Reader

SERMO XXIV. IN CONVERSIONE SANCTI PAULI.

Praecipui gentium doctoris conversio tanto devotius a conversis per eum gentibus est celebranda, quanto ipsas ipsi amplius esse constat obnoxias. Sola ejus conversio, per quam universus conversus est mundus, vel diligentius de fide instructus ac perfectius edoctus, solemnitatem in Ecclesia meruit obtinere. Solus inter apostolos ipse est, qui propheticis praeconiis olim mundo promissus est, atque propriis vaticiniis designatus, et a caeteris discretus itaque segregatus. Hic est rhinoceros seu monoceros ille divinis hodie loris astrictus, qui pristinam feritatem deposuit, et Domini jugo deditus, divinumque aratrum trahens, glebas vallium frangere coepit. De cujus mirabili conversione et ipse Dominus ad beatum Job loquens, et virtutem suam, qua id potuit, magnificans, ait: Nunquid rhinoceros volet servire tibi? ac si diceret: Sicuti mihi, aut morabitur ad praesepe tuum? Nunquid alligabis rhinocerotem ad arandum loro tuo, aut confringet glebas vallium post te? Nunquid habebis fiduciam in magna fortitudine ejus, et derelinques ei labores tuos? Nunquid credes ei, quod reddat sementem tibi, et aream tuam congreget? Quod beatus Gregorius, libro Moralium XXXI, de beato denique Paulo diligenter exponit:« Rhinocerotus, inquit, indomitae omnino naturae est, ita ut si quando captus fuerit, teneri nullatenus possit. Impatiens quippe, ut fertur, illico moritur. Ejus vero nomen Latina lingua interpretatum sonat: in nare cornu.»--« Rhinocerus, qui etiam monoceros Graecis exemplariis nominatur, tantae esse fortitudinis dicitur, ut nulla venantium virtute capiatur. Sed sicut hi asserunt, qui describendis staturis animalium laboriosa investigatione sudaverunt, virgo ei puella proponitur. Quae venienti sinum aperit, in quo ille omni ferocitate deposita caput deponit. Sicque ab eis, a quibus capi quaeritur, repente velut enervus invenitur. Buxei quoque coloris esse describitur. Qui etiam cum elephantis quando certamen ingreditur, eo cornu quod in nare singulariter gestat, ventrem adversantium ferire perhibetur; ut cum ea quae molliora sunt vulnerat, impugnantes se facile sternat. Potest ergo per hunc rhinocerotem, vel certe monocerotem, unicornem, ille populus intelligi, qui dum de accepta lege non opera, sed solam inter cunctos homines elationem sumpsit, quasi inter caeteras bestias cornu singulari certavit. Inde passionem suam Dominus, Propheta canente, praenuntians ait: Libera me de ore leonis, et a cornibus unicornium humilitatem meam. Tot quippe in illa gente unicornes vel rhinocerotes exstiterunt, quot contra praedicationem veritatis de legis operibus gloriati, et fatua elatione confisi sunt. Beato igitur Job Ecclesiae typum tenenti dicitur. Nunquid volet rhinoceros servire tibi? Ac si dicatur: Nunquid illum populum, quem superbire in nece fidelium stulta sua elatione considerans, sub jure tuae praedicationis inclinas? subaudis: ut ego, qui et contra me illum singulari cornu extolli conspicio; et tamen mihi, cum voluero, protinus subdo. Sed hoc melius ostendimus, si de genere ad speciem transeamus. Ille ergo ex hoc populo et primus in superbia, et postmodum praecipuus testis in humilitate nobis ad medium[ Paulus] deducatur, qui, dum contra Deum se quasi de custodia legis nesciens extulit, cornu in nare gestavit. Unde et hoc ipsum naris cornu per humilitatem postmodum inclinans dicit: Qui prius fui blasphemus, et persecutor, et contumeliosus, sed misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci. In nare cornu gestabat, qui placiturum se Deo de crudelitate confidebat, sicut ipse postmodum semetipsum redarguens dicit: Et proficiebam in judaismo supra multos coaetaneos meos in genere meo, abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum. Hujus autem rhinocerotis fortitudinem omnis venator extimuit, quia Sauli saevitiam unusquisque praedicator expavit. Scriptum namque est: Saulus autem adhuc spirans minarum et caedis in discipulos Domini, etc.( Act. IX, 1). Cum flatus nare reddendus trahitur, spiratio vocatur, et illud saepe per odorem nare deprehendimus, quod oculis non videmus.

« Rhinocerus ergo iste nare gestabat cornu quo percuteret, quia minarum et caedis spirans, postquam praesentes interfecerat, absentes quaerebat. Sed ecce omnis ante illum venator absconditur, omnis homo, id est rationale sapiens, opinione mortis ejus effugatur. Ut ergo hunc rhinocerotem capiat, sinum suum virgo, id est secretum suum, ipsa per se involuta carne Dei sapientia expandit. Scriptum quippe est quod cum Damascum pergeret, subito circumfulsit eum die media lux de coelo, et vox facta est, dicens: Saule, Saule, quid me persequeris? Qui prostratus in terra respondit» Quis es, Domine? Cui illico dicitur: Ego sum Jesus Nazarenus quem tu persequeris. Virgo nimirum rhinoceroti sinum suum aperuit, cum Saulo incorrupta Dei sapientia incarnationis suae mysterium de coelo loquendo patefecit. Et fortitudinem suam rhinocerotus perdidit, quia prostratus humi, omne quod superbum tumebat amisit. Qui dum sublato coelorum lumine, manu ad Ananiam ducitur, patet jam rhinocerus iste quibus Dei loris astringitur, quia videlicet uno in tempore caecitatis praedicationis baptismate ligatur. Qui etiam ad Dei praesepe ligatus moratus est, quia ruminare verba Evangelii dedignatus non est. Ait enim: Ascendi Jerosolymam cum Barnaba assumpto et Tito. Ascendi autem secundum revelationem, et contuli cum illis Evangelium. Et qui prius jejunus audierat: Durum est tibi contra stimulum calcitrare? mira postmodum virtute praesidentis pressus ex verbi pabulo vires obtinuit, et calcem superbiae amisit. Loris quoque Dei non tantum a feritate restringitur, sed quod magis sit mirabile, ad arandum ligatur: ut non solum homines crudelitatis cornu non impetat, sed eorum etiam refectioni serviens, aratrum praedicationis trahat. Ipse quippe de evangelizantibus quasi de arantibus dicit: Debet enim in spe qui arat, arare, et qui triturat, in spe fructus percipiendi. Qui ergo tormenta prius fidelibus irrogaverat, et pro fide postmodum flagella libenter portat; qui scriptis etiam epistolis humilis ac despectus praedicat, qui dudum terribilis impugnabat, profecto bene ligatus sub aratro desudat ad segetem, qui vivebat in campo male a timore liber. De quo recte dicitur: Aut confringet, etc. Jam scilicet Dominus quorumdam mentes intraverat, qui illum veraciter humani generis Redemptorem credebant. Qui tamen cum nequaquam a pristina observatione recederent, cum dura litterae praedicamenta custodirent, eis praedicator egregius dicit: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit.

