Reader

LIBER OCTAVUS.

Pius et misericors Dominus, justus et verus, patiens et multum misericors, sciens fragilitatem humani generis, et mutabilitatem terreni cordis, tempora miscet temporibus, blandimenta terroribus, dura levibus, et laeta tristibus interserit. Unde aliquando peccatoribus minatur poenas; aliquando vero afflictis promittit solatium. Hinc est, quod cum peccatrici Judaeae Dominus per prophetam in ante rioribus mandavit dicens:« Ecce ego auferam de loco isto in oculis vestris, et in diebus vestris vocem gaudii, et vocem laetitiae, vocem sponsi, et vocem sponsae, etc.,« postmodum consolationis verba addidit: ne forte si semper eis dura mandaret, et nunquam lenia intermisceret, in desperationem eos mitteret, et omnem spem salutis illis auferret, idcirco nunc sequitur:

« Propterea ecce dies venient, dicit Dominus, et non dicetur ultra: Vivit Dominus, qui eduxit filios Israel de terra Aegypti; sed. Vivit Dominus, qui eduxit filios Israel de terra Aquilonis, et de universis terris, ad quas ejeci eos, et reducam eos in terram suam, quam dedi patribus eorum.» Manifeste futura populi Israel restitutio praedicitur: et post captivitatem misericordia, quae juxta litteram sub Zorobabel, et Jesu pontifice, et Ezra ex parte completa est: juxta intelligentiam spiritalem verius atque perfectius in Christo completa describitur. Veniet, inquit, tempus, quando nequaquam dicetur, quod populus reductus sit de Aegypto per Moysen et Aaron: sed reductus de terra Aquilonis, Cyro rege Persarum laxante captivos. Et de universis, inquit, terris, quod nequaquam Cyri tempore, sed ultimo fine complebitur dicente Apostolo:« Postquam subintraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiet.» Possumus hoc et de persecutionibus, quae nostro accidere populo a diebus Neronis, de quo scribit Apostolus:« Et liberatus sum de ore leonis,» usque ad Maximini tempora dicere. Quomodo Dominus misertus sit populo suo et reduxit eos in terram suam: haud dubium quin in Ecclesiam, quam dedit patribus eorum apostolis et apostolicis viris.

« Ecce ego mittam piscatores multos, dicit Dominus, et piscabuntur eos: et post haec mittam eis multos venatores, et venabuntur eos de omni monte, et de omni colle, et de cavernis petrarum, quia oculi mei super omnes vias eorum. Non sunt abscondita ea a facie mea, et non fuit occulta iniquitas eorum ab oculis meis. Et reddam primum duplices iniquitates et peccata eorum, quibus contaminaverunt terram meam in morticinis idolorum suorum, et abominationibus suis impleverunt haereditatem meam.» Diversa hujus capituli interpretatio est: Judaei enim autumant significari Chaldaeos, qui sub piscatorum nomine describuntur, et postea Romanos, qui venatoribus comparantur, et de montibus collibusque, et cavernis petrarum, infelicem populum sunt venati. Hoc autem Dominus fecisse se dicit: quia respexerit vias eorum, et reddiderit iniquitates, quibus contaminaverant terram, simulacra venerantes, et abominationibus idolorum polluerant haereditatem ejus. Nostri autem rectius et melius haec de futuro vaticinatum prophetam putant. Quia enim supra dixerat: Reducam eos in terram suam, quam dedi patribus eorum; nunc ostendit, quomodo reducendi sunt, quod primum mittat apostolos, quibus Salvator dixit:« Venite post me, et faciam vos piscatores hominum;» et postea venatores, quos vel ecclesiasticos viros, vel angelos possumus accipere, qui postquam consummationis tempus advenerit, venentur sanctos quosque de montibus dogmatum excelsorum, et de collibus bonorum operum, et de cavernis petrarum, apostolis et apostolicis viris. Non solum enim Christus petra, sed et Petro apostolo donavit ut vocaretur petra: in cujus sensibus requiescentes, recte dicuntur translati esse de petra. Ostenditque vel apostolos, vel eos qui postea venandi sunt, habuisse peccata, et recepisse duplices iniquitates suas.« Servus enim qui scit voluntatem Domini sui, et non facit eam, vapulabit multum.» Sciendumque, quod in Hebraico positum sit primum, et in Septuaginta editione praetermissum. Quando autem dicit:« Reddam primum duplices iniquitates et peccata eorum,» subostendit quod postquam receperint mala, recepturi sint et bona. Hi autem, qui postea transferendi sunt, contaminaverunt terram Domini in morticinis idolorum suorum, et abominationibus suis impleverunt haereditatem ejus, ut omnis mundus subditus fiat Deo, et nequaquam suo merito, sed illius misericordia conservetur. Quod hic de Hebraico posuimus,« non sunt abscondita ea a facie mea,» in Septuaginta non habetur. Igitur et tu cum de saeculi istius fluctibus per discipulos Domini fueris extractus, muta corporis vitia, muta sensus animae. Non es ille piscis, qui in falsis versaberis undis, sed de profundo gurgite erutus, ad meliora convertere secundum illud apostolicum:« Nos autem omnes revelata facie claritatem Domini contemplantes, in eamdem imaginem transformamur de claritate in claritatem, quasi a Domini spiritu»; et cum fueris ab apostolis ac discipulis Jesu marinis fluctibus liberatus, noli quaerere profundum, sed veni ad montes prophetas: veni ad colles justos, ibi sit conversatio tua, ut cum dies mortis advenerit mittantur venatores. Alii quidam e piscatoribus qui super assumptionem constituti sunt animarum, et te cum caeteris sanctis de colle, de monte, de altiori loco accipiant. Neque vero potest licere his venatoribus aliunde homines, nisi de montibus et collibus capere. Quod sequitur,« de cavernis petrarum:» unde possumus intelligere petras, et unde cavernas petrarum? Venio ad Exodum, quaero aliquam interpretationis occasionem, ibique invenio volentem Moysen videre Deum, et Deum eidem promittentem atque dicentem:« Ecce pono te in caverna petrae, et conspicies posteriora mea, faciem autem meam non videbis.» Si consideres, qui ibi petra dicatur, et foramen petrae, in quo Moyses super petram stat, et de petrae caverna intuens, videat Deum per foramen petrae: intelliges et caeteras petras, petrarumque foramina. Quae igitur est petra? Dominus Jesus Christus:« Bibebant enim de spiritali sequente eos petra;»« Et super petram statuit pedes meos,» in trigesimo nono psalmo dicitur. Quod est foramen petrae? Vide Deum, apud Deum Patrem, Verbum Deum, videbis integram petram. Vide dispensationem assumpti corporis: vi debis foramen petrae, per quod posteriora Dei juxta possibilitatem imbecillitatis humanus intuetur aspectus. Hoc enim est, quod ait:« Et videbis posteriora mea:» Inveni unam cavernam unius petrae: quaero alias petras, et alias cavernas. Venio ad chorum prophetarum atque apostolorum et dico: quia omnes imitatores Christi petrae sunt, ut petra est ille, qui docuit. Et sicut ille habet foramen, per quod videntur posteriora Dei, eodem modo unusquisque justorum, qui per sermones suos viam pandit ad intelligendum Deum, se fecit esse foramen petrae. Quia igitur nescis quo tempore mittantur venatores, cave ne aliquando de monte descendas, ne relinquas colles, ne de cavernis petrarum exeas. Si enim foris fueris inventus, dicentur tibi ea, quae hi qui foris sunt merentur audire:« Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te: quae autem praeparasti, cujus erunt?» Animadvertis de montibus et collibus descendentem, animadvertis consistentem extra petrae foramen, quomodo erret, et ea putat bona esse, quae nulla sunt, dicens:« Dicam animae meae: Anima, habes multa reposita bona,» frumentum et utilitatem terrenorum fructuum esse arbitratus est bona, nesciens, quia vera bona non nascantur in maledicta terra, sed in coelestibus regionibus. Thesaurizabit sibi in terra: quia in terra esse thesauros arbitratus est. Si quis autem sublata cruce sequitur Dominum Jesum, et thesaurizat sibi in coelo, non dicitur ei:« Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te,» sed venientes venatores, et quaerentes animalia de montibus et collibus, de cavernis petrarum, etiam illum cum eis pariter accipient, et de venatione ad sublimiora beatitudinis regna portabunt.« Quia oculi mei super omnes vias eorum.» Super omnes vias istiusmodi hominum: qui in montibus conversantur, in collibus ambulant, in cavernis petrarum habitant, habet oculos Deus.« Non se absconderunt a facie mea.» Qui sancti sunt non se abscondunt a facie Domini, qui autem injusti absconduntur a facie ejus. Adam post transgressionem coelestis mandati,« audivit vocem Domini Dei deambulantis in paradiso post meridiem et abscondit se.» Sanctus hoc non facit, sed conscientia actuum suorum habet fiduciam apud Deum.« Si enim conscientia nos non reprehenderit fiduciam habemus ad Deum, et quodcunque petierimus accipiemus ab eo.» Verum Adam quamvis peccaverit, tamen non usquequaque ad perfectam malitiam mens ejus corruerat: et ideo absconditus est a facie Dei. Cum autem impiissimus fratricida animadvertit quid fecerit,« egressus est a facie Dei, et habitavit in terra Naid.» Si ad malorum comparationem venias: melius est a facie Dei abscondi, quam fugere eum. In alio quippe conscientiae vulnus infixum, tenebras et secreta perquirens, levare oculos non patitur ad coelum: in alio autem ex desperatione nata contumacia negligit Deum.« Non se absconderunt ergo a facie mea, neque absconderunt iniquitates eorum contra oculos meos:» hi, quos supra justos memoravimus, qui non se absconderunt a facie Dei, aliquando fuerunt in peccatis, quando erant in mari ex quo a piscatoribus extracti sunt. Ne itaque suspicentur, quia non ex misericordia Dei, sed ex proprio merito de profundo ad montes venerint, commonet illos sermo divinus, et in illis nos delicti prioris, et idcirco post prospera atque felicia, tristia infert:« Neque absconditae sunt iniquitates eorum contra oculos meos: et retribuam illis primum duplices injustitias eorum.» Quod ait, primum, sive non intelligentes quidam, quod scriptum est, abstulerunt sive LXX interpretes sicuti et caetera secundum, dispensationem suam auferre voluerunt, Deus viderit. Nos istum locum cum caeteris editionibus conferentes, invenimus positum:« Et retribuam illis primum duplices injustitias eorum:» ut ostendatur quod etiamsi ex posterioribus factis digni effecti sunt beatitudine Dei, attamen quia aliquando peccaverunt, et humanis vitiis non carebant, primum oportet eos sua recipere delicta: et vide si non vera sit ratio. Quis peccata non recipit? Nempe ille, qui post credulitatem et baptismum audierit Dominum dicentem: Dimissa sunt tibi peccata tua, nec ultra peccaveris. Si autem post lavacrum et veniam delictorum rursus ad pristinas sordes fuerimus reversi, et adhuc imperfecto sensu ab apostolorum vestigiis recedentes, aut injusta gesserimus aliqua, aut certe in ipsa justitia sint aliqua mista peccata, quid nobis fiat consideremus: utrumne egredientes de praesenti saeculo si habuerimus vitia vel virtutes, recipiemus pro virtutibus praemia, et dimittentur nobis ea, quae scientes peccavimus: an plectemur pro delictis, neque recipiemus praemia pro virtutibus. Sed neutrum horum verum est; quia et pro peccatis torquebimur, et pro justitia recipiemus praemia, quae meremur. Si enim post fundamentum Jesu Christi, non solum in tuo corde aurum et argentum et lapidem pretiosum, si quid tamen habes aliquid auri et argenti, superaedificaveris, verum et ligna, fenum et stipulam: quid tibi vis fieri cum anima seducta fuerit a corpore? utrumnam ingredi in sancta cum lignis tuis, cum feno et stipula, ut polluas regnum Dei, an propter lignum, fenum, stipulam foris residere, et pro auro et argento et lapide pretioso nihil mercedis accipere? Sed neque hoc aequum est. Quid igitur sequitur? nisi ut primum propter ligna ignis tibi detur, qui consumat fenum, ligna vel stipulam? Deus quippe noster apud eos qui possunt intelligere divina ignis dicetur esse consumens. Et cum dicat propheta:« Deus noster ignis consumens est,» non apposuit quid consumat: tibi relinquens de manifestioribus intellectum. Neque enim id quod ad imaginem et similitudinem suam permanet, ignis iste consumit, non proprias creaturas, sed superaedificata ligna, fenum, stipulam. Necessario appositum est primum: primum quippe propter injustitias tormenta perpetimur: deinde propter justitiam coronamur. Neque enim e contrario ante tribuenda sunt justa, et sic reddenda peccata, ut cessantibus bonis vitia aeterna permaneant. Sed ante recipiemus mala, et deinde bona, ut sublatis vitiis virtutes permaneant in aeternum. Omnes igitur, quicunque materiam illius ignis habemus in nobis, primum recipiemus nostra delicta. Sed dicet mihi aliquis de audientibus: Expone et id quod sequitur:« duplices.» Esto quippe: recipere me peccata: ut compleatur id quod ab Apostolo dictum est;« Si cujus opus arserit detrimentum patietur: ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Cur vero duplicia recipio peccata? Cui respondendum est: Quia« servus qui scit voluntatem domini sui, et non facit eam, vapulabit multum.» Dignum siquidem est eos qui de gentibus sunt, simplicia recipere peccata, et nos duplicia secundum Apostolum dicentem:« Voluntarie peccantibus nobis post agnitionem veritatis, jam ultra non remanet hostia pro peccato.» Horribilis autem quaedam exspectatio judicii et ignis: zelus Dei comedet omnes adversarios.

« Domine, fortitudo mea, et robur meum, et refugium meum in die tribulationis( sive malorum).» Omnis hominum fortitudo, sine Dei virtute, quae Christus est, imbecilla reputatur et nihili. Unde confugiendum ad Deum atque dicendum est:« Domine, refugium factus es nobis in generatione et generatione.» Et in alio loco:« Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei coeli commorabitur.» Dies autem tribulationis sive malorum, illa intelligenda est de qua dicit et Apostolus:« Ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam;» et« Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt.

« Ad te gentes venient ab extremis terrae, et dicent: Vere mendacium possederunt patres nostri, vanitatem quae eis non profuit.» LXX:« Ad te gentes venient ab extremis terrae, et dicent: Quomodo falsa possederunt patres nostri idola, et non est in eis utilitas?» Postquam ejectus est Israel, et a piscatoribus venatoribusque translatus, consequenter vocatur ad fidem gentium multitudo, et confitetur se sive patres suos in priore errore versatos. Quinam isti, qui veniunt ab extremis? Sunt alii primi terrae, sunt alii novissimi. Qui sunt primi? Sapientes saeculi, nobiles, divites, optimates. Qui sunt extremi? Stulta mundi elegit Deus, ut confundat fortia, et ea, quae non erant, ut destruat, quae sunt.« Venient gentes ab extremis terrae,» quasi dixerit: Ab his hominibus, qui novissimi sunt super terram, de fatuis, de ignobilibus, de abjectis et dicent:« Quomodo falsa possederunt patres nostri simulacra, nec est in illis utilitas?» non quia et vera sint idola, ad quorum distinctionem nunc falsa dicuntur: sed idola, quae falsa sunt per naturam nulla est in eis utilitas.

« Nunquid faciet sibi homo deos, et ipsi non sunt dii?» Et hoc gentes loquuntur, quae venerunt ad Salvatorem ab extremis terrae, suggillantes ignorantiam tam suam quam majorum suorum, qua putaverunt ab homine fieri deos, cum Dei sit homines facere. Non solum de corporeis simulacris faciunt sibi homines deos, sed et de corde confingunt. Qui enim possunt simulare alium creatorem extra universitatis Deum alium sanctum Spiritum, alium Christum, alia saecula extra haec quae cernimus, ii homines fecerunt sibi deos, et adoraverunt opera manuum suarum. Omnes philosophi, qui varia dogmata prodiderunt: omnes haeretici, qui auctores ad aliter credendum de Deo miseris mortalibus exstiterunt, fecerunt sibi idola, et animae voluntatem putaverunt Deum, et conversi adoraverunt opera manuum suarum, putantes vera esse, quae finxerant. Omnes igitur tam de visibili materia, quam de falsis dogmatibus fingentes sibi deos, corripit nunc sermo divinus dicens: si faciet sibi homo deos, et isti non sunt dii.

« Idcirco ecce ego ostendam eis per vicem hanc, ostendam eis manum meam, et virtutem meam, et scient quoniam nomen mihi Dominus.» Manus Dei, per quam cuncta operatus est: et virtus, de qua dixit Apostolus:« Christus Dei virtus, et Dei sapientia.» ostenditur gentibus Filii passione completa. Pulchreque dixit:« Ostendam eis per vicem hanc;» ostendam autem manifeste, et non ut prius in umbra, et imagine, et vaticinio futurorum: ut postquam cognoverint, sciant nomen meum, audientque a Filio:« Pater, manifestavi nomen tuum hominibus.»

LIBER OCTAVUS. CAPUT XVII. De obstinatione Judaeorum: maledicitur qui confidit in homine; qui in Deo benedicitur; de perditione diabolica; de imprecatione Jeremiae super populum peccatorem; de observatione sabbati.

