Reader

IN EPISTOLAM AD TITUM.

Titum commonefacit et instruit de constitutione presbyterii, et de spirituali conversatione, et de haereticis vitandis, qui traditionibus Judaicis credunt, scribens ei a Nicopoli.

IN EPISTOLAM AD TITUM. CAPUT PRIMUM.

VERS. 1- 4.--« Paulus servus Dei, apostolus autem Jesu Christi secundum fidem electorum Dei et agnitionem veritatis quae secundum pietatem est in spem vitae aeternae, quam promisit qui non mentitur Deus ante tempora saecularia; manifestavit autem temporibus suis Verbum suum in praedicatione quae credita est mihi secundum praeceptum Salvatoris nostri Dei, Tito dilecto filio secundum communem fidem. Gratia et pax a Deo Patre et Christo Jesu Salvatore nostro.»

Paulus servus Christi, etc.[ Ambrosius] Hanc Epistolam scribit Apostolus Tito, quem creavit episcopum, commonens eum fore sollicitum in ecclesiastica disciplina. Tito enim relicto Cretae episcopo ex humilitate et simplicitate nimis patienti, a Nicopoli scribit de episcopali officio imperiose et potestative, tractando praescripta ei sua auctoritate utili. Debet enim pontifex habere maternam pietatem et patris severitatem, ut sit fortis superbis, et suavis modestis· ut non habens timoris angulum, nec elationis supercilium, urat, et luceat. Unde in veste legalis pontificis erat coccus byssinus, qui habet speciem ignis. Ignis autem duo facit, urit et lucet, ita et pontifex gladio praedicationis, scilicet ignito eloquio, urere debet mordaci increpatione et metuenda minatione, et lucere blandis fovendo, et delectabilia promittendo. Ideo de manna dicitur quod indurabatur ad ignem, et liquescebat ad solem. Et baculus pontificalis ab inferiori pungit, et a summo in anteriora extenditur, in se rediens, quia ecclesiasticus doctor gladio verbi pungere debet, id est aspere redarguere peccantes: quod est ex inferiori natura, et correctos in anteriora dirigere, ita tamen ut ad propriam conscientiam sui consideratione redeat, si forte in se habeat quae aliis annuntiat. Est igitur intentio Apostoli instruere Titum de episcopali officio atque monere ut id imperiose tractet, et haereticos vitet. Modus talis: primo salutat; deinde instruit eum de episcopali officio, docens eum quid agere debeat, et quales episcopos per civitates constituere; deinde qualiter diversos vel sexu vel aetate, vel conditione instituere debeat. Postea monet eum de vitandis haereticis. Praemittit autem salutationem dicens: Paulus nomine, servus conditione, non tamen peccati misera servitute, sed Dei, quadam nobilitate, qualiter Moyses et David servi sunt appellati, et Maria ancilla. Apostolus autem Christi Jesu. Quasi dicat: Humilitas non tollit potestatem et dignitatem. Apostolus, dico, secundum fidem electorum Dei, tenens et praedicans fidem quam tenent, vel qua salvantur electi Dei, et ideo pro ea laborandum est, et secundum agnitionem veritatis, quae veritas est secundum pietatem, id est Christi religionem. Hoc ideo dicit quia est veritas, et in liberalibus artibus, sed quae nihil pertinet ad Christianam religionem. Apostolus Christi sum dico, et hoc in spem vitae aeternae, id est per hoc sperans vitam aeternam. Haec est res, hic est fructus apostolici officii. Per hoc commendat apostolicum officium non tepidius esse agendum. Quam, vitam aeternam, Deus ante tempora saecularia, vel aeterna, quod idem est, id est ante omnia tempora, promisit. Quomodo? Promisit, cum nondum essent homines quibus promitteret, quia in ejus aeternitate, et in ipso Verbo ejus eidem coaeterno jam praedestinatione fixum erat. Promisit ergo ante tempora, quia in se aeterno sic fixum erat antequam tempus esset quod cum creaturis coepit. Non ergo possumus dicere fuisse aliquod tempus quoniam Deus nondum aliquid fecerat. Ideo ait: Quam promisit Deus ante tempora saecularia. Quasi dicat: Non est recens promissio, sed ante tempora omnium saeculorum, addit: Qui non mentitur, id est quia verax est: per quod certa ostenditur promissio vitae, quae quanto certior est tanto minister debet sollicitior esse. Ut autem certius sit, manifestavit suis temporibus, id est congruis, scilicet Verbum suum, id est Filium, haec est vita aeterna. Manifestavit dico, non solum rei effectu, sed etiam in praedicatione quae credita est mihi ut fideli, cui tu, o Tite, comparticipas. Credita est mihi praedicatio dico, et hoc, secundum praeceptum Salvatoris nostri Dei, cui in salute hominum minus obedimus, si quomodo remittimur. Paulus, inquam, scribit hanc epistolam Tito dilecto filio suo secundum communem, id est catholicam, fidem, non privatam alicujus. Catholicon enim Graece, Latine dicitur commune, vel universale. Et in scribendo, primum salutat in hunc modum: gratia sit tibi et pax a Deo Patre et Christo Jesu Salvatore nostro. Manifesta sunt haec.

VERS. 5- 9.--« Hujus rei gratia reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros sicut et ego disposui tibi, si quis sine crimine est, unius uxoris vir, filios habens fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos. Oportet enim episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed hospitalem, benignum, sobrium, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere.»

Hujus rei. Primo dicit quid agere debeat et quales ordinare praesbyteros, ita incipiens: Hujus rei gratia reliqui te Cretae, cum inde recederem, ut corrigas mala in peccantibus, addendo bonis, ea quae desunt ad perfectionem. Et nota quod, dum haec recolit Apostolus, sicut ei disposuerat monet exsequi. Et ideo reliqui te, ut constituas per singulas civitates presbyteros, id est episcopos, ut pastoralis curae onus facilius sustineatur per multos divisum. Constituas dico, sicut ego tibi disposui, id est quales constituendos docui, scilicet si quis est, non dico sine peccato, sed sine crimine, id est, sine peccato criminali, vel infamia criminali. Si dixisset sine peccato, nullus in Ecclesia recte posset ordinari minister. Multi enim baptizati fideles sunt sine crimine. Sine peccato vero in hac vita neminem dixerim, non quia peccati aliquid remaneat quod in baptismate non dimittatur, sed quia in nobis in hujus vitae infirmitate manentibus quotidie fieri non quiescunt, quae fideliter orantibus quotidie remittantur. Quamlibet valde justum discutias in hac vita, quamvis jam sit dignus justi vocabulo, non est tamen sine peccato. Unde Joannes: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsi seducimus et veritas in nobis non est. Sed plane multi justi dicti sunt sine querela, quod intelligitur sine crimine. Nulla enim querela justa est de his qui non habent crimen. Crimen ergo est grave peccatum accusatione et damnatione dignissimum, ut homicidium, adulterium, aliqua immunditia fornicationis, furtum, fraus, et caetera hujusmodi: quae cum coeperit homo non habere, incipit caput ejus erigere in libertatem, sed ista inchoata est non perfecta libertas. Unius uxoris vir, post baptismum, quando novo homini nec stupra nec aliqua quae ante fuerant obsunt. Huic sententiae Augustinus contradicit his verbis: Acutius intelligunt qui nec eum qui catechumenus vel paganus habuit alteram, ordinandum esse censuerunt, quia de sacramento agitur non de peccato: nam in baptismo omnia peccata dimittuntur. Et qui dixit: Si nupserit virgo non peccat, satis declaravit nuptias non esse peccatum: propter sacramenti autem sanctitatem, sicut femina etiam si catechumena vitiata fuerit non potest post baptismum inter Dei virgines consecrari, ita non absurde visum est bigamum non peccasse, sed formam quamdam sacramenti amisisse, non ad vitae bonae meritum, sed ad ordinis ecclesiastici signaculum necessarium. Et sicut plures antiquorum Patrum uxores significaverunt futuras ex omnibus gentibus Ecclesias, uni viro subditas, id est Christo, ita noster antistes, id est episcopus, unius uxoris vir significat ex omnibus gentibus unitatem uni viro subditam, id est Christo. Itaque sicut duobus pluribusve dominis servire, sic ab uno viro in alterius transire connubium non licet, quia apostatare ab uno Deo, et ire in alterius adulterinam superstitionem semper est malum. Et ideo ait: unius uxoris vir, in quo spes continentiae est et sacramentum. Filios habens fideles, id est sanae fidei, non in accusatione luxuriae, aut non subditos, id est nec saltem de luxuria accusatos, vel sibi non subditos. Alioquin nec spes est in eo corrigendi alios, nec frontem habet ad alios talium cohabitator, oportet enim. Quasi dicat: Talis debet constitui episcopus. Oportet enim, id est necesse est ad tractationem officii, episcopum esse sine crimine, id est irreprehensibilem, sicut Dei dispensatorem, cum dicit 227 episcopum, aperte ostendit presbyterorum nomine episcopos supra fuisse designatos. Non superbum, non iracundum, non percussorem, id est non aliorum mentes aliter quam oportet loquendo percutientem. Vel ad litteram, non ferocem, non crudelem, non cupidum turpis lucri, id est saecularis, sed hospitalem, benignum, sobrium, justum proximo, sanctum Deo, continentem se ab illicitis, id est ab ira, superbia, et caeteris, amplectentem amore eum sermonem qui est secundum doctrinam fidelem, id est veracem. Ita haec habeat, ut potens sit vita et scientia exhortari scientes in doctrina sana, et redarguere eos qui contradicunt, veritati obloquendo, vel male vivendo. Contradicentes enim non uno modo intelligendi sunt. Paucissimi quippe nobis contradicunt loquendo, sed multi male vivendo. Quis enim audet apertissime loquendo contradicere veritati? Non contradicunt multi lingua, sed vita: quos redarguere magnum opus est, grandis sarcina, clivus arduus.

VERS. 10- 16.--« Sunt enim multi etiam inobedientes, vaniloqui, et seductores, maxime qui de circumcisione sunt, quos oportet redargui: qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia. Dixit quidam ex illis proprius ipsorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Testimonium hoc verum est. Quam ob causam increpa illos dure, ut sani sint in fide, non intendentes Judaicis fabulis et mandatis hominum aversantium se a veritate. Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum, sed inquinatae sunt eorum et mens et conscientia. Confitentur se nosse Deum, factis autem negant, cum sint abominati et incredibiles et ad omne opus bonum reprobi.»

Sunt enim. Quasi dicat: Bene dixit, eos qui contradicunt. Sunt enim incerti multi et inobedientes, in se, et vaniloqui ad altos, et seductores circumventionibus, et cujuscunque generis fraudibus, et maxime qui de circumcisione sunt, id est de Judaeis qui sub nomine Christi judaizare docebant. Renati enim in Christo non puri erant Christiani, quia partim legem, partim Christum venerari volebant. De quibus subdit: Quos oportet redargui: Ideo, quia ipsi sunt qui subvertunt universas domos, id est totam familiam, docentes quae non oportet. Et hoc faciunt, gratia turpis lucri, scilicet terrenae rei, id est pro terrenis acquirendis. Vel, gratia turpis lucri, id est ut proselytos faciant, sicut Dominus dicit Pharisaeis et Scribis: Circuitis mare et aridam ut faciatis unum proselytum. Dixit. Quasi dicat: Vere tales sunt, sicut dixit quidam ex illis, qui eos noverat.[ Augustinus] Iste fuit Pigmenides Cretensis in cujus libris hoc invenitur, qui homo inter prophetas Dei non invenitur, nec ejus prophetia ad illa eloquia Dei pertinet quae Judaeis sunt credita. Et ideo nomen ejus non commemoravit Apostolus, sicut solet commemorare prophetas Dei, dicens, sicut et David dicit, vel Isaias; vel tacitis nominibus illorum dicit, sicut scriptum est, et ea Scriptura intelligitur in qua est auctoritas Dei. Homo autem ineruditus, canis rabiosus, ausus est dicere istum de prophetis Judaeorum fuisse, de quo ait Apostolus: Dixit quidam ex illis proprius, quia verum dixit, etsi poeta esset. Propheta dico, illorum, non Dei, et proprius illorum, quia eorum naturam bene aperuit. Quod utique ad hoc dictum est, ne Dei propheta putaretur. Non ergo Judaeorum sed Cretensium proprius erat propheta, qui dixit: Cretenses semper sunt mendaces et malae bestiae, id est sanguinem sitientes, et ventres pigri, id est gulosi, et ideo pigri. Et ne minus credas ei quia gentilis erat, ejus verba commendat Apostolus dicens: Testimonium hoc verum est. Sciendum quod, licet divinae auctoritati unde voluerit quod verum invenerit testimonium sumere, sicut et Paulus, ut legitur in Actibus apostolorum, cum loqueretur Atheniensibus ait de Deo: In illo vivimus, movemur, et sumus, sicut et quidam secundum vos dixerunt. Et de Atheniensis arae inscriptione ait: Inveni aram in qua subscriptum est: Ignoto Deo. Ita divina auctoritas undecunque sumit quod necessarium invenit, sed non ideo omnia ibi quae inscripta sunt accipienda confirmat. Unde in lege praeceptum est Judaeis, ut si mancipium gentile emerent, ejus pili raderentur, et unguium incrementa abscinderentur, deinde ad usus domesticos assumeretur: ita vanis atque superfluis gentilium superstitionum et poeticarum sententiis abrasis et decisis, quod purum repertum fuerit ad ministerium domus Dei assumendum est. Sequitur:

