a morte animae. Semel ei dixit: Veni foras, et statim prodiit ad unum Domini praeceptum. Quotidie nos Dominus per Scripturam invitat ad confessionem, hortatur ad emendationem, promittit vitam quam dare paratus est nobis, qui mortem non vult peccatoris. Negligimus vocantem, spernimus invitantem, contemnimus promittentem. Inter Deum et diabolum tanquam inter patrem et hostem constituti, paternis monitibus ad vitam hostiles praeponimus ad mortem. Non ignoramus, inquit Apostolus, astutias Satanae; astutias, inquam, illas ejus maximas, quibus nos ad peccatum inducit, et ab emendatione retrahit. Peccatum suggerens, duobus nos exuit, quibus illi maxime potest resisti, timore scilicet ac pudore. Quod enim vitamus, aut timore cujusque damni, aut reverentia pudoris dimittimus. Honesti quippe viri plus quam rerum cavent detrimentum, sicut e converso inhonesti faciunt. Cum ergo Satanas quemlibet ad peccatum impellit, facile hoc efficit, si primo illum timore, ut diximus, et pudore privaverit. Cum autem id effecerit, eadem ei reddit quae prius abstulit, ut sic eum a confessione retrahat, et in peccato suo mori faciat. Tunc ei latenter susurrat in animo: Leves sunt sacerdotes, et difficillimum est compescere linguam. Si hoc vel illud talibus confitearis, secretum esse non poterit: et cum in notitiam venerit, imminebit periculum, vel incurres famae detrimentum, vel damnum te sustinere, vel confundi necesse est ex vilitate. Sic misero diabolus illudens, cum ea primum ei abstulerit, quae per peccatum vitare debuit, eadem postmodum ei reddidit, per quae ipsum in peccato detinere possit. Timet captivus temporale, non animae damnum. Erubescit homines, contemnit Deum. Pudet hoc in notitiam hominum venire, quod non puduit eum in conspectu Dei et totius curiae supernae committere. Formidat humanum judicium, qui non veretur divinum. De quo Apostolus ait: Horrendum est incidere in manus Dei viventis. Et per semetipsam Veritas: Nolite, inquit, eos timere qui occidunt corpus, animae vero non habent quid faciant; sed potius timete eum qui potest corpus et animam mittere in gehennam.

Sunt animae morbi, sicut et corporis. Et ideo divina pietatis medicos utrisque sanandis praevidit. Ipse quippe Dominus Jesus se spiritalem medicum appellans, ait: Non est opus valentibus medico, sed male habentibus. Hujus locum sacerdotes in Ecclesia tenent, quibus tanquam animarum medicis peccata confiteri debemus, ut ab eis satisfactionis cataplasma sumamus. Qui mortem corporis timet, qualicunque corporis parte patiatur quantumque secreta, quantum libet obscena, medico revelare, et ad curandum exponere non differt. Quaelibet dura, quaelibet aspera sustinet, ut mortem differat, non evadat. Quidquid pretiosum habet, dare non dubitat, ut ad modicum mortem hanc corporalem depellat. Quid ergo pro morte animae faciendum est, quantumcunque sit gravissima, sine magno labore, sine magnis sumptibus in perpetuum medicari potest. Nos ipsos Dominus, non nostra quaerit, nec nostris indiget qui omnia praebet. Ipse quippe est, cui dicitur: Bonorum meorum non eges. Apud eum quisque tanto major est, quanto apud se per humilitatem minor. Tanto magis justus, quanto proprio judicio magis reus. Tanto amplius ibi nostra tegimus, quanto hic ea promptius per confessionem propalamus. Ab hac itaque, fratres, nos retinentes, attendamus quod scriptum est: Est confusio adducens gloriam, et est confusio adducens peccatum. Et rursum: Veniensque Babylonem, ibi liberaberis. Confusio quippe duplex est erubescentiae: altera quidem salubris, cum erubescimus nos turpia commisisse in conspectu Dei; altera lethalis, cum magis homines quam Deum verentes ad confessionem venire nos pudet: vel quoties aliqua humilia propter Deum agere recusamus, ne viliores apud stultos habeamur. Haec profecto confusio est adducens peccatum, quia ne vilescamus hominibus, vilescere Deo sustinemus. Illa vero confusio veram nobis acquirit gloriam, qua vilescere hominibus non refugimus, ut gloriosi Deo efficiamur, et magni divino verius quam humano judicio simus. Ad hanc utique Babylonem, id est confusionem laudabilem, cum pervenerimus, ut de peccato scilicet erubescamus, ab ipso statim liberabimur, parati jam ad confessionem, et condignam satisfactionem. Unde et Psalmista: Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non abscondi. Dixi. Confitebor adversum me injustitiam meum, etc.. Delictum suum cognitum Deo facit, qui vicario ejus locum ipsius in Ecclesia tenenti confiteri peccatum nequaquam erubescit. Sicut enim ipse in membris suis persecutionem sustinere vel beneficium suscipere se testatur, dicens: Saule, Saule, quid me persequeris? Et: Quod uni ex minimis meis fecisti, mihi fecisti; ita et in vicariis suis sacerdotibus cognitum sibi fieri peccatum dicit. Quod statim Psalmographus exponens adnectit: Et injustitiam meam non abscondi, hoc est non solum opera, verum etiam meritis nequitiam in confessione accusans.

Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino. Hoc est stabilivi apud me, ac deliberavi injustitiam meam confiteri sacerdoti. Confitebor, inquit, adversum me, nullum alium in me inde accusans. Sunt enim nonnulli qui in sua confessione, ut suam minuant culpam, alios magis trahunt in culpam, dicentes, ad ea quae commiserunt ab aliis se inductos et quasi compulsos, sive diabolo, seu hominibus. Qualis quidem illa confessio fuit, cum ille in uxorem, illa in serpentem culpam retorquens, se magis excusare quam accusare videbatur. Unde et statim debitae poenae sententiam excipere meruerunt. Justus vero, qui sicut scriptum est, in primordio accusator est sui, quo se amplius accusat, eo se magis apud supremum ac misericordissimum Judicem excusat; et veniam impetrat se accusando, qui poenam incurreret se excusando. Ut enim Tullius in Rhetorica docet, confessio peccati, quae a judicibus poenam institutam suscepit, apud superiorem senatus potestatem indulgentiam potest assequi. Judices quippe a superiori potestate instituti, et legibus jurati, poenae sententiam non habent relaxare, sed inferre. Superior autem potestas, cujus est tam legem promulgare quam judices instituere, in arbitrio suo habet rigorem legis temperare, et poenas institutas misericorditer relaxare. Non enim super se habet potestatem quam metuat, ut non libere misericordiam cui decreverit impendat. Quanto magis summa illa coelestis potestas, quae de misericordia illa coelesti nos consulens ait: Euntes discite quid est: Misericordiam volo, et non sacrificium, et justitiam Dei plus quam holocausta. Justitiam Dei quasi propriam ejus dicit, quam ipse sibi, quod maxime suum est, et eum specialiter decet, reddit: tum ipse videlicet misericordiam impendit, quia maxime glorificandus est a nobis. Unde et idem Propheta: Et miserationes, inquit, super omnia opera ejus. Quum autem praemisisset: Dixi: Confitebor adversum me, etc., statim quasi Deo sibi apparente et appropinquante, sermonem ad eum convertit, et gratias agens dixit: Et tu remisisti impietatem peccati mei. Quisquis enim jam paratus est ad confessionem, et suscipiendam inde peccati satisfactionem, ex hoc statim suo proposito ita reconciliatus est Deo, ut si aliquo casu praeventus hoc implere praepediatur, nequaquam de ejus salute sit desperandum, cum in eo non remanet quod totis appetit desideriis.

Pro hac scilicet impietate remittenda sanctus etiam quilibet orat, tanto minus de se praesumens, quanto magis est humilis, et de se amplius sollicitus, attendens semper quod scriptum est: Beatus homo qui semper est pavidus. Orat, inquit, in tempore opportuno, et orationi congruo, hoc est in praesenti vita tentationibus et ignorantiis plena. Unde et illa est exhortatio apostolica: Qui stat, videat ne cadat. Qui etiam cum maximis praeemineret virtutibus, nec quid in se accusaret, conscientia ejus reperiret, nequaquam tamen in hoc se justum esse censuit, qui in judicio sui errare potuit. Sed neque meipsum, inquit, judico, hoc est in nullo propria me arguit conscientia; sed non in hoc justificatus sum, hoc est justus esse ideo dicendus non sum. Ut enim Salomon ait: Stultorum infinitus est numerus, et est via quae videtur homini justa: novissima autem ejus deducunt ad mortem. Et rursum: Quis poterit dicere: Mundum est cor meum, purus sum a peccato? In multis enim offendimus omnes. Denique quicunque infidelitate permanent, hoc eis accidit per errorem. Qui autem, ait, judicat me, Dominus est. Ac si diceret: Ille in judicio mei non errat, et qualis sim veraciter pensat, cujus oculis omnia nuda sunt et aperta. Quod si viri sancti tanto minus de se praesumunt, quanto humiliores fiunt, nec pro seipsis, quamvis justi sint, orare desistunt: quid nobis miseris faciendum est, quibus tanto amplius frequentanda est oratio, quanto nos magis recognoscimus reos? Tanto sollicitius ira Dei est placanda, quanto contra nos ejus indignatio magis est accensa? Quibus, ne quis forte desperet de venia, resuscitatio praedicta Lazari in exemplo mystico est proposita. Vocatus a Domino, statim est vivificatus? Vivificato dictum est ut prodiret, nullaque est mora retardatus. Progressus foras, et adhuc ligatus, confestim a discipulis est absolutus.

Oremus itaque, fratres, Dominum, ut quod tunc in corpore mortuo est actum, ipse compleat felicius in nostris mortuis animabus. Ipse per internam inspirationem verum poenitentiae gemitum immittat, quo poenitens vivificatus a morte animae resurgat. Ipse nos omni deposito pudore, ad confessionem promptos efficiat, qui hoc unum erubescere debemus, ne quid turpe in oculis ejus committamus. Ipse per Ecclesiae ministros ita nos absolvere dignetur, ut nullis deinceps peccatorum vinculis constringi mereamur. Ipse nos de peccatis ita hic satisfacere concedat, ut quid in futuro puniendum sit, judex ipse districtus non inveniat, spes nostra, salus nostra, cujus honor et imperium tam finem ignorat quam principium. Amen.

SERMO IX. IN EADEM DIE.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum. Media charitate constravit propter filias Jerusalem. Ferculum hoc loco a ferendo, id est portando, vehiculum dicitur, quasi lectica potentium vel infirmorum, qua molliter deferantur. Ligna Libani, duo ligna sunt crucis. Libanus quippe candidatio interpretatur. Ligna itaque crucis, ligna sunt candidationis et emundationis nostrae: quia in illis verus immolatus est Agnus, cujus sanguine a peccatis mundati sumus. Unde et Apocalypsis ita meminit: Hi sunt qui laverunt stolas suas et dealbaverunt eas in sanguine Agni. Haec ligna Libani, ex quibus Dominica crux fuit composita cedrina; et ob hoc imputribilia esse dicuntur. Unde Hieronymus, in Cantico canticorum: Ferculum crucis secundum historiam, de lignis Libani cedrinis factum est. Quid autem per haec imputribilia ligna, nisi Dominicae passionis perpes memoria in cordibus fidelium est expressa? Quam praecipue nobis Dominus commendans ait: Hoc facite in meam commemorationem. Et Apostolus: Quotiescunque, inquit, manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat. Haec Domini passio dum per praedicatores annuntiatur, quasi quodam ferculo atque vehiculo crucis verus Salomon per mundum defertur.

Crux itaque, duobus lignis composita, vehiculum est Salomonis. Qui dum crucifixus praedicatur, in ipsa cruce tanquam vehiculo, ut dictum est, quodam ubique circumfertur. Hoc vehiculum ipse sibi Salomon fecit, qui bonis operibus Judaeos in invidiam accendens, ipsos ad hoc commovit ut eum crucifigerent. Quod nequaquam factum est per illorum coactionem, sed tantummodo per ejus praemissionem, atque optimam ipsius dispensationem. Ipse quippe est qui ait: Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam. Et rursum: Potestatem habeo ponendi animam meam, etc. Ferculi columnas ipse idem fecit argenteas, quae sunt apostolicae praedicationis eloquia, et de ore ipsius accepta documenta. De quibus eloquiis Psalmista praedixerat: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum. Casta eorum praedicatio dicitur, quia sicut unus eorum dicit, non erant adulterantes verbum Dei, quia praedicationem suam gratis impendebant: non spe alicujus terreni lucri vendere intendebant, nec se in pretio more adulterarum sive meretricum ponebant. Argentea dicuntur apostolicae praedicationis verba, quia claritatem habent intelligentiae, non obscuritatem velaminis, sicut lex et prophetiae, quae mysticis magis quam apertis utuntur verbis. Haec tanquam columnae ferculum sustentant, et Dominicam crucem corroborant, dum passionis Dominicae crucis virtutem annuntiant. Et quod dicunt eduxerunt. Unde bene per excellentiam eloquia dicuntur, quasi extra caeteras sacrae doctrinae locutiones, quibus sunt ex utilitate longe commodiores. Omnis quippe locutio ad intelligentiam est accommodata, et propter eam in auditore faciendam etiam reperta, et ad hoc unum instituta. Quaelibet itaque verba quo intelligibiliora sunt, et ita quod debent magis efficiunt, caeteris utique praeponenda sunt.

Sicut autem apostolicae praedicationis verba columnas ferculi diximus, sic et ipsos ex virtute verborum suorum, vel gratia miraculorum eis collata, qua corroborant sua dicta, columnas novimus appellatas. Unde et unus eorum, nomen cujus supra meminimus, Galatis scribit: Jacobus, et Cephas Joannes, qui videbantur columnae esse. Reclinatorium dicitur, non lectus in quo jacendo moriamur, sed loculus quidam in quem se reclinando qui sedent paululum quiescendo se refovent, et fatigatos se ad horam recreant. Reclinatorium igitur in ferculo a Salomone praeparatum, somnus est Dominicae mortis in cruce, de quo scriptum est: Et inclinato capite, tradidit spiritum. Hic somnus sicut velociter advenit, ita et velociter transiit. Scimus quippe Dominum hora sexta crucifixum, circa nonam expirasse, et Pilatum miratum fuisse quod tam celeriter obierit, antequam latrones fractis cruribus mori cogerentur. Velox quoque ad transeundum iste somnus fuit, quia cito Dominus resurrexit. Quasi ergo in reclinatorio Dominus obdormivit, quia mortis somnum velocem et transitorium habuit. Somno, qui maxime fessos recreat, mors fidelium comparatur, qui quanto amplius hic pro Deo laboraverunt, ad majorem requiem moriendo transire meruerunt. De hac igitur dormitione et matura ejus resurrectione Psalmista in ejus persona praedixerat: Ego dormivi, et soporatus sum, et exsurrexi. Dormit fidelis et separatur, quia moriendo ad illam requiem transit, qua maxime oblectatur, et eo jam Dei visione fruente, summum desiderium ipsius impletur. Unde et Hieronymus de praedicta Christi dormitione ait: Dormire Dei est, cum unigenitus Patris in assumpta carne mori pro nobis dignatus est. Quibus mors recte dulcis somnus praedictus est, ipso dicente per Jeremiam:« Ideo quasi ex somno excitatus sum, et vidi, et somnus meus dulcis est mihi.» Aureum dicitur declinatorium Salomonis, quia cum sit pretiosa mors sanctorum in conspectu Domini, pretiosissima dicenda est Christi, quem non solummodo sanctum, verum etiam constat esse Sanctum sanctorum. Quanti quippe pretii mors illa est dicenda, quae in nostrae redemptionis pretium data, vitam omnibus emit, et paradisi januam aperuit? Unde bene hoc singulare pretium excellentiori metallo est comparatum, ubi reclinatorium est descriptum aureum.

Ad quod denique reclinatorium ipsius, Salomon purpureum aptasse memoratur ascensum: et horum media, tam reclinatorium scilicet quam ascensus purpurei, interposita charitate constravisse, et tanquam haec sibi conjunxerit illius interpositione. Ascensus iste purpureus ad illud reclinatorium jam in Christo completum, nobis etiam ab ipso est factus; cum per ejus exemplum et exhortationem malis resistimus usque ad sanguinis effusionem, et sic tanquam purpureum ascensum ad supernae quietis, quo jam ille praecessit, pervenimus reclinatorium. Sed quia humanae infirmitatis non est mortem excipere, sed naturaliter fugere, charitate media hic ascensus et illud reclinatorium sibi conjunguntur, quia nullus hominum in tanto agone persisteret, ut illuc perveniret, nisi charitas, quae omnia suffert, omnia sustinet, interveniret. Denique cum adjungit propter filias Jerusalem hunc ascensum ad reclinatorium fieri, vel media eorum charitate consterni, patenter innuit per hanc charitatis interpositionem, hoc tam arduo ascensu illuc conscendere nostram infirmitatem. Quod enim filias dicit potius quam filios, ex infirmiori sexu humanam exprimit imbecillitatem. Sicut filiae Babylonis animae intelliguntur reprobae, sic filiae Jerusalem electae. Duae quippe sunt istae civitates Dei et diaboli, quarum haec in malo, sicut illa generat in bono. Potest etiam quod dicitur, media charitate, accipi intransitive: ad eumdem casum, scilicet ablativum, sibi sociantur substantivum et adjectivum. Et tunc quidem ita est legendum, quod illum ascensum purpureum media charitate constravit, dum ejus videlicet gradibus eam interpositam inseruit. Tres quippe sunt gradus, quibus ad supernae quietis reclinatorium conscenditur: fides videlicet, charitas et spes. Primus itaque gradus fides est, secundus charitas, tertius spes habetur. Non enim recte speranda est illa felicitas, nec de ea confidendum, nisi cum eam ex charitate meruerimus: nec charitas haberi potest, nisi fide praeeunte, tanquam omnium bonorum fundamento. Charitas ergo his duobus extremis gradibus quasi media inseritur, quia de fide ad charitatem, de charitate ad spem, ut diximus, est procedendum. Quod quidem est ascensum illum purpureum media charitate consterni.