« Qui ergo in humili mente fidelium legis duritiam redarguendo contrivit, quid aliud quam in valle post Dominum glebas fregit, ne videlicet grana seminum quae excussus aratro fidei sulcus cordis exciperet, per custodiam litterae pressa deperirent. De quo adhuc bene subditur: Nunquid fiduciam habebit, etc.? In rhinocerotis hujus fortitudine fiduciam Deus habuit, quia quanto illum crudelius dura sibi inferentem pertulit, tanto pro se constantius tolerantem adversa praescivit. Cui labores etiam, quos ipse in carne pertulerat, dereliquit, quia conversum illum usque ad imitationem propriae passionis traxit. Unde et per eumdem rhinocerotem dicitur: Suppleo ea quae desunt passionum Christi in carne mea. De quo adhuc subditur: Nunquid credes ei quod reddat seminantibus, et aream tuam congreget? Consideremus Paulum, quis fuerit, cum ab ipsa adolescentia lapidantium adjutor existeret, cum alia Ecclesiae loca vastaret, et acceptis epistolis, vastanda alia peteret, cum mors ei fidelium nulla sufficeret, sed semper ad aliorum interitum aliis exstinctis anhelaret; et profecto cognoscemus quia tunc nullus fidelium crederet, quod ad jugum Deus suae fortitudinis feritatem elationis inclinaret. Unde et Ananias voce Dominica hunc et postquam conversum audivit, extimuit dicens: Domine, audivi a multis de viro hoc, quanta mala sanctis tuis fecerit in Jerusalem. Qui tamen repente commutatus, ab hoste praedicator efficitur, et in cunctis mundi partibus Redemptoris sui nomen insinuat, supplicia pro veritate tolerat, pati se quae irrogaverat exsultat; alios blandimentis vocat, alios ad fidem terroribus revocat; istis regnum pollicetur coelestis patriae, illis minatur ignes gehennae; hos per auctoritatem corrigit, illos ad viam rectitudinis per humilitatem trahit, atque in omni latere ad manum se sui rectoris inclinat. Et tanta arte Dei aream congregat, quanta illam prius elatione ventilabat.

« Sed neque hoc abhorret a Paulo, quod rhinoceros buxei coloris dicitur, et elephantorum ventres cornu ferire perhibetur. Quia enim vivere sub rigore legis assuevit, arctius in illo caeteris custodia uniuscujusque virtutis mollivit. Quid enim per colorem buxeum, nisi abstinentiae pallor exprimitur? Cui ipse se tenaciter adhaerere testatur dicens: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar. Qui divinae legis eruditione praeditus, dum aliorum ingluviem redarguit, cornu elephantos in ventrem ferit. In ventremque elephantos percusserat, cum dicebat: Multi ambulant, quos saepe dicebam vobis. Nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi. Quorum finis interitus, quorum deus venter est, et gloria in confusione ipsorum. Et rursum: Hujusmodi Christo Domino non serviunt, sed suo ventri. Cornu suo igitur rhinocerotus iste non jam homines, sed bestias percutit; quando illas Paulus doctrinae suae fortitudine nequaquam perimendos humiles impetit, sed superbos ventris cultores occidit.»

Quod si de praedicta Job gentilis regis prophetia transire ad patriarcharum vel prophetarum vaticinia juvat, primum illud nobis occurrit, quod in benedictione novissimi et dilectissimi filii sui Benjamin, Jacob patriarcha praedixit, in typo videlicet hujus apostoli, qui de tribu Benjamin, sicut ipsemet asserit, fuit. Benjamin, inquit, lupus rapax: mane comedet praedam, et vespere dividet spolia, vel secundum aliam translationem, dividet escas. Libet autem ea quae de Benjamin fuerunt altius repetere, ut quod congrue singula Paulo aptari possint, evidenter appareat. Benjamin ergo inter fratres novissimus, et patri charissimus, matrem suam Rachel nascendo peremit. Quae quidem moriens eum Benonim, id est filium doloris mei, nuncupavit. Pater vero postea commutans, ipsum Benjamin, id est filium dexterae, vocavit. Benjamin itaque, fratres, fratrum novissimus, et patri dilectissimus Paulus ipse est, qui novissime post apostolos a Deo vocatus, tanto exstitit Deo charior, quanto in meritis fuit excellentior. De quo Hieronymus ad Paulinum:« Paulus, inquit, novissimus in ordine, primus in meritis est; quia plus omnibus laboravit.» Constat insuper eum non solum martyrem, sed et virginem exstitisse; ut quae in Petro et Joanne apostolo divisae videntur meritorum palmae, in ipso reperiantur conjunctae. De praerogativa autem virginalis palmae ipsius illud est Ambrosii in prima ad Corinthios: Dico autem non nuptis, etc.:« Non diceret: Bonum est innuptis ut sint sicut et ego, nisi esset integer corpore; nec diceret: Omnes homines volebam esse sicut meipsum.» Si enim habuit uxorem, et hoc dixit, virgines esse noluit. Sed absit. Sic enim a pueritia spiritu ferbuit, ut hujus rei studium non haberet; quippe cum juvenculus anticipatus sit a gratia Dei. In eo adjuvatur quis quod videtur aviditate mentis appetere.