Quam ob causam docent. Quasi dicat: Quod non oportet. Quam ob causam increpa illos, non ut soles molliter, sed dure, ideo ut sani sint in fide, id est ut recte credant, non intendentes Judaicis fabulis litteralis observantiae, in qua nemo justificatur apud Deum; et mandatis hominum, quia mandata legis post manifestam veritatem, jam hominum, et non Dei mandata sunt. Hominum dico, adversantium vel avertentium se a veritate, spiritualis intelligentiae. Quidquid enim adversus veritatem opponitur, humana intentio est.[ Ambrosius] Ideo mandata hominum, et fabulas appellat quae narrant, quia nescientes Scripturarum et interiora verborum legum, colorem sequuntur, non saporem. Putant enim nunquam recedendum esse ab his quae Moyses tradidit, ut puta de escarum differentia. Unde subdit: Omnia enim. Quasi dicat: Vere avertunt se a veritate, quia omnia humanis usibus concessa, munda sunt mundis, scilicet illis qui fide bona sumunt et justi sunt; quod ipsi negant ideo, quia in lege quaedam Moyses prohibuit, et ab immundis munda discernit. Hoc autem non secundum naturas quas Deus creavit intelligi voluit, sed secundum significationes. Omnia ergo munda sunt mundis secundum naturam, in qua creata sunt. Unde in Genesi: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Secundum significationes tamen quaedam immunda sunt Judaeis, nec omnia nobis apta sunt, vel propter salutem corporum, vel propter consuetudinem humanae societatis. Cum ergo sua cuique redduntur, et naturalem ordinem servant. Omnia sunt munda mundis, contaminatis autem per peccata, et infidelibus, scilicet qui non credunt in Deum vel Deo, nihil mundum, quia non sunt digni donis Dei; sed et mens, id est intellectus, et conscientia eorum inquinatae sunt. Quasi dicat: Non ex cibo est inquinatio eorum, sed ex malo intellectu et conscientia peccatorum. Et vere mens et conscientia eorum inquinatae sunt, quia confitentur quidem verbis se nosse Deum, factis autem negant. Ut enim Joannes ait: Qui dicit se nosse Deum, et mandata ejus non custodit mendax est. Si negatio non tantum lingua sit sed et factis, certe multos invenimus Antichristos, qui ore confitentur Christum, et moribus dissentiunt ab eo. Quisquis factis negat Christum, Antichristus est. Tales sunt omnes mali Catholici, qui non verbis sed factis negant. Nolite ergo esse tanquam de fide securi, adjungite fidei rectae vitam rectam, ut Christum confiteamini, et verbis vera dicendo, et factis bene vivendo. Nam et si confitemini verbis, et non factis, fides talium morum prope fides est daemoniorum. Cum sint. Quasi dicat: Confitentur se nosse Deum, cum tamen sint abominabiles, id est Deo odibiles, et incredibiles, id est nec habiles credere, ad omne opus bonum reprobi, id est a Deo reprobati, ut non habeant gratiam ad bene operandum. Tu autem. Quasi dicat: Illi docent quod non oportet.

