Reader

SERMO PRIMUS IN ANNUNTIATIONE BEATAE VIRGINIS MARIAE.

Exordium nostrae redemptionis, hodiernus est conceptus Dominicae matris. Concepit Dominum femina, ut Creatorem pareret creatura. Communis quidem salus haec est hominum, sed specialis gloria feminarum. Primus Adam de terra plasmatus non de femina est natus: imo de ejus costa femina est formata. Secundus Adam, ac prioris et omnium tam factor quam redemptor, nostri sexus formam de femina decrevit assumere, ut in utroque sexu consisteret gratia, sicut in utroque praecesserat culpa, et eaedem naturae, per quas vulnus est inflictum, curationis afferrent medicamentum, et unde illata est plaga, inde mirabiliter conficeretur cataplasma. Actor plagae diabolus, minister curationis angelus. De quo nunc dicitur: Missus est angelus Gabriel a Deo, etc.. Serpens a diabolo immissus, hic a Deo memoratur missus; ut, ex ipsa statim fronte lectionis, spe divinae gratiae saucii releventur ad nuntium salutis. Bene autem angelus ex nomine designatur, quum dicitur Gabriel; ut quum idem referatur missus ad Mariam, quem jam superius evangelista dixerat missum ad Zachariam, sic et ista promissio complenda credatur, sicut illa completa jam noscitur. Unde et ipse postmodum Angelus illam in hujus argumentum inducens: Et ecce, inquit, Elizabeth cognata tua, etc. Quo vero mittatur, diligenter evangelista describit, quum ait: In civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth. Civitas quippe non paucorum, sed multorum est. Et ista curatio non unius languidi, sed totius humani generis est futura. Et quia non singulorum hominum, sed eorum tantum, qui in sua non remanentes ignavia, de valle vitiorum migraturi sunt ad montem virtutum, recte civitas ista memoratur esse de Galilaea. Quae et bene Nazareth, hoc est flos, nominatur; ubi hodie ille flos conceptus est a virga, de quo Isaias praedixerat: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet. Qui etiam de semetipso ait: Ego flos campi, et lilium convallium. Ut ergo hunc florem virga illa producat, ad Virginem ipsam angelus mittitur, qui eam ad hoc praeparet, et quasi quodam suae annuntiationis sarculo ad fecunditatem excolat. Unde et post locum quo mittitur, de persona subditur, ad quam iste legatione fungitur: Ad Virginem, inquit, desponsatam, Virginem praemittit desponsatae, non tam temporis quam dignitatis ordine. Sed quae ista, quaeso, est dignitas, esse virginem in carne, si jam per consensum corrupta fuerat mente? Non enim desponsari, vel matrimonium contrahi, nisi pari duorum consensu potest; nec aliter ipsa conjux vel uxor Joseph vocaretur ab evangelista. Quis igitur iste consensus fuit? Nunquid commistionis carnalis, ut in hoc jam Virgo consensisset, quod florem dignitatis amitteret? Absit hoc a piis mentibus, ut quae prima virginitatis munus obtulisse Deo creditur, in hunc consensum ducta aestimetur, in quem tot virgines ne venirent, vitae dispendium elegerunt, et sic Agnum sequi quocunque ierit, non solum permanentes virgines, verum etiam factae mulieres! Quis hic autem consensus intelligendus sit tam in sponsa quam in virgine, sequentia, ni fallor, insinuant. De sponso quidem, quum nec nomen ipsius reticetur, quum dicitur: Viro cui nomen erat Joseph. Joseph quippe, quod interpretatur augmentum, quid aliud nobis innuit, quam magnam in eo perfectionem virtutum? Quem etiam, ut beatus meminit Hieronymus, virginem, sicut sponsam ipsius, constat permansisse. A qua profecto virginitatis perfectione si per consensum imminutus esset carnalis concupiscentiae, nequaquam dignum esset ab evangelista commemorari eum Joseph nominari. Qui postmodum comperto Virginis conceptu, tanto gravius id eum ferre non est mirabile, quanto se magis illusum dolebat, quem ad continentiae consensum sponsa pertraxerat. Ipsa etiam Virgo, quum de se postmodum ait: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? patenter innuit, nequaquam in usum carnis eam consensisse, nec in concupiscentia se viro foederasse. Ut quid enim diceret, quomodo fiet hoc, quia virum non cognosco? si in mente haberet viro commisceri? Et si enim jam commista non esset, posset utique postmodum commisceri, ut mirandum non esset, si ipsa quoque, sicut Elisabeth, per divinae gratiae donum ex viro conciperet. Sciebat etiam nec homines latere integritatem virginitatis suae. Cur ergo quasi admirans quaereret qualiter id fieri posset, quum virum ipsa non cognosceret? Si hanc, inquam, cognitionem viri ad commistionem carnis referret, quomodo de Adam vel nonnullis aliis dictum est, quia cognoverunt uxores suas? Quid est ergo quod ait: Virum non cognovi, nisi quia nulli unquam concensu carnali me commisceri acquievi? In quo ergo consenserat Joseph quum ab eo desponsaretur, nisi ut castimoniae virtutem pari custodirent consensu? Videbat quippe se a parentibus ad nuptias cogi, ex ipsa maxime legis sanctione, quae sub maledicto ponebat omnes qui non relinquerent semen in Israel.