« Peccatum Juda scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, exaratum super latitudinem cordis eorum( sive in pectore cordis eorum), et in cornibus altarium( sive ararum) eorum.» De gentibus, quae ad Dominum conversae fuerant, supra dictum est:« Ecce ego ostendam eis per vicem hanc, ostendam eis manum meam, et virtutem meam:« nunc de Israel, qui abjectus est, loquitur:« Peccatum Juda stylo ferreo scriptum est in ungue adamantino,» etc. Quod cur a LXX praetermissum sit nescio, nisi forsitan pepercerunt populo suo: sicut et in Isaia eos fecisse manifestum est:« Quiescite ergo ab homine, cujus spiritus in naribus ejus, quia excelsus reputatus est ipse:» multaque hujuscemodi, quae si voluero cuncta digerere, non dicam libro, sed libris opus erit. Gentium peccata deleta sunt, quia conversae ad Dominum, ab extremis terrae audierunt illud:« Laudate Dominum, omnes gentes; laudate eum, omnes populi: quia confirmata est super nos misericordia ejus, et veritas Domini manet in aeternum.» Et de quibus dixerat ad Moysen:« Dimitte me, ut interficiam populum istum, et faciam te in gentem magnam.» Peccatum autem Juda indelebile, atque, ut ita dicam, nulla ratione abolendum, scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, quae Hebraice dicitur schamir, non quo ullus unguis sit, qui appellatur sed quo lapis adamantinus, qui ex eo quod indomitus sit et infrangibilis, hoc nomen accepit, tantum nitorem habeat et levitatem, ut absque ullo impedimento scribi possit in eo stylo ferreo; ut dura ferri materies scribat in duriori tabula adamantina, et duret quod scriptum est in perpetuum. Ipsi enim dixerunt,« Sanguis ejus super nos et super filios nostros.» Per stylum ergo ferreum fortis sententia, per unguem vero adamantinum signatur finis aeternus. Peccatum vero Judae stylo ferreo in ungue adamantino scriptum dicitur, quia culpa Judaeorum, per fortem Dei sententiam in fine servatur infinito. Unde exaratum, sive insculptum est in cornibus altarium, vel ararum eorum: ut opera sacrilegii in aeternam memoriam perseverent. Si autem hoc ita est, ubi illud, quod anus delira confingit, posse hominem sine peccato esse, si velit, et facilia Dei esse mandata. Quoniam igitur difficile est aliquem se malum confiteri, ideo Judaei, qui exemplaria nonnulla falsarunt etiam in hoc loco pro peccato Juda, peccatum eorum posuerunt. Sed si figuraliter consideres, ut saepe ostendimus Judam Christum nuncupari, forsitan peccatum Juda peccatum nostrum est, qui credimus in Christum de tribu Juda, et ex ejus secundum carnem stirpe nascentem. Si autem volueris sacratius intelligere de proditore Juda dictum,« peccatum Juda scriptum stylo ferreo in ungue adamantino, sculptum super pectus cordis eorum:» repugnabit tibi quod sequitur,« Eorum.» Igitur, ut supra diximus: super nos, qui peccamus ista conveniunt, quorum peccata non forinsecus alicubi conscribuntur, sed in cordis conscientia stylo exarata ferreo, sculpta ungue adamantino. Quia autem peccata nostra scribuntur in pectore, ex his quae sequuntur intellige. Antequam peccatum faciam nulla in corde meo peccati imago versatur: cum autem conscientia peccati imaginem sumpserit, habeo formam illius, et semper ante oculos cordis mei delicti pompa depingitur. Et siquidem esset peccatum meum atramento conscriptum, forsitan delerem illud: nunc autem scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino, scriptum est super pectus cordis mei, ut ante tribunal veniam, et compleatur illud, quod a Christo prophetatum est:« Nihil absconditum quod non manifestabitur; et nihil occultum quod non palam fiat.» Nudabitur pectoris mei conscientia, et aperto corde videbuntur litterae peccatorum, quae stylo ferreo in ungue adamantino scriptae sunt, atque ita universa peccantium multitudo leget in pectore meo signatas imagines peccatorum.« Nihil enim absconditum, quod non revelabitur: et inter se invicem cogitationum accusantium, sive defendentium.» Et:« nolite ante tempus judicare, donec veniat Dominus, et illuminet abscondita tenebrarum, et manifestet consilia cordium.» Cui manifestetur? Utique non sibi, qui antequam fiant cuncta cognoscit, sed his, qui cum illo venturi sunt, et propter puritatem mentis et corporis agnum sequuntur, ostendet delicta in corde peccatoris expressa, ut resurgant justi in gloria, peccatores vero in opprobrium et confusionem aeternam.

« Cum recordati fuerint filii eorum ararum suarum, et lucorum, lignorumque frondentium in montibus excelsis, sacrificantes in agro: fortitudinem tuam, et omnes thesauros tuos in direptionem dabo, excelsa tua propter peccata in universis finibus tuis: et relinqueris sola ab haereditate tua, quam dedi tibi, et servire te faciam inimicis tuis in terra, quam ignoras? quoniam ignem succendisti disti in furore meo, usque in aeternum ardebit.» Et haec in LXX non habentur, eadem, ut reor, causa, quam supra diximus, ne scilicet aeterna in eos sententia permaneret.« Relinqueris, ait, sola ab haereditate tua, quam dedi tibi, et servire te faciam inimicis tuis in terra, quam ignoras,» vel sub Babyloniis vel, ut est verius, sub Romanis. Ipsi enim succenderunt ignem, et clementissimum Dominum in furorem provocaverunt. qui ignis furoris ejus ardebit in aeternum. Pudet me contentionis nostrorum, qui Hebraicam veritatem arguunt. Judaei contra se legunt, et quid pro se sit, nescit Ecclesia. Unde nos, qui sumus filii apostolorum, recordemur iniquitatum prioris populi, et juste eos perpessos esse testamur. Possunt autem excelsa, quae Hebraice dicuntur bamoth et contra haereticos accipi, qui posuerunt in coelum[ in excelsum] os suum, et lingua eorum transivit super terram, qui in tantam vesaniam proruperunt, ut soli absque Spiritus sancti gratia remanserint, et perdiderint haereditatem Domini, priorem videlicet fidei veritatem: unde et aeternum eis paratur incendium, et servitus daemonum, qui sunt inimici et ultores.

« Haec dicit Dominus: Maledictus homo qui con fidit( sive spem habet) in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus. Erit enim quasi myrice in deserto, et non videbit cum venerit bonum, sed habitabit in siccitate, in deserto, in terra salsuginis et inhabitabili.» Si maledictus est omnis homo, qui confidit in homine, Paulus autem Samosatenus et Photinus, quamvis sanctum et cunctis excelsum virtutibus praedicent Salvatorem, tamen hominem confitentur: ergo maledicti erunt spem habentes in homine. Quod si nobis oppositum fuerit, quod et nos credamus in eo, qui dicit:« Nunc autem quaeritis me interficere, hominem, qui veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo: hoc Abraham non fecit. Vos facitis opera patris vestri»: respondebimus illud apostolicum:« Et Christum aliquando juxta carnem cognovimus, sed nunc jam non novimus.» Denique idem apostolus in principio Epistolae suae scribit ad Galatas:« Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis, et qui mecum sunt fratres omnes.» Si enim mors absorpta est in victoria,» quare non carnis humilitas, quae propter humanam salutem assumpta est in divinitatis transierit majestatem, ut fecerit utrumque unum: et non adoremus creaturam, sed creatorem, qui est benedictus in saecula? Maledictus est igitur non solum, qui spem habet in homine, sed qui ponit carnem brachium suum, id est; fortitudinem suam, et quidquid egerit, non Domini clementiae, sed suae putaverit esse virtutis. Qui enim haec agit, a Domino recedit cor ejus asserens se posse, quod non potest.« Et erit quasi myrice.» quae Hebraice dicitur aroer, sive, ut interpretatus est Symmachus, lignum infructuosum in solitudine.« Et non videbit cum venerint bona,» quae visura est gentium multitudo, sed habitabit in siccitate in deserto. Hoc de populo dicitur Judaeorum, qui habitant in deserto, fructusque non faciunt, et sunt in terra salsuginis, quae nullos fructus faciat, et inhabitabili, quae hospitem non habet Deum, nec angelorum praesidia, nec Spiritus sancti gratiam, nec scientiam magistrorum.

« Benedictus vir, qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus( sive spes). Et erit quasi lignum quod transplantatum est( sive fructiferum) super aquas, quod ad humorem mittit radices suas, et non timebit cum venerit aestus. Et erit folium ejus viride( sive ramusculi ejus frondentes). Et in tempore( sive anno) siccitatis non erit sollicitus( sive non timebit), nec aliquando desinet facere fructum.» Illud de Judaeis dictum sit et de haereticis, qui spem habent in homine, in Christo videlicet suo, quem non Filium Dei, sed purum hominem putant esse venturum. E contrario vir ecclesiasticus, qui confidit in Domino, audit illud:« Et scitote quoniam Dominus ipse est Deus.» Confidit in Domino, et illi ligno comparabitur, de quo et in primo psalmo canitur:« Et erit tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium ejus non defluet.»« Super aquas» autem, Spiritus sancti gratiam, diversas donationes intellige.« Quod ad humorem mittit radices suas,» ut a Domino accipiat ubertatem. Sed et aliter possumus dicere: quod de siccitate Judaica translati sumus in baptismatis gratiam sempiternam.« Et non, inquit, timebit cum venerit aestus» sive tempus curationis[ persecutionis], vel dies judicii.« Et erit folium ejus viride,» sive« erunt in eo ramusculi frondentes,» ut nunquam timeat siccitatem, sed cunctarum virtutum germinet gratiam. Cumque tempus, sive annus, venerit siccitatis, non metuet quando Dominus iratus mandaverit nubibus ne pluant super Israel imbrem. Quodque sequitur:« Nec desinet facere fructum,» illum locum, qui in Marco scriptus est, quod venerit Dominus ad ficum, et non invenerit in ea fructus, quia necdum erat tempus, et maledixerit ei, ut fructus non faciat in aeternum, exponere poterit. Qui enim confidit in Domino, et Dominus est fiducia ejus, etiam in tempore Judaicae siccitatis non metuet, sed semper afferet fructus, credens in eum qui semel pro nobis mortuus est, et ultra non moritur, et dicit:« Ego sum vita.»

Pravum est cor hominum et inscrutabile; quis« cognoscet illud? Ego Dominus scrutans cor, et probans renes, qui do unicuique juxta viam, et juxta fructum adinventionum suarum.» Septuaginta:« Profundum est cor super omnia, et homo est, quis cognoscet eum?» et caetera similiter. Verbum Hebraicum enosch quatuor litteris scribitur, Si igitur legatur enosch homo dicitur; si autem ANUSCH, inscrutabile, sive desperabile, eo quod nullus cor hominum valeat invenire. Symmachus vero hunc locum ita interpretatus est:« Inscrutabile cor hominum; vir autem quis est qui inveniat illud?» Solent quidam nostri, bono quidem voto, sed non secundum scientiam, uti hoc loco contra Judaeos, quod homo sit Dominus atque Salvator, secundum dispensationem carnis assumptae, nullusque possit nativitatis ejus scire mysterium, secundum illud quod scriptum est:« Generationem ejus quis narrabit,» nisi solus Deus qui arcana rimatur, et reddit unicuique secundum opera sua. Melius autem est, ut simpliciter accipiamus, quod nullus cogitationum secreta cognoscat, nisi solus Deus. Dixerat enim supra:« Maledictus homo, qui spem habet in homine;» et e contrario:« Benedictus vir qui confidit in Domino.» Unde ne hominum certum putaremus esse judicium, intulit omnium propemodum corda esse perversa, dicente Psalmista:« Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo,» haud dubium quin cogitationibus. Et in Genesi:« Videns autem Deus, quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore.» Et iterum:« Sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua.» Per quae discimus Deum solum nosse cogitationes eorum. Si autem de Salvatore dicitur:« Videns autem Jesus cogitationes eorum,» nullusque potest videre cogitationes eorum nisi solus Deus; ergo Christus Deus est, qui scrutatur corda et probat renes, et reddet unicuique secundum opera sua.