IN EPISTOLAM AD TITUM. CAPUT II.

VERS. 1- 8.--« Tu autem loquere quae decent sanam doctrinam. Senes ut sobrii sint, pudici, prudentes, sani in fide, in dilectione, in patientia. Anus similiter in habitu sancto, non criminatrices, non multo vino servientes, bene docentes ut prudentiam doceant. Adolescentulas, ut viros suos ament, filios suos diligant, prudentes, castas, sobrias, domus curam habentes, benignas, subditas viris suis, ut non blasphemetur verbum Dei. Juvenes similiter hortare ut sobrii sint. In omnibus teipsum praebe exemplum bonorum operum, in doctrina, in integritate, in gravitate. Verbum sanum irreprehensibile, ut his qui ex adverso est vereatur, nihil habens malum dicere de nobis.»

Tu autem loquere ea quae decent sanam doctrinam, id est doctrinam sanae fidei. Haec sunt quae ad bonos mores pertinent, scilicet hortare senes, ut sobrii sint, pudici, ne luxurient, prudentes, providentes fidei necessaria, sani in fide, scilicet ut habeant integram fidem similiter, ut sint sani in dilectione Dei, et proximi, in ordine ipso charitatis, et sint sani in patientia tentationum et tribulationum. Hortare etiam anus similiter esse in habitu sancto, ut scilicet earum incessus, motus, vultus, sermo praeferant sanctitatem; non criminatrices, id est crimina aliis imponentes: quod solent facere adolescentulis; non multo vino servientes. Solent enim esse quaedam quae corporis frigescente luxuria vino se pro libidine dederunt. Bene docentes, 228 non quidem publice viros, sed private adolescentulas, ita tamen ut doceant ipsas adolescentulas, prudentiam, scilicet ut ament viros suos. Vel ita distingue: Bene docentes, ita ut prudentiam doceant. Hic distingue. Deinde sequitur. Adolescentulas hortare, ut viros suos, quos carnali affectu naturaliter diligunt, ament, etiam pudica dilectione, ut scilicet cum pudore viris debitum potius reddant quam exigant, et filios suos diligant non modo carnali, sed etiam spirituali amore. Doceant etiam eas esse prudentes mentis intelligentia, castas corporis continentia, sobrias in cibo et potu, domus suae curam habentes, benignas, subjectas viris suis, ut non divitiis vel nobilitate perflatae, viris suis imperare desiderent.[ Hieronymus] Subjectae sint viris suis dico, ita ut verbum Dei, id est doctrina evangelica, non blasphemetur, si habent viros infideles quibus propensius propter timorem Dei obsequi debent, et congaudere, ut hoc videntes non blasphement nomen Domini.[ Ambrosius] Vel potest hoc referri ad senes et ad omnia superiora. Quasi dicat: Hortare senes et anus et adolescentulas, ut ita se habeant ut dixi. Quod debent facere, ideo ut non blasphemetur nomen Domini: quod fit si male habeant. Juvenes similiter hortare ut sobrii sint, quia juventus solet modum egredi, imo promptior solet esse ad lapsum: ideo salubrius retinaculis contineri jubetur, ut infrenata divinis legibus gubernetur. Quod ut facilius sit, magistrum jubet esse, formam subdens: et in omnibus praebe teipsum exemplum bonorum operum, ut scilicet quod docet verbis, ostendat factis, ut hi qui profani sunt et inimici Dei, erubescant, videntes quia quae docet vera esse probat factis. Aliter pastor occidit oves quantum in se est, et si illae vivunt mali enim pastores non parcunt ovibus, qui non modo languentes et errantes non curant, sed etiam fortes et pingues necant quantum in ipsis est; et si illae vivunt, de misericordia Dei vivunt, tamen, quantum ad pastores malos pertinet, occidunt. Quomodo? male vivendo, malum exemplum praebendo. Attendens enim ovis praepositum suum male viventem, oculos a regulis Dei declinantem et in hominem intendentem, incipit dicere apud se: Si praepositus meus sic vivit, ego quis sum qui non faciam quod ille facit? Omnis ergo qui male vivit in conspectu eorum quibus praepositus est, quantum in ipso est, occidit eos. Ideo servo Dei eminenti in membris summi pastoris dictum est: In omnibus praebe teipsum exemplum bonorum operum, scilicet in doctrina, recta, in integritate, vitae et corporis, in gravitate, ne levis sis, sed authenticus. Et verbum tuum sit sanum et irreprehensibile, quod non valet reprehendi loco dictum et tempore, ut is qui ex adverso est, id est qui vobis contrarius, vincatur vel vereatur nihil habens malum dicere de vobis.