His igitur praemissis de illo sancto ferculo Salomonis, et reclinatorio aureo, et ascensu purpureo, filiabus Jerusalem per Christum praeparato, ipsae filiae consequenter invitantur egredi ad videndum ipsum Salomonem in diademate suo. Sic quippe subinfertur: Egredimini, filiae Sion, etc.. Ut enim in agone passionum viriliter pro Christo persistamus, ipse semper prae oculis est habendus, et ejus passio nobis semper esse debet in exemplo ne deficiamus. In cujus videlicet passionis recordatione, ipse corporis et sanguinis sui sacramenta frequentari praecepit in Ecclesia, unde et Apostolus: Dominus, inquit, Jesus qua nocte tradebatur accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit: Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur. Hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem: Quotiescunque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat. Sed quid prodest nobis hoc in nostram reducere vel aliorum memoriam, nisi sic ei compatiamur, sicut idem dicit Apostolus, ut et conglorificari resurgendo mereamur? Alioquin illud terribile judicium incurremus, quod ipse consequenter adnexuit, dicens: Itaque qui manducaverit vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. Per ascensum, ut dictum est, purpureum condescendendum nobis est ad reclinatorium aureum; quia nisi communicemus passioni Christi, participes non erimus suae resurrectionis. Quod ut eo trahente possimus, ipse manum porrigat, qui ut conscendamus invitat. Amen.

SERMO X. IN EADEM DIE.

Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate suo, quo coronavit eum mater sua in die desponsationis illius, et in die laetitiae cordis ejus. Quo egredi admoneantur filiae Sion, ipse textus Cantici canticorum ex illis quae praemissa sunt patenter insinuat. Cum enim dixisset: Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani, atque ipsum miraculum quam mirabile fuerit diligenter descripsisset, statim filias Sion egredi hortatur ad ipsum regem in hoc ferculo suo conspiciendum. Hae vero sunt ipsae, quas in proximo dixerat filias Jerusalem, cum ait: Media charitate constravit propter filias Jerusalem. Quas tanquam ad conscendendum in ipsum ferculum admonens, jubet eas egredi, ut in ipso ferculo rege conspecto ejus amore ad eum ascendere niterentur in ipsum ejus feretrum, hoc est ejus imitatione crucem ejus tollendo, sicut ipsemet admonet dicens: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me; hoc est passiones sustinens me imitetur. Filiae itaque Sion, id est Jerusalem, non Babylonis, fideles animae sunt, quae ad civitatem Dei tanquam cives pertinent, non diaboli. Has tanquam filias vera Jerusalem, hoc est mater Ecclesia Deo parit vel generat, dum eas praedicando instruit, vel baptizando regenerat. Unde et Apostolus tam matri quam patri se comparans ait: Filioli mei, quos adhuc parturio, donec Christus formetur in vobis. Et rursum: Nam etsi multos habetis paedagogos, sed non multos patres. In Christo enim Jesu per Evangelium ego vos genui. De hac matre nostra, cujus conversatio in coelis est, et per desiderium semper sursum inhabitat, idem Apostolus ait: Illa autem, quae sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater nostra.

Hujus itaque Sion praedictas filias Salomon exhortatur egredi, ut verum Salomonem nostrum, id est Christum, egressae mereantur videre. Egressae, inquam, maxime de terrena conversatione, ut in his tam sanctis diebus Dominicae passionis per abstinentiam carnem macerantes, crucem ejus tollamus: attendentes quod scriptum est, quia si compatimur, et conregnabimus. Qui enim dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare. Mactantes in nobis vitia, nos ipsos praeparemus tanquam hostiam viventem et Deo placentem. Nemo enim ad ejus hostiam, quae nunc generaliter, pascha imminente, universis proponitur Christianis, digne accedere poterit, nisi se ille prius talem, ut diximus, hostiam praeparaverit. Alioquin de mensa vitae mortem sumemus, et quasi pro cibo venenum hauriemus. Unde et Apostolus Corinthiis ait: Quicunque manducaverit panem, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. Idem ad Hebraeos: Habemus, inquit, altare, de quo edere non habent potestatem, qui tabernaculo deserviunt. Quorum enim animalium infertur sanguis pro peccato in sancta per pontificem horum corpora cremantur extra castra. Propter quod et Jesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Exeamus igitur ad eum extra castra, improperium ejus portantes. Non enim hic habemus manentem civitatem, sed futuram inquirimus( Hebr. XIII, 10 et seq.). Altare nostrum altare Christi est, in quo sacrificium ejus celebramus, imo ipsum in sacramento proprii corporis et sanguinis Patri offerimus. De quo sancto altari edere non habent qui tabernaculo deserviunt, quia de hoc tanto ac spiritali sacrificio digni sumere non sunt qui carnaliter vivunt. Tabernaculum quippe dicit hujus mortalis corporis, quod nunc habemus habitaculum, quod dissolubile est atque infirmum, sicut tabernacula, id est umbracula pastorum vel peregrinantium, quae non sunt firmae domus ac stabiles, sed mobiles, et ad modicum inhabitandae mansiones. Tabernaculo ergo deservit, qui mortalis carnis concupiscentiis obedit. Regendum est corpus, et caro spiritui subjicienda, servire potius quam dominari digna. Quorum enim, etc. Ac si aperte dicat: Bene dixi eos nequaquam sacrificio Christi dignos, qui tabernaculo deserviunt, hoc est carnalibus indulgent concupiscentiis. Hoc enim et in sacrificio veteri, quod figura nostri fuit, Dominus praesignare decrevit, cum animalium corporibus extra castra in eremo crematis, purus eorum sanguis offerretur a pontifice in Sancta sanctorum. Sanguis quippe, in quo maxime vita carnis consistit, juxta illud Moysi, quia anima omnis carnis in sanguine est, bona fidelium vita vel anima est. Quod quidem per pontificem Christum, qui pro nobis interpellat, quasi sacrificium offertur in Sancta sanctorum, quod est secundum tabernaculum, dum dignando efficitur, ut ad supernam mansionem assumatur, ubi pura et perfecta est sanctitas, per Sancta sanctorum significata. Sed ut hoc fiat, necesse est prius in hac vita horum animalium corpora cremari extra castra: hoc est carnem affligi atque macerari zelo divini amoris nobis sic extra castra positis, hoc est extra voluptates carnis constitutis. Hae quippe voluptates quasi quaedam castra vel carceres animae sunt, qui ipsam constringunt et comprimunt, ne se omnino erigat ad superna, et libere toto affectu surgat ad coelestia. Propter quod etiam significandum ipse noster pontifex passus est extra portam, hoc est extra septa Jerusalem, non intra ut videlicet significaret non aliquos per suum sanguinem sanctificandos atque redimendos, nisi qui, ut dictum est, extra castra positi, id est voluptates carnis, ipsum imitarentur. Ad quod consequenter nos adhortans Apostolus, ait: Exeamus igitur, hoc est imitando eum sequamur, extra castra, ut determinatum est, facti: ut eum apprehendere possimus in supernis. Improperium hoc est pati, pro eo quaecunque probrosa vel turpia tolerare, sicut et ipse pro nobis nulla respuit perferre. Non enim, etc. Exeamus, inquam, ad eum, relictis castris, hoc est properemus ad ipsum pervenire per quaecunque adversa, postpositis voluptatibus carnis; quia non habemus in hac vita stabilem mansionem, nec ad hanc vitam creati sumus, sed futuram, quae indeficiens est, apprehendere nitimur.

Quod igitur Apostolus hoc loco nostrum exire dicit, hoc Salomon superius nostrum egredi praesignavit, dicens: Egredimini, filiae Sion, etc. Tanquam si diceret: Egredimini mente semper ad eum conspiciendum, qui extra portam crucifixus pro vobis, vestrum factus est sacrificium. A nobis ad eum egredimur, cum abrenuntiantes propriis voluptatibus, ejus voluntati nos dicamus, et eum imitando sequimur, qui Patri usque ad mortem obediens, ait: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me. Hoc utique modo crucem post Jesum portamus, quod de illo Simeone Cyrenaeo Lucas refert, cum usque ad mortem in ejus obedientia persistere parati sumus, crucifigentes corpora nostra cum vitiis et concupiscentiis, sicut et Apostolus praecipit. Simon quippe obediens interpretatur, qui post Christum crucem ejus bajulans eos significat, qui per imitationem eo usque Christum sequuntur, ut consummatam obedientiam usque ad mortes ei exhibere parentur. De qua profecto perfectione obedientiae etiam ipse Simoni Petro ait: Sequere me, ut videlicet id quod ille Simon Cyrenaeus egit in ministerio, iste Simon Petrus Ecclesiae typum gerens consummaret in facto. Refert supra memoratus evangelista, quod Simone post Jesum crucem ejus bajulante, sequ[ eb] atur illum multa turba populi et mulierum, quae plangebant, et lamentabantur eum. Non enim hic Simon solus per passionem Christum imitatur, verum innumera fidelium multitudo tam in viris quam in feminis per martyrium Christum sequitur, et ad Deum extra portam passum hoc modo egrediuntur. Quem et nos hodie egressum praesentamus, cum de urbibus, vel castellis, aut villis, clerus pariter ac populus cum sanctuario crucem adorare procedunt in campo, ipsa videlicet die qua primum in anno Dominica recitatur passio. Qua quidem generali fidelium processione, tanquam ad Dominum extra portam passum egredientes, passionis ipsius nos memores esse profitemur, quasi eum prae oculis crucifixum pro nobis aspicientes. Ad quem utique aspectum admonemur cum dicitur, ut post egressum nostrum videamus regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua: mater, inquam, sua, hoc est Judaea, de qua ipse natus est secundum carnem.

Diademate coronavit eum, hoc est ad modum victoris eum exaltavit, qui in ipsa morte maxime de diabolo triumphavit. De hac exaltatione in ipsa crucis suspensione, ipsemet Nicodemo ait: Sicut Moyses serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis. Legimus et a Judaeis ipsum Dominum corporaliter spinea corona esse coronatum. Quod cum illi ad irrisionem et poenam intenderent, mysterium ignari gesserunt rei convertendae in gloriam. De qua et Psalmista dudum praedixerat: Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum: et constituisti eum super opera manuum tuarum. Omnia subjecisti sub pedibus ejus. Quod quidem testimonium Apostolus prosequens, Hebraeis scribit: Eum autem, qui in modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum per passionem mortis gloria et honore coronatum. Scriptum quoque est in Joanne, quia exivit Jesus portans spineam coronam: ut etiam juxta litteram nobis ad eum sit exeundum, sicut praedictum est, in diademate suo videndum.

Sive ergo coronatus, sive crucifigendus exire Christus memoratur, ut reprobatis Judaeis, qui in eum ista commiserunt, gratiam suam praesignaret transituram in latitudinem gentium, ubi videlicet crucifixionis salus, et exaltatio ipsius in acquisitione multorum populorum, uno Judaeo reprobato, sese dilatavit. Unde et bene hodie ad crucem ejus in campo adorandam procedimus, in hoc mystice demonstrantes, tam gloriam quam salutem de Judaeis egressa esse, et in gentibus sese dilatasse. Quod autem postmodum revertimur ad loca nostra, unde fueramus egressi, significat in fine mundi ad Judaeos redituram gratiam Dei; quando videlicet per praedicationem Henoch et Eliae constat eos convertendos esse. Unde et Apostolus: Nolo, inquit, vos ignorare, fratres, quia caecitas ex parte contingit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet ex Sion qui eripiat et avertat impietatem a Jacob. Unde et ipsum Calvariae locum, quo Dominus crucifixus est, nunc intra civitatem novimus contineri, cum prius extra fuerit. Coronavit, inquit, eum mater sua in die desponsationis illius. Tunc enim magna jucunditas regibus exhiberi solet, quando, desponsatis uxoribus, solemnia celebrant nuptiarum. Dies autem Dominicae crucifixionis quasi dies ei fuit desponsationis, quia tunc Ecclesiam veraciter sibi quasi sponsam sociavit, cum eodem die animas fidelium ad inferos descendens, hoc in eis inde assumptis complevit, quod latroni promisit dicens: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso. Haec itaque dies desponsationis dies laetitiae illi fuit, quando illud ad quod venerat, et quod maxime in ejus desiderio erat, in salute credentium complevit.

Laetitiae, inquit, cordis ejus, quia tanquam tristis in corpore fuit, in quo molestias doloris toleravit; sed dum caro tristitiam doloris afferret de his quae inferebantur exterius, cordis, id est animae, summa exsultatio erat inferius, de nostra scilicet salute, quam sic operabatur. Unde et cum ad crucifigendum exiret, bene mulieres super eum lamentantes compescuit, dicens: Filiae Jerusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros. Tanquam si diceret: Non est propter me dolendum in his passionibus, tanquam hinc aliquod incurram damnum; sed potius vobis imminet super vos ipsas et filios vestros, gravissima vindicta, quae in me committuntur, plexuros. Sic et nobis, fratres, super nos potius quam super ipsum flendum est, quod ea videlicet commiserimus ex culpa, quae ille tam graviter portavit in poena. Sic de ipso gaudeamus cum ipso, ut de nostris doleamus offensis, quod hujus sive servorum reatus commiserit, quod innocens Dominus tantam poenam sustinuit. Ipse nos docuit flere nos ipsos, qui nunquam se flere legitur; sed non flevit Lazarum suscitaturus, pro cujus suscitatione honor hodiernus est ei a turbis exhibitus. Flevit et hodie cum a turbis exsultantibus susciperetur, sicut Lucas meminit, dicens: Et cum appropinquaret jam ad descensum montis Oliveti, coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Deum voce magna, super omnibus quas viderant virtutibus, dicentes: Benedictus qui venit in nomine Domini, pax in coelo, et gloria in excelsis. Et ut appropinquavit, videns civitatem flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu, etc..

Flevit Lazarum, quem de refrigerio et sinu Abrahae revocaturus erat aerumnis praesentis vitae. Flebat ruinam civitatis, nostra videlicet damna, non propria. Utinam sic nos mala nostra deplorare possemus sicut et ille, sic solliciti de nobis essemus sicut ipse! Qui de ipso laetamur tanquam de Salvatore nostro, cujus morte redempti sumus, super nos defleamus, qui quod ille tam graviter plexus est commisimus. Egredientes itaque semper mente ad eum, ut diximus, et ipsum sic pro nobis coronatum memoriter intuentes, sequamur ipsum, crucem ejus tollentes. Quod si jam in eo tempore non sumus ut pro eo mori cogamur, quoties tamen nos pro ipso affligimur, crucem ejus tollimus. Crux quippe a cruciando dicta est. Crucem ejus tollimus, cum quaslibet adversitates pro eo sustinemus, vel abstinentiae virtute carnem nostram macerando, dominio spiritus eam subjicimus. Quod his praecipue diebus nobis est providendum, quibus spiritaliter nos praeparari convenit, ad ipsum Dominum in sacrificio propriae carnis et sanguinis suscipiendum. Certe, si quis potentum vel amicorum hospitio suscipiendus a nobis exspectaretur, cum omni diligentia domum nostram praeparemus, ne quid immundum vel indecens oculos intrantis offenderet. Quanta igitur cura, quanto studio providendum est, ne ipsum Creator ac Redemptor a nobis, ut diximus, suscipiendus, immundum reperiat habitaculum; cum propriam injuriam tanto gravius vindicet, quanto amplius potest ac debet? Et quoniam ejus quoque est gratiae in nobis sibi mansionem parare, ipse sibi hanc praeparet, qui hoc nobis sacrificium ad salutem instituit, non ad judicium. Amen.

SERMO XI. DE REBUS GESTIS IN DIEBUS PASSIONIS.

Quo magis nostrae redemptionis tempus, et Dominicae resurrectionis appropinquat solemnitas, crebrius aedificandi sacris exhortationibus sumus, ut tantis beneficiis digni reperiamur, et redemptionis participes simus, et resurrectionis consortes. Et quoniam plerumque ipsa rerum gestarum historia devotionem simplicium excitat magis quam mystica, juvat secundum litteram omni dulcedine refertam, omni pietate plenam, ea quae Dominus his diebus gessit referendo contexere, et ad exhortationem nostram in mentem reducere. Refert itaque Joannes quod, resuscitato Lazaro, multi Judaeorum, qui hoc viderant, crediderunt in Jesum. Quidam autem ex ipsis abierunt ad Pharisaeos, et dixerunt eis quae fecit Jesus. Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus, etc. Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum( Joan. XI, 45 et seq.). Interficerent, inquam, mortuos suscitantem, et pro vita reddita mortem inferrent! O caeci pariter et perversi! Nunquid qui vitam restituit mortuis, a morte sibi non potest providere, et machinamenta vestra, si velit dissolvere? Et de potestate quidem ejus non ambigitis, quem toties in his vel in aliis experti estis! Alioquin non tanquam ignarum dolo tenere ad occidendum cogitaretis, sed ipsum vi comprehenderetis. Sed quam stulte hoc vestrum consilium et perversam cogitationem eum latere credatis, Evangelista patenter ostendit. Cum enim praemisisset:« Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum, statim hoc eum nequaquam ignorare patenter insinuat, dicens: Jesus ergo non jam palam ambulabat apud Judaeos, sed abiit in regionem juxta desertum in civitatem quae dicitur Ephrem, et ibi morabatur cum discipulis suis. Quod itaque persecutionem scienter ad horam declinat, nequaquam hoc per ignorantiam, sed per dispensationem ab eo fieri constat. Nondum quippe tempus advenerat, quod in eum ista compleri deberent. Propterea passionem declinando dispensatione, ut dictum est, magis quam timore, nos exemplo sui revocat a praesumptione, ne forte Deum tentando, certo nos quando non oportet objiciamus periculo. Quod enim ad hoc eum nequaquam metus impulerit, ut videlicet passionem declinans ad praedictum locum secederet, ubique cum discipulis suis moraretur, sequentia declarant cum dicitur: Proximum autem erat Pascha Judaeorum. Et rursum: Dederant autem pontifices et Pharisaei mandatum, ut si quis cognoverit ubi sit, indicet ut apprehendant eum. Jesus ergo ante sex dies Paschae venit Bethaniam.

Attendite, fratres, quid illa velit conclusio, qua dicitur: Jesus ergo, etc., et unde ista pendeat illatio: et videbitis Domini, ut dictum est, non timorem, sed dispensationem. Praemisso quippe, quia proximum erat Pascha, in quo ipse postmodum se tradendum noverat, dicens: Scitis quia post biduum pascha fiet, et Filius hominis tradetur, ut crucifigatur. Et hoc insuper adjuncto, quia dederant pontifices et Pharisaei mandatum, ut si quis cognoverit ubi sit, indicet ut apprehendant eum, statim subinfertur: Jesus ergo ante sex dies Paschae, etc. Ac si aperte dicatur: Quia tempus passionis appropinquabat, et ad hoc perficiendum jam omnino Judaei conspiraverunt: ergo ipse Dominus ad hoc se jam praeparat intrepidus, et Jerosolymam accedit ubi se noverat esse passurum; ut de se jam Judaeis praebeat facultatem ad perversam eorum complendam voluptatem, ut cum sua damnatione nostram operarentur salutem. Venit quidam a praedicta regione juxta desertum, vel in civitatem gentium, quae dicitur Ephrem, tanquam per hoc etiam ad litteram compleret illam orationem propheticam: Emitte agnum, Domine, dominatorem terrae de petra deserti ad montem filiae Sion. Quid enim petra deserti nisi gentilitas est a Deo derelicta, cujus per gratiam mundi in amorem sui Dominus emollierat corda? Hunc etiam locum tanquam petram Dominus inhabitabat, in quo sibi tutum ac firmum habitaculum providerat. Inde igitur agnum suum Dominus mittit ad montem Sion filiae suae, quando Christus a praedicta gentium civitate juxta desertum sita Bethaniam primo venit. Deinde passurus Jerosolymam pervenit, in monte Sion positam. Quam profecto civitatem quasi filiam Deus olei habuit, cum eam caeteris per gratiam extulit, ut specialiter ipsa nuncupetur civitas sancta, tam videlicet Dei templo quam sanctuario adornata et in capite regni constituta.

Ante sex dies Paschae venit Bethaniam, inde in crastino, id est quinto die ante Pascha processurus Jerosolymam; ut tempore quo decebat mystici agni perageret sacramenta, sicut jam superius in alio sermone meminimus. Cum autem Dominus Bethaniam venisset, fecerunt ei coenam ibi, et Martha ministrabat. Lazarus vero erat unus ex discumbentibus cum eo. Maria ergo accepit libram unguenti nardi pistici pretiosi, et unxit pedes Jesu, et extersit capillis suis, et domus impleta est ex odore unguenti. Qui vero coenam istam paraverint, ubi Lazarus convivatur, Martha cibum, Maria ministrat unguentum, evangelista non exprimit; quia per has personas quas nominat satis insinuatum intelligit. Ut enim de Lazaro taceamus, nequaquam congruum erat, ut sanctae feminae in domo alterius, vel de alienis ministrarent sumptibus. Convivatur Lazarus cum Domino, ut bina ejus probetur resurrectio. Unde et Hieronymus in lib. II adversus Jovinianum, de ipso Domino ait:« Comedit quidem post resurrectionem, ut veritatem sui corporis comprobaret. Nam quotiescunque mortuum suscitavit, jussit ei manducare dari, ne resuscitatio phantasma putaretur. Et Lazarus, post resurrectionem, ob hanc causam scribitur cum Domino inisse convivium.» Bene autem mulieres, quae Dominum suscipiunt quem viri persequuntur, et eum insuper reficientes, generale majorum Christum persequentium non verentur edictum. Quae, ut diximus, Christo ministrantes, fratre ipsarum Lazaro recumbente, tanto felicius in anima insinuantur suscitatae, quanto majore Christo assistere monstrantur devotione.

Legimus Dominum ministrasse mensis discipulorum, sicut et ipse profitetur, dicens: Nunquid major est qui recumbit, an qui ministrat? Nonne qui recumbit? Ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat. Solas autem seminas Scriptura commemorat Domino ministrasse. Novimus et ipsum pedes discipulorum abluisse; nullum autem virorum hoc ei obsequium exhibuisse, sed solam peccatricem illam, quae poenitentiae lacrymis pedes ejus lavit, capillis tersit, unguentis recreavit. Nec solum pedes, verum etiam caput ipsius mulier inungens, corporaliter eum Christum fecit, et tam regis quam sacerdotis in eo sacramenta peregit. Attendite, viri, humilitatem Domini ita ut diximus ministrantis: perpendite, feminae, dignitatem vestram, quae sic ei in omnibus ministrare meruistis. Quod vero saepius pedes Christi mulier unxisse perhibetur, patenter innuitur eum calceatum incedere, cujus pedes ad ungendum ita invenirentur parati, cum tamen ipse discipulis sandaliorum calceamenta indulserit. Ex quo aperte juxta litteram patet, quia duras habuerit vias, de quibus ipse ad patrem loquitur: Propter verba labiorum tuorum, etc..

Quod vero in crastino de Bethania primo Bethphage ad montem Oliveti venit, deinde Jerusalem pervenit, nequaquam a mysterio vacat. Bethphage quippe viculus est sacerdotum, et interpretatur domus buccae, sicut Bethania domus obedientiae. De Bethania itaque Bethphage venitur, quia solus his dignus est praedicare, qui prius didicerit obedire; ut ante discipulus fuerit obsequendo, quam magister fiat praecipiendo. Bene autem hic viculus sacerdotum, hoc est praedicatorum, ad montem Oliveti esse describitur; quia qui tales, ut diximus, fuerint, altiores in Ecclesia tam dignitate ordinis quam meritorum habentur. Unde et Dominus: Qui autem fecerit et docuerit sic homines, hic magnus vocabitur in regno coelorum. Olivetum quoque, quod oleum ministrat, sanctis praedicatoribus recte congruit. Oleum quippe de igne, quem nutrit, lucem spargit: et praedicatores sancti igne charitatis accensi tanquam lucerna sunt ardens et lucens: ardens videlicet in se, lucens aliis, qui eorum illuminantur praedicatione. Lucas vero refert quod cum appropinquaret jam Dominus ad descensum montis Oliveti, coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Deum voce magna super omnibus quas viderant virtutibus, dicentes Benedictus qui venit rex in nomine Domini: pax in coelo, et gloria in excelsis. Bene autem descendens de monte Dominus a turbis glorificatur; quia nisi se quis humiliaverit, nequaquam meretur exaltari, sicut et de ipso scriptum est Domino: Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen, etc.. Deinde turbis ei, ut dictum est, laudes acclamantibus, ut appropinquavit, videns civitatem, flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu, quia venient dies, etc. Et non relinquent in te lapidem super lapidem, eo quod non cognovisti tempus visitationis tuae.

O summa erga impios pietas, et incomparabilis erga crudeles benignitas! Inter laudes quae ei dantur, et occurrentium gaudia turbarum, quae tam sollicite ab his exhibentur, non exsultat laudibus, non congaudet gaudentibus; sed condolens perituris, quos a morte revocare non valet, jam quasi mortuos deflet. Deplorat eorum mortem ut resipiscant, deterret ne pereant. Ventura denuntiat mala, per quod sibi providere possent a poena. Dolet quod non exauditur, deflet illorum casum, non contemptum suum, qui salvare venerat, non perdere. Unde et Jesus proprio nomine est vocatus. Deplorat supremam et irreparabilem gentis illius exterminationem per Romanos principes, Titum videlicet ac Vespasianum, futuram. Hi sunt duo ursi, qui de saltu prodeuntes, quadraginta duos pueros perdiderunt, qui Eliseo de Jericho, ubi sanaverat aquas, ascendenti Bethel illudebant, dicentes: Ascende, calve, ascende, calve. Ursi quippe silvestres, principes sunt gentiles a disciplina legis alieni, et a civitate Dei remoti, et more ferarum indomiti. Hos cum gentilitas mittit, quasi de inculto saltu prodeunt, quia de illo prodeunt populo qui nullam divinae doctrinae culturam noverat. Qui dum imbellione judaici populi suam injuriam intenderent vindicare, divina hoc actum est dispensatione, ut Christi magis injuriam punirent ignari quam propriam. Sic quippe de Assur Dominus ait: Assur virga furoris mei, ipse autem non sic arbitrabatur. Cum enim per populum Assur Dominus in populo suo vindictam exercet, ipse Assur quasi virga est irae Dei, hoc est flagellum vindictae ipsius. Quod tamen hoc divina dispensatione geratur ignorat, quia hoc totum quod praevalet non divinae ordinationi, sed propriis virtutibus ascribit. Tale quid et de istis Romanis principibus Psalmista praevidens, exterminationem suae gentis deplorabat, sic ad eum conquerens: Quanta malignatus est inimicus in sancto! Ac si diceret: O quantas malitias et abominationes ille Romanorum populus exercuit in ipso etiam templo et sanctuario divino! Et gloriati sunt qui oderunt te verum Deum, tanquam idololatriae cultores, quia daemones. Gloriati, inquam, in medio solemnitatis tuae, hoc est inter dies paschales, quos tu ipse ad honorem tui solemnes institueras. Justum quippe fuit ut Judaei, qui in solemnitate paschali Christum occiderant, locum et gentem per eum amittere metuentes, in eadem solemnitate capti, per istos in perpetuum exterminarentur, vel omnino perderentur; per istos, inquam, Vespasianum scilicet patrem, et Titum, ejus filium, punirentur illi, qui in Deum Patrem et ejus Filium tam graviter deliquerunt. Gloriati sunt de victoria quam obtinuerunt, nescientes quod propter peccata illius populi haec Deus permiserit fieri. Unde et sequitur: Posuerunt signa sua, hoc est, vexilla erexerunt, tanquam victoriae signa. Sicut in exitu, hoc est more triumphantium, qui in portis captarum civitatum erigunt sua tropaea super summum, hoc est in altiore loco civitatis, unde magis ab introeuntibus vel exeuntibus conspici possint. Et cum tanta, Deo permittente, agerent, non tamen cognoverunt, quid scilicet agerent, quia suam tantum injuriam ulcisci crediderunt, sed non divinam, et suis viribus hoc magis potuisse, quam promissione divina qua tradidit impios.

Pueri itaque parvuli quos praedicti perdiderunt ursi, quia illuserunt Elisaeo, ipsi sunt Judaei tanquam sensu carentes, neque per legem, neque per tot signa Christum cognoscentes, et sic a vera sapientia, quae ipse est, alieni et in reprobum sensum traditi. Non enim taliter Christo illuderent ante crucifixionem, nec Pilato inclamarent: Crucifige, crucifige eum! quod est quasi dicere Christo: Ascende, calve, ascende, calve! Crucifixio quippe Christi ascensio est crucis. Calvum vocant, quem terrenis auxiliis vel opibus destitutum vident. Tale est ergo: Ascende, calve! tanquam si dicerent: Tu miser, omnibus bonis destitute, qui te a nobis exaltandum esse praedixeras, veni huc, ascendens crucem exaltare. Hoc enim per ironiam illudentes dicebant, quod in veritate de exsultatione crucifixi, et de electione gentium Dominus disponebat. Bene illi pueri quadraginta duo fuisse memorantur, secundum videlicet numerum annorum, quos eis Dominus ad poenitentiam indulserat. Quadragesimo quippe anno secundo a Passione Domini, haec eis calamitas accidit. Sed nec a mysterio vacat, quod sanatis aquis Jericho Elisaeus Bethel, hoc est ad domum Dei ascendebat: cum et Dominus in Ramis Palmarum Jerosolymam veniens, cum per Jericho transiret, egressus inde duos caecos sanaverit. Qui profecto antequam per Christum tam corpore quam anima illuminarentur, et ob hoc cum sequerentur, quasi aquae steriles erant, dum adhuc omni vento doctrinae fluctuantes quid credere deberent certum non habebant, et ob hoc fructu spiritali carentes.

Ut autem nostrae narrationis textum superioribus, quae intermissa fuerant, copulemus, cum, ut diximus, Dominus Jerosolymam veniens, futuram civitatis ruinam deplorasset ac praedixisset, civitatem ingressus cum multo exsultantium turbarum comitatu, ad templum tanquam propriam domum pervenisse refertur, et in ipso tam justitiam quam misericordiam exercens, cum inde negotiatores potenter expulisset, caecosque ibidem et claudos sanaret, ipsam Domini domum reconciliavit. Ejecerat jam alia vice tales de templo, quod solus Joannes commemorat. Sed de hac ultima ejectione scribunt alii, quando videlicet facto flagello de funiculis omnes ejecit. Marcus vero refert hanc ejectionem non in Ramis Palmarum, sed sequenti die cum rediret Dominus Jerosolymam, factam fuisse. In Ramis tamen Palmarum ipse quoque Dominum commemorat intrasse templum, sed in eo nihil exegisse, nisi circumspectis omnibus quae aderant, cum jam vespera esset, in Bethaniam cum duodecimis redisse. Quod igitur alii evangelistae, Matthaeus scilicet ac Lucas, hoc praetermisso ejectionem illam commemorent, succincte per anticipationem dixisse videntur, et ad ea quae praemiserant congrue connexuisse. Matthaeus quippe cum praemisisset Dominum dixisse discipulis: Ite in castellum quod contra vos est, etc., et Lucas retulisset Dominum ruinam civitatis deflevisse, consequenter exprimere curaverunt, quorum culpa praecipue illa contrarietas vel ista ruina contingeret, hoc est sacerdotum vel caeterorum templi ministrorum. Unde in ipso templo hanc in eos ultionem decrevit exercere, tanquam per hoc patenter insinuans eorum malitiam, et circa Deum negligentiam, horum quae diximus causam existere.

Primo itaque cum magno comitatu turbarum laudes acclamantium templum ingressus, et omnibus circumspectis hinc egressus, Bethaniam rediit, et in crastinum, ut diximus, hanc potestatem exercere distulit. In quo quidem nos moraliter instruit, et potentiae suae magnitudinem ostendit. Prius enim mala quae corrigamus diligenter inquirere, et praenoscere debemus, quam ea vindicemus, et per patientiam ad horam sustinere, ne praecipitanter sententiam inferamus vindictae. Unde bene Dominus prius conspicere voluit mala domus suae, quam in ea severitatem exercere justitiae. Sicut enim et de ipso Genesis refert quod cum superbiam aedificantium turrem ex confusione linguarum vellet reprimere, et sic eos per regiones dispergere, prius Dominus descendit ut videret illam superborum stultitiam, quam in eam daret sententiam. Sic et peccata Sodomae et Gomorrhae puniturus: Descendam, inquit, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam. Sic et hoc loco prius in templo circumspectis male agentibus, ostendit se cognovisse quid deberet vindicare. Exhibuit patientiam differendo vindictam. Noluit vindictam exercere, quasi praedictarum turbarum confisus ope, quo major ejus potestas appareret, cum hoc sine turbis perageret. Solos quippe pueros tunc adesse, et clamantes in templo: Hosanna filio David! Matthaeus commemorat, ut in laudibus horum recompensaretur quod commiserat in Elisaeo puerorum irrisio. Vespera facta, ut dictum est, de templo Dominus egressus, in Bethaniam cum apostolis rediit, tanquam de domo inobedientiae ad domum conferens obedientiae. Nemo enim Deum habitatorem meretur habere, nisi qui praeceptis ejus praesto est obedire. De civitate ad modicam procedit villam, quia, ut ipsemet ait, Multi vocati sunt, pauci vero electi. Jerusalem et templum tanquam propriam civitatem et domum relinquens, cum ibi non haberet ubi caput reclinaret, illud quod de se ipso scriptum est adimplet: In propria venit, et sui eum non receperunt; Jerusalem, imo jam non Jerusalem, quae dicitur visio pacis, sed asylum factam tyrannidis. Jam enim in eum ita manifeste conspiraverant majores civitatis ut in ea hospitium non inveniret. Nec tamen hoc ejus impotentiae, sed patientiae tribuendum est. Posset, nisi vellet, securus hospitari, cui certum est a nemine posse vim inferri, cujus potentiae est corda hominum quo voluerit inclinare. Nam et cum voluit, libere ibidem quidquid decreverat egit. Discipulos illuc dirigens ut asinam et pullum solverent et sibi adducerent nemine contradicente, sicut dixerat implevit, cum tamen in se conspirationem factam non ignoraret: de qua his, quos mittit, discipulis ait: Ite in castellum quod contra vos est, hoc est in locum Deo pariter et vobis adversantem, nec jam civitatem dicendum, hoc est conventum hominum ad jure vivendum, sed tyrannicae munitionis castellum. Ite, inquit, confidenter in locum quamvis talem, atque adeo vobis contrarium, et quod praecipio securi peragite. Unde et subnectit: Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite quia Dominus his opus habet, et confestim dimittet eos. O mira potentiae confidentia! tanquam Dominus ex imperio mandat id eis, quos in mortem suam jam omnino conspirasse noverat. Sic mandat, sic praecipit, et sic obedire compellit. Nec dubitant missi quod eis injungitur peragere, confisi de mittentis potestate. Quam et illi qui hanc maxime conspirationem fecerant experti, de templo non semel sunt ejecti, cum uni resistere non valerent multi. Qui etiam post hanc ejectionem, et eorum, ut diximus, conspirationem, cum esset quotidie docens in templo, quam intrepidus esset patenter ostendebat, cui omnia Pater in manus dederat. Denique cum voluit secundum legem Pascha celebrare, in ipsa qua disposuerat tradi nocte, missis iterum discipulis, ubi voluit domum sibi in qua id faceret in ipsa civitate paravit. Qui ergo toties in talibus potenter egit, nunc quoque si vellet, ubicunque velle parare hospitium posset, nec in Bethaniam coactus rediret. Duo itaque in hoc egit provide, ut videlicet illos quos vitabat habitatione sua indignos ostenderet, et dilectis hospitibus copiam sui in extremis daret, ut hoc ipsum jam quasi mercedem hospitalitatis haberent.

Mane autem facto, ipse cum discipulis de Bethania Jerosolymam revertens esuriit, ut Marcus ait: Et videns a longe ficum habentem folia, venit quaerens si quid forte inveniret in ea, et nihil invenit praeter folia. Non enim erat tempus ficorum. Et ait illi: Nunquam ex te fructus nascatur in perpetuum. Et audiebant discipuli ejus, et arefacta est continuo ficulnea, et veniunt Jerosolymam. Et cum introissent templum, coepit ejicere vendentes et ementes in templo, et mensas nummulariorum et cathedras vendentium columbas evertit. Et non sinebat ut quisquam transferret vas per templum. Et cum vespera facta esset, egrediebatur de civitate. Et abiit rursum in Bethaniam, sicut refert Matthaeus, ibique mansit. Et haec secunda die a Ramis Palmarum, hoc est die Lunae, sicut Marcus scribit, gesta fuerunt. Quid est, Domine Jesu, quod esuriens mane, cibum quaeris in arbore, quem prae omnibus constat esse solitum jejunare? Neminem discipulorum legimus tunc esurire, sed te solum. Ministrabas aliis quod tibi nunc indulgebas. Jejunus aliis ministrabas, et esuriens discipulos reficiebas, qui ministrare veneras, non ministrari. Pauperes fortassis, etsi spontaneos, habueras hospites. Nimium reputasti, quod larga eorum paupertas discipulos refecit. Pepercisti impensae solus abstinendo, pro quo impensa omnia constat esse. Cibum requiris in arbore, quem natura sponte praebeat, non quem hominum praeparet cura, aut qui largiores augeat expensas. Quaeris utique cibum, ubi certus es nequaquam haberi eum. Non ergo id pro refectione corporali, sed magis pro mysterio agis. Quippe cum non ignores, non tunc tempus esse ficorum. Tanquam iratus maledicis arbori, quod fructum non habeat, eo tamen tempore quo secundum naturam nequaquam habere debebat. Maledicta statim aruit, et potentiam maledicentis invisibilis sensit, et quasi damnata est quae non meruit. Cur ita? Domine. Nequaquam id crudelitate, sed magis pietate novimus gestum esse. Ad terrorem hominum, et correptionem malorum gestum est in arbore quod gerendum erat in homine. Exhibita est virtus potentiae in re insensibili, cujus offensa caveri debuit a rationali. Factis terret, verbis docet incredulam plebem, ne in sua malitia pereat, quam etiam crebris miraculorum beneficiis ad poenitentiam invitat. Ipse Angelus consilii quibus potest modis ne pereant, consulit perituris, ut vel poenitentes salventur, vel inexcusabiles damnari mereantur. Et haec quidem in secunda gesta sunt feria.

Die autem tertio, sicut Marcus et Matthaeus referunt, cum a Bethania rediret Jerosolymam, viderunt discipuli arefactam ficulneam. Et recordatus Petrus dixit ad Jesum: Rabbi, ecce ficus cui maledixisti aruit. Et cum venisset in templum, accesserunt ad eum docentem principes sacerdotum, et seniores populi. Quibus ipse plura in parabolis locutus, et multa eis improperans peccata, graviter eos contra se commovit, quod maturius perficerent quod de morte ipsius tractaverant: qui deinceps cum egressus de templo iret in montem scilicet Oliveti, sicut Matthaeus et Marcus patenter insinuant, adnectendo videlicet quod ibi sedens discipulos doceret, unus discipulorum ait illi: Magister, aspice quales lapides et quales structurae. Cui respondit Jesus: Vides has omnes magnas aedificationes? Non relinquetur lapis super lapidem qui non destruatur. Deinde profectus ad montem Oliveti, cum ibi sederet, sicut Matthaeus scribit, accesserunt ad eum discipuli ejus, secreto dicentes: Dic nobis quando haec erunt, de destructione scilicet Jerusalem, et quod signum erit adventus tui, in fine scilicet mundi, et ipsius consummationis saeculi. De qua cum plura Dominus praedixisset, et prolixum eis sermonem habuisset, subjungit Matthaeus: Et factum est, cum consummasset Jesus sermones hos omnes, dixit discipulis suis: Scitis quia post biduum Pascha fiet, et Filius hominis tradetur ut crucifigatur. Post biduum, hoc est in fine quintae feriae, quando tunc oportebat vetus Pascha celebrari de immolatione agni seu haedi ad vesperum. Hoc enim Pascha hoc loco dicit, quod secundum legem omnibus erat notum. Tertia itaque feria, hoc est die Martis, sermonem illum habuit in monte Oliveti, et eo finito, dixit discipulis, quia post biduum Pascha fiet. Tunc quippe illo anno accidit, ut post illud biduum, in quinta, ut diximus, feria, quartadecima eveniret luna, ut eo die ad vesperum secundum legem veteris Paschae fieret sacrificium. Quo quidem finito, veteri scilicet Paschae sacrificio in carnibus haedi vel agni cum azymis et lactucis agrestibus, statim ipse Dominus novum Pascha cum fecerit in sacramento corporis et sanguinis sui, et sic vetus Pascha terminavit.

Completis autem utriusque Paschae sacramentis, eadem nocte est traditus ad passionem. De qua consequenter traditione subjungit ut dictum est: Et Filius hominis tradetur ut crucifigatur. Tunc congregati sunt, inquit Matthaeus, principes sacerdotum, et seniores populi consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Dicebant autem: Non in die festo, subaudis: hoc faciendum esse: ne forte tumultus fieret in populo: hoc est ne turbae, quae illum cum exsultatione susceperant, vel sicut prophetam habebant, in eos commoverentur, et ipsum eriperent. O caeci et pessimi! Dolo eum vultis tenere, tanquam ignarum machinationis vestrae, nec in die festo istud perficere, non quidem pro reverentia diei, sed pro metu quem diximus populi. Diem festum dicit primum diem azymorum post Pascha. Pascha quippe proprie vocatur in quartadecima luna, ubi immolatio fiebat ad vesperum. A quinta vero die decima sequente usque ad septimum diem erant dies azymorum, quod videlicet post diem Paschae septem diebus azymis vescerentur. In quibus quidem videlicet diebus azymorum, primus dies eorum et septimus celebriores erant caeteris et solemnes, cum ipse dies Paschae nullam solemnitatis dignitatem ex auctoritate legis obtineat. Hinc in Exodo scriptum est de his septem diebus azymorum: Dies prima erit sancta atque solemnis, et dies septima eadem festivitate venerabilis. Nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent. Illum ergo primum diem azymorum intelligunt, cum dicunt, non in die festo. Tunc enim omnes pariter secundum legem ab operibus vacantes congregati in civitate, facilius tumultum credebantur excitare. Quod vero Matthaeus ait: Tunc congregati sunt, etc., illud tunc, referendum est ad praedictam feriam tertiam, quando ait Dominus: Scitis, quia post biduum.

Quid autem ipse Dominus postea egerit in illa tertia die, vel in quarta sequente, non exprimit Scriptura manifeste. Credimus autem ut hoc definitum consilium Judaeorum evitaret, nec eis facultatem peragendae malitiae praeberet, ante diem traditionis sive passionis ejus congruam. Quod vero adjecit evangelista: Cum autem esset Jesus in Bethania in domo Simonis leprosi, et, ut Marcus ait, ibidem recumberet, accessit ad cum mulier habens alabastrum, etc.; incertum est utrum hoc fieret in praedicta die tertia, an in quarta sequente. Nonnulli tamen istud recumbere in domo Simonis, putant illam fuisse coenam, de qua Joannes ait: Quia ante sex dies Paschae venit Jesus Bethaniam, fecerunt autem ei coenam ibi, et Martha ministrabat, etc.. Et quidem illi, qui hanc coenam, quam Matthaeus et Marcus commemorant, illam eamdem esse volunt, quam Joannes ante sex dies Paschae factam asserit, dicunt nunc eam nequaquam secundum ordinem rei gestae ab evangelistis narrari; sed tanquam inde prius factam ad memoriam reduci, ut videlicet innuerent inde Judam occasionem accepisse vendendi Dominum, quasi hoc pretio illud suum damnum restauraret. At vero si diligenter hanc et illam coenam sibi conferamus, videbimus quia nequaquam decebat in alterius domo, vel de alienis sumptibus Domino ministrare. Praeterea Joannes ibi Mariam non refert nisi pedes Jesu unxisse et capillis extersisse, nec isti evangelistae referunt hic eam nisi super caput ipsius recumbentis unguentum posuisse. Quod non incommode in aliena domo facere potuit, cum fortasse qui cibum daret unguentum non praeberet. Bene autem prius Domini longa via fatigati pedes unxit mulier, ut sic eum a labore viae recrearet. Nunc autem satis esse arbitrata est caput quiescentis inungi, tanquam hoc unguento remedium conferens contra illius ferventissimae terrae calores. Denique in illa priore coena, qua Martha ministravit, Joannes neminem refert de unguento murmurasse nisi Judam proditorem. In hac vero secunda coena, nequaquam Judas de hoc ab evangelistis notatur, sed indefinite super hoc discipulos indignatos fuisse referunt. Ex quibus omnibus quasi quibusdam conjecturis hanc et illam coenam nequaquam eamdem fuisse, et devotionem mulieris tanto circa Dominum majorem exstitisse, quanto saepius hoc ei beneficium ministravit. De hac autem et secunda coena, sicut Matthaeus patenter ostendit, Judas abiit ad principes sacerdotum, et iniit cum eis pactum, ut pro triginta argenteis Jesum traderet illis. Cum enim retulisset Matthaeus, Dominum approbasse effusionem unguenti super caput ejus a muliere factam, statim adjunxit: Tunc abiit unus ex duodecim qui dicitur Judas, etc. In quo et Marcus similiter consentit. Quod ergo utrique tunc Judam ad hoc quod diximus abiisse referunt, satis diligenter innuunt ad hoc eum inde commotum fuisse atque indignatum, quod hac etiam vice confusus pretium unguenti non potuit obtinere.

Quid autem Dominus quinta feria egerit, hoc est die coenae, quo tunc, ut diximus, Pascha Judaeorum contigit, et ipsis certum est evangeliis, ubi scriptum est: Prima autem die azymorum, accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Et misit Petrum et Joannem, dicens: Euntes parate nobis pascha, ut manducemus. At illi dixerunt: Ubi vis paremus? Et dixit ad eos: Ecce introeuntibus vobis civitatem occurret vobis homo amphoram aquae portans. Sequimini eum in domum in quam intrat, et dicetis patrifamilias domus: Dicit tibi magister: Ubi est diversorium, ubi pascha cum discipulis meis manducem? Et ipse ostendet vobis coenaculum magnum stratum, et ibi parate. Euntes autem invenerunt sicut dixit illis, et paraverunt pascha. Et cum facta esset hora, discubuit, et duodecim apostoli cum eo. Discubuit quidem ad vetus pascha primo celebrandum. Quod vero tam Matthaeus quam Marcus dicunt, hoc esse factum prima die azymorum, quae videlicet dies proprie pascha dicebatur, ut supra meminimus, sicut septem dies sequentes azymorum vocabantur; sciat lector ipsum diem Paschae nomine quoque azymorum comprehendi posse, cum in eo etiam azymis cum lactucis agrestibus vescerentur. Paschae quoque nomine nonnunquam e converso dies azymorum continetur juxta illud Joannis: Ante diem festum Paschae. Saepe etiam Pascha ipsa hostia Paschae potius quam dies appellatur, juxta illud: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Et alibi: Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha. Et Apostolus: Pascha nostrum immolatus est Christus, hoc est ipse nostra hostia paschalis. Quod vero Joannes ait: Et coena facta cum diabolus jam mississet in cor ut traderet eum Judas, surgit a coena, ut videlicet pedes lavaret discipulorum. Et postmodum ablutione facta, subjungit: Cum recubuisset, iterum dixit eis: Scitis quid fecerim vobis, etc. Hoc insinuare videtur, quod intra coenam veteris paschae et coenam Dominicam, pedes Dominus ablueret, per hoc patenter innuens, neminem ad sacrificium Christi dignum accedere, nisi prius ablutis pedibus, hoc est affectionibus animi mundatis, alioquin judicium sibi comedit et bibit. Quod vero dictum est: Et cum recubuisset iterum, innuit eos post sacrificium veteris paschae, ad coenam convivium ciborum accessisse. Non enim tantae virorum familiae unius comestio agni vel haedi ad refectionem diei sufficeret. Praeterea Lucas cum retulisset Dominum de veteri pascha dixisse discipulis: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum( Luc. XXII, 15), duos calices postea commemorat Dominum discipulis dedisse, unum quidem statim post vetus pascha, alterum in celebratione novi paschae. Et de illo quidem primo calice Dominus discipulis ait: Accipite et dividite inter vos. Dico enim vobis, quia non bibam de generatione vitis, donec regnum Dei veniat. De alio vero calice scriptum est, quia dedit illis, dicens: Hic est sanguis meus novi testamenti. Dico autem vobis, non bibam amodo de hoc genimine vitis usque in diem illum cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei. Prior itaque calix post vetus pascha, et ante novum susceptus, et ille secundus recubitus post ablutionem pedum, non ad sacrificium, sed ad refectionem corporum pertinere videretur. Nihil enim de potu in veteri pascha lex praecipit, sed tantum de carnibus agni vel haedi cum panibus azymis et lactucis agrestibus. In hac itaque convivii refectione discipulis edentibus, videtur Dominus de panibus illius mensae, non de azymis paschae accepisse, et novum pascha confecisse. Non enim illo die Paschae interdictum erat, ne panes etiam fermentati, qui proprie panes vini adjectione dicuntur, in domibus reperirentur; sed sequentibus tantum septem diebus, qui ob hoc die azymorum specialiter dicebantur. Unde et Graeci non de azymo pane, sed de fermentato Dominum dicunt novum pascha confecisse; quasi nihil de veteri pascha in novo vellet retinere. Qui etiam, ubicunque nos habemus in novo pascha dictum a Domino, quod accepit panem et benedixit, pro pane in Graeco habetur ἀρτόν, quod fermentatum significat.

Quod vero discipulis edentibus Dominus ait, quod unus eorum esset eum traditurus, et eum deinde praesignavit, dicens: Qui intingit mecum manum in paropside, sive in catino, hic me tradet, ad esum veteris paschae referendum est; ut cum illud ederent hoc eis diceret. Signum autem parapsidis, quo proditor designatur, sic accipiendum videtur, quod cum proditor audisset Dominum dixisse, quia unus discipulorum esset eum traditurus, ne hoc de se dici putaretur, quem jam conscientia sua super hoc accusabat, temeritate quadam providit demonstrandum, nequaquam de se suspicandum esse, qui sic de Domino confideret, ut in eodem vase cibum communem habere non trepidaret. Unde tunc in ejus paropsidem manum illam sceleratus intulit, qua eum ipsa nocte traditurus ad mortem fuerat. Sicut quoque intelligi potest signum illud paropsidis, quod Dominus, qui mensis ministrabat discipulorum, in consuetudinem haberet postquam mensae deservisset cum Juda refici, qui quasi procurator communis loculos impensae deferebat.

Tertio Dominus proditorem designare curavit, quo eum amplius a sua compesceret iniquitate. Cum enim primo dixisset: Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet, ac postmodum traditor tanquam conscius sui, et quasi jam designatus ex paropside, requireret dicens: Nunquid ego sum? Rabbi. Respondit ei Jesus: Tu dixisti. Ac si diceret: Tu jam pacto cum Judaeis inito et te hoc facturum esse pollicitus, quod nunc dico eis praedixisti. Refert etiam Joannes, quod, cum ipse Dominus dixisset: Qui manducat panem meum, levabit contra me calcaneum suum, et ipse Joannes recumbens super pectus Jesu, requireret ab ipso quis ille esset, respondit: Ille est, cui intinctum panem porrexero. Et cum intinxisset panem, dedit Judae, et post buccellam, tunc introivit in illum Satanas. Dixit ei Jesus: Quod facis, fac citius. Cum autem accepisset ille buccellam, exivit continuo. Erat autem nox.