Noverat virgo virginem Joseph, quem ex castimoniae amore, et cognationis propinquitate familiarem habebat. Hunc igitur elegit in sponsum, quem in suum trahere confidebat consensum, ne si alium cogeretur accipere, quod voverat Deo non posset custodire. De qua etiam quum dicitur: Et ingressus est ad eam angelus, diligenter sanctum ejus propositum describitur, quae non in plateis exterius cum saecularibus feminis reperitur, sed clauso cubiculi sui ostio, Deo devote supplicans et orans; ut continentiae quod fecerat votum tam sibi quam sponso suo custodiat inviolatum. Unde et in ipsis suis precibus de sua petitione statim consolationem meruit accipere, et securitatem obtinere. De hoc autem cubiculi sui secreto tanquam oraculo divino, quam sancto ibi occupata esset studio, beatus Ambrosius libro De virginitate II his scribit verbis:« Haec ad ipsos ingressus angeli, inventa domi in penetralibus sine comite, ne quis intentionem abrumperet, ne quis obstreperet. Neque enim comites feminas desiderabat, quae bonas cogitationes habebat. Quin etiam tunc sibi minus sola videbatur, quum sola esset. Nam quemadmodum sola, cui tot libri adessent, tot archangeli, tot prophetae? Denique et Gabriel eam virginem ubi revisere solebat invenit, et angelum Maria quasi virum specie mutata trepidavit, quasi non incognitum audito nomine recognovit. Ita peregrinata est in viro, quae non est peregrinata in angelo, ut agnoscas aures religiosas, oculos verecundos. Denique salutata obmutuit, et appellata respondit. Sed quae primo titubaverat affectu, postea promisit obsequium.» Ecce studium non tam desponsatae quam virginis, non se ad nuptias praeparantis, sed Deo penitus vacantis; non curis saeculi, sed sacrae prorsus intentae lectioni, non sponsi quaerentis solatium, ut colloquium mereretur angelicum. Attendite, virgines, quae non virum, sed Deum elegistis sponsum, et sacrae formam professionis a Maria sumpsistis. Desponsata illa homini, non hominem in publico, sed Deum quaerebat in secreto. Non oculos retorquebat ad mundum, sed erigebat ad coelum. Non canticis nuptiarum aures praebebat, sed sacrae lectionis pabulo mentem reficiebat. Ex quo liquidum est quam sit verum, quod diximus, nunquam ejus animum ad nuptias declinasse, quia nullam certum est curam eam suscepisse Unde et ab angelo salutata, cujus vita non carnalis erat, sed angelica, audire meruit: Ave, gratia plena. Gratiam dicimus gratis datam, hoc est beneficium divinum supra merita collatum. Unde et Apostolus: Si autem ex operibus, jam non ex gratia. Alioquin gratia jam non esset gratia. Constat vero unumquemque fidelium nonnihil gratiae praeter merita sua collatum habere. Mariae vero non participatio gratiae, sed plenitudo ascribitur, ut tantum ei conferri demonstretur, quantum humanae naturae infirmitati promittitur. Quod quidem qualiter fieret, si jam in consensum carnalis concupiscentiae tracta fuisset, nulla ratio habet. Unde autem amplitudinem gratiae adepta sit, subinfertur quum dicitur: Dominus tecum. Tecum, inquit, potius quam in te. Qui enim ubique per praesentiam divinitatis jam se unire disponebat carni virginis per assumptionem humanitatis; ut tecum, hoc est cum carne tua unum fiat in persona. Benedicta tu in mulieribus. Nunquid et in viros non redundat benedictio Mariae? Nunquid et ipsa de semine Abrahae, et per illam Christus descendit, in quo videlicet semine omnium gentium benedictio fuerat promissa? Quid est, quaeso, in mulieribus, et non magis in omnibus viris pariter ac mulieribus? Haec iterum dico, virgines, attendite, et in vos specialiter istam benedictionem Mariae redundare gaudete. Paucos quippe virorum reperimus, qui in virtute virginitatis Christum imitentur. Multas sequaces haec Mariae gratia in vobis habet, quarum tanto virtus gratior, quanto sexus infirmior. Virtus quippe in infirmitate perficitur. Quid est autem benedictio, nisi divinae gratiae multiplicatio? Benedicta igitur Maria in mulieribus potius quam in viris dicitur, quia haec ejus gratia virginalis propositi in feminis maxime per ejus imitationem multiplicanda fuerat, sicut et Psalmista antea praedixerat, dicens: Astitit regina a dextris tuis, etc.. Et rursum: Adducentur regi virgines post eam, adducentur in templum regis. Post eam, inquit, adducentur in templum regis, quia per imitationem hujus summae reginae, virgines innumerae in verum Dei templum sunt consecrandae. Quae cum audisset, turbata est. Ad verba loquentis, et magno praeconio laudis eam salutantis turbata memoratur esse, non eum qui loquebatur aspicere. Fixis quippe oculis in lectione, vel terrae affixis in oratione, quo animus intendebat tota inhiabat, atque immobilis haerebat; nec humanum curabat aspectum, quae tantum intendebat divinum. Unde autem turbata? Diversis undique de causis. Tum quia viri consortium fugiebat, tum quia lectioni vel orationi totam operam impendebat, quarum assiduitatem praepediri graviter sustinebat. Et cogitabat, inquit, qualis esset ista salutatio. Ex qua videlicet intentione procederet utrum adulationis verba haec essent, an veritatis: qua temeritate, quo aditu ille cubiculi sui secretum inquietare praesumeret? Quam ita perturbari angelus non perferens: Ne timeas, inquit, Maria. Non quidem ait: Ne perturberis; sed: Ne nimia sollicitudine affligaris: ne aut te obtinere desperes quod vovisti, aut tanquam rea maledictum incurras legis. Et hoc quidem loco quum ait: Maria, primum eam vocat ex nomine, ut quasi familiarem sibi majori relevet consolatione. Cur autem non sit ei timendum, hoc est de petitione sua differendum, annectit quum ait: Invenisti gratiam apud Deum. Hoc est supra omnia merita illi grata facta es, atque accepta.

Quomodo autem tam legis maledictum evitet, si virgo permaneat, quam propositi sui votum incorrupta custodiat, patenter exponit dicens eam pariter tam esse parituram quam virginem permansuram. Parituram, inquam, non solum hominem, verum etiam hominum Salvatorem, hoc est Jesum, Cujus quidem virginei partus quanta sit excellentia, diligenter describit, dicens: Hic erit magnus et Filius Altisimi vocabitur. Ac si aperte dicat: Attende in hoc ipso incomparabilem gratiam, singularem gloriam tuam, vide ipsum qui Dei Filius dicatur et tuus. Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, hoc est id in eo perficiet quod in typo ejus David promissum est, sicut et ipsemet profitetur, dicens: Juravi David servo meo, usque in aeternum praeparabo sanctum tuum. Et aedificabo in generatione et generationem sedem tuam. Domus Jacob, in qua regnaturus in aeternum promittitur, Ecclesia est gentium, quae tempore praeteritorum, et gratia priorum Synagogam supplantavit, et benedictionem ei subripuit. Finem hoc regnum non accipit, quia nec cum vita praesenti deficit: quod tanto in coelestibus est verius, quanto felicius. Dixit autem Maria: Quomodo fiet istud? Tanquam si diceret: Magna quidem promissio, et incomparabiliter non solum feminae virtutem, sed omnem humanam transcendens dignitatem. Quo itaque modo quove ordine futura est completio rei tantae? Virum enim, inquit, non cognosco. Ac si diceret: Longe hoc a meo remotum proposito videtur, ut videlicet partum habeam, quae virgo persistere decrevi. Et hoc est, ut supra jam meminimus, eam virum nequaquam cognoscere, nulli unquam in commistione carnali per consensum acquievisse. Legerat quidem Abrahae factam de Christo promissionem, sicut et ipsa postmodum profitetur, inquiens: Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae. Sicut locutus est ad Patres nostros, Abraham et semini ejus. Unde nequaquam de hac promissione dubia, de modo requirebat quo esset complenda, utrum scilicet per admistionem viri sine dilectione peccati, sicut in paradiso fieret si homo non peccasset, an integritate corporis pariter et mentis conservata, sicut in ejus proposito fuerat. Bene autem angelus, cum ei filium promitteret, modum conceptionis reticuit, donec ipsa videlicet manifestato voti sui proposito, cum ab eo requireret: ne videlicet quia eam audieramus desponsatam, crederetur per concupiscentiam hanc inisse copulam.

Spiritus sanctus superveniet in te, hoc est superiori dono Dei ditaberis, ut virgo pariter ac mater sis. Venit Spiritus in multas fidelium animas, per aliquod divinae gratiae donum, sed in Mariam supervenit, cum ei superiorem et excellentiorem omnibus gratiam contulerit. Quid autem Spiritus Dei, nisi divinae bonitatis amor seu donum intelligitur, cum aliquid nobis supra merita confertur? Cum ergo mysterium hoc incarnationis totum per operationem bonitatis divinae magis quam per solitam institutionem naturae fuerit gestum, recte Spiritui sancto est ascriptum: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Virtus Dei Filius, hoc est coaeterna ejus sapientia intelligitur, juxta illud Apostoli: Nos autem praedicamus Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. Sicut enim Deus omnia in sapientia sua fecit, sic et per ipsam perdita restauravit, ab hoc, ut supra meminimus, nostrae redemptionis exordio restaurationem istam inchoans. Virtus itaque Dei Filius dicitur, qui brachium ejus seu fortitudo, ad omnia quae disposuerit peragenda sufficiens. Haec virtus obumbravit Virgini, dum in ipsa suae divinitatis fulgorem velamine carnis operuit, et sic ad nos quasi calciata divinitas processit, ut in nostra Deus visibilis appareret natura, qui permanet invisibilis in sua. Haec autem divinae majestatis obumbratio in illo praefigurata est electro, cujus speciem de medio ignis propheta Ezechiel conspexit. Electrum quippe est metallum ex auro simul et argento, commistum. In qua quidem mistura argentum ad claritatem proficit, aurum vero a suo temperatur fulgore. Electrum igitur istud ipse intelligitur Christus, in cujus una persona divinitatis et humanitatis duae naturae ita sibi ad invicem sunt unitae, ut inferior natura, quae per argentum exprimitur, sese visibilem praebeat, et divinae majestatis splendor carnis velamine obumbratus, qui per aurum figuratur, invisibilis persistat. Hoc electrum in igne, Deus homo est in passione.

« Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocatur Filius Dei.» Ac si aperte dicat: Ac per hanc unionem Verbi Dei ad hominem vitae factam, non solummodo ipsum Verbum Filius Dei dicetur, verum etiam ipse homo a Verbo assumptus Filius Dei vocabitur. Et attende quod ait, vocabitur, de homine potius quam de Verbo, cui competit esse. Quod diligenter evangelista considerabat, cum diceret: In principio erat Verbum. Non enim dixit: Vocabatur Verbum, sed: Erat. Esse namque proprium est incommutabilitatis divinae, sicut ipse ad Moysen loquitur: Haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos. Qui est, inquit, hoc est qui incommutabiliter consistit, quia nequaquam verum habet esse, nisi quod est incommutabile. Ubicunque mutatio fit, esse pariter et non esse concurrunt. Illi ergo proprium est esse, qui penitus ignorat non esse. Unde bene dictum est: Erat Verbum, potius quam vocabatur. Vocatio quippe non est aeternitatis, sed temporis; nec ad naturam, sed ad placitum hominum spectat impositio nominum. Unde recte quum de homine assumpto a Verbo loqueretur, cujus natura non est aetérna, nec per naturam, sed per gratiam et unionem Verbi habet esse Filius Dei, dictum est vocabitur, potius quam erit. Quod si etiam personam totam in duabus naturis consistentem dicamus ex Virgine nasci secundum corpus, quod inde traductum est, et totam illam personam, non solum humanitatem, Filium Dei vocari, non incongrue dicitur. Nam et surculus trunco alterius naturae insertus toti arbori propriae naturae confert vocabulum: ut si aesculus coctano inseritur, aesculus, non coctanus tota arbor dicetur, a digniori scilicet parte quae fructum affert ita nominanda, sicut et ex fructu suo cognoscenda. Quaedam autem insertio divinitatis in humanitate facta est hodie, et tanquam una arbor facta est ex duabus naturis in unam sibi personam convenientibus. Scriptum quippe est de sapientia, quae Dei Verbum intelligitur, quia lignum vitae est his qui apprehendunt eam. Quid autem humanitas, nisi arbor maledicta, et tanquam lignum mortis antea erat? Quasi ergo lignum vitae ligno mortis in sertum iutelligite, quum in Virgine velut in bona terra haec insertio sit facta. Cujus quidem insertionis ipse spiritus in eam superveniens operator fuit, tanquam illam praevidens diem, quae ad inserendum commodior videtur; sicut communis hominum opinio tenet, qui inserendi peritiam habent, et longa hoc experientia didicerunt. Unde et confidenter asserunt, vix aut nunquam aliquam insertionem quae hac die fiat, inutilem esse.

Et ecce Elisabeth. Ne de possibilitate partus Virginis quidquam suboriretur dubitationis, quasi hoc esset impossibile quod solitus cursus non haberet naturae: in memoriam reducitur Elisabeth conceptus, quae quum tam senio quam sterilitate esset infecunda, obtinuit ex gratia quod habere non poterat ex natura. Unde bene ab angelo tam senectus ejus quam sterilitas memoratur: Quia non erit impossibile apud Deum omne verbum. Verbum Dei hoc loco ipsa est divina locutio, quae a beato describitur Augustino, divina dispositio non habens sonum strepentem et transeuntem, sed vim in perpetuo manentem. Nullum igitur verbum Dei impossibile est ipsi, quum quidquid ipse disponit ut faciat, nullo impediri casu queat. Dixit autem Maria: Ecce ancilla Domini. Quid est quod ais? domina; quid est quod respondens, regina non solum hominum, sed et angelorum ex hoc futura? Non dicis: Ecce Mater Domini, vel etiam dilecta Dei, vel etiam ab ipso electa, quum sis singulariter praeelecta. Quanto te ad sublimiora promissio intollit angelica, tanto summa humilitatis virtus te, dejicit ad inferiora. Ubi obsecro, illud est honorabile nomen quod unigenitus tuus fidelibus suis imponit, quum ait: Jam non dicam vos servos, sed amicos? Ille de honore suorum in ipso quoque nomine dignatus est providere, tu e contrario servilem tibi conditionem non erubescis ascribere. Ita, domina, ut ex te praecipue illa humilitatis exempla sumantur, ad quae nos Scriptura exhortans ait: Quanto major es, humilia te in omnibus. Ex hac maxime humilitatis virtute ad hujus promissionis celsitudinem meruisti conscendere. Ex hac tuae disciplinae regula, virgo illa tui imitatrix Agatha, et una de numero prudentium, instructa dicebat: Ancilla Christi sum, ideo me ostendo servilem personam. Et iterum: Summa ingenuitas ista est, in qua servitus Christi comprobatur. In hanc tamen regulam et humilitatis formam tuus ipse, ni fallor, quasi avus te induxerat, dicens: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, etc.. Quum enim de altitudine hujus promissionis ad te filiam suam factam praemisisset, dicens: Astitit regina a dextris tuis, etc. Statim de humilitate conservanda admonuit, subjugens: Audi filia, etc. Ac si aperte dicat: Magnum est, filia, incomparabile bonum te coelestis regis sponsam effici spiritualem, ut quasi regina coelorum ei juncto latere assistas, et cum eo, caeteros omnes praecedas in vestitu deaurato; hoc est in corpore solido et incorrupto, omni virtutum diversitate intus adornata. Sed quia magna sunt femineae naturae tanta praeconia, et humanae infirmitatis tam excellens gloria, audi quae dicuntur, et intelligendo vide: ut quum haec tibi nuntiabuntur, non diffidas impleri, et tantae promissionis altitudinem aure humili suscipe, quasi obliviscendo populum tuum, et domum patris, hoc est, non superbiendo de genere Judae et regia stirpe, nec attendendo quid habeas ex natura, sed quid tibi conferatur ex gratia. Atque ita rex ille coelestis concupiscet decorem tuum, qui superbis resistit semper et humilibus dat gratiam. Cujus quidem exhortationis, domina, non immemor facta, dixisti: Ecce ancilla Domini; et rursum: Quia respexit humilitatem ancillae suae. Ex qua profecto humilitate meruisti quod sequitur obtinere. Fiat mihi secundum verbum tuum. Hoc est, ut ipsum Dei Verbum juxta tuae promissionis verbum concipiam integra, et pariam incorrupta. Amen.