VERS. 9- 15.--« Servos dominis suis subditos esse, in omnibus placentes, non contradicentes, non fraudantes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes, ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus. Apparuit enim gratia Salvatoris Dei nostri omnibus hominibus, erudiens nos ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie et juste et pie vivamus in hoc saeculo exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum. Haec loquere et exhortare, et argue cum omni imperio. Nemo te contemnat.»

Servos etiam hortare subditos esse dominis suis, quibuslibet tam bonis quam malis. Subditos dico in omnibus quae non sunt contra Deum, et placentes. Vel ita distingue: in omnibus placentes, non contradicentes. Hoc modo poterunt placere, scilicet si non mussitaverint cum domini aliquid jusserint, non fraudantes aliquid de debito servitutis, sed in omnibus, etiam in minimis, fidem bonam ostendentes, ut doctrinam, hoc referunt ad omnia praedicta, scilicet ad senes, et anus, et servos, etc. Quasi dicat: Hortare omnes praedictos, ut ita se habeant ut praescriptum est, ut ita ornent in omnibus actionibus suis doctrinam Salvatoris Domini nostri, bonis operibus et fide doctrinam dicit ornari Dominicam. Ornamentum enim doctoris vel pastoris est honesta vita discipuli. Apparuit enim. Quasi dicat: Omnes monendi sunt, ut ornent, quia omnibus natus est Christus, nullum excludit. Et hoc est quod ait: Apparuit enim, per carnem, gratia Dei et Salvatoris nostri Dei, id est Deus et Salvator noster, scilicet Dei Filius, etsi invisibilis sit in forma Dei, tamen per gratiam apparuit in forma servi. Et hoc, omnibus hominibus, id est ad utilitatem omnis generis hominum sine quo non profuisset nobis nasci, erudiens nos exemplo vitae et doctrina, in quo eum sequi debes, scilicet ut erudias. Erudiens nos dico ad hoc, ut nos abnegantes, id est fugientes, impietatem, vanae culturae et ignorantiam et desideria saecularium, quae a mundi hujus principe suggeruntur, sobrie in nobis, et juste ad proximum, et pie ad Deum vivamus in hoc saeculo tam fragili. Nos dico exspectantes, ut certi et solliciti, beatam spem, id est gloriam aeternam, et adventum, vel manifestationem gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui non in infirmitate ut prius, sed in gloria et potestate veniet, praemia daturus secundum merita, qui in primo adventu adeo humilis fuit. Quod non solum erudivit, sed dedit, id est tradidit morti, semetipsum pro nobis, per hoc securi sumus de spe. Dedit dico, ad hoc, ut redimeret nos per sanguinem ab omni iniquitate, tam originali quam actuali, et mundaret, in baptismo a culpa et poena, populum sibi acceptabilem, vel peculiarem, id est proprium, sectatorem bonorum omnium. Ad hoc redemit nos Christus, ut puram vitam sectantes, et repleti operibus bonis regni Dei haeredes esse possimus. Haec loquere nescientibus, et exhortare, scientes, et argue negligentes vel rebelles: et hoc, cum omni imperio, id est potestate, quia jam non aspere hoc accipitur, cum pro salute fieri sciatur ita cum imperio, ut nemo contemnat pro simplicitate.

IN EPISTOLAM AD TITUM. CAPUT III.

VERS. 1- 15.--« Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire, ad omne opus bonum paratos esse, neminem blasphemare, non litigiosos esse, sed modestos, omnem ostendentes mansuetudinem ad omnes homines. Eramus enim aliquando et nos insipientes, increduli, errantes, servientes desideriis et voluptatibus variis, in malitia et invidia agentes, odibiles, odientes invicem. Cum autem benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum Salvatorem nostrum, ut justificati gratia ipsius haeredes simus secundum spem vitae aeternae. Fidelis sermo est, et de his volo te confirmare, ut curent bonis operibus praeesse qui credunt Deo. Haec sunt bona et utilia hominibus. Stultas autem quaestiones, et genealogias, et contentiones, et pugnas legis devita. Sunt enim inutiles et vanae. Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia subversus est qui ejusmodi est, et deliquit, cum sit proprio judicio condemnatus. Cum misero ad te Artemam, aut Tychicum, festina ad me venire Nicopolim. Ibi enim statui hiemare. Zenam legisperitum, et Apollo sollicite praemitte, ut nihil illis desit. Discant autem et vestri bonis operibus praeesse ad usus necessarios, ut non sint infructuosi. Salutant te qui mecum sunt omnes. Saluta eos qui nos amant in fide. Gratia Dei cum omnibus vobis. Amen.»

Admone. Quasi dicat: Etsi tu habes imperium spirituale, tamen admone illos subditos esse principibus, scilicet regibus et ducibus, et potestatibus minoribus, et obedire dicto illorum, non quidem ad malum, sed admone, paratos esse ad omne opus bonum, id est obedire illis in Domino. Et admone neminem blasphemare, et si premuntur ab illis.[ Ambrosius] Quasi dicat: Admone ut ad malum tardi sint et ad bonum parati, scientes quid singulis persolvi oporteat, quia singulis paratur merces. Non litigiosos esse, sed modestos, omnem mansuetudinem ostendentes ad omnes homines: bonos vel malos Christianos omnibus hominibus bonos vult videri. Sic enim possunt perfidi ad futuram spem vocari. Eramus enim. Quasi dicat: Hoc ideo debemus, quia et nos aliquando fuimus quod ipsi, sic et poterunt esse quod nos sumus per eamdem gratiam. Et hoc est quod ait: Eramus enim et nos aliquando insipientes, etsi philosophi essent quidam vestrum, vera tamen sapientia carebant. Et eramus increduli errantes per mala, et servientes desideriis animi, et voluptatibus carnis variis agentes vitam nostram in malitia, id est in mala nocendi voluntate, et invidia, 229 de aliorum successibus, et si nocere non licuit, odibiles Deo, vel aliis hominibus, et invicem odientes alios. Cum autem benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei, id est cum benignus et humanus Deus Salvator noster, apparuit mundo per carnem, vel nobis per fidem, non ex operibus, etc. Vel ita: Cum benignitas et humanitas, id est larga misericordia et clementia Dei Salvatoris nostri apparuit, id est illuxit hominibus, salvos nos fecit, jam spe futurae salutis, non ex operibus justitiae quae fecimus nos,[ Augustinus] quia nulla bona feceramus, sed secundum suam magnam misericordiam, ita forsitan et illis faciet qui adhuc increduli sunt. Salvos fecit, dico, per lavacrum regenerationis, id est per baptismum in quo deposito veteri homine generatur novus, et renovationis Spiritus sancti, quia quotidie magis ac magis renovamur per Spiritum in baptismo datum. Quem spiritum, scilicet effudit in nos abunde, scilicet ad remissionem omnium peccatorum, et copiam virtutum, et hoc per Jesum Christum Salvatorem nostrum: ad hoc ut justificati gratia ipsius haeredes simus, interim in praesenti vitae aeternae, et hoc secundum spem, etsi nondum secundum rem.

Et iste sermo, scilicet quod Christus salvavit et haeredes fecit, est fidelis, id est verax. Et de his praedictis volo te confirmare alios ut curent in operibus bonis praeesse aliis multis qui credunt Deo. Vel ita: volo te confirmare, scilicet eos qui credunt Deo ut curent in operibus bonis praeesse, aliis multis vel sibi ipsis. Ideo volo te de praedictis confirmare alios, quia haec praedicta sunt bona in se, et utilia aliis hominibus. Stultas autem. Quasi dicat: De his confirma. Stultas autem quaestiones, ubi nec salus, nec utilis scientia, et genealogias, id est originum enumerationes, et contentiones, quas de lege faciunt, ut de cibis quos alii asserunt discernendos, alii non, et pugnas legis, ut quando in emendata Scriptura de annis Matussalae, et de hujusmodi aliis contraria, vel impossibilia sentire videtur, devita.

Sunt enim inutiles, id est sine fructu, et vanae, id est falsae. Et non solum haec devita, sed etiam haereticum hominem post primam et secundam correctionem, id est postquam bis feceris correctionem, devita. Haeretici sunt qui per verba legis legem impugnant.[ Ambrosius] Proprium enim sensum astruunt verbis legum, ut pravitatem mentis suae legis auctoritate confirment; qui vitandi sunt, quia frequentius correcti exercitatiores essent ad malum. Devita, dico, cur? Ecce, sciens quia qui hujusmodi est, id est incorrigibilis, subversus est, id est perditus, et delinquit, quia scienter peccat, proprio judicio condemnatus. Proprio judicio se condemnat, qui errorem laudat, et veritatem vituperat. Cum misero ad te Artemam vel Tychicum, qui interim provideat Cretensibus, dum ad me veneris, festina venire ad me Nicopolim, ibi enim statui hiemare. Ideo dicit ut festinet post Epistolam datam venire, quia vult eum videre causa affectus, et ut plenius confirmet in ecclesiastica disciplina. Zenam legisperitum. Ideo hoc dicit, non quia peritior sit Apollo, sed quia hujus professionis fuerat in Synagoga, et Apollo, quia perfectus erat in Scriptura, sollicite praemitte, ita sollicite, ut nihil desit illis, id est ut quae ad viaticum necessaria sunt eis, habeant apud suos, ne quaerant aliena. Et quasi quis quaereret: Unde autem res erit illis? Unde habet Titus quod eis ad viaticum largiatur? respondet: Discant autem et vestri, id est Cretenses, ut alii praeesse sibi ipsis in bonis operibus dando ministris. Non dico ad quaelibet, sed ad usus necessarios, et hoc ideo, ut non sint infructuosi, et juxta parabolam arboris quae non facit fructum bonum, excidatur et in ignem mittatur. Ideo jubet illis sumptus necessarios dari, quia dignum erat ut qui spiritualia tradebant, non illis deessent carnalia. Apollo episcopus fuit Corinthiorum qui propter seditionem concitatam adversum se a pseudoapostolis discesserat, cum Zena socio suo ad Titum Cretensem episcopum, sed Corinthiis jam sedatis per Epistolas Pauli, mandat Tito ut priusquam veniat Nicopolim, praemittat eos ita sollicite ut nihil in viatico illis desit. Salutant te omnes qui mecum sunt; propter compendium simul omnes consalutatores significat. Saluta eos qui nos amant, non ficte, sed in fide, id est fideli affectu. Deinde generaliter omnes salutat, dicens: Gratia Dei sit cum omnibus vobis. Amen.