Item in epistola II ad Corinthios:« Omnes apostoli, excepto Joanne et Paulo, uxores habuerunt.» Hinc Hieronymus docet, ad Eustochium virginem inter caetera sic scribens:« De virginibus, inquit Apostolus, praeceptum Domini non habeo, quod ipse ut esset virgo non fuit imperii, sed propriae voluntatis. Nec enim audiendi sunt,» inquit,« qui eum uxorem habuisse confingunt, cum suadens perpetuam castitatem intulerit: Volo autem omnes esse sicut meipsum.» Qui etiam in libro Hebraicorum Nominum, et ipsa interpretatione nominis Pauli excellentiam ejus commendans, ait:« Paulus mirabilis sive electus,» interpretatur quem Dominus ipse vas electionis vocavit, et tam vita quam doctrina inter apostolos mirabilem fecit. Benjamin, ut dictum est, nascens matrem parientem peremit, quae prae dolore partus moriens, Benonim eum, id est filium doloris, appellavit. Pater vero nomine commutato, eum Benjamin, id est filium dexterae, nominavit. Paulus quippe in Christo jam renascens, matrem suam Judaeam, quae eum in doctrina legis genuerat et educaverat, quasi peremisse dicitur; cum praecipue carnalium observationum praecepta, in quibus vivebant, evacuaverit, et totam eorum gloriam ad nihilum redegerit, quasi de utero matris exiens, et a schola synagogae per conversionem recedens, juxta quod ipsemet ait: Qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam. Unde et bene mater eum Benonim, id est filium doloris sui, vocavit, quia quo plus errorem ejus Paulus infestavit, amplius eam dolere fecit, et quo prae sapientiae suae excellentia gratior exstiterat habitus, amplius eam contristavit amissus. Bene autem pater nomen commutare voluit, ut potius eum filium dexterae, id est prosperitatis seu fortitudinis appellaret quam doloris; quia, ut hic diximus, interitus synagogae, qui per Paulum factus est, in prosperitatem potius fidelium et communem Ecclesiae exsultationem, quam in dolorem reputandus est. Qui etiam qua fortitudine animi viguerit, innumerae in eum persecutiones indicant. Quod vero dicitur mane rapere praedam, et vespere escas dividere, significat eum primitus persecutorem Ecclesiae fuisse, et postea ei verbi refectionem doctrina suae praedicationis administrasse. Quod autem juxta aliam translationem dicitur distribuere spolia, significat eum posteaquam conversus est multas animas diabolo eripuisse, et quasi spolia, fugato hoste, hos retinuisse: quod postea per ecclesiastica officia, vel quaecunque fidelium ministeria ordinavit. Hieronymus vero in libro Hebraicarum Quaestionum asserit secundum Hebraeos, quod altare in quo immolabantur hostiae et victimarum sanguis ad basim illius fundebatur, in parte tribus Benjamin erat. Quod quidem convenienter iste Christiani sanguinis effusor intelligit, de quo scriptum est: Spirans minarum et caedis in discipulos Domini, ubi Christi membra tanquam lupus oves laniaret in terris.