« Perdix fovit( sive congregavit) quae non peperit.» Et ut Septuaginta transtulerunt:« Clamavit perdix, congregavit quae non peperit. Fecit divitias suas, non cum judicio. In dimidio dierum suorum relinquet eas( sive in dimidio dierum ejus relinquent eum), et in novissimo suo erit insipiens.» Aiunt scriptores naturalis historiae, tam bestiarum et volucrum quam arborum herbarumque, quorum principes sunt apud Graecos Aristoteles et Theophrastus; apud nos, Plinius Secundus: hanc perdicis esse naturam, ut ova alterius perdicis, id est aliena, furetur, et eis incubet foveatque: cumque fetus adoleverint avolare ab eo, et alienum parentem relinquere. Hujuscemodi divites sunt, qui aliena diripiunt, et absque recogitatione judicii Dei faciunt divitias, non cum judicio: quas in medio tempore derelinquunt, subita morte subtracti, quando dicitur eis:« Stulte, hac nocte repetent animam tuam a te, quae autem praeparasti cujus erunt?» Nihilque insipientius quam non providere novissima, et brevia putare perpetua. Alii vero, et propter superiorem historiam, et propter alteram, qua dicunt, perdicem est pugnacissimum et immundum, ita ut victum polluat, diabolum sub ejus nomine interpretantur, quod alienas sibi divitias congregarit, dicens ad Dominum:« Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me.» Quem relinquent divitiae suae, quae male ab eo fuerant congregatae, et per apostolos revertentur ad Dominum: et qui sibi videbatur esse prudentissimus, erit omnium judicio insipiens. Quodque a Septuaginta dicitur,« clamavit perdix,» ad haereticorum personam referendum est, quod perdix iste diabolus clamaverit per principes haereticorum, et congregaverit, quae non peperit, et deceptorum sibi multitudinem congregarit: quae postea dimittat eum, et omnium judicio stultissimus comprobetur. Clamavit enim perdix per Valentinum, clamavit per Basilidem, per Marcionem, per omnes, qui alienae a Deo gloriae cupiditate rapti sunt. Nullus enim eorum sonare poterat vocem Domini Jesu:« Meae oves vocem meam audiunt,» sed erat vox Christi in Paulo, erat in Petro; propter quod Paulus dicebat:« An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur, Christus?» Vox autem congregantis quae non peperit perdicis, in illis est, qui simplices quosque fidelium laqueo haereticae factionis impediunt.« Clamavit itaque perdix, congregavit, quae non peperit, facere divitias suas non cum judicio. Dives factus est perdix.» Ecce ejus quanta sunt millia, ingens turba: multi populi captivorum. Et facit divitias suas, non cogitans judicium, neque habens in corde justitiam: sed omnia sine lege gerens: merito arguitur non cum judicio fecisse divitias. Meus autem Jesus facit divitias suas cum judicio. Examinata est et delecta ejus opulentia.« In dimidio dierum ejus derelinquent eum:» nos omnes, qui quondam fuimus sub clamantis potestate perdicis, clamavit quippe non solum per eos, quos supra memoravimus, sed per omnes generaliter, qui quasi ad pietatem, et ad religionem vocantes, sub contrario veritati dogmate clamaverunt: nos, inquam, in dimidio universi dierum ejus derelinquimus eum. Et omnes quidem dies ejus, dies hujus saeculi sunt. Sed quia eruit nos ex instanti saeculo nequaquam Dominus Jesus, idcirco in dimidio dierum ejus derelinquimus eum, et novissimum ejus erit insipiens. Quando enim sapiens fuit, ut novissimum ejus merito insipiens fiat? Sed dicamus eum fuisse sapientem.« Serpens quippe sapientior erat omnibus bestiis super terram, quas fecit Dominus Deus.» Sapiens fuit juxta id quod scriptum est:« Adducam super sensum grandem principem Assyriorum. Dixit autem: Valentia mea faciam, et sapientia intellectus auferam fines gentium, depascar et vires eorum: et commovebo civitates inhabitatas.» Si quis potest intelligat, quomodo novissimum ejus erit stultum. Iste ab eo, quod fuit sapiens male, sapientior enim erat omnibus bestiis super terram, fiet contrario ei, quod sapiens fuit male, insipiens. Intelliges vero quid sit« novissimum ejus, erit insipiens:» si scias quomodo etiam tibi per Apostolum praecipiatur, ut pro salute tua insipientiam recipias.« Si quis, inquit, videtur sibi sapiens esse in vobis: in isto saeculo stultus fiat.» Attende, quia non solum non clamavit stultus, esto et fatuus, sed ut sapiens fias. Si itaque est quaedam sapientia culpabilis, juxta quam filii hujus saeculi sapientiores sunt a filiis lucis in generatione ista. bonus est Deus, qui contrariis diversa subvertit, ut faciat compleri id quod dictum est:« Novissimum ejus erit insipiens.» Quando novissimum ejus erit insipiens, oportet Christum regnare, usque dum ponat omnes inimicos ejus Deus sub pedibus ejus. Cum autem omnia subjecerit ei, novissimus inimicus destruetur mors: cum destructa fuerit mors, tunc extrema perdicis erunt: et novissimum ejus fiet insipiens.

« Solium gloriae altitudinis a principio, locus sanctificationis nostrae. Exspectatio Israel, Domine, omnes qui te derelinquunt, confundentur, recedentes a te in terra describantur: quoniam dereliquerunt venam( sive fontem) aquarum viventium Dominum.» Perdice propter suam stultitiam derelicta, exspectatio Israel, id est, populi Dei, et credentis in Dominum, ipse est, qui fecit omnia: cujus solium gloriosum et excelsum est a principio, locusque sanctificationis omnium credentium, ut non in loco sit Dominus, sed ut ubi ille fuerit, locus sanctificatus sit. Sive de Christo volueris ista intelligere, non peccabis; sive de Patre, non impie senties: est enim thronus claritatis et excelsus, et a principio Salvator: thronus gloriae, propter quod excelsum regnum ejus: sanctificatio nostra Christus est,» quia et ille sanctificans, et nos sanctificati ex uno omnes sumus. Sustentatio Israel.» Sicut ipse justitia Jesus, ipse veritas, ipse sanctificatio, similiter ipse est etiam sustentatio: et non est aliquid justum sine Christo, neque sanctum sine eo, neque patiens, quod in se non habet Christum: ipse est enim sustentatio Israel. Si autem et ad Patrem hoc retuleris: non impie intelliges,« Domine, omnes qui dereliquerunt te confundantur discedentes.» Qui derelinquunt Dominum confundentur confusione perpetua, et recedentes, sive declinantes ab eo, scribentur in terra, deleti de libro viventium. Sicut enim qui potest cum Apostolo dicere:« Noster autem municipatus in coelo est,» in coelestibus scribitur: sic qui relinquit Dominum, vel declinat ab eo, scribetur in terra cum his qui terrena sapiunt. Unusquisque nostrum quando peccat, per ea, quae peccat, Christum relinquit: relinquens autem Filium suum, relinquit et Patrem. Injustus a justitia longe est, pollutus a sanctimonia bellator, a pace: et qui sub potestate inimici esse incipit, a redemptione fit alienus: et qui est extra sapientiam Dei, sapientiam derelinquit. Docens itaque nos propheta quid de omnibus, qui Deum deserunt, sit futurum, ait: Universi qui derelinquunt confundantur, discedentes, hoc est, quantum te deserunt, tantum confundantur, discedentes a te.« Super terram scribantur.» Omnes homines describuntur sancti in coelo: peccatores super terram. Dicit ad discipulos Jesus:« Gaudete autem, quia nomina vestra scripta sunt in coelis.»« Quo enim metro mensi sunt, remetietur eis.» Ipse sibi unusquisque causa est, ut scribatur super terram: si non coelestia requirat in terra, si semper anima ejus de istius mundi negotiis aestuet, quae videntur saeculo bona; si vero audiens Jesum loquentem:« Nolite vobis thesaurizare thesauros super terram, ubi tinea et vermis exterminant, et ubi fures effodiunt et furantur, sed thesaurizate vobis thesauros in coelo,» qui thesaurizaverit sibi in coelo, ipse sibi causa est, ut scribatur in coelis. Causaque manifesta cur scribantur in terra, quia reliquerunt fontem vitae Dominum, sive fontem aquarum viventium Dominum, qui loquitur in Evangelio:« Si quis sitit veniat ad me et bibat: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dixit de Spiritu quem accepturi erant credentes.»

