Reader

LIBER SECUNDUS.

Igitur David et omnes majores natu Israel et tribuni ierunt ad deportandam arcam foederis Domini de domo Obededom cum laetitia magna. Cumque adjuvisset Dominus Levitas, qui portabant arcam foederis Domini, immolabantur septem tauri, et septem arietes. Porro David erat indutus stola byssina, et universi Levitae qui portabant arcam, cantoresque et Chonenias princeps prophetiae inter cantores. David autem indutus erat etiam ephod lineo. Universusque Israel deducebant arcam foederis Domini in jubilo et sonitu buccinae, et tubis, et cymbalis, et nablis et citharis concrepantes. Cumque pervenisset arca foederis Domini usque ad civitatem David, Michol filia Saul, prospiciens per fenestram, vidit regem David saltantem atque ludentem, et despexit eum in corde suo.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVI. De eo quod cum David adduxisset arcam Domini in jubilo in tabernaculum quod tetenderat ei, obtulerunt holocausta sacerdotes et pacifica coram Domino, benedixitque David populo in nomine Domini, et divisit universis per singulos, a viro usque ad mulierem, tortam panis et partem assae carnis bubalae et frixam oleo similam. De levitis quos constituit David, ut ministrarent coram arca Domini et de Asaph et fratribus ejus. De cantico quod composuit David ad laudandum Dominum. De eo quod reversus est David ut benediceret domui suae.

Attulerunt ergo arcam Dei, et constituerunt eam in medio tabernaculi, quod tetenderat ei David; et obtulerunt holocausta et pacifica coram Domino. Cumque complesset David offerens holocausta et pacifica, benedixit populo in nomine Domini, et divisit universis per singulos, a viro usque ad mulierem, tortam panis, et partem assae carnis bubalae et frixam oleo similam. Postquam ergo arca Domini in domo Obededom Gethaei mansit tribus mensibus, congregatis majoribus natu Israel, et tribubus atque Levitis, qui portarent arcam foederis Domini, abduxit eam David in domum suam, quia postquam plenitudo gentium ad fidem Christi subintraverit, tandem rediet arca Dei in civitatem David, hoc est, in Judaicam plebem, praedicantibus Henoch et Elia, gratia Christi convertitur. Ibique rex noster boves et arietes immolans, hoc est, eos qui arcam Domini triturant, et ovium ejus ducatum gerunt, martyrii sanguine coronans, et ipse quoque suae incarnationis et passionis exemplum quatenus Judaeis non creditum, palam manifestat. Hoc enim significat quod et ipse David accinctus erat ephod lineo. Nam linum, quod de terra procreatum multiplici labore ad candorem vestis pervenit, veritatem humanae carnis inter flagella triumphantis ostendit. Verum cunctis exsultantibus, et ad arcae coelestis introitum hymnos resonantibus, sola Michol filia Saul arcam ducentibus abest: quin etiam e speculis David humiliatum despicit, quia, credentibus in mundi fine Judaeis, erunt nonnulli qui Christum tantum professione, sed opere tantum sequantur Antichristum. Quibus merito congruit quod eadem Michol, quae, ad figurandam instabilitatem carnalium, aqua omnis interpretatur, non uxor David, sed filia Saul appellatur, quia Christo fidetenus serviunt, non illius regno coronandi, sed persecutorum ejus, quos imitati sunt, anathemate damnandi. Verum pravi succenseant, humilitatem Ecclesiae condemnent, nihilominus arca Domini sui locum ingreditur, ponitur in medio tabernaculi, quod tetenderat ei David, id est, fides Ecclesiae praedicatur, proficit, inseritur cordibus omnium, quos Dominus ad vitam praeordinaverat aeternam. Offert David holocausta et pacifica coram Domino, fidem devotionemque Ecclesiae commendat Patri Christus, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis; qui in exemplum David fideles humilesque benedicens, salutaris mysterii pascit alimentis, partiens singulis collyridam panis unam, illius utique qui de coelo descendit, et dat vitam huic mundo; et assaturam bubalae carnis unam, illius scilicet vituli saginati, qui pro revertente ad patrem filio juniore mactatus et igne Passionis assatus est, dicens: Exaruit velut testa virtus mea; et similam frixam oleo, carnem videlicet a peccati labe mundissimam; sed ob humanae salutis causam uberrimam delectationibus crucis sartaginae tortam. Et merito una panis collyrida, una carnis assatura datur, quia unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium. Aliter haec munera fideles accipiunt, quando unus panis et unum corpus multi sumus in Christo, sive carnis singuli lasciviam castigantes, ac servituti subjicientes, sancti Spiritus igne decoquunt, necnon et fructus operum bonorum oleo misericordiae pinguissimos compassione proximi fervere faciunt. At contra, filia Saul frustra cubiculum regis ingressa, nullos concepti seminis fructus dat, quia qui verbum Dei aure tenus percipiunt absque boni operis prole, diem perpetuae mortis exspectant. Quod David cum arca Domini in Jerusalem saltando reduceret, a Michol filia Saul uxore sua risus est, tropologiam intueri libet, quanta virtutum munera David ipse perceperat, atque in his omnibus quam fortem humilitatem servabat. Quem enim non extolleret ora leonum frangere, ursorum brachia dissipare, despectis pecoribus fratribus eligi, reprobato rege ad regni gubernacula ungui, timendum cunctis uno lapide Goliam sternere, a rege proposita, exstinctis Allophylis, numerosa praeputia reportare, promissum tandem regnum percipere, cunctumque Israeliticum populum sine ulla contradictione possidere: et tamen cum arcam Dei Jerusalem revocat, quasi oblitus praelatum se omnibus, admistus populis ante arcam saltat; et quia coram arca saltare( ut creditur) vulgi mos fuerat, rex se in divino obsequio per saltatum rotat. Ecce quem Dominus cunctis singulariter praetulit, se quoque sub Domino, et exaequando minimis, et abjectum exhibendo contemnit; non potestas regni ad memoriam reducitur, non subjectorum oculis saltando vilescere meruit, non se honore praelatum caeteris ante ejus arcam, qui honorem dederat, recognoscit. Coram Deo egit debilia vel extrema, ut illa ex humilitate solidaret quae coram hominibus gesserat fortia. Quid de ejus factis ab aliis sentiatur ignoro; ego David plus saltantem stupeo quam pugnantem. Pugnando quippe hostem subdidit, saltando autem coram Domino semetipsum vicit. Quem Michol, filia Saul, adhuc ex tumore regii generis insana, cum humiliatum despiceret, dicens: Quam gloriosus fuerit hodie rex Israel, discooperiens se ante ancillas servorum suorum, et nudatus, quasi nudetur unus de scurris; protinus audivit: Ludam ante Dominum, qui elegit me potius quam patrem tuum. Ac paulo post ait: Ludam et vilior fiam plus quam factus sum, eroque humilis in oculis meis. Ac si aperte dