Reader

689 Paulus praeco Dei, qui fera gentium Primus corda sacro perdomuit stylo, Christum per populos, ritibus asperis Immanes, placido dogmate seminans, Immansueta suas ut ceremonias Gens pagana Deo sperneret agnito, 690 Actus turbinibus forte nigerrimis, Hibernum pelagus jam rate debili Et vim navifragi pertulerat noti. Sed cum caerulei praelia gurgitis Jussisset Domini dextra quiescere, Ad portum fluitans cymba relabitur, Exponitque solo littoris uvidi Contractos pluvio frigore remiges. Tunc de littoreis sepibus algidi Arentum propere brachia palmitum Convectant, rapidos unde focos struant. Fascem quisque suum congerit ignibus, Exspectans calidi luxuriam rogi. Paulus, dum fragiles cogere surculos, 691 Et densere foci congeriem studet. Incautam cumulis inseruit manum, Torpebat glacie pigra ubi vipera, Sarmentis laqueos corporis implicans, Quae postquam intepuit fomite fumeo, Laxavitque ferox colla rigentia, Jam flecti facilis, rettulit ad manum Vibrato capite spicula dentium. Haerentem digiti vulnere mordicus. Pendentemque gerens Paulus inhorruit. Exclamant alii, quod cute livida Virus mortiferum serpere crederent. At non intrepidum terret apostolum Tristis tam subiti forma periculi. Attollens oculos, sidera suspicit, Christum sub tacito pectore murmurans, 692 Excussumque procul decutit aspidem. Abjectus coluber verberat aera, Atque oris patuli solvit acumina. Mox omnis sanies deserit, et dolor, Ceu nullo laceram vulnere, dexteram Siccatusque perit vipereus liquor Hydrum praecipitem dum rotat impetus, Arsurum mediis intulit ignibus. Sic nunc post hiemem, vimque trucis freti, Quo jactata ratis tunc sapientiae est, Cum sub sacricolis territa regibus, Vix panso poterat currere carbaso, Afflictosque suos turbine saeculi Vectarat, rabidis fluctibus innatans, Morsum vulnificum lex pia pertulit. Occultabat enim se prius abditum 693 Virus, nec gravidum protulerat caput, Contentum involucris, atque cubilibus Subter comprimere clausa silentia. Sed dum forte latens impietas riget, Dextram justitiae pigra momorderat, Succensi stomacho fellis inaestuans. Heu, quam catholicam nil prope profuit Puppim nasse sacri remigio styli, Quem Paulus variis gentibus edidit Vix portu placido tuta quieverat Victrix, edomitis mille furoribus: Vix astricta suis jam retinaculis Vectores stabili condiderat solo: Erumpit subito triste periculum. Nam, dum praecalidos igniculos sibi Solvendis adolent et senio, et gelu, 694 Dum virgas steriles, atque superfluas Flammis de fidei palmite concremant, Ut concreta vagis vinea crinibus Silvosi illuviem poneret idoli, Palpavit nimius perniciem tepor. Seps insueta subit serpere flexibus, Et vibrare sagax eloquii caput. Sed dextra impatiens vulneris irritos Oris rhetorici depulit halitus, Effusum ingenii virus inaniter Summa Christicolis in cute substitit. Salvator generis Romulei, precor, Qui cunctis veniam das pereuntibus, Qui nullum statuis non operis tui Mortalem, facili quem releves manu, Hujus, si potis est, jam miserescito 695 Praeruptam in foveam praecipitis viri. Spirat sacrilegis flatibus inscius, Erroresque suos indocilis fovet. Obtestor, jubeas, ne citus impetus Arsurum mediis inferat ignibus. 696 Credebam vitiis aegram gentilibus Urbem Jam satis antiqui pepulisse pericula morbi, Nec quidquam restare mali, postquam medicina Principis immodicos sedarat in arce dolores. Sed, quoniam renovata lues turbare salutem Tentat Romulidum, Patris imploranda medela est, Ne sinat antiquo Romam squalere veterno, Neve togas procerum fumoque, et sanguine tingi. Inclytus ergo parens patriae, moderator et orbis Nil egit, prohibendo, vagas ne pristinus error Crederet esse deum nigrante sub aere formas: Aut elementorum naturam, quae Patris ars est 697 Omnigeni, summa pro majestate sacraret? Vir solus, cui cura fuit, ne publica morum Plaga cicatricem summa leviter cute clausam Duceret, et latebram tabentis vulneris alte Impressam, penitusque putri de pure peresam, Juncta superficies, medico fallente, foveret. Sed studuit, quo pars hominis generosior intus Viveret, atque animam lethali peste piatam Nosset ab interno tutam servare veneno. Illa tyrannorum fuerat medicina, videre, Qui status ante oculos praesentibus, ac perituris Competeret rebus, nec curam adhibere futuris. Heu, male de populo meriti, male patribus ipsis Blanditi! quos praecipites in tartara mergi Cum Jove siverunt, multa et cum plebe deorum. Ast hic imperium protendit latius aevo 698 Posteriore, suis cupiens sancire salutem. Nimirum pulchre quidam doctissimus, Esset Publica res, inquit, tunc fortunata satis, si Vel reges saperent, vel regnarent sapientes. Estne ille e numero paucorum, qui diadema Sortiti, aetheriae coluerunt dogma sophiae? Contigit ecce hominum generi, gentique togatae Dux sapiens; felix nostrae res publica Romae Justitia regnante viget: parete magistro Sceptra gubernanti: monet, ut deterrimus error, Utque superstitio veterum procul absit avorum, Nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus Emineat, magnique immensa creaverit orbis. Num melius Saturnus avos rexisse Latinos 699 Creditur, edictis qui talibus informavit Agrestes animos, et barbara corda virorum? Sum deus, advenio fugiens, praebete latebras, Occultate senem, nati feritate tyranni Dejectum solio: placet, hic fugitivus, et exsul Ut lateam: genti, atque loco Latium dabo nomen. Vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis Procudam chalybem, necnon et moenia vestri Fluminis in ripa statuam Saturnia vobis. Vos nemus, appositasque meo sub honore sacrantes( Sum quia nam coelo genitus) celebrabitis aras. Inde deos, quorum patrias, peccata, sepulcra 700 Scimus, in aere hebetes informavere minores: Advena quos profugus gignens, et equina libido Intulit Italiae. Tuscis namque ille puellis Primus adhinnivit simulato numine moechus. Mox patre deterior silvosi habitator Olympi 701 Juppiter incesta spurcavit labe lacaenas. Nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam: Nunc tenera pluma levior, blandosque susurros In morem recinens suave immorientis oloris: Capta quibus volucrem virguncula ferret amorem. Nunc foribus surdis, sera quas, vel pessulus arctis 702 Firmarat cuneis, per tectum dives amator Imbricibus ruptis, undantis desuper auri Infundens pluviam gremio excipientis amicae: Armigero modo sordidulam curante rapinam, Compressu immundo miserum afficiens catamitum, Pellice jam puero magis indignante sorore. Haec causa est, et origo mali, quod saecla vetusto Hospite regnante crudus stupor aurea finxit, Quodque novo ingenio versutus Juppiter, astus Multiplices, variosque dolos texebat, ut illum, Vertere cum vellet pellem, faciemque, putarent Esse bovem, praedari aquilam, concumbere cygnum, 703 Et nummos fieri, et gremium penetrare puellae. Nam quid rusticitas non crederet indomitorum Stulta virum, pecudes inter, ritusque ferinos Dedere sueta animum, diae rationis egenum? In quamcunque fidem nebulonis callida traxit Nequitia, infelix facilem gens praebuit aurem. Successit Jovis imperio corruptior aetas: Quae docuit rigidos vitiis servire colonos, Expertes furandi homines: hac imbuit arte Mercurius, Maia genitus: nunc magnus habetur Ille deus, cujus dedit experientia fures: Nec non Thessalicae doctissimus ille magiae 704 Traditur exstinctas sumptae moderamine virgae In lucem revocasse animas, Cocytia lethi Jura resignasse, sursum revolantibus umbris. Ast alias damnasse neci, penitusque latenti Immersisse chao: facit hoc, ad utrumque peritus Ut fuerit, geminoque armarit crimine vitam; Murmure nam magico tenues excire figuras, Atque sepulcrales scite incantare favillas, Vita itidem spoliare alios, ars noxia novit. Artificem scelerum simplex mirata vetustas Supra hominem coluit, simulans per nubila ferri, Aligerisque leves pedibus transcurrere ventos. 705 Ecce deum in numero formatus, et aeneus astat Graius homo, augustaque Numae praefulget in arce. Strenuus exculti dominus quidam fuit agri, Hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem Scortator nimius, multaque libidine suetus Rusticulas vexare lupas, interque salicta, Et densas sepes obscena cubilia inire: 706 Indomitum intendens animum, semperque paratum Ad facinus, nunquam calidis dabat otia venis. Hic deus e patrio praenobilis Hellesponto Venit adusque Italos sacris cum turpibus hortos: Sinum lactis, et haec votorum liba quotannis Accipit, ac ruris servat vineta Sabini, Turpiter affixo pudeat quem visere ramo Herculeus mollis pueri famosus amore Ardor, et in transtris jactata efferbuit Argo. 707 Nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere Concubitus, et Hylan pereuntem quaerere caelebs. Nunc Saliis, cantuque domus Pinaria templum Collis Aventini convexa in sede frequentat. Thebanus juvenis superatis fit deus Indis, Successu dum victor ovans lascivit, et aurum Captivae gentis revehit, spoliisque superbus Diffluit in luxum cum semiviro comitatu, Atque avidus vini, multo se proluit haustu, Gemmantis paterae spumis, mustoque Falerno 708 Perfundens bijugum rorantia terga ferarum. His nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris Caeditur, et virides discindunt ore chelydros, Qui Bromium placare volunt: quod et ebria jam tunc Ante oculos regis satyrorum insania fecit, Et fecisse reor stimulis furialibus ipsas Maenadas, inflammante mero in scelus omne rotatas. 709 Hoc circumsaltante choro, temulentus adulter Invenit expositum secreti in littoris acta Corporis egregii scortum: quod perfidus illic Liquerat incesto juvenis satiatus amore. Hanc jubet assumptam fervens post vina Neaeram Secum in deliciis fluitantis stare triumphi, Regalemque decus capitis gestare coronam. Mox Ariadnaeus stellis coelestibus ignis Additur: hoc pretium noctis persolvit honore Liber, ut aetherium meretrix illuminet axem. Tantum posse omnes illo sub tempore reges, 710 Indocilis fatui ducebat ineptia vulgi, Ut transire suis cum sordibus induperator Posset in aeternum coeli super ardua regnum. Regia tunc omnis vim majestatis, et omnis, Parva licet, coeli imperium retinere potestas Credita; thure etiam ducibus, parvoque sacello Impertitus honos: quem dum metus, aut amor, aut spes Accumulant, longum miseris processit in aevum Mos patrius. Coepit falsae pietatis imago Ire per ignaros nebuloso errore nepotes. Tum quoque, quae vivis veneratio regibus ante Contigerat, functis eadem jam munere lucis Cessit, et ad nigras altaria transtulit urnas. Inde puellarum ludibria, pignora, partus, Et furtivus amor juvenum, et deprensa jugalis 711 Corruptela tori: quoniam regalibus aula Fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu Divorum soboles sancti meminisse pudoris. Atque ut, Roma, tuos coelesti ex sede parentes, Queis te semideam jactant auctoribus ortam, Praestringam breviter, Gradivum, vel Cytheream, Ille sacerdotem violat: contra illa marito Succubuit Phrygio: coitus fuit impar utrique. Nec terrestre deam decuit mortale subire Conjugium, nec coelicolam descendere ephebum Virginis ad vitium, furtivoque igne calere. 712 Sed Venus, augusto de sanguine femina, vili, Privatoque viro vetitum per dedecus haesit. Et, si Rhea sacram lascivi Martis amore Lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva, Crediderim generosae aliquem stirpis, sed eumdem Moribus infamem, compressa virgine per vim, Se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus Objicere auderet turpi, miseraeque puellae. Haec Italos induxit avos vel fama, vel error, Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo, Utque Palatinis Capitolia condita saxis Signarent titulo proavi Jovis, atque Pelasgae 713 Palladis, et Libyca Junonem ex arce vocarent, Cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum Accirent proceres Erycino e vertice signum. Utque deum mater Phrygia veheretur ab Ida, Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo: Facta est terrigenae domus unica majestatis, Et tot templa deum Romae, quot in orbe sepulcra 714 Heroum, numerare licet: quos fabula Manes Nobilitat, noster populus veneratus adorat. Hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus Talia Pergameas fugerunt numina flammas. Sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra Penatum; Talis et antiquum servavit terror asylum. Ut semel obsedit gentilia pectora patrum Vana superstitio, non interrupta cucurrit Aetatum per mille gradus. Tener horruit haeres, Et coluit, quidquid sibimet venerabile cani Monstrarant atavi: puerorum infantia primo Errorem cum lacte bibit: gustaverat inter Vagitus de farre molae: saxa illita ceris Viderat, unguentoque Lares humescere nigros. 715 Formatum fortunae habitum cum divite cornu, Sacratumque domi lapidem consistere parvus Spectarat, matremque illic pallere precantem. Mox, humeris positus nutricis, trivit et ipse Impressis silicem labris, puerilia vota Fudit, opesque sibi caeca de rupe poposcit, Persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum. 716 Nunquam oculos, animumque levans rationis ad arcem Rettulit: insulsum tenuit sed credulus usum Privatos celebrans agnorum sanguine divos. Jamque domo egrediens, ut publica festa, diesque Et ludos stupuit, celsa et Capitolia vidit, Laurigerosque deum templis astare ministros, Ac Sacram resonare viam mugitibus ante Delubrum Romae( colitur nam sanguine et ipsa 717 More deae, nomenque loci, ceu numen, habetur, Atque Urbis, Venerisque pari se culmine tollunt Templa: simul geminis adolentur thura deabus), Vera ratus, quaecunque fiant auctore senatu, Contulit ad simulacra fidem, dominosque putavit Aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu. Illic Alcides, spoliatis Gadibus, hospes Arcadiae fulvo aere riget: gemini quoque fratres Corrupta de matre nothi, Ledeia proles, Nocturnique equites, celsae duo numina Romae, 718 Impendent, retinente veru, magnique triumphi Nuntia suffuso figunt vestigia plumbo. Assistunt etiam priscorum insignia regum, 719 Dux Italus, Janusque bifrons, genitorque Sabinus, Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus, Conjugis epotum sparsus per membra venenum. Omnibus ante pedes posita est sua cuique sordens Arula. Jano etiam celebri de mense litatur Auspiciis, epulisque sacris, quas inveterato, Heu! miseri sub honore agitant, et gaudia ducunt Festa Calendarum. Sic observatio crevit. Ex atavis quondam male coepta: deinde secutis Tradita temporibus, serisque nepotibus aucta. Traxerunt longam corda inconsulta catenam, 720 Mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit. Hunc morem veterum docili jam aetate secuta Posteritas, mense, atque adytis, et flamine, et aris Augustum coluit, vitulo placavit, et agno. Strata ad pulvinar jacuit, responsa poposcit. Testantur tituli, produnt consulta senatus, Caesareum Jovis ad speciem statuentia templum. Adjecere sacrum, fieret quo Livia Juno, Non minus infamis thalami sortita cubile, Quam cum fraterno caluit Saturnia lecto. Nondum maternam partu vacuaverat alvum, 721 Conceptamque viri sobolem paritura gerebat Pronuba; jam gravidae fulcrum geniale paratur, Jam sponsus, saliente utero nubentis, amicos Advocat, haud sterilem certus fore jam sibi pactam. Vitricus antevenit tardum praefervidus ortum Privigni nondum geniti; mox editur inter Fescennina novo proles aliena marito. Idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt 722 Consilium: nunquam melius nam cedere taedas Responsum est, quam cum praegnans nova nupta jugatur. Hanc tibi, Roma, deam titulis, et honore sacratam Perpetuo Floras inter, Veneresque creasti. Nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat, illas Mortali de stirpe satas vixisse, et easdem Laude venustatis claras, in amoribus usque Ad famae excidium formae nituisse decore? Quid loquar Antinoum coelesti in sede locatum? Illum delicias nunc divi principis, illum 723 Purpureo in gremio spoliatum sorte virili, Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos diis Porgere: sed medio recubantem cum Jove fulcro, Nectaris ambrosii sacrum potare lyaeum, Cumque suo in templis vota exaudire marito? Ergo his auspicibus, Trajanus, Nerva, Severus, Et Titus, et fortes gesserunt bella Nerones: Quos terrena viros illustres gloria fecit, Et virtus fragilis provexit in ardua famae Ascita e terris sub relligione jacentes. 724 Quam pudet, hoc illis persuasum, talibus ut se, Romanasque acies censerent Martis amore Posse regi, dum se Paphiae male blandus adulter Venditat, Aeneadasque suos successibus auget? Felices, si cuncta Deo sua prospera Christo Principe disposita scissent, qui currere regna Certis ducta modis, Romanorumque triumphos Crescere, et impletis voluit se infundere saeclis. Sed caligantes animas, et luce carentes, In Jovis, Augustique adytis, templisque duarum Junonum, Martisque etiam, Venerisque sacellis Mactatas, tetro lethi immersere barathro, Supremum regimen crassis in partibus orbis Esse rati, mersoque poli consistere fundo. Quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignit, 725 Id duxere deos: colles, freta, flumine, flammas, Haec sibi per varias formata elementa figuras Constituere patres, hominumque vocabula mutis Scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes Oceanum, vel Cyaneas cava flumina nymphas, Vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas. Ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum, Vulcanus perhibetur, et in virtute superna Fingitur, ac delubra deus et nomine, et ore Assimulatus habet, necnon regnare caminis Fertur, et Aeoliae summus faber esse, vel Aetnae. Est, qui conspicuis superos quaesivit in astris, Ausus habere deum solem: cui tramite certo 726 Conditio imposita est, vigilem tolerare laborem, Visibus objectum mortalibus, orbe rotundo Praecipitem, teretique globo per inane volantem, Et quod nemo negat, mundo, coeloque minorem. Area major enim, quam qui percurrit in illa, Et longe campi spatium diffusius, in quo Emicat, ac volucri fervens rota volvitur axe. Quamvis nonnullis placeat, terram breviorem Dicere circuitu, quam sit pulcherrimus ille Circulus, et flammas immensi sideris ultra Telluris normam porrecto extendere gyro. Numne etiam coeli minor, et contractior orbis, Cujus planitiem longo transmittere tractu Circinus excurrens meta interiore laborat? Ille Deus verus, quo non est grandior ulla Materies, qui fine caret, qui praesidet omni Naturae, qui cuncta simul concludit, et implet. Solem certa tenet regio, plaga certa coercet. 727 Temporibus variis distinguitur: aut subit ortu, Aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens: Nec torquere facem potis est ad signa trionum, Orbe nec obliquo portas aquilonis adire, Nec solitum conversus iter revocare retrorsum. Hic erit ergo Deus, praescriptis lege sub una Deditus officiis? Libertas laxior ipsi Concessa est homini: formam cui flectere vitae, Atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro Scandere, seu laevo malit decurrere campo, Sumere seu requiem, seu continuare laborem, Seu parere Deo, sive in contraria verti. Ista ministranti regimen solemne dierum Haudquaquam Soli datur a factore potestas: Sed famulus subjectus agit, quodcunque necesse est. Hoc sidus currum, rapidasque agitare quadrigas Commenti, et radios capitis, et verbera dextrae, 728 Et frenos, phalerasque, et equorum pectora anhela Aeris inaurati, vel marmoris, aut orichalci, Jusserunt nitido fulgere polita metallo. Post trabeas, et eburnam aquilam, sellamque curulem Cernuat ora senex barbatus, et oscula figit Cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum: Immotasque rotas, et flecti nescia lora Aut ornat redimita rosis, aut thure vaporat. Hoc tamen utcunque est tolerabile, quid, quod et ipsae Dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae? Eumenidum domina Stygio caput exerit antro, 729 Rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis, Et, siquando suos dignatur adire Quirites, Placatur vaccae sterilis cervice resecta, Et regnare simul coeloque, Ereboque putatur: Nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororum Agmina vipereo superis immittere flagro, Nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas Spargere, terque suas eadem variare figuras. Denique cum Luna est, sublustri splendet amictu: Cum succincta jacit calamos, Latonia virgo est: Cum subnixa sedet solio, Plutonia conjux 730 Imperitat furiis, et dictat jura Megaerae. Si verum quaeris: Triviae sub nomine daemon Tartareus colitur: qui te modo raptat ad aethram, Sidereoque deum venerandum suadet in astro: Per silvas modo mortiferi discurrere mundi, Erroresque sequi subigit, nemorumque putare Esse deam, quae corda hominum pavitantia figat, Quaeque feras perimat lethali vulnere mentes: Depressos modo subter humum formidine sensus Obruit, implorent ut numina lucis egena, Seque potestati committant noctis opertae. Respice terrifici scelerata sacraria Ditis, Cui cadit infausta fusus gladiator arena, Heu! male lustratae Phlegethontia victima Romae. 731 Nam quid vesani sibi vult ars impia ludi! Quid mortes juvenum? quid sanguine pasta voluptas? Quid pulvis caveae semper funebris, et illa Amphitheatralis spectacula tristia pompae? Nempe Charon, jugulis miserorum se duce dignas Accipit inferias, placatus crimine sacro. Hae sunt deliciae Jovis infernalis: in istis Arbiter obscuri placidus requiescit Averni. Nonne pudet regem populum, sceptrisque potentem, Talia pro patriae censere litanda salute? Relligionis opem subternis poscere ab antris? Evocat, heu! poenis tenebrosa ex sede ministrum Interitus, speciosa hominum cui funera solvat. 732 Incassum arguere jam Taurica sacra solemus: Funditur humanus Latiari in munere sanguis, Concessusque ille spectantum solvit ad aram Plutonis fera vota sui. Quid sanctius ara, Quae bibit egestum per mystica tela cruorem? Anne fides dubia est tibi, sub caligine caeca Esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris? Ecce deos Manes cur inficiaris haberi? Ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic 733 Marmora secta lego, quacunque Latina vetustos Custodit cineres, densisque Salaria bustis. Dic, quibus hunc scribis titulum: nisi quod trucis Orci Imperium, verae ceu majestatis, adoras? En quibus implicita squalebat regia summi Imperii, tractis majorum ab origine sacris. Cum princeps, gemini bis victor caede tyranni, 734 Pulchra triumphali respexit moenia vultu: Nubibus obsessam nigrantibus aspicit Urbem, Noctis obumbratae caligine: turbidus aer Arcebat liquidum septena ex arce serenum, Ingemuit miserans, et sic ait: Exue tristes, Fida parens, habitus: equidem praedivite cultu Illustrata cluis, spoliisque insigne superbis Attollis caput, et multo circumfluis auro. Sed nebulis propter volitantibus obsitus alti Verticis horret apex: ipsas quoque livida gemmas Lux hebetat, spissusque dies, et fumus ob ora Suffusus rutilum frontis diadema retundit. Obscuras video tibi circumferrier umbras, Caeruleasque animas, atque idola nigra volare. Censeo, sublimem tollas super aera vultum, Sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas. Omne, quod ex mundo est, tibi subjacet, hoc deus ipse Constituit: cujus nutu dominaris, et orbi Imperitas, et cuncta potens mortalia calcas. 735 Non decet, ut submissa oculos regina caducum Contemplere solum, majestatemque requiras Circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas. Non patiar, veteres teneas ut me duce nugas, Ut cariosorum venereris monstra deorum. Si lapis est, senio dissolvitur, aut crepat ictu Percussus tenui: mollis si bractea gypsum Texerat, infido rarescit glutine sensim. Si formam statuae lamnis commisit aenis Lima terens, aut in partem cava membra gravato 736 Pondere curvantur, scabra aut aerugo peresam Conficit effigiem, crebroque foramine rumpit: Nec tibi terra deus, coeli nec sit deus astrum, Nec deus oceanus, nec vis, quae subter operta est, Infernis triste ob meritum damnata tenebris. Sed nec virtutes hominum deus, aut animarum, Spirituumve vagae tenui sub imagine formae. Absit ut umbra deus tibi sit, geniusve, locusve, Aut deus aereas volitans phantasma per auras. Sint haec barbaricis gentilia numina pagis: 737 Quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum Suaserit: horrificos quos prodigialia cogunt Credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi Mos juvat, ut pinguis luco lanietur in alto Victima, visceribus multa inter vina vorandis. At te, quae domitis leges, ac jura dedisti Gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis, Armorum morumque feros mansuescere ritus, Indignum, ac miserum est, in relligione tenenda Hoc sapere, immanes populi de more ferino Quod sapiunt, nullaque rudes ratione sequuntur. Seu nos procinctus maneat, seu pace quietas Dictemus leges, seu debellata duorum Colla tyrannorum media calcemus in Urbe: Agnoscas, regina, libens mea signa, necesse est: In quibus effigies crucis aut gemmata refulget, 738 Aut longis solido ex auro praefertur in hastis. Hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor Servitium solvit miserabile Constantinus. Cum te pestifera premeret Maxentius aula, Lugebas longo damnatos carcere centum, Ut scis ipsa, patres: aut sponsus foedera pactae Intercepta gemens, diroque satellite rapta, Immersus tenebris dura inter vincula flebat: Aut si nupta, torum regis conscendere jussa, Coeperat impurum domini oblectare furorem, 739 Morte maritalis dabat indignatio poenas. Plena puellarum patribus ergastula saevi Principis: abducta genitor si virgine mussans Tristius ingemuit: non ille impune dolorem Prodidit, aut confessa animis suspiria traxit Vim libertatis nimiae, patriumque dolorem. Testis Christicolae ducis adventantis ad Urbem Milvius, exceptum Tiberina in stagna tyrannum Praecipitans, quanam victricia viderit arma Majestate regi, quod signum dextera vindex Praetulerit, quali radiarint stemmate pila. Christus purpureum gemmanti textus in auro 740 Signabat labarum, clypeorum insignia Christus Scripserat, ardebat summis crux addita cristis. Ipse senatorum meminit clarissimus ordo: Qui tunc concreto processit crine, catenis Squalens carcereis, aut nexus compede vasta, Complexusque pedes victoris, ad inclyta flendo Procubuit vexilla jacens; tunc ille senatus Militiae ultricis titulum, Christique verendum 741 Nomen adoravit, quod collucebat in armis. Ergo cave, egregium caput orbis, inania post haec Prodigia, et larvas stolido tibi fingere cultu, Atque experta Dei virtutem spernere veri. Deponas jam festa velim puerilia, ritus Ridiculos, tantoque indigna sacraria regno. Marmora tabenti respergine tincta lavate, O proceres: liceat statuas consistere puras, Artificum magnorum opera, haec pulcherrima, malim, 742 Ornamenta fiant patriae nec decolor usus In vitium versae monumenta coinquinet artis. Talibus edictis Urbs informata refugit Errores veteres, et turbida ab ore vieto Nubila discussit, jam nobilitate parata Aeternas tentare vias, Christumque vocantem Magnanimo ductore sequi, et spem mittere in aevum. Tunc primum senio docilis sua saecula Roma Erubuit: pudet exacti jam temporis, odit Praeteritos foedis cum relligionibus annos. 743 Mox, ubi, contiguos fossis muralibus agros Sanguine justorum innocuo maduisse recordans, Invidiosa videt tumulorum millia circum: Tristis judicii mage poenitet, ac ditionis Effrenis, nimiaeque sacris pro turpibus irae. Compensare cupit teterrima vulnera laesae Justitiae sero obsequio, veniaque petenda, Ne tanto imperio maneat pietate repulsa Crimen saevitiae, monstrata piacula quaerit, Inque fidem Christi pleno transfertur amore. Laurea victoris Marii minus utilis Urbi, Cum traheret Numidam populo plaudente Jugurtham, Nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medelae Contulit, exstincto justa inter vincla Cethego, Quantum praecipuus nostro sub tempore princeps Prospexit, tribuitque boni; multos Catilinas 744 Ille domo pepulit, non saeva incendia tectis, Aut sicas patribus, sed tartara nigra animabus, Internoque hominum statui tormenta parantes. Errabant hostes per templa, per atria passim, Romanunque forum, et Capitolia celsa tenebant: Qui conjuratas ipsa ad vitalia plebis Moliti insidias, intus serpente veneno, Consuerant tacitis pestem miscere medullis. Ergo triumphator latitanti ex hoste togatus Clara tropea refert sine sanguine, remque Quirini Assuescit supero pollere in saecula regno. Denique nec metus statuit, nec tempora ponit: Imperium sine fine docet, ne Romula virtus Jam sit anus, norit ne gloria parta senectam: 745 Exsultare patres videas, pulcherrima mundi Lumina, conciliumque senum gestire Catonum, Candidiore toga niveum pietatis amictum Sumere, et exuvias deponere pontificales. Jamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis, Ad sincera virum penetralia Nazareorum, Atque ad apostolicos Evandria curia fontes, Anniadum soboles, et pignora clara Proborum: Fertur enim ante alios generosus Anicius Urbis. 746 Illustrasse caput: sic se Roma inclyta jactat. Quin et Olybriaci generisque et nominis haeres Adjectus fastis, palmata insignis abolla, 747 Martyris ante fores Bruti submittere fasces Ambit, et Ausoniam Christo inclinare securim. Non Paulinorum, non Bassorum dubitavit 748 Prompta fides dare se Christo, stirpemque superbam Gentis patriciae venturo attollere saeclo. Jam quid plebicolas percurram carmine Gracchos, Jure potestatis fultos, et in arce senatus Praecipuos, simulacra deum jussisse revelli, Cumque suis pariter lictoribus omnipotenti 749 Suppliciter Christo se consecrasse regendos? Sexcentas numerare domos de sanguine prisco Nobilium licet ad Christi signacula versas, Turpis ab idolii vasto emersisse profundo. Si persona aliqua est, aut si status Urbis in his est, Si formam patriae facit excellentior ordo, Hi faciunt, juncta est quoties sententia plebis, Atque unum sapiunt plures, simul ac potiores. Respice ad illustrem, lux est ubi publica, cellam, Vix pauca invenies gentilibus obsita nugis Ingenia, obtritos aegre retinentia cultus, Et quibus exactas placeat servare tenebras, 750 Splendentemque die medio non cernere solem. Post hinc ad populum converte oculos, quota pars est, Quae Jovis infectam sanie non despuat aram? Omnis qui celsa scandit coenacula vulgus, Quique terit silicem variis discursibus atram, Et quem panis alit gradibus dispensus ab altis: 751 Aut Vaticano tumulum sud monte frequentat, Quo cinis ille latet genitoris amabilis obses: Coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes, Unde sacrum referat regali chrismate signum. Et dubitamus adhuc, Romam tibi, Christe, dicatam In leges transisse tuas? omnique volentem Cum populo, et summis cum civibus ardua magni Jam super astra poli terrenum extendere regnum? Nec moveor, quod pars hominum rarissima clausos Non aperit sub luce oculos, et gressibus errat. Quamlibet illustres meritis, et sanguine clari Praemia virtutum titulis, et honoribus aucti Ardua rettulerint, fastorumque arce potiti Annales proprio signarint nomine chartas, Atque inter veteres cera numerentur et aere: 752 Attamen in paucis, jam deficiente caterva, Nec persona sita est patriae, nec curia constat, Et quodcunque fovet studii privata voluntas, Hoc jam rara tenet: sed publica vota reclamant, Dissensu celebri trepidum damnantia murmur. Si consulta Patrum subsistere conscriptorum, Non aliter licitum prisco sub tempore, quam si Tercentum sensisse senes legerentur in unum: Servemus leges patrias: infirma minoris Vox cedat numeri, parvaque in parte silescat. Aspice, quam pleno subsellia nostra senatu Decernant infame Jovis pulvinar, et omne 753 Idolium longe purgata ex Urbe fugandum. Qua vocat egregii sententia principis, illuc Libera cum pedibus, tum corde frequentia transit. Nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret, Ante oculos sic velle patet, cunctique probatum, Non jussum, sola capti ratione sequuntur. Denique pro meritis terrestribus aequa rependens Munera, sacricolis summos impertit honores Dux bonus, et certare sinit cum laude suorum: Nec pago implicitos per debita culmina mundi Ire viros prohibet: quoniam coelestia nunquam Terrenis solitum per iter gradientibus obstant. Ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal Contulit, auratumque togae donavit amictum, 754 Cujus relligio tibi displicet, o pereuntum Assertor divum: solus qui restituendos Vulcani, Martisque dolos, Venerisque peroras, Saturnique senis lapides, Phoebique furores: Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nisi, Isidis, amissum semper plangentis Osirim, Mimica, ridendaque suis solemnia calvis, Et, quascunque solent Capitolia claudere, larvas O linguam miro verborum fonte fluentem, 755 Romani decus eloquii, cui cedat et ipse Tullius, has fundit dives facundia gemmas! Os dignum, aeterno tinctum quod fulgeat auro, Si mallet laudare Deum: cui sordida monstra Praetulit, et liquidam temeravit crimine vocem. Haud aliter, quam si rastris quis tentet eburnis Coenosum versare solum, limoque madentes Excolere aureolis si forte ligonibus ulvas, Splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra, Et pretiosa acies squalenti sordet in arvo. Non vereor, ne me nimium confidere quisquam Arguat, ingeniique putet luctamen inire. Sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi: 756 Non ausim conferre pedem, nec spicula tantae Indocilis fandi conjecta lacessere linguae. Illaesus maneat liber, excellensque volumen Obtineat partam dicendi fulmine famam: Sed liceat tectum servare a vulnere pectus, Oppositaque volans jaculum depellere parma. Nam si nostra fides, saeclo jam tuta quieto, Viribus infestis, hostilique arte petita est: Cur mihi fas non sit, lateris sinuamine flexi Ludere ventosas jactu pereunte sagittas? Sed jam tempus iter longi cohibere libelli, Ne tractum sine fine ferat fastidia carmen. 757 Simon, quem vocitant Petrum, Summus discipulus Dei, Lucis forte sub exitu, Cum vesper croceus rubet, Curvam avulserat anchoram, Captans flamina linteis, Et transnare volens fretum. Nox ventum movet obvium, Fundo qui mare misceat, Jactatam quatiat ratem. Clamor nanticus aethera Plangens, atque ululans ferit Cum stridore rudentium: Nec quidquam suberat spei 758 Mergendis prope naufragis, Cum Christum procul aspicit Pallens turba periculis, Calcantem pedibus mare, Ac si per solidam viam Siccum littus obambulet. Haec miracula caeteri Vectores pavidi stupent. Solus non trepidus Petrus Agnoscit Dominum poli, Terraeque, et maris invii: Cujus omnipotentiae est Plantis aequora subdere. Tendit suppliciter manus, Notum subsidium rogat. Ast ille placide annuens, Puppi ut desiliat, jubet. Jussis obsequitur Petrus: Sed vestigia fluctibus Summis tingere coeperat. Et lapsante gradu pedes Pessum mergere lubricos. 759 Mortalem Deus increpat, Quod sit non stabili fide, Nec calcare fluentia, Nec Christum valeat sequi. Tum dextra famulum levat, Sistitque, et docet ingredi Tergum per tumidum freti. Sic me, tuta silentia Egressum, dubiis loquax Infert lingua periculis: Non ut discipulum Petrum Fidentem et merito, et fide, Sed quem culpa frequens levem Volvat per freta naufragum. Sum plane temerarius, Qui noctis mihi conscius, 760 Quam vitae in tenebris ago Puppim credere fluctibus Tanti non timeam viri: Quo nunc nemo disertior Exsultat, fremit, intonat, Ventisque eloquii tumet: Cui mersare facillimum est Tractandae indocilem ratis: Ni tu, Christe potens, manum Dextro numine porrigas. Facundi oris ut impetus Non me fluctibus obruat: Sed sensim gradiens, vadis Insistam fluitantibus. 761 Hactenus et veterum cunabala prima deorum, Et causas, quibus error hebes conflatus in orbe est, Diximus, et nostro Romam jam credere Christo. Nunc objecta legam, nunc dictis dicta refellam. Unde igitur coepisse ferunt, aut ex quibus orsum, Quo mage sancta ducum corda illice flecteret arte? Armorum dominos, vernantes flore juventae, 762 Inter castra patris genitos, sub imagine avita Eductos, exempla domi congesta calentes, Orator catus instigat, ceu classica belli Clangeret, exacuitque animos, et talia jactat. Si vobis vel parta, viri, Victoria cordi est, Vel parienda dehinc, templum dea virgo sacratum Obtineat, vobis regnantibus. Et quis amicus Hostibus hanc vestro sancte negat esse colendam 763 Imperio, cui semper adest, quod laudibus implet? Haec ubi legatus: reddunt placidissima fratrum Ora ducum: Scimus, quam sit victoria dulcis Fortibus, Ausoniae vir facundissime linguae: Sed quibus illa medis, qua sit ratione vocanda, Novimus: hac primum pueros pater imbuit arte; Hanc genitore suo didicit puer ipse magistro. Non aris, non farre molae victoria felix Exorata venit: labor impiger, aspera virtus, Vis animi, excellens ardor, violentia, cura, 764 Hanc tribuunt, durum tractandis robur in armis: Quae si defuerint bellantibus, aurea quamvis Marmoreo in templo rutilas Victoria pennas Explicet, et multis surgat formata talentis: Non aderit, versisque offensa videbitur hastis. Quid, miles, propriis diffisus viribus, aptas 765 Irrita femineae tibimet solatia formae? Nunquam pennigeram legio ferrata puellam Vidit, anhelantum regeret quae tela virorum. Vincendi quaeris dominam? sua cuique dextra est, Et Deus omnipotens: non pexo crine virago, Nec nudo suspensa pede, strophioque recincta, 766 Nec tumidas fluitante sinu vestita papillas. Aut vos pictorum docuit manus assimulatis Jure poetarum numen componere monstris: Aut lepida ex vestro sumpsit pictura sacello, Quod variis imitata notis, ceraque liquenti 767 Duceret in faciem, sociique poematis arte Aucta, coloratis auderet ludere fucis. Sic unum sectantur iter, et inania rerum Somnia concipiunt et Homerus, et acer Apelles, Et Numa, cognatumque malum, pigmenta, camoenae. 768 Idola, convaluit fallendi trina potestas. Haec si non ita sunt, edatur, cur sacra vobis Ex tabulis, cerisque poetica fabula praestat? Cur Berecynthiacus perdit truncata sacerdos 769 Inguina, cum pulchrum poesis castraverit Attin? Cur etiam templo Triviae, lucisque sacratis Cornipedes arcentur equi, cum musa pudicum Raptarit juvenem volucri per littora curru, Idque etiam paries tibi versicolorus adumbret? Desine, si pudor est, gentilis ineptia, tandem Res incorporeas simulatis fingere membris. 770 Desine, terga hominis plumis obducere: frustra Fertur avis mulier, magnusque eadem dea vultur. Vis decorare tuum, ditissima Roma, senatum? Suspende exuvias, armis, et sanguine captas, Congere caesorum victrix diademata regum, Frange repulsorum foeda ornamenta deorum: 771 Tunc tibi non terris tantum victoria parta, Sed super astra etiam media servabitur aede. Talia principibus dicta interfantibus, ille Prosequitur, magnisque tubam concentibus inflat: Allegat morem veterum: nil dulcius esse Affirmat solitis, populosque, hominesque teneri Lege sua. Sicut variae nascentibus, inquit, Contingunt pueris animae: sic urbibus affert Hora, diesque suum, cum primum moenia surgunt, Aut fatum, aut genium, cujus moderamine regnent, Addit et arcanum rerum, verique latebras Prosperitate aliqua deprendi posse secundi Per documenta boni: si sint felicia, quae quis Experiendo probet: cessisse parentibus omne Idolium semper feliciter, et pede dextro. 772 Enumerat longi vim temporis: excitat ipsam Crinibus albentem niveis, et fronte vietam, Ore reposcentem querulo sua numina Romam. Libera sum, liceat proprio mihi vivere more. Et quis erit qui mille meos reprehenderit annos? Uno omnes sub sole siti, vegetamur eodem Aere: communis cunctis viventibus aura. Sed, qui sit, qualisque deus, diversa secuti, Quaerimus, atque viis longe distantibus, unum Imus ad occultum. Suus est mos cuique genti: Per quod iter properans eat ad tam grande profundum. His tam magnificis, tantaque fluentibus arte, Respondet vel sola fides, doctissima primum Pandere vestibulum verae ad penetralia sectae. Nam, cum divinis agimus de rebus, et illum, 773 Qui vel principio caruit, vel fine carebit, Quique chao anterior fuerit, mundumque crearit, Conjectare animo contendimus, exigua est vis Humani ingenii, tantoque angusta labori: Quippe minor natura aciem si intendere tentet Acrius, ac penetrare Dei secreta supremi, Quis dubitet victo fragilem lassescere visu, Vimque fatigatae mentis sub pectore parvo Turbari, invalidisque habetem succumbere curis? Sed facilis fidei via provocat Omnipotentem Credere: qui bona non tantum praesentia donat, Sed ventura etiam, longisque intermina saeclis Promittit, ne totus eam resolutus inane In nihilum, pereamque brevem post luminis usum. Muneris auctores ipso de munere pendas, Aeterna aeternus tribuit, mortalia confert 774 Mortalis: divina Deus, peritura caducus. Omnia, quae tempus peragit, quaeque exitus aufert, Vilia sunt brevitate sui, nec digna perenni Largitore: cui propria est opulentia, nunquam Desinere, idque homini dare, quod non desinat unquam. Nam si corruptum, corrumpendumve Deus quid Praestat, habetque nihil, quod sit pretiosius istis: Pauper, et infirmus, et summo indignus honore, Et non omnipotens, sed inanis numinis umbra est. Hac ratione fides sapienter conjicit, imo Non dubitat, verum esse Deum: qui, quod sumus, et quod Vivimus, illaesum semper fore, si mereamur, Nos sperare jubet. Coelestia si placet, inquit, Scandere, terrenas animo depellite curas. Nam quantum subjecta polo tellus jacet infra, Dividiturque ab humo convexi regia coeli, Tantum vestra meis distant mundana futuris, Dira bonis, scelerata piis, tenebrosa serenis. 775 Quidquid obire potest, fugiatis, censeo: quidquid Naturae ratione capit vitium, atque senescit, Pro nihilo, in nihilum quia sunt reditura, putetis. Cuncta quidem, quae gignit humus, quae continet, ipse Principio institui, nitidoque insignia mundo Ornamenta dedi, speciosaque semina finxi. Sed tamen esse modum volui, parcisque fruenda Moribus indulsi, quantum moribundus, et aeger Corporis, ac vitae volucris sibi posceret usus: Non ut captus homo studiis, et inaniter ardens, Duceret omne bonum positum in dulcedine rerum, Et specie tenui, quas currere tempore jussi: 776 Atque aevum statui, sub quo generosa probarem Pectora, ne torpens, et non exercita virtus, Robur enervatum gereret sine laude palaestrae. Illecebrosus enim sapor est, et pestifer horum, Quae, dum praetereunt, miro oblectamine mentes Implicitas, vinctasque tenent: vincenda voluptas, Elaqueanda animi constantia, ne retinaclis Mollibus, ac lentis nexa, et captiva prematur. Luctandum summis conatibus: inter acerba Sectandum virtutis iter: ne suavia fluxae Conditionis amet, nimium nec congerat aurum, 777 Nec varios lapidum cupide spectare colores Ambitiosa velit: nec se popularibus auris Ostentet, pulchroque inflata tumescat honore. Ne natale solum, patrii ne jugera ruris. Tendat, et externos animum diffundat in agros, Et ne corporeis addicat sensibus omne, Quod vult, aut quod agit: ne praeferat utile justo, Spemque suam in me omnem statuat, nunquam peritura, Quae dedero, longoque die mea dona trahenda. Haec igitur spondente Deo, quis fortis, et acer, Virtutisque capax breve quidque perennibus in se Praetulerit? vel quis sapiens potiora putarit Gaudia membrorum, quam vivae praemia mentis? Nonne hominem, ac pecudem distantia separat una, Quod bona quadrupedum ante oculos sita sunt? ego contra 778 Spero, quod extra aciem longum servatur in aevum? Nam, si tota mihi cum corpore vita peribit, Nec poterit superesse meum post funera quidquam, Quis mihi regnator coeli? quis conditor orbis? Quis Deus? aut quae jam merito metuenda potestas? Ibo per impuros fervente libid ne luxus: Incestabo toros: sacrum calcabo pudorem: Inficiabor habens aliquod sine teste propinqui Depositum: tenues avidus spoliabo clientes: Longaevam perimam magico cantamine matrem. Tardat anus dominum dilata morte secundum. Nec formido malum: falluntur publica jura. Lex armata sedet, sed nescit crimen opertum, Aut, si res pateat, judex corrumpitur auro. 779 Rara reos justa percellit poena securi. Sed quid ego haec meditor? revocat Deus ecce severa Majestate minax: negat interitura meorum Per mortem momenta operum: Non occidet, inquit, Interior, qui spirat, homo, luet ille perenne Supplicium, quod subjectos male rexerit artus, Nec mihi difficile est liquidam circumdare flammis Naturam, quamvis perflabilis illa feratur More noti: capiam tamen, et tormenta adhibebo Ipse incorporeus, ac spirituum sator unus. Quin et corporibus parilis consortia poenae Decernam: possum quoniam renovare favillas Antiquam in faciem; nec desperanda potestas: Qui potui formare novum, reparabo peremptum. 780 Non desunt exempla meae virtutis: in ipsis Seminibus natura docet revirescere cuncta Post obitum: siccantur enim pereunte vigore, Quo vixere prius; tunc sicca, et mortua sulcis, Aut foveis mandata latent, et more sepulcri Obruta, de tumulis redivivo germine surgunt. Nunquid nosse potes, vel conjectare, quis istud Tam solers opifex struat? aut quae vis agat intus? Nil vos, o miseri, physicorum dogmata fallant. En ego gignendi dominus, ac restituendi, Quod periit, fluxitque, potens: arentia quaeque In veteres formas aut flore, aut fronde reduco. Idque ipsum quandoque homini facturus, inani Surgat ut ex cinere, structuraque pristina constet: Quae mihi pro meritis vel per tormenta rependat Crimina, vel summae virtutis in arce coruscet, Non peritura dehinc, quacunque in sorte manebit. Interea, dum mixta viget substantia in unum, Sit memor auctoris proprii, veneretur, et oret 781 Artificem submissa suum; non condidit alter Halantis animae figmentum, et corporis alter. Nec bona praesentis vitae numerosa gubernant Numina. Non alius segetes, et spicea farra Suppeditat Deus: aut alius dat musta racemis, Purpureumque gravi fundit de palmite succum. Ipse ego sum, virides oleas pinguescere baccis Qui facio, Graia quas Pallade fingitis ortas, Et qui lucinas tribuo nascentibus horas. Duplex lege mea per mutua foedera sexus Gignere amat sobolem, generisque propagine gaudet: Quem vos lascivis violatis amoribus ignem, Et stupra vestra deae Veneris praetexitis umbra. Unus ego haec elementa rego, nec mole laboris, 782 Ut miser, infirmusve aliquis fragilisve fatigor. Lux immensa mihi est, et non resolubilis aetas, Sensibus et vestris haud intellecta vetustas. Inde ministeriis ad tot moderamina mundi Non egeo, nec participes, sociosve requiro. Porro autem angelicas legiones, quas mea fecit Dextera, nosse meum est, et quae natura creatis Subsistat, qualesque mihi serventur ad usus. Tu, me praeterito, meditaris numina mille, Quae simules parere meis virtutibus, ut me 783 Per varias partes minuas: cui nulla recidi Pars, aut forma potest: quia sum substantia simplex, Nec pars esse queo. Solis divisio rebus Compositis, factisque subest: me nemo creavit, Ut scindi valeam, cunctorum Conditor unus. Crede, quod ex nihilo formavi, pars mea non est, Quare age, mortalis, soli mihi construe templum, Meque unum venerare Deum, caementa remitto, Et quae saxa Paros secat, et quae Punica rupes, Quae viridis Lacedaemon habet, maculosaque Synna. Nativum nemo scopuli mihi dedicet ostrum. Templum mentis amo, non marmoris: aurea in illo 784 Fundamenta manent fidei: structura nivali Consurgit pietate nitens; tegit ardua culmen Justitia interius: spargit sola picta rubenti Flore pudicitia: pudor almus et atria servat. Haec domus apta mihi est, haec me pulcherrima sedes Accipit, aeterno, coelestique hospite digna. Nec novus hic locus est: fluxit mea gloria in artus, Et lux vera Dei: Deus illustravit alumnam Materiem, corpusque parens habitabile fecit Ipse sibi, placito ut posset requiescere templo. Condideram perfectum hominem, spectare superna Mandaram, totis conversum sensibus in me Recto habitu, celsoque situ, et sublime tuentem: Sed despexit humum, seque inclinavit ad orbis 785 Divitias, pepulitque meum de pectore numen. Restituendus erat mihimet: submissus in illum Spiritus ipse meus descendit, et edita limo Viscera divinis virtutibus informavit. Jamque hominem assumptum summus Deus in deitatem Transtulit, ac nostro docuit recalescere cultu. Scire velim, praecepta Patris quibus auribus haec tu Accipias, Italae censor doctissime gentis. An veterem tantum morem ratione relicta Eligis, et dici id patitur sapientis acumen, Ingeniumque viri? Potior mihi pristinus est mos, Quam via justitiae; pietas quam prodita coelo, Quamque fides veri, rectae quam regula sectae. 786 Si, quidquid rudibus mundi nascentis in annis Mos habuit, sancte colere, ac servare necesse est, Omne revolvamus sua per vestigia saeclum Usque ad principium: placeat damnare gradatim, Quidquid posterius successor repperit usus. Orbe novo nulli subigebant arva coloni. Quid sibi aratra volunt? quid cura superflua rastri? Ilignis melius saturatur glandibus alvus. Primi homines cuneis scindebant fissile lignum: Decoquat in massam fervens strictura secures Rursus, et ad proprium restillet vena metallum. Induvias caesae pecudes, et frigida parvas 787 Praebebat spelunca domos: redeamus ad antra, Pellibus insutis hirtos sumamus amictus. Immanes quondam populi, feritate subacta Edomiti, jam triste fremant, iterumque ferinos In mores redeant, atque ad sua prisca recurrant. Praecipitet Scythica juvenis pietate vietum. 788 Votivo de ponte patrem: sic mos fuit olim. Caedibus infantum fument Saturnia sacra, Flebilibusque truces resonent vagitibus arae. Ipsa casas fragili texat gens Romula culmo: Sic tradunt habitasse Remum. Regalia feno 789 Fulcra supersternant, aut pelle Libystidis ursae Compositam chlamydem villoso corpore gestent: Talia Trinacrius ductor, vel Tuscus habebant. Roma antiqua sibi non constat versa per aevum, Et mutata sacris, ornatu, legibus, armis; Multa colit, quae non coluit sub rege Quirino: 790 Instituit quaedam melius, nonnulla refugit, Et morem variare suum non destitit, et, quae Pridem condiderat jura, in contraria vertit. Quid mihi tu ritus solitos, Romane senator, Objectas, cum scita patrum, populique frequenter Instabilis placiti sententia flexa novarit? Nunc etiam, quoties solitis decedere prodest, Praeteritosque habitus cultu damnare recenti, Gaudemus compertum aliquid, tandemque retectum, Quod latuit. Tardis semper processibus aucta Crescit vita hominis, et longo proficit usu. Sic aevi mortalis habet se mobilis ordo: Sic variat natura vices. Infantia repit, Infirmus titubat pueri gressusque, animusque: Sanguine praecalido fervet nervosa juventa: Mox stabilita venit maturi roboris aetas: 791 Ultima consiliis melior, sed viribus aegra, Corpore succumbit mentem purgata senectus. His genus humanum per dissona tempora duxit Curriculis aevum mutabile: sic hebes inter Primitias, mersumque solo, ceu quadrupes, egit. Mox tenerum docili ingenio, jamque artibus aptum Noscendis, varia rerum novitate politum est. Inde tumens vitiis, calidos adolevit in annos, Donec decocto solidaret robore vires. Tempus adest, ut jam sapiat divina serenae Mentis consilio, vivacius abdita solers Quaerere, et aeternae tandem invigilare saluti. Quanquam si tantus amor est, et cura vetusti 792 Moris, et a prisco placet haud discedere ritu, Exstat in antiquis exemplum nobile libris, Jam tunc diluvii sub tempore, vel prius, uni Inseruisse Deo gentem, quae prima recentes Incoluit terras, vacuoque habitavit in orbe. Unde genus ducit nostrae porrecta propago Stirpis, et indigenae pietatis jura reformat. Sed, quia Romanis loquimur de cultibus, ipsum Sanguinis Hectorei populum probo tempore longo Non multos coluisse deos, rarisque sacellis Contentum, paucas posuisse in collibus aras. Innumeros post deinde deos, virtute subactis 793 Urbibus, et claris peperit sibi Roma triumphis, Inter fumantes templorum armata ruinas Dextera victoris simulacra hostilia cepit, Et captiva domum, venerans ceu numina, vexit. Hoc signum rapuit bimaris de strage Corinthi: Illud ab incensis in praedam sumpsit Athenis. Quasdam victa dedit capitis Cleopatra canini Effigies: quasdam, domitis Ammonis arenis, Syrtica cornutas facies habuere tropaea. Roma triumphantis quoties ducis inclyta currum Plausibus excepit, toties altaria divum Addidit, et spoliis sibimet nova numina fecit: 794 Numina, quae, patriis cum moenibus eruta, nullum Praesidium potuere suis afferre sacellis. Cernis, ut antiqui semper vestigia moris Gressibus incertis varie titubasse probentur, Asciscendo deos majoribus incompertos, Seque peregrina sub relligione dicasse, Nec ritus servasse suos? Quodcunque sacrorum est, Exsulat, externumque inimicam venit in Urbem. 795 Frustra igitur solitis, prava observatio, inhaeres. Non est mos patrius, quem diligis, improba: non est. At solers orator ait, vataliter Urbem Sortitam, quonam genio proprium exigat aevum. Cunctis nam populis, seu moenibus inditur, inquit, Aut fatum, aut genius, nostrarum more animarum, Quae sub disparili subeunt nova corpora sorte. Jam primum, qui sit genius, vel qui status illi Competat, ignoro: quid possit, et unde oriatur Spiritus informis, sine corpore, formave, et ulla Sit species, et quid sapiat, quae munera curet. Contra, animas hominum venis vitalibus intus Sic interfusas intelligo, sanguis ut ex his Accipiat motumque levem, tenerumque vaporem. Unde pererratis vegetet praecordia membris, Frigida succendat, riget arida, dura relaxet. 796 Sic hominis vitam sibi temperat, atque gubernat Vivida mens: quam tu ficto componere tentas Membrorum genio, qui nusquam est, nec fuit unquam. Quin et corporibus versat mens viva regendis Summum consilium, fida ut tutacula nudis, Invalidisque paret, metuenda pericula vitet, Utile prospiciat, varias agitetur ad artes, Consultet, cui se domino submittat, et orbis Quem putet auctorem, quem rerum summa sequatur. At tuus hic Urbis genius, dicas, volo, quando Coepit adhuc parvae primum se infundere Romae, Fluxit ab uberibus nemorosa in valle lupinis, Infantesque aluit, dum nascitur ipse, gemellos? An cum vulturibus volitans ignota per auras Umbra, repentinam traxit de nube figuram? Culminibus summis sedet, an penetralia servat 797 Instituit mores, et jura forensia condit? An castrorum etiam fossis intervenit? acres Cogit ad arma viros, lituis ciet, urget in hostem? Quae quis non videat sapientum digna cachinno? Fingamus tamen, esse aliquam, quae talia curet, Umbram, sive animam: per quam respublica fatum Hauserit, et calidis animetur tota medullis. Cur non haec eadem de relligione colenda Consultat? cur non suspectat libera coelum? Cur sibi praescriptum non commutabile fatum, Ut captiva, putat? genesis cur vincula fingit? Cui jam nolle licet, quod tunc voluisse licebat, Erroresque abolere suos, ac flectere sensus? Sic septingentis erravit circiter annis, Lubricaque, et semper dubitans, quae forma placeret Imperii, quae regnandi foret aequa potestas. 798 Regius exortam jam tunc habuit status Urbem, Non sine grandaevis curarum in parte locatis. Mox proceres de stirpe senum tractasse videmus Clavum consilii: plebeias inde catervas, Collatas patribus mixtim ditionibus aequis, Imperitasse diu, belloque, et pace regendis. Consule nobilitas viguit: plebs fisa tribuno est. Displicet hic subito status, et bis quina creantur Summorum procerum fastigia: quos duodeni Circumstant fasces, simul et sua quemque securis. Rursus se geminis reddit ductoribus omnis Publica res, et consulibus dat condere fastos. Ultima sanguineus turbavit saecla triumvir. Fluctibus his olim fatum, geniusve, animusve 799 Publicus erravit: tandem deprendere rectum Doctus iter, caput augustum diademate cinxit, Appellans patrem patriae, populi, atque senatus Rectorem, qui militiae sit ductor, et idem Dictator, censorque bonus, morumque magister, Tutor opum, vindex scelerum, largitor honorum. Quod si tot rerum gradibus, toties variatis Consiliis, aegre tandem pervenit ad illud, Quod probet, ac sancto reverentia publica servet Foedere: quid dubitat divina agnoscere jura. Ignorata prius sibimet, tandemque retecta? Gratemur, jam non dubitat: nam subdita Christo Servit Roma Deo, cultus exosa priores. 800 Romam dico viros, quos mentem credimus Urbis Non genium, cujus frustra simulatur imago. Quanquam cur genium Romae mihi fingitis unum? Cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatis Assignare suos genios? perque omnia membra Urbis, perque locos, geniorum millia multa Fingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra? Restat, ut et fatum similis dementia cunctis Aedibus imponat: paries ut quisque sub astro Fundatus, structusque suo, qua sorte maneret, 801 Quando autem rueret, primis acceperit horis. Ascribunt saxis Lachesis male fortia fila, Tectorumque trabes fusis pendere rotatis Credunt, atque ipsis tribuunt decreta tigillis: Ceu distet, cujus stellae sit fraxinus ortu Eruta, quae summum conscenderet ardua culmen. Denique nulla hominum res est, nulla actio mundi, Cui non fatalem memorent incumbere sortem. Quae quia constituunt, dicant, cur condita sit lex Bis sex in tabulis: aut cur rubrica minetur, Quae prohibet peccare reos, quos ferrea fata Cogunt ad facinus, et inevitabile mergunt. Quin et velle adigunt, pravum insinuantia votum, 802 Ne liceat miseris vetitum committere nolle. Cedite, si pudor est, gladiumque retundite vestrum, Aspera nil meritos poenis plectentia jura: Autrum carcereum dissolvite, corpora sub quo Agminis innocui fato peccante tenetis. Nemo nocens, si fata regunt, quod vivitur, ac fit: Imo nocens, quicunque volens, quod non licet, audet. Alterutrum quia velle suum est, nec fata reatum Imponunt homini: sed fit reus ipse suopte Arbitrio, placitumque nefas, et facta rependit Impia suppliciis, merito, non sorte peremptus. Quisque putat, fato esse locum, sciat, omniparentem 803 Esse Deum, nulli vetitum fatalibus astris, Nec mathesis praescripto aliquo pia vota repelli, Spirat enim majora animus, seque altius effert Sideribus, transitque vias: et nubila fati, Et momenta premit pedibus, quaecunque putantur Figere propositam natali tempore sortem. Huc ades, omne hominum genus, huc concurrite et urbes: Lux immensa vocat: factorem noscite vestrum. Libera secta patet: nil sunt fatalia, vel si Sunt aliqua, opposito vanescunt irrita Christo. Sed multi duxere dei per prospera Romam: Quos colit ob meritum magnis donata triumphis. 804 Ergo age, bellatrix, quae vis subjecerit, ede, Europam, Libyamque tibi: dic nomina divum. Juppiter, ut Cretae domineris, Pallas, ut Argis, Cynthius, ut Delphis, tribuerunt omine dextro. Isis Nilicolas, Rhodios Cytherea reliquit. Venatrix Ephesum virgo, Mars dedidit Hebrum. Destituit Thebas Bromius, concessit et ipsa Juno suos Phrygiis servire nepotibus Afros. Et quam subjectis dominam dea gentibus esse, Si qua fata sinant, jam tum tenditque, fovetque, Jussit Romuleis addictam vivere frenis. Perfidiane deum indigenum cecidere tot urbes? Destructaeque jacent, ipsis prodentibus, arae? 805 O pietas, o sancta fides! traduxit alumnos Majestas infida locos, et creditur istis Numinibus, qui transfugio meruere sacrari? An voluit servare suos, luctataque multum Relligio, infestas tentavit pellere turmas Romanis obnisa globis, sed fortior illam Virtus luctifico camporum in pulvere fregit? Imo ita id est: armis et viribus indiga veri Victa superstitio est, et inanem gloria fugit. Sed nec difficilis fuit, aut satis ardua genti Natae ad procinctus victoria, frangere inertes, 806 Molliaque omnigenum colla inclinare deorum. Nunc cum Dictaeis bellum corybantibus asper Samnitis, Marsusque levi sudore gerebat. Nunc Mastigophoris, oleoque, et gymnadis arte 807 Unctis pugilibus, miles pugnabat Hetruscus: Nec petaso insignis poterat, Lacedaemone capta, Mercurius servare suas de clade palaestras. Apenninicolam peditem Cybeleius hostis Congressu excipiens, Asiam defendere, et Idam Qui potuit, cogente acies in praelia Gallo? Idalias nisi forte rosas, laurum citharoedi Vatis, silvicolae calamos, arcumque puellae Dedere servitio, calcataque sacra domare Difficilis operis fuit, immensique laboris. 808 Fluctibus Actiacis signum symphonia belli Aegypto dederat: clangebat buccina contra. Institerant tenues cymbae, fragilesque phaseli Inter turritas Memphitica rostra liburnas: 809 Nil potuit Serapis deus, et latrator Anubis. Stirpis Juleae ductore exercitus ardens Praevaluit, gelido quem miserat Algidus axe. 810 Non armata Venus, non tunc clypeata Minerva Venere auxilio, non divum degener ordo, Et patria extorris, Romanis adfuit armis, Victus et ipse prius, inimica nec agmina juvit, Si tamen antiquum norat retinere dolorem. Sed dicis, legisse deos, ubi sanctior usus Templorum cultu celebri sine fine maneret, Aeneadumque ultro victricia signa virorum Regis amore Numae, nullo cogente, secutos. Num Diomedis item tentoria, et acris Ulyssi Castra volens Pallas, caesis custodibus arcis, Legit, ubi humenti sudaret moesta sigillo? 811 Aut quoties ductor Macedum fortissimus altos Templorum cineres victis cumulavit Amyclis: Optarunt praedis domini se numina capta Misceri, Assyriaeque vehi Babylonis ad arcem? Non fero, Romanum nomen, sudataque bella, Et titulos, tanto quaesitos sanguine, carpi. Detrahit invictis legionibus, et sua Romae Praemia diminuit, qui, quidquid fortiter actum est, Ascribit Veneri: palmam victoribus aufert. Frustra igitur currus summo miramur in arcu 812 Quadrijugos, stantesque duces in curribus altis, Fabricios, Curios, hinc Drusos, inde Camillos, Sub pedibusque ducum captivos poplite flexo Ad juga depressos, manibusque in terga retortis, Et suspensa gravi telorum fragmina trunco: Si Brennum, Antiochum, Persen, Pyrrhum, Mithridatem, Flora, Ceres, Matuta et Larentina subegit. His tamen auspicibus successus dextra dederunt Omina laetificos, et felix affuit ales. Quid sibi vult virtus, quid gloria, si Corvinum 813 Corvus Apollineus penna, vel gutture juvit? Sed tamen hic corvus cur defuit exitiali Forte die, infaustas tegerent cum funera Cannas, Oppeteretque super congesta cadavera consul? Cur Cremerae in campis cornice, vel oscine parra Nemo deum monuit perituros Marte sinistro Tercentum Fabios, vix stirpe superstite in uno? 814 Nullane tristificis tritonia noctua Carris Advolitans, praesto esse deam praenuntia Crasso Prodidit? aut Paphiam niveae vexere columbae, Cujus inauratum tremeret gens Persica limbum? Sed video, quae te moveant exempla vetustae Virtutis: dicis, domitum terraque, marique Orbem: res laetas, et prospera quaeque retexis: Mille triumphorum memoras ex ordine pompas, Ductaque per mediam spoliorum fercula Romam. Vis dicam, quae causa tuos, Romane, labores In tantum extulerit? queis gloria fotibus aucta Sic cluat impositis, ut mundum frenet habenis? Discordes linguis populos, et dissona cultu 815 Regna volens sociare Deus, subjungier uni Imperio, quidquid tractabile moribus esset, Concordique jugo retinacula mollia ferre Constituit, quo corda hominum conjuncta teneret Relligionis amor: nec enim fit copula Christo Digna, nisi implicitas societ mens unica gentes. Sola Deum novit concordia, sola benignum Rite colit tranquilla Patrem: placidissimus illum Foederis humani consensus prosperat orbi, Seditione fugat, saevis exasperat armis, Munere pacis alit, retinet pietate quieta. Omnibus in terris, quas continet occidualis Oceanus, roseoque aurora illuminat ortu, Miscebat Bellona furens mortalia cuncta, Armabatque feras in vulnera mutua dextras. Hanc frenaturus rabiem Deus, undique gentes Inèlinare caput docuit sub legibus iisdem, Romanosque omnes fieri, quos Rhenus et Ister, Quos Tagus aurifluus, quos magnus inundat Iberus, 816 Corniger Hesperidum quos interlabitur, et quos Ganges alit, tepidique lavant septem ostia Nili. Jus fecit commune pares, et nomine eodem Nexuit, et domitos fraterna in vincla redegit. Vivitur omnigenis in partibus haud secus, ac si Cives congenitos concludat moenibus unis Urbs patria, atque omnes lare conciliemur avito. Distantes regione plagae, divisaque ponto Littora conveniunt nunc per vadimonia ad unum, Et commune forum, nunc per commercia, et artes Ad coetum celebrem, nunc per genialia fulcra Externi ad jus connubii: nam sanguine mixto 817 Texitur alternis ex gentibus una propago. Hoc actum est tantis successibus atque triumphis Romani imperii: Christo jam tum venienti, Crede, parata via est: quam dudum publica nostrae Pacis amicitia struxit moderamine Romae. Nam locus esse Deo quis posset in orbe feroci, Pectoribusque hominum discordibus, et sua jura Dissimili ratione tuentibus, ut fuit olim? Sic incompositos humano in pectore sensus, Disjunctasque animi turbato foedere partes Nec liquida invisit sapientia, nec Deus intrat. 818 At si mentis apex, regnandi jure potitus, Pugnacis stomachi pulsus, fibrasque rebelles Frenet, et omne jecur ratione coerceat una, Fit stabilis vitae status, et sententia certa Haurit corde Deum, domino et subjungitur uni. En ades, Omnipotens, concordibus influe terris: Jam mundus te, Christe, capit, quem congrege nexu Pax, et Roma tenent: capita haec, et culmina rerum Esse jubes, nec Roma tibi sine pace probatur. Et pax ut placeat, facit excellentia Romae, Quae motus varios simul et ditione coercet, Et terrore premit: nec enim spoliata prioris Robore virtutis senuit, nec saecula sensit, Nec tremulis, cum bella vocant, capit arma lacertis, Nec tam degeneri venerandis supplicat ore Principibus, quam vult praenobilis ille senator, Orandi arte potens, et callida fingere doctus, Mentitumque gravis personae inducere pondus: Ut tragicus cantor ligno tegit ora cavato, Grande aliquod cujus per hiatum crimen anhelet. 819 Si vocem simulare licet, nempe aptior ista Vox Romae est, quam nunc ejus sub nomine promam. Quae, quia turpe putat templorum flere repulsam, Aegidaque in dubiis pro se pugnasse periclis Dicere, seque gravem senio inclinante fateri, Ductores complexa suos, sic laeta profatur: O clari salvete duces, generosa propago Principis invicti, sub quo senium omne renascens Deposui, vidique meam flavescere rursus Canitiem: nam cum mortalia cuncta vetustas 820 Imminuat, mihi longa dies aliud parit aevum. Quae vivendo diu didici contemnere finem. Nunc nunc justa meis reverentia competit annis: Nunc merito dicor venerabilis, et caput orbis, Cum galeam sub fronde oleae, cristasque rubentes Concutio, viridi velans fera cingula serto, Atque armata Deum sine crimine caedis adoro. Crimen enim, piget heu! crimen persuaserat atrox Juppiter, ut sacro justorum sanguine tincta, Assuetum bellis scelerarem funere ferrum. Illius instinctu primus Nero, matre perempta. Sanguinem apostolicum bibit, ac me strage piorum Polluit, et proprium facinus mihi saevus inussit. Post hunc et Decius, jugulis bacchatus apertis, Insanam pavit rabiem: mox et sitis arsit 821 Multorum similis, per vulnera tristia flagrans, Extrahere insignes animas, ac ludere poenis. Undantesque meum in gremium diffundere mortes, Et sub jure fori non noxia colla secare. Hac me labe ream modo tempora vestra piarunt. Vivo pie vobis auctoribus, impia pridem Arte Jovis fateor: quid enim non ille cruentum Tradidit, aut quid mite sibi, placidumve poposcit? Qui, dum praemetuit cultus inolescere Christi, Saeviit, ac miserum foedavit sanguine saeclum. Et sunt, qui nobis bella exprobrare sinistra Non dubitent, postquam templorum sprevimus aras, Affirmentque Libyn Collinae a cardine portae Annibalem Jovis imperio, Martisque repulsum: 822 Victores Senonas Capitoli ex arce fugatos, Cum super excelso pugnarent numina saxo? Qui mihi praeteritam cladem veteresque dolores Inculcant iterum, videant, me tempore vestro Jam nil tale pati: nullus mea barbarus hostis Cuspide claustra quatit: non armis, veste, comisque Ignotus capta passim vagus errat in urbe, Transalpina meam rapiens in vincula pubem. Tentavit Geticus nuper delere tyrannus Italiam, patrio veniens juratus ab Istro, Has arces aequare solo, tecta aurea flammis Solvere, mastrucis proceres vestire togatos. 823 Jamque ruens, Venetos turmis protriverat agros, Et Ligurum vastarat opes, et amoena profundi Rura Padi, Tuscumque solam victo amne premebat. Depulit hos equitum nimbos non pervigil anser, Proditor occulti tenebrosa nocte pericli: Sed vis cruda virum, praefractaque congredientum Pectora, nec trepidans animus succumbere letho Pro patria, et pulchram per vulnera quaerere laudem. Nunquid et ille dies Jove contulit auspice tantum Virtutis pretium? Dux agminis, imperiique 824 Christipotens nobis juvenis fuit, et comes ejus, 825 Atque parens Stilico: Deus unus Christus utrique: Hujus adoratis altaribus, et cruce fronti Inscripta, cecinere tubae: prima hasta dracones 826 Praecurrit, quae Christi apicem sublimior effert. Illic ter denis gens exitiabilis annis Pannoniae poenas tandem deleta pependit. Corpora famosis olim ditata rapinis In cumulos congesta jacent. Mirabere seris, Posteritas, saeclis inhumata cadavera late, Quae Pollentinos texerunt ossibus agros. 827 Si potui manibus Gallorum excisa levare De cinerum squalore caput, redeunte Camillo Signa renidenti fumans si fronte recepi: Si potui miseras sertis redimire ruinas Et male pendentes lauro praecingere turres: Quo te suscipiam gremio, fortissime princeps, Quos spargam flores, quibus insertabo coronis Atria, quae festis suspendam pallia portis, 828 Immunis tanti belli, ac te stante sub armis Libera, et aure tenus Geticos experta tumultus? Scande triumphalem currum, spoliisque receptis Huc, Christo comitante, veni: date, vincula demam Captivis gregibus: manicas deponite, longo Tritas servitio, matrum, juvenumque catervae. Dediscat servire senex, laris exsul aviti, Discat et ad patrium limen genitrice reversa Ingenuum se nosse puer: timor omnis abesto. Vicimus: exsultare libet. Quid tale, repulso Poenorum quondam duce, contigit? Ille petitae Postquam perculerat tremefacta repagula portae, Baianis resolutus aquis durissima luxu 829 Robora destituit, ferrumque libidine fregit. At noster Stilico congressus cominus, ipsa Ex acie ferrata virum dare terga coegit. Hic Christus nobis Deus adfuit, et mera virtus: Illic lascivum, Campania fertilis, hostem Deliciae vicere tuae, non Juppiter acrem Protexit Fabium: sed juvit amoena Tarentus, Quae dedit illecebris domitum calcare tyrannum. His ego pro meritis quae praemia digna rependam, Non habeo: membra statuis effingere vile est. Virtutem nil vile decet: nam vile, quod aetas Eripit: aera cadunt, aut fulvum defluit aurum, Aut candor perit argenti, si defuit usus: Et fuscata situ corrumpit vena colorem. Viva tibi, princeps, debetur gloria, vivum Virtutis pretium, decus immortale secuto. 830 Regnator mundi Christo sociabere in aevum: Quo ductore meum trahis ad coelestia regnum. Nil te permoveat magni vox rhetoris, oro: Qui sub legati specie sacra mortua plorans, Ingenii telis, et fandi viribus audet Heu! nostram tentare fidem: nec te videt, ac me Devotos, Auguste, Deo: cui sordida templa Clausimus, et madidas sanie dejecimus aras. Unus nostra regat, servetque palatia Christus, Ne quis Romuleas daemon jam noverit arces: Sed soli pacis domino mea serviat aula. Sic affata pios Roma exoravit alumnos, Spernere legatum, non admittenda petentem: Legatum Jovis ex adytis ab haruspice missum, At non a patria: patriae nam gloria Christus. 831 Persistit tamen affirmans, iter esse viandi 832 Multifidum, variumque, Deus cum quaeritur unus. Hinc alios, ast inde alios properare seorsum, Quemque per anfractus proprios: sed compita eodem 833 Fine coarctati, simul et concurrere in unum. Quin etiam coelum, atque solum, ventos, mare, nubes Omnibus in commune dari, vel qui colimus te, Christe, vel exta litant sculptis qui tabida saxis. Non nego communem cunctis viventibus usum Aeris, astrorum, pelagi, telluris, et imbris. Imo etiam injustus pariter, justusque sub uno Axe habitant: unas capit impius, et pius auras: Castus, et incestus: meretrix, et nupta: nec alter Ore sacerdotis, quam mirmillonis anhelat Spiritus, aerio vitam qui temperat haustu. Nubes verna pluit zephyro impellente: sed aeque Furis, et innocui fecundat rura coloni. Gurgitis aestivi sic pura fluenta viator, Ut latro fessus, adit: sic piratis mare servit, Ut mercatori: nec fluctus secius hosti 834 Obsequitur, quam cum licitae fert transtra carinae. Ergo capax utriusque rei natura creandis Se praebet populis, nec habet discernere dispar Viventum meritum, quos tantum pascere jussa est. Servit enim mundus, non judicat: hoc sibi summus Naturae dominus praescripta in tempora serva. Nunc adsunt homini data munera legibus iisdem, Queis concessa semel: fons liquitur, amnis inundat, Velivolum ratibus mare finditur, influit imber, Aura volat tenuis, vegetatur mobilis aer, Et res naturae fit publica, promptaque cunctis, Dum servant elementa suum famulantia cursum. Sic probus, atque reus capitalis criminis iisdem Sideribus, facilisque poli bonitate fruuntur. Vivere commune est: sed non commune mereri. Denique Romanus, Daha, Sarmata, Vandalus, Hunnus, Gaetulus, Garamans, Alamannus, Saxo, Galaulas, 835 Una omnes gradiuntur humo, coelum omnibus unum est. Unus et oceanus, nostrum qui continet orbem. Addo aliud, nostros potant animalia fontes. Ipso rore mihi seges est, quo gramen onagris, Spurca sues nostro amne natat, nostra intrat et ipsos Aura canes, animatque levi fera corpora flatu. Sed tantum distant Romana, et barbara, quantum Quadrupes abjuncta est bipedi, vel muta loquenti: Quantum etiam qui rite Dei praecepta sequuntur, Cultibus a stolidis, et eorum erroribus absunt. Non facit ergo pares in relligione tenenda 836 Aeris, et coeli communio: corpora tantum Gignit, alit, reparat, recidivaque semina servat; Nec refert, cujus generis, cujusve figurae, Aut cujus meriti: modo sint, ut corpora terra Edita, terrenis quibus est vigor ex elementis, Artificis quia Patris opus discrimine nullo Influit in medium, nec avaro munere currit, Ante datum, quam primus homo sordesceret Adam. Nec vitio utentum restrictum deficit, aut se Subtrahit indignis, nec foeda, aut turpia vitat. Haud aliter solis radius colluminat omnes Diffuso splendore locos: ferit aurea tecta: Sed ferit et nigro sordentia culmina fumo. Intrat marmoribus Capitolia clara: sed intrat Carceris et rimas, et tetra foramina clausi Stercoris, et spurcam redolenti fornice cellam. Sed non illud erunt obscura ergastula, quod sunt 837 Regia gemmato laquearia fulva metallo. Nempe magis non illud erunt, qui numen in urnis Quaerunt, ac tumulis, et larvas sanguine placant. Quod sunt, qui summum coeli dominum venerantur, Justitiamque litant, et templum pectoris ornant. Secretum sed grande nequit rationis opertae Quaeri aliter, quam si sparsis via multiplicetur Tramitibus, et centenos terat orbita calles, Quaesitura Deum variata indage latentem. Longe aliud verum est: nam multa ambago viarum Anfractus dubios habet, et perplexius errat; Sola errore caret simplex via, nescia flecti In diverticulum, biviis nec pluribus anceps. Non tamen inficior, duplex occurrere nobis Semper iter, geminis mortalia partibus ire, 838 Cum dubitant, quonam ferat ignorantia gressum. Altera multifida est: at simplex altera, et una. Una Deum sequitur, divos colit altera plures, Et tot sunt ejus divortia, quot templorum Signa, quot aeriis volitant phantasmata monstris. Aut hos thyrsigeri rapit ad Dionysia Bacchi, Illicit aut alios ad Saturnalia festa, Aut docet, occultus quae sacra Diespiter infans Inter tinnitus solvi sibi poscat ahenos. Jamque lupercales ferulae, nudique petuntur Discursus juvenum. Megalesius hinc spado, diris Incensus furiis, caeca ad responsa vocatur. Sunt, qui quadriviis brevioribus ire parati 839 Vilia Niliacis venerantur oluscula in hortis: Porrum, et cepe deos imponere nubibus ausi, Alliaque, et Serapin coeli super astra locare. Isis enim, et Serapis, et grandi simia cauda. Et crocodilus idem, quod Juno, Laverna, Priapus. Hos tu, Nile, colis, illos tu, Tibris, adoras. Una superstitio est, quamvis non concolor error. 840 Hinc alia exoritur, tenebrosis tecta frutetis, Semita: quam pecudes, et muta animalia carpunt, Quaeque latent silvis: operitur nescia coeli Mens hominum, saevo vivens captiva tyranno. Haec putat, esse deum nullum: namque omnia verti Casibus, et nullo sub praeside saecla rotari. Hoc iter haudquaquam magno discrimine distat Hisce viis, quas vos teritis, qui numina multa, Et portenta, Deum summum, numerosa putatis. Simplicis ergo viae dux est Deus: ille per unam Ire jubet mortale genus: quam dirigit ipse Sublimem dextro celsa ad fastigia clivo. Prima viae facies inculta, subhorrida, tristis, Difficilis: sed fine sui pulcherrima, et amplis Praedita divitiis, et abundans luce perenni, Et quae praeteritos possit pensare labores. Multiplici dux daemon adest, qui parte sinistra Centifidum confundit iter, trahit inde sophistas. 841 Barbatos, trahit hinc opibus, vel honore potentes, Illicit et volucrum linguis, et haruspice fallit: Instigat bacchantis anus ambage sibyllae, Involvit mathesi, magicas impellit in artes, Omine sollicitat, capit augure, territat extis. Cernis, ut una via est, multis anfractibus errans, Talem passa ducem, qui non sinat ire salutis Ad dominum, sed mortis iter per devia monstret? Devia, picta bonis brevibus, sed fine sub ipso Tristia, et in subitam praeceps immersa Charybdim. Ite procul, gentes: consortia nulla viarum Sunt vobis cum plebe Dei: discedite longe, Et vestrum penetrate chaos, quo vos vocat ille Praevius infernae perplexa per avia noctis. 842 At nobis, vitae Dominum quaerentibus, unum Lux iter est, et clara dies, et gratia simplex. Spe sequimur, gradimurque fide, fruimurque futuris: Ad quae non veniunt praesentis gaudia vitae, Nec currunt pariter capta, et capienda voluptas. Ultima legati defleta dolore querela est, 843 Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsis 844 Virginibus, castisque choris alimenta negentur: Vestales solitis fraudentur sumptibus ignes. Hinc ait et steriles frugescere rarius agros, 845 Et tristem saevire famem, totumque per orbem Mortales pallere inopes, ac panis egenos. Quae tanta exstiterit praesenti tempore, tamque Invidiosa fames, quam Triptolemi, Cererisque Moverit ira penu pro virginis ulciscendo, Non memini: nec tale aliquid vel fama susurrat. 846 Audio, per Pharios Nilum discurrere campos More suo, viridisque sata stagnare Canopi. Aut veniat, sicco qui flumine nuntius affert Jejunam squalere siti sub pulvere Memphim, Nec Pelusiacae limum sudare paludis. Num fons arcano naturae tectus operto Aruit, et tenuem vix stillat vena liquorem? Num refugus nostras odit praestringere ripas Amnis, et exustos cursum deflectit ad Indos? Num tractu in medio bibulus vorat alveus undam Fluminis, et subito stagna absorbentur hiatu: Ne sulcos operire vadis, neve arida possint Aegypti per plana trahi, glebasque rigentes Infusis ad pingue lutum mollire fluentis: Unde seges late crinitis fluctuet agris, 847 Densius et gravidis se vestiat aequor aristis? Respice, num Libyci desistat ruris arator Frumentis onerare rates, et ad ostia Tibris Mittere triticeos in pastum plebis acervos? Numne Leontini sulcator solvere campi Cesset frugiferas Lilybaeo ex littore cymbas? Nec det vela fretis, Romana nec horrea rumpat Sardorum congesta vehens granaria classis? Ergo pyris mensas silvestribus implet arator Poenus, et avulsas Siculus depascitur herbas? 848 Jamque Remi populo quernas Sardinia glandes Suppeditat, jam corna cibus lapidosa Quiritum? Quis venit esuriens magni ad spectacula circi? Quae regio gradibus vacuis jejunia dira Sustinet: aut quae Janiculi mola muta quie scit? Quantos quaeque ferat fructus provincia, quamque Ubere fecundo large fluat orbis opimus, Indicio est annona, tuae quae publica plebi, Roma, datur, tantaeque manus longa otia pascit. Sit fortasse aliquis paulo infecundior annus: 849 Nil mirum, nec in orbe novum didicere priores, Perpessi plerumque famem, si tabidus aer Siccavit tenues ardenti sidere nubes, Nec vernas infudit aquas creberrimus imber, Fruge nova, et viridi si messis adulta, priusquam Conceptas tenero solidaret lacte medullas, Afflatum calido succum contraxit ab Euro, Jejunosque tulit calamos, atque irrita vota Agricolae sterilis stipularum silva fefellit. His, ni fallor, ager vitiis corruptus et ante Subjacuit, quam Palladium, quam Vesta Penates Sub lare Pergameo servarent igne reposto, Quam Priami genitor conductis moenia fabris Exstrueret, quam virgo suas fundaret Athenas 850 Pallas: in his quoniam vestalis otigo favillae Urbibus, ut memorant, primo de fomite sumpta est, Sacraruntque focos aut Phryx, aut Graius alumnos. Antiquis elementa labant erroribus, ac de Legitimo discussa modo plerumque feruntur In casus alios, quam lex habet, aut iter anni. Nunc consumit edax segetem rubigo maligni Aeris ex vitio, nunc culpam vere tepenti Post zephyros gelidi glacies aquilonis inurit, Ambustum que caput culmi futigine tingit. Seminis aut teneri turgens dum germinat herba, 851 Continuis, nimiisque perit constricta pruinis, Nec potis est tenuem telluri affigere fibram: Mox ejecta solo glacie sidente superfit, Nudaque subducto radix avellitur arvo. Ancipites tribuli subeunt, et carduus horrens. Hos fert sicca sitis: hunc ebrius educat humor. Temperies, effusa minus, vel plus, agit istos Terrarum morbos, et mundum vulnerat aegrum. Non aliter nostri corruptus corporis usus In vitium plerumque cadit, nec in ordine recto Perstat, et excessu moderaminis afficit artus: Unus enim status est mundique, et corporis hujus, Quod gerimus: natura eadem sustentat utrumque. Edita de nihilo crescunt, nihilumque futura Aut titubant morbis, aut tempore victa senescunt. Nec natura caret vitio, cui terminus instat, Semper, crede, polus variis proventibus annos Texuit: hos multa ditavit fruge fluentes: 852 Quosdam infelices astris damnavit iniquis, Spe cassa, et sterili curam frustratus agrestem. Sed, si vestales ulciscitur ista puellas Pestis ab infido quae gignitur improba mundo, Cur non Christicolum tantum populatur agellos, Per quos virginibus vestris stata dona negantur? Utimur et ruris reditu, et ratione colendi: Exercere manus non poenitet, et, lapis illic 853 Si stetit antiquus, quem cingere sueverat error Fasciolis, vel gallinae pulmone rigare, Frangitur, et nullis violatur terminus extis, Et, quae fumificas arbor vittata lucernas 854 Servabat, cadit ultrici succisa bipenni. Nec tamen idcirco minor est aut fructus agelli, Aut tempestatis clementia laeta serenae, Temperet aut pluvius qui culta novalia ventus. Sed nec magno opus est frugi viventibus, et cum Maxima proveniunt, non amplo in gaudia censu Solvimur, inque lucrum studio exsultamusavaro. Nam quibus aeternum spes informatur in aevum, Omne bonum tenue est, quod praesens ingerit aetas. O felix nimium sapiens, et rusticus idem, Qui terras anim umque colens, impendit utrisque Curam pervigilem: quales, quos imbuit auctor 855 Christus, et assumptis dedit haec praecepta colonis. Semina cum sulcis committitis, arva cavete Dura lapillorum macie, ne decidat illic Quod seritur: primo quoniam praefertile germen Luxuriat; succo mox deficiente, sub aestu Sideris igniferi sitiens torretur, et aret. Neve in spinosos incurrant semina vepres: Aspera nam segetem surgentem vincula texunt, Ac fragiles calamos nodis rubus arctat acutis. Et ne jacta viae spargantur in aggere grana: Haec avibus quia nuda patent, passimque vorantur, Immundisque jacent foeda ad ludibria corvis. His Deus agricolam confirmat legibus; ille Jus coeleste Patris non summa intelligit aure: Sed simul et cordis segetem disponit et agri, Ne minus interno niteant praecordia cultu, 856 Quam cum laeta suas ostentant jugera messes. Exstirpamus enim sentos de pectore vepres, Ne vitiosa necent germen vitale flagella, Ne frugem, segetemque animae spinosa malorum Impediat sentix scelerum peccamine crebro. Glarea ne tenuis jejunis siccet arenis Marcentem sub corde fidem, ne pectoris aestus Flagret, et effetis urat charismata venis. Denique ne jecoris detrita in parte relinquat Vilis cura Deum, ne spem, qua vescimur intus, Deserat, obscenisque avibus permittat edendam, Et projecta fides hosti sit praeda volucri. Talis nostrorum solertia centuplicatos 857 Agrorum redigit fructus: quibus acrius instat, Nec metuit, ne congestum populetur acervum Curculio, vel nigra cavis formica recondat. Sunt et virginibus pulcherrima praemia nostris, 858 Et pudor, et sancto tectus velamine vultus, Et privatus honos, nec nota, et publica forma, Et rarae tenuesque epulae, et mens sobria semper, Lexque pudicitiae vitae cum fine peracta. Hinc decies deni rediguntur in horrea fructus, Horrea nocturno non unquam obnoxia furi. Nam coelum fur nullus adit: coelestia nunquam Fraude resignantur: fraus terris volvitur imis. Quae nunc vestalis sit virginitatis honestas, Discutiam, qua lege regat decus omne pudoris. Ac primum parvae teneris capiuntur in annis, 859 Ante voluntatis propriae quam libera secta 860 Laude pudicitiae fervens, et amore deorum, Justa maritandi condemnet vincula sexus. Captivus pudor ingratis addicitur aris, Nec contempta perit miseris, sed adempta voluptas Corporis intacti; non mens intacta tenetur, Nec requies datur ulla toris: quibus innuba caecum Vulnus, et amissas suspirat femina taedas. Tum quia non totum spes salva interficit ignem: Nam resides quandoque faces adolere licebit, Festaque decrepitis obtendere flammea canis. Tempore praescripto membra intemerata requirens, Tandem virgineam fastidit Vesta senectam. Dum thalamis habilis tumuit vigor, irrita nullus Fecundavit amor materno viscera partu. Nubit anus veterana, sacro perfuncta labore, 861 Desertisque focis, quibus est famulata juventas, Transfert emeritas ad fulcra jugalia rugas, 862 Discit et in gelido nova nupta tepescere lecto, Interea dum torta vagos ligat infula crines, Fatalesque adolet prunas innupta sacerdos, Fertur per medias, ut publica pompa, plateas, 863 Pilento residens molli, seque ore retecto Imputat attonitae virgo spectabilis Urbi. Inde ad consessum caveae pudor almus, et expers 864 Sanguinis it pietas, hominum visura cruentos Congressus, mortesque, et vulnera vendita pastu Spectatura sacris oculis: sedet illa verendis Vittarum insignis phaleris, fruiturque lanistis. O tenerum, mitemque animum! consurgit ad ictus, Et, quoties victor ferrum jugulo inserit, illa Delicias ait esse suas, pectusque jacentis Virgo modesta jubet converso pollice rumpi: 865 Ne lateat pars ulla animae vitalibus imis, Altius impresso dum palpitat ense secutor. Hoc illud meritum est, quod continuare feruntur Excubias Latii pro majestate palati, Quod redimunt vitam populi, procerumque salutem? Perfundunt quia colla comis bene, vel bene cingunt 866 Tempora taeniolis, et licia crinibus addunt? Et quia subter humum lustrales testibus umbris In flammam jugulant pecudes, et murmura miscent? An quoniam podii meliore in parte sedentes 867 Spectant, aeratam faciem quam crebra tridenti Impacto quatiant hastilia, saucius et quam Vulneribus patulis partem perfundat arenae, Cum fugit, et quanto vestigia sanguine signet? Quod genus ut sceleris jam nesciat aurea Roma, Te precor, Ausonii dux augustissime regni, 868 Et tam triste sacrum jubeas, ut caetera, tolli. Perspice, nonne vacat meriti locus iste paterni, Quem tibi supplendum Deus, et genitoris amica Servavit pietas? solus ne praemia tantae Virtutis caperet, Partem tibi, nate, reservo, Dixit, et integrum decus intactumque reliquit. Arripe dilatam tua, dux, in tempora famam, Quodque patri superest, successor laudis habeto. Ille Urbem vetuit taurorum sanguine tingi: Tu mortes miserorum hominum prohibeto litari. Nullus in Urbe cadat, cujus sit poena voluptas; Nec sua virginitas oblectet caedibus ora. Jam solis contenta feris infamis arena, Nulla cruentatis homicidia ludat in armis. 869 Sit devota Deo, sit tanto principe digna, Et virtute potens, et criminis inscia Roma, Quemque ducem bellis sequitur, pietate sequatur.