Ut autem de patriarchis ad prophetas transeamus, qui de hoc Benjamin nostro maximus ille regum et prophetarum David praedixerit, audiamus. Praevenerunt principes conjuncti psallentibus, in medio juvencularum tympanistriarum. In ecclesiis benedicite Deo Domino de fontibus Israel. Ibi Benjamin adolescentulus in mentis excessu. In initio quippe nascentis Ecclesiae apostoli principes ejus in electione praecesserunt, quia prius a Christo sunt electi, per quos converterentur caeteri. Qui si non tantae perfectionis fuerunt ut verbo praedicationis alios generare possent, psallentes tamen, id est psalmum in bona operatione habentes dicuntur. Psalmus quippe, id est melodia instrumenti, quod psalterium dicitur, impulsione manuum in cordis affectum bonae operationis actiones significat. Manibus quippe ad operandum magis quam caeteris utimur membris. Ideoque per manus opera significantur. Principes itaque in Ecclesia conjuncti sunt psallentibus, quia qui verbo praedicationis insistunt, subjectis plebibus, quae ad hoc non sufficiunt, sed tamen bona operantur quae possunt, in una fide sociantur. Praelatis autem et subjectis plebibus, adolescentulas tympanistrias conjungit, id est vitam continentium qui magnae tympanum mortificationis gestant, et tanto ad novitatem Christi amplius accedunt, quanto a vetustate primi hominis longius recedunt. Quasi ergo in medio istarum duo praemissi ordines consistunt, quia vita continentium quo majoris est meriti, amplius rectorum et subjectorum plebium ordines quasi ambiendo suis virtutibus munit, et orationibus protegit. Sed quia tam continentes quam subditae plebes de doctrina praedictorum principum, quasi de haustu quorumdam fontium imbuuntur, hortatur ut de his fontibus Deum maxime glorificemus, qui tales Ecclesiae suae praeesse disposuit. Quorum ille Benjamin noster, quo perfectioris doctrinae aqua imbuit corda fidelium, tanto rectius a Domino vas electionis et crater praeclare nuncupatur. De cujus excellentia statim adnectitur: Ibi, hoc est inter illos fontes, quasi unus ex ipsis est Benjamin per electionem, ut dictum est, novissimus, sed per dignitatem primus. De cujus excellentia et gratia singulari ei collata statim subditur: In mentis excessu, hoc est in exstasi mentis factus, et tanta contemplatione usque ad tertium coelum assumptus, et supra hominem raptus, ut ipsemet ignoret utrum in illa sublimitate revelationis anima ejus in corpore fuerit, an extra. Cum enim Dominus Moysi quaerenti eum videre respondit: Non videbit me homo et vivet; profecto supra hominem fuisse tunc videtur, qui tanta visione in coelestibus fruebatur, ubi tanta se audiisse commemorat, quae homini loqui non liceat.

Quanto autem ibi perfectius instructus fuit, tanto nobis perfectio rem doctrinam reliquit. Quae quidem doctrina quantum caeteris praeferatur, non solum a Christianis, verum et a philosophis non ignoratur. Ipse quippe coapostolus ejus atque apostolorum princeps Pauli Epistolas, in quibus tamen se reprehendi noverat, plurimum commendans: Et sicut charissimus, inquit, frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis. Sicut in omnibus epistolis loquens de his in quibus sunt quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas, ad suam ipsorum damnationem. Hinc et Hieronymus Pammachio scribit:« Paulum apostolum quotiescunque lego, videor non mihi verba andire, sed tonitrua.» Quantus autem et apud philosophos habitus sit qui ejus vel praedicationem audierant, vel scripta viderant, insignis ille tam eloquentia quam moribus Seneca in epistolis quas ad eum dirigit his verbis protestatur:« Libello tuo lecto, de plurimis ad quosdam litteris, quas ad aliquam civitatem seu populum caput provinciae direxisti mira exhortatione vitam mortalem contemnentes, usquequaque refecti sumus. Quos sensus non puto ex te dictos, sed per te: certe aliquando et ex te, et per te. Tanta etenim majestas earum rerum est, tantaque generositate clarent, ut vix suffecturas putem hominum aetates, quibus institui perficique possint.» Meminit et Hieronymus hujus laudis Senecae erga Paulum in libro De illustribus viris, cap. XII, ita scribens:« Lucius Annaeus Seneca Cordubensis Fotini stoici discipulus et patruus Lucani poetae, continentissimae vitae fuit, quem non ponerem in catalogo sanctorum, nisi me epistolae illae provocarent quae leguntur a plurimis Pauli ad Senecam, vel Senecae ad Paulum. In quibus, cum esset Neronis magister et illius temporis potentissimus, optare se dicit esse ejus loci apud suos, cujus sit Paulus apud Christianos.» Tempus me, fratres, deficeret, si per singula laudem Pauli prosequens virium mearum facultatem excedere praesumam. Sed quia scriptum est: Si quid residuum fuerit, igni comburatur, Deo caetera relinquamus, et ad missarum solemnia super his hostiam laudis immolaturi nos praeparemus.