« Sana me, Domine, et sanabor; salvum me fac, et salvus ero, quoniam laus mea tu es.» Multi medici in Evangelio haemorrhoissam curaverant, quae omnem substantiam suam perdiderat in eis, et tamen a nullo curari potuit nisi ab eo qui verus est medicus, et cujus sanitas in pennis ejus. Unde et nunc propheta a populo passus opprobria, et crebro insidiis circumventus ab eo curari et salvus fieri cupit: cujus vera laus, veraque medicina est. Dicendum ergo confidenter ab eo, qui aegrotantem suam animam vult salvari:« sana me, Domine, et sanabor:» tunc siquidem medicinam sanitas sequitur, si Christus curare dignetur.« Salvum me fac, et salvus ero.» Et hoc ita gaudebo loqui, si omni gloriae renuntians saeculari, potuero et reliqua dicere, quoniam laus mea tu es: aut cum complevero mandatum, in quo praecipitur:« Non glorietur sapiens in sapientia sua, neque fortis in fortitudine sua, neque dives in divitiis suis, sed in isto glorietur, qui gloriatur intelligere et scire quia ego sum Dominus.» Beatus itaque vir, qui renuntiaverit omni gloriae, quae deorsum est: veluti super nobili genere, super pulchritudine et corporalibus bonis, super divitiis et jactatione: beatus, qui contentus una gloria dicit ad Dominum:« quoniam laus mea tu es.»

« Ecce ipsi dicunt ad me: Ubi est verbum Domini? Veniat. Ego autem non sum turbatus te pastorem sequens( sive non laboravi sequens te), et diem hominis non desideravi. Tu scis quod egressum est de labiis meis, rectum fuit in conspectu tuo( sive ante faciem tuam est). Non sis mihi tu formidini, spes mea in die afflictionis( sive non fias mihi alienus), parcens mihi in die pessimo.» Qui non putant ventura, quae dicta sunt, loquuntur ad prophetam:« Ubi est verbum Domini? veniat,» dissimulationem sententiae dilationem arbitrantes. Illis autem, inquit, ista dicentibus, ego non sum turbatus, nec laboravi te pastorem sequens, sive post tua ingrediens vestigia: nec hoc fui fine contentus, sed diem hominis non desideravi, vel vitam longiorem, vel prospera quaeque hujus saeculi: ipsumque vocat testem, quem et judicem:« tu nosti.»« Ecce ipsi dicunt ad me: Ubi est sermo Domini? veniat. Ego autem non laboravi subsequens post te.» Jesus tibi dicit:« Tolle crucem tuam, et veni, sequere me;» et:« qui non reliquerit patrem aut matrem, et secutus non fuerit me, non est dignus meus esse discipulus.» Si igitur talis fueris, ut semper Christum sequaris: quanto plus secutus fueris, tanto minus laborabis: non est enim lassitudo in Jacob: neque apparebit dolor in Israel. Propterea dixit, ut non laboremus ulterius: laborantes ante quam eum incoeperimus sequi:« Venite ad me, omnes qui laboratis, et qui onerati estis, et ego reficiam vos.» Si laborantes venerimus ad Jesum, et eum fuerimus secuti, tunc dicere poterimus:« Ego autem non laboravi subsequens post te: et diem, inquit, hominis non concupivi.» Est quaedam dies hominis, et est quaedam dies Dei, id est. resurrectionis, hanc omnis sanctus desiderat: non illam, de qua scriptum est: Vae eis, qui desiderant diem hominis, nam dies est ista tenebrae, et non lux.» Quis est, qui possit dicere:« et diem hominis non concupivi?» Explanatio verbi con vincit nos: quia diem concupiscamus hominis. Frequenter quippe aegrotantes cum in phantasmate esse febrium coeperimus, et mortis limine urgeri, ad eos, qui nos visitant fratres, lassas manus attollimus: orantes eos, ut pro nobis Dominum deprecentur atque dicentes: Roga mihi aliquod spatium vitae: rogo ut aliquantisper in hac luce permaneam: ista memorantes, non diem sanctum Domini, sed diem hominis desideramus. Quapropter longae vitae amore deposito, et desiderio humanae diei, quaeramus illam diem videre, in qua participes ejus beatitudinis, quae in Christo est, efficiamur. Sequitur:« Quod egressum est de labiis meis, rectum fuit in conspectu tuo;» ut nunquam mentitus sit, et Domini voluntati adversa non dixerit:« Non sis, inquit, mihi tu formidini, spes mea in die afflictionis.» Quod perspicuum est juxta Hebraicum. Juxta id vero quod Septuaginta transtulerunt dicentes:« Ne fias mihi alienus, parcens mihi in die malo,» est sensus: Ne parcas mihi in praesenti saeculo, quod malum est; sed redde mihi juxta peccata mea, ut requiem habeam sempiternam. Scio enim scriptum:« Quem diligit Dominus corripit, flagellat autem omnem filium quem recipit.» Dies autem malus, vel omne saeculum est, vel dies judicii, his qui propter peccata cruciantur.

« Confundantur qui persequuntur me, et non confundar ego; paveant illi, et non paveam ego. Induc super eos diem afflictionis et duplici contritione contere eos.» Imprecatur adversum eos propheta, qui exprobrant ei verbum Domini, et dicunt:« Ubi est verbum Domini? veniat;» ut confundantur qui persequuntur eum, et erubescant, et redeant ad salutem: ut illi paveant mentientes, et non iste, qui vera praedicit: cumque dies ultionis advenerit, duplici contritione conterat eos, fame et gladio. Aliter spiritales nequitiae cum a nobis per Dei adjutorium superantur, confunduntur, et anxietate nimia affliguntur, ita ut merito duplici contritione contriti esse dicantur: primum, quod hominibus expetentibus sanctitatem, illi eam possidentes amiserint, causaeque exstiterint perditionis humanae: deinde quod spiritales substantiae fuerint a carnalibus terrenisque devictae.

« Haec dicit Dominus ad me: Vade, et sta in porta( sive in portis) filiorum populi, per quam( sive per quas) ingrediuntur reges Judae et egredientur, et in cunctis portis Hierusalem, et dices ad eos: Audite verbum Domini, reges Juda, et omnis Juda( sive Judaea), cunctique habitatores Hierusalem, qui ingredimini per portas has.» Quoniam, inquit, verba tua audire contemnunt, nec ad te veniunt, ut requirant, quae sit sapientia Dei, tu perge ad locum celeberrimum, vel portarum templi, vel urbis, per quas reges et omne vulgus ingreditur et egreditur, ut necessitate cogantur audire, et importune, opportune, praedices verbum Dei: ut nec ulla apud eos remaneat excusatio, quod ideo non fecerint, quia non audierint.

« Haec dicit Dominus: Custodite animas vestras, et nolite portare pondera in die sabbati, nec inferatis per portas Hierusalem. Et nolite ejicere onera de domibus vestris in die sabbati, et omne opus non facietis, et sanctificate diem sabbati, sicuti praecepi patribus vestris. Et non audierunt, nec inclinaverunt aurem suam, et induraverunt cervicem suam»( et quod in Hebraico non habetur« super patres suos) ne audirent me, et ne acciperent disciplinam. Et erit, inquit, si audieritis me, dicit Dominus, ut non inferatis onera vestra per portas civitatis hujus in die sabbati. Et si sanctificaveritis diem sabbati, ne faciatis in ea omne opus: ingredientur per portas civitatis hujus reges et principes sedentes super solium David, et ascendent in curribus et equis, ipsi et principes eorum, viri Juda et habitatores Hierusalem, et habitabitur civitas haec in sempiternum. Et venient de civitatibus Juda, et de circuitu Hierusalem, et de terra Benjamin, et de campestribus, et de montuosis, et ab austro, portantes holocaustum et victimas( sive thymiamata), et sacrificium( sive manna), et thus, et inferent oblationem( sive laudem), in domum Domini. Si autem non audieritis me, ut sanctificetis diem sabbati, et non portetis onus, et ne inferatis per portas Hierusalem in die sabbati, succendam ignem in portis ejus, et devorabit domos Hierusalem, et non exstinguetur.» Ne praeceptum sabbati instauratum per Jeremiam in frustra discerperem, totum ponere placuit, ut simul omnia cogno scamus. Custodit animam suam, qui non portat pondera peccatorum in die quietis et sabbati, nec infert ea per portas Hierusalem: quas virtutes debemus accipere. Et nolite, inquit, ejicere onera de domibus vestris. Non enim portanda sunt, sed penitus abjicienda. Et omne opus ne faciatis, vel servile, vel aliud de quo scriptum est:« Esca ventri et venter escis: Deus autem et hunc et illam destruet; sed illud opus operandum, de quo Salvator loquitur:« Operamini opus quod non perit.»« Sanctificate, inquit, diem sabbati,» ut omne tempus vitae in sanctificatione ducamus, sicut fecerunt patres nostri Abraham, Isaac et Jacob. Cumque ista praeceperit Deus, non inclinaverunt aurem suam, mentis utique non carnis; sed induraverunt cervicem suam, rejicientes jugum legis: et per metaphoram, indomitorum animalium habentes similitudinem. Videamus quod sit praemium eorum, qui non portant onera in die sabbati, et sanctificant illum.« Ingredientur, ait, per portas civitatis hujus reges,» quorum cor in manu Dei est, et qui regnant corporibus suis,« et sedentes principes super solium David,» ut Christi imitentur exemplum:« Et ascendentes in curribus et equis,» de quibus scriptum est:« Currus Dei decem millibus multiplex millia laetantium, Dominus in eis, in Sinai, in sancto.» Et alibi:« Equitatio tua salus( Habac. III).» Omnis vir qui confitetur Deum, et qui habitat in Hierusalem, de qua dictum est:« Factus est in Salem( id est in pace) locus ejus, et habitatio ejus in Sion,» et habitabitur in Ecclesia Dei in aeternum.« Venientque de civitatibus Juda et de circuitu Hierusalem,» de quibus jam diximus:« Et de terra Benjamin, qui filius est virtutis et dexterae.»« Et de campestribus,» quod Hebraice dicitur schephela, et planam historiae significat intelligentiam.« Et de montuosis,» excelsis videlicet dogmatibus.« Et ab austro,» de quo scriptum est:« Deus ab austro veniet.» Unde calor et plena lux, et ubi omne frigus expellitur.« Portantes, ait, holocausta» seipsos consecrantes Deo;« et victimam( sive thymiama» ut dicant:« Sacrificium Domino spiritus contribulatus;» et:« Christi bonus odor sumus in omni loco;» et alibi:« Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo.»« Et sacrificium,» pro quo Septuaginta ipsum verbum posuere Hebraicum manaa, quod pessima consuetudine, imo scriptorum negligentia, manna in nostris libris legitur.« Et thus,» de quo dictum est:« Ut quid mihi offertis thus de Saba?»« Et inferent oblationem,» quae Hebraice dicitur, thoda, et in gratiarum actionem verti potest, et quam laudem Septuaginta transtulerunt.« In domum David,» haud dubium quin in Ecclesiam. Haec sunt praemia eorum qui sanctificant sabbatum, et nullo pondere praegravantur. Si autem, inquit, non audieritis praecepta mea, et non feceritis, quae facienda mandavi,« succendam ignem in portis ejus, id est Hierusalem, illum, de quo dicitur:« Omnes adulterantes, quasi clibanus corda eorum: qui devorat domos sive vicos Hierusalem, quos Septuaginta, ἄμφοδα; Aquila et Symmachus, βάρεις, id est, turritas domos, interpretati sunt, appellanturque Hebraice, aremenoth. Et nunquam hoc exstinguetur incendium, dicente Apostolo.« Uniuscujusque opus quale sit ignis probabit;» et iterum:« Si cujus opus arserit detrimentum patietur: ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.» Sin autem nostri judaizantes, explanationem tropicam repudiarint, aut Judaei esse cogentur, et cum observatione sabbati circumcidere praeputia: aut certe reprehendere Salvatorem, qui jussit in sabbato paralytico ut portaret lectum suum, evangelista dicente:« Propterea magis quaerebant eum interficere Judaei, non solum quia solvebat sabbatum, sed et patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.»

LIBER OCTAVUS. CAPUT XVIII. Vasa figuli prophetae ostenduntur: de passione Christi et ultione Judaeorum.

« Verbum quod factum est ad Jeremiam a Domino, dicens: Surge et descende in domum figuli, et ibi audies verba mea: et descendi in domum figuli, et ecce ipse faciebat opus super rotam, sive lapides, et dissipatum est vas quod ipse faciebat e luto manibus suis. Conversusque( sive et rursum) fecit illud vas alterum, sicut placuerat in oculis ejus, ut faceret. Et factum est verbum Domini ad me dicens: Nunquid sicut figulus iste non possum facere vobis, domus Israel, ait Dominus? Ecce sicut lutum in manu figuli, sic vos in manu mea, domus Israel. Repente( sive ad summam) loquar adversum gentem, et adversum regnum, ut eradicem( sive auferam), et destruam et disperdam illud. Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo, quod locutus sum adversum eam, agam et ego poenitentiam super malo quod cogitavi ut facerem ei. Et subito( sive ad summam) loquar de gente et regno, ut aedificem et ut plantem illud. Si fuerit malum in oculis meis, ut non audiat vocem meam, poenitentiam agam super bono quod locutus sum ut facerem ei.» Per omnes quidem sensus ad judicium et intelligentiam animi pervenitur, auditum, odoratum, gustum, tactum: sed magis mente retinetur, quod oculis cernitur. Unde jubetur propheta ire ad domum figuli, et ibi Domini audire praecepta. Cumque ait, perrexissem, et descendissem in domum figuli, faciebat ipse opus super rotam, quam Septuaginta verbi ambiguitate seducti, lapides transtulerunt: enim pro qualitate loci, et diversitate pronuntiationis, et organum, id est, rota figuli vocatur, et lapides. Cumque, inquit, cernerem vas e luto fieri, subito dissipatum est: hoc Dei agente providentia, ut manus artificis dum nesciret errore suo parabolam figuraret. Rursumque ille figulus, qui vas e luto rota currente perdiderat, fecit aliud sibi, ut ei visum est. Statimque Dominus ad prophetam: Si figulus, ait, hanc habet potestatem, ut ex eodem luto rursum faciat, quod fuerit dissipatum, ego in vobis, qui quantum in vobis est periisse videmini, hoc facere non potero? Et ut liberum significaret arbitrium, dicit se et mala annuntiare genti, et regno illi, vel illi, et rursum bona, nec tamen hoc evenire quod ipse praedixerit, sed e contrario fieri, ut et bona malis eveniant, si egerint poenitentiam: et bonis mala, si post repromissiones fuerint ad peccata conversi. Et hoc dicimus, non quod ignoret Deus hoc, vel illud, gentem aut regnum esse facturum, sed quod dimittat hominem voluntati suae, ut vel praemia, vel poenas sua voluntate, et suo merito recipiat, nec statim totum erit hominis quod eveniet, sed ejus gratiae, qui cuncta largitus est. Ita enim libertas arbitrii reservanda est, ut in omnibus excellat gratia largitoris, juxta illud propheticum.« Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, qui aedificant eam; nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilabit qui custodit eam. Non enim volentis neque currentis, sed miserentis est Dei.» Porro quod figulus iste, hoc est, creator noster, et factor appellatur Deus, non solum Jeremias, sed etiam Isaias et Paulus apostolus testantur; nam in Isaia scriptum est:« Vae qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae. Nunquid dicit lutum figulo suo: Quid facis, et opus tuum absque manibus est?» Et Apostolus in Epistola sua ad Romanos loquitur, dicens:« Nunquid dicit figmentum ei, qui se finxit: Quid me fecisti sic?» An non potestatem habet figulus luti ex eadem massa facere quidem aliud vas in honorem, aliud vero in contumeliam?

« Nunc ergo dic viro Juda, et habitatori Hierusalem, dicens: Haec( sive sic) dicit Dominus: Ecce ego fingo contra vos malum et cogito contra vos cogitationem. Revertatur unusquisque a via sua mala, et dirigite vias vestras, et studia vestra. Qui dixerunt: Desperavimus( sive confortabimur), post cogitationes enim nostras ibimus, et unusquisque pravitatem( sive quod placuit) cordis sui mali faciemus. Ideo haec dicit Dominus: Interrogate gentes: quis audivit talia horribilia, quae fecit nimis virgo Israel?» Implet Dominus parabolam, quam et aspectu et sermonibus docuerat, et dicit:« Ecce ego fingo contra vos malum,» quasi figulus lutum. Malum autem juxta Isaiam, qui dicit:« Faciens pacem et creans malum;» non quod per se malum sit, sed quod patientibus malum esse videatur.« Et cogito contra vos cogitationem,» id est, pro merito inferre sententiam. Mutate opera,« et dirigite vias vestras,» ut et prosperis poena mutetur. Qui, inquit, e contrario dixerunt.« Confortabimur,» in malis videlicet operibus, sive juxta Aquilam:« desperavimus,» et juxta Symmachum,« defecimus,» quod utrumque offendit Dominum, ut aut nequaquam se putet posse salvari, aut ad placandum Deum animo defecisse.« Et post cogitationes, inquit, nostras ibimus.» Ubi est ergo absque gratia Dei liberi arbitrii potestas: et propriae judicium voluntatis, cum grandis offensa sit Dei, sequi cogitationes suas, et pravi cordis facere voluntatem? Propterea infert, dicens:« Interrogate gentes, et omnes in circuitu nationes, quis fecerit, quis audierit idolis serviens, quae fecit nimis virgo Israel?» virginem autem vocat eo quod uni Deo servierit, dicente Propheta:« Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus.»

« Nunquid deficiet de petra agri nix Libani, aut avelli possunt aquae erumpentes frigidae, et defluentes?» Septuaginta:« Nunquid deficient de petra ubera, aut nix de Libano? aut declinabit aquam violenter sublatam vento?» Tale quid et illud Virgilianum sonat: Ante leves ergo pascentur in aethere cervi, Et freta destituent nudos in littore pisces, Quam nostro illius labatur pectore vultus. Et in alio loco: In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae Lustrabunt, convexa polus dum sidera pascet, Semper honos nomenque tuum laudesque manebunt. Quomodo, inquit, nix de Libani summitatibus deficere non potest, nec ullo, ut omnis liquescat, solis ardore superatur, fluentesque de montibus rivi, nequaquam siccantur in fontibus: sic meum nomen quod per se stabile est, atque perpetuo non poterit immutari, et tamen cum caetera naturae ordinem servent, populus meus oblitus est mei. Sequitur enim:

« Quia oblitus est mei populus meus, frustra libantes, et impingentes in viis suis, et in semitis saeculi( sive sempiternis), ut ambularent per eas itinere non trito.» Qui obliviscitur Dei, et reliquit eum, qui dicit:« Ego sum via,» libatque diis alienis, impingit in viis suis, nequaquam Dei, sed suis, et antiquas sempiternasque semitas derelinquit, quae omnium sanctorum sunt tritae vestigiis colentium Deum. Isti vero ambulaverunt in itinere non trito, et relicto cultu Dei idola venerati sunt, propter quae infertur poena quae sequitur:

« Ut fieret terra eorum in desolationem, et in sibilum sempiternum. Omnis qui praeterierit per eam obstupescet, et movebit caput suum.» Et quia dereliquerunt, ait, cultum Dei, et pravas idololatriae semitas sunt secuti, propterea terra eorum redacta est in solitudinem, et in miraculum omnium sibilumque, ita ut qui terram quondam et urbem florentissimam viderint in desertum et cineres esse collapsam, admirentur et stupeant, et animae confusionem gestu corporis indicent. Hoc est enim movere caput et stuporem mentis sibilo demonstrare. Quod plenius et rectius post adventum Domini intelligimus esse completum, quando nullus Judaeorum terram quondam, et urbem sanctam ingredi lege permittatur, sed cum ad planctum venerint, mirantur et deflent vaticinia prophetarum opere completa.

« Sicut ventus urens disperdam eos coram inimico( sive inimicis): dorsum et non faciem ostendam eis in die perditionis eorum.» Usque hodie sententia Dei permanet in Judaeis, in toto orbe dispersi sunt coram inimico diabolo, vel inimicis daemonibus, et cum diebus ac noctibus in synagogis Satanae invocent nomen Dei, dorsum et non faciem suam ostendit eis Deus, ut intelligant eum semper recedentem, et nunquam ad se venientem; dies autem perditionis Judaicae, omne tempus est post passionem Salvatoris, usque ad consummationem saeculi, ut postquam subintraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiat.

« Et dixerunt: Venite et cogitemus contra Jeremiam cogitationes; non enim peribit lex a sacerdote, neque consilium a sapiente, nec sermo a propheta: venite et percutiamus eum lingua, et non attendamus ad universos sermones ejus.» Ista et tunc Judaeorum contra Jeremiam, sive Dominum Salvatorem, et hodie haereticorum contra servos ejus cogitatio est, ut calumnias struant, et sanctos viros accusatione praeveniant: nec cogitent quid illi veritatis loquantur, sed quid ipsi struant mendacii. Jactant enim in sacerdotibus et in sapientibus, et pseudoprophetis suis legem Dei, et consilium et eloquium permanere, dicente Scriptura:« In perversam animam non intrabit sapientia.»

« Attende, Domine, ad me, et audi vocem adversariorum meorum. Nunquid reddetur pro bono malum, quia foderunt foveam animae meae? Recordare quod steterim in conspectu tuo, ut loquerer pro eis bonum, et averterem indignationem tuam ab eis. Propterea da filios eorum in famem, et deduc eos in manus gladii. Fiant uxores eorum absque liberis et viduae, et viri earum interficiantur morte. Juvenes eorum confodiantur gladio in praelio, audiatur clamor de domibus eorum.» In typo quidem Salvatoris haec a populo Judaeorum Jeremias universa perpetitur, qui postea, Babylonio veniente, vastantur. Sed plenius atque perfectius complentur in Christo, et urbe subversa, Romano gladio trucidati sunt: non ob idololatriam, quae eo tempore non erat, sed ob interfectionem Filii Dei, quando cunctus simul populus conclamavit:« Tolle, tolle talem; non habemus regem, nisi Caesarem.» Et imprecatio eorum aeterna damnatione completa est:« Sanguis ejus super nos et super filios nostros. Foderant enim Christo foveam, et dixerant:« Auferamus eum de terra viventium.» Qui tantae erga eos misericordiae fuit, et stetit in conspectu Patris, ut loqueretur pro eis bonum, et averteret indignationem illius ab eis, ut in cruce quoque diceret:« Pater, ignosce eis: quod enim faciunt, nesciunt.» Manifesta transcurrimus, ut in obscurioribus immoremur: nequaquam deliramenta quorumdam, et captivitatem coelestis Hierusalem interpretantes, sed perspicuam historiam, et manifestissimam prophetiam omni verborum et sensuum confidentia persequentes.

« Adduces enim super eos latronem repente, quia foderunt foveam, ut caperent me, et laqueos absconderunt pedibus meis. Tu autem, Domine, scis omne consilium eorum adversum me in mortem. Ne propitieris iniquitati eorum, et peccatum eorum a facie tua non deleatur. Fiant corruentes( sive impingentes) in conspectu tuo, in tempore furoris tui abutere eis( sive fac in eis).» Si de Jeremia intelligimus, repentinum latronem referamus ad Nabuchodonosor; si de Salvatore, quod verius et melius est, ad Romanum exercitum. Et ut justa videatur sententia Dei, exponit quid fecerint contra Christum Filium Dei, et quid passi sint. Quod autem infert:« Ne propitieris iniquitati eorum, et peccatum eorum a facie tua non deleatur,» nequaquam priori sententiae contrarium est, in qua pro populo deprecatur Patrem. Sed postquam datum tempus poenitentiae praeteriit, et illi in suo scelere perseverant, populi ac seniores non tam pro se puniuntur quam pro aliis, ne multum peccatum caeteris noceat exemplo. Quodque infert:« Fiant impingentes»( sive« corruentes»)« in conspectu tuo,» illius Isaiae et Petri apostoli simile est:« Et non impingetis sicut in lapidem offensionis et petram scandali.» Cujus et in Psalmis Propheta meminit:« Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est hoc.»

LIBER OCTAVUS. CAPUT XIX. Per contritionem lagunculae significatur contritio Jerusalem propter idololatriam Ennon.

« Haec dicit Dominus: Vade, et sume lagunculam figuli testeam de senioribus populi, ac de senioribus sacerdotum: et egredere ad vallem filii Ennom, quae est juxta introitum portae fictilis( sive Charsith), et praedicabis( sive clamabis, vel leges) ibi verba quae ego loquar ad te, et dices: Audite verbum Domini, reges Juda et habitatores Jerusalem.» Pro languncula figuli, quae Hebraice dicitur backebeck, LXX doliolum transtulerunt: et pro porta fictili Aquila, Symmachus et Theodotio, ipsum verbum posuerunt Hebraicum harsith, pro quo LXX, juxta morem suum, pro aspiratione litterae addiderunt χ Graecum, ut dicerent Charsith pro harsith: sicut illud est Hebron pro Chebron, et pro Hieriho, Hiericho. Vult autem Scriptura divina, non solum auribus doceri populum, sed et oculis. Magis enim ut jam diximus mente retinetur quod visu, quam quod auditu ad animum pervenit.« Tolle, inquit, lagunculam testeam( sive doliolum) de senioribus populi ac sacerdotum, et egredere ad vallem filii Ennom,» de qua supra diximus: ubi erat delubrum Baal, et nemus ac lucus, Siloe fontibus irrigatus. Ipsa autem, inquit, vallis juxta portam est, quae Hebraeo sermone harsith, hoc est fictilis, appellatur. Et praedicabis, vel leges ibi verba quae ego loquar tecum, ut ibi audiantur, quae dicturus sum. Ideo autem( jam ut diximus) et praedicabis, et clamabis, et leges ponitur, quia verbum Hebraicum karath, tria haec significat, vultque, quae dictu rus est, et reges Juda audire, et habitatores Jerusalem, id est et stirpem regiam et omnem populum, ut inexcusabiles sint, qui audire noluerint.

« Haec dicit Dominus exercituum, Deus Israel: Ecce ego inducam afflictionem( sive mala) super locum istum, ita ut omnis qui audierit illam( sive illa, tinniant aures ejus, eo quod dereliquerunt me, et alienum fecerunt locum istum, et libaverunt in eo diis alienis, quos nescierunt ipsi et patres eorum et reges Juda: et repleverunt locum istum sanguine innocentum, et aedificaverunt excelsa Baalim ad comburendos filios suos in holocaustum Baalim, quae non praecepi( sive cogitavi), nec locutus sum, nec ascenderunt in cor meum.» Et hunc locum stulte quidam ad coelestem referunt Jerusalem. Quod ne semper admoneam, tantum hoc dixisse sufficiat, vitandam istiusmodi explanationem esse, imo haeresim, quae manifesta subvertit, et praestigias quasdam Ecclesiis Christi conatur inducere. Nulli autem dubium quin in templo Dei Baal idolum posuerint, sive in delubro, quod erat in valle filii Ennom, ubi et lucus Baal, et ara ejus fuit, super quam immolaverunt, et incenderunt filios suos, quae Dominus nec cogitavit, nec locutus est, nec ascenderunt in cor ejus: non quod Deus futura nescierit, sed quod indigna sua notitia ignorare se dicat, juxta illud evangelicum:« Recedite a me, operarii iniquitatis: nescio vos.» Novit enim Dominus eos, qui sui sunt. Et:« Qui ignorat ignorabitur,» vel certe ἀνθρωποπάθως, et haec de Deo accipienda, sicut et alia. Omnis autem haereticus derelinquit Deum, et alienum facit locum habitationis Dei, quem sua fraude polluerit, et libat diis alienis, quos nec ipse noverat, nec patres ejus, apostoli videlicet et apostolici viri. Reges autem Juda, hoc est haereticorum patriarchae implent locum quondam Dei, sanguine deceptorum et innocentium. Nisi enim stultus et simplex fuerit, non cito subvertitur. Et aedificant excelsa Baalim, dum de sublimibus disputare se dicunt. Et comburunt filios suos idolo, quos in haeresi genuerunt. Quae omnia Dominus ignorare se dicit, nec unquam ascendisse in cogitationem suam.

« Propterea ecce dies veniunt, dicit Dominus: et non vocabitur locus iste amplius Topheth: et vallis filii Ennom, sed vallis occisionis.» LXX:« Idcirco ecce dies veniunt, dicit Dominus, et non vocabitur locus iste amplius ruina et πολυάνδριον filii Ennom, sed πολυάνδριον occisionis.» Quae sit vallis filii Ennom, quae Hebraice dicitur unde et gehennam appellatam putant, supra diximus. Miror autem quid sibi voluerint Septuaginta pro Thopheth διάπτωσιν, hoc est ruinam ponere, et pro valle, πολυάνδριον, quod significat virorum multitudinem, nisi forte ex eo quod ibi populus corruerit, et caesa sit hominum multitudo, vel spiritualiter in errore idololatriae, vel juxta litteram a Babylonio exercitu, quod in consequentibus manifestius legitur.

« Et dissipabo consilium Judae et Jerusalem in loco isto, et subvertam eos gladio in conspectu inimicorum suorum, et in manu quaerentium animas eorum, et dabo cadavera eorum escam volatilibus coeli, et bestiis terrae. Et ponam civitatem hanc in stuporem et in sibilum. Omnis qui praeterierit per eam obstupescet, et sibilabit super universa plaga ejus. Et cibabo eos carnibus filiorum suorum, et carnibus filiarum suarum, et unusquisque carnem amici sui comedet in obsidione, et in angustia, in qua concludent eos inimici eorum, et qui quaerunt animas eorum.» Quanquam haec et in Babylonia captivitate accidisse populo noverimus, tamen plenius referuntur ad tempora Salvatoris, quando obsessi sunt a Vespasiano et Tito, et civitas eorum Hadriani temporibus in aeternos cineres collapsa est, ut qui obtulerant filios suos idolis, ipsi eos postea famis necessitate compulsi in ciborum usum verterent, carnesque omnium darentur volatilibus coeli et bestiis terrae: ut qui Dei muneribus abusi fuerant in impietatem, et propria viscera idolis immolarant, ventres suos sepulcra facerent liberorum.

« Et conteres lagunculam in oculis virorum, qui ibunt( vel egredientur) tecum, et dices ad eos: Haec dicit Dominus exercituum: Sic conteram populum istum et civitatem hanc, sicut conteritur vas figuli, quod non potest ultra instaurari.» Perspicue non de Babylonia, sed de Romana dicitur captivitate. Post Babylonios quippe et urbs instaurata, et populus reductus in Judaeam, et abundantiae pristinae restitutus est. Post captivitatem autem, quae sub Vespasiano et Tito, et postea accidit sub Hadriano usque ad consummationem saeculi, ruinae Jerusalem permansurae sunt: quanquam sibi Judaei auream argenteamque atque gemmatam Jerusalem restituendam putent: rursumque victimas et sacrificia, et conjugia sanctorum, et regnum in terris Domini Salvatoris. Quae licet non sequamur, tamen damnare non possumus: quia multi ecclesiasticorum virorum, et martyres ista dixerunt, et unusquisque in suo sensu abundet, et Domini cuncta judicio reserventur. Quomodo autem vas fictile, et testeum, si fractum fuerit, in antiquam speciem non potest reformari: sic et populus Judaeorum et Jerusalem subversa statum pristinum non habebunt. Denique cassum est hodie nomen ipsius civitatis, et ab Aelio Hadriano Aelia dicitur: et cum habitatione pristina, pristinum quoque nomen amisit ad decutiendam superbiam habitatorum ejus. Sanctae autem crucis, et resurrectionis vocabula, non urbem significant, sed locum: nec divitiarum quondam magnitudinem, per quam periit populus Judaeorum, sed gloriam sanctitatis, quam nostra paupercula possidet Bethlehem, non habens aurum et gemmas, sed panem qui in ea natus est.

« Et in Topheth sepelientur( vel sepelient), eo quod non sit alius locus ad sepeliendum. Sic faciam loco huic, ait Dominus, et habitatoribus ejus: et ponam civitatem istam sicut Thophet( sive ut ruinam): Et erunt domus Jerusalem, et domus regum Juda, sicut locus Thophet( sive ruinae).» Quod autem in LXX infertur,« omnis domus regum Juda, sicut locus Thopheth,» in Hebraico non habetur. Et sequitur:

« Immundae omnes domus in quarum domatibus( sive tectis) sacrificaverunt omni militiae coeli, et libaverunt libamina diis alienis.» Quod supra dixerat:« Non vocabitur locus iste amplius Thopheth, et vallis filiorum Ennom, sed vallis Occisionis,» nunc ponit manifestius, quod tanta in ipso loco futura sit caedes, ut ibi acervatim populus sepeliatur, et lucus quondam religionis, fiat tumulus mortuorum. Ipsa quoque civitas, quae huic imminet loco, fiat sicut Thopheth, pro quo LXX ruinam transtulerunt. Domus quoque Jerusalem regumque palatia in ruinas similes convertantur. Causaque redditur, eo quod immundae fuerint, et idololatriae pollutae scelere, pro eo quod in domatibus et tectis earum soli, et lunae, et stellis coeli immolaverint, et thura incenderint: nec hoc fuerint errore contenti, sed immolaverint daemonibus et libaverint diis alienis.

« Venit autem Jeremias de Thopheth, quo miserat eum Dominus ad prophetandum, et stetit in atrio domus Domini, et dixit ad omnem populum: Haec dicit Dominus exercituum Deus Israel: Ecce ego inducam super civitatem hanc, et super omnes urbes ejus universa mala quae locutus sum adversum eam, quoniam induraverunt cervicem suam, ut non audirent sermones meos.» Postquam in Thopheth praesentibus populi senioribus, quos duxerat secum Jeremias, confregit lagunculam, sive dolium, et prophetavit verbis Domini ad conterendum populum, et civitatem Jerusalem: revertitur et stat in atrio domus Domini, et universae loquitur multitudini, quae ad locum Thopheth ire noluerat: quod inducturus sit Dominus super civitatem Jerusalem, et super omnes urbes ejus universa mala quae locutus sit adversum eam. Et ne putemus crudelem esse sententiam, reddit causas cur inducturus sit mala:« Quoniam, inquit, induraverunt cervicem suam, ut non audirent sermones meos,» ne post multas quidem impietates volentes agere poenitentiam.

LIBER OCTAVUS. CAPUT XX. Jeremias percutitur et ponitur in custodiam, qui plangit super populo suo, et maledicit diei nativitatis.

« Et audivit Phassur filius Emmer sacerdos, qui constitutus erat princeps in domo Domini, Jeremiam prophetantem sermones istos. Et percussit Phassur Jeremiam prophetam, et misit eum in nervum, quod erat in porta Benjamin superiori in domo Domini.» Pro Phassur Septuaginta transtulerunt Phascor, qui interpretatur oris nigredo: et pro nervo, quem nos diximus, Septuaginta et Theodotio vertere cataracten: Symmachus, βασανιστήριον, sive στρεβλωτηριον, quod utrunque tormenta significat, nos autem nervum diximus more vulgari: quod tormenti genus etiam in Actibus apostolorum legimus, quando apostoli Paulus et Silas in custodiam carceris dati sunt. Iste autem erat pontifex templi, et data sibi sacerdotii dignitate in perversum abutitur: non ut doceat, et sermone corripiat, sed ut cruciatibus terreat. Unde et Salvator, et apostolus Paulus jussione pontificis verberantur. Nec mirum, si hodie servi Dei caedantur a Phascor et mittantur in carcerem ac horribili custodia reserventur. Datur enim haec potestas a Deo, ut prophetarum ostendatur fides: nec tamen major est ille, qui caedit, sed fortior iste qui caeditur. Et patienter propheta suscipit judicium Dei, nec reclamat ad verbera, sed considerat imperantem. Emmer verbum sonat, de quo saepe nigredo generatur: non parentis vitio, sed scelere degenerantis. Tormentum autem, quo cruciatur propheta, videtur in parte dexterae, quod interpretatur Benjamin: et in porta sublimi, quae non veritatem indicat, sed injustam pontificis potestatem.

« Cumque illuxisset in crastinum, eduxit Phassur Jeremiam de nervo, et dixit ad eum Jeremias: Non Phassur vocavit Dominus nomen tuum, sed pavorem undique.» Et hic tam nomen pontificis, quam tormenti genus similiter supra omnes interpretati sunt. Mutatur autem nomen pontificis, ut ex nomine futurorum supplicium demonstraretur. Nequaquam, inquit, habebis oris nigredinem, et iniquae imperium potestatis, sed captivus duceris Babylonem. Hoc enim significat pavor undique sive per circuitum, ut tremens et propriae salutis incertus huc illucque circumspicias, et venientes contra te adversarios reformides. Pro pavore quod in Hebraico scriptum est, LXX et Theodotio, μέτοικον, id est, migrantem, Aquilae secunda editio, peregrinum, prima, circumspicientem, Symmachus ablatum, sive congregatum, et coactum, interpretati sunt.

« Quia haec dicit Dominus: Ecce ego dabo te in pavorem, te et omnes amicos tuos, et corruent gladio inimicorum suorum: et oculi tui videbunt. Et omnem Judam dabo in manum regis Babylonis, et traducet eos in Babylonem, et percutiet eos gladio: Et dabo universam substantiam( sive fortitudinem) civitatis hujus, et omnem laborem ejus, omneque pretium( sive gloriam), et cunctos thesauros regum Juda, dabo in manum inimicorum eorum, et diripient eos, et tollent et ducent in Babylonem. Tu autem, Phassur, et omnes habitatores domus tuae, ibitis in captivitatem, et in Babylonem venies, et ibi morieris, ibique sepelieris, tu et omnes amici tui in quibus prophetasti mendacium.» Juxta superiorem interpretationem, qua Phassur nomen fuerat immutatum, ut appellaretur omnes similiter transtulerunt, ut significarent vel pavorem, vel peregrinationem, vel sublationem, et translationem, et commigrationem: comminaturque eum cum amicis suis jam jamque capiendum, tradendumque hostium manibus, et cunctum populum tribus Judae, Babylonii regis manibus obtinendum: aliosque interficiendos gladio, alios ducendos in captivitatem, et universas divitias tam urbis, quam thesaurorum regiorum ab inimicis esse capiendas: ipsumque Phassur cum omni cognatione sua et familia ducendum in captivitatem, et in Babylone esse moriturum, eo quod populum suo mendacio deceperit: nequaquam illi vera et tristia: sed per mendacium prospera pollicendo. Simulque animadvertendum prophetae patientiam, atque prudentiam, quod missus in carcerem tacet, et silentio vincit injuriam, nec tamen dissimulat, quod scit esse venturum, ut saltem sit pseudopropheta pontifex peccare desistat, et Dei clementiam deprecetur. De quo in sequenti libro plenius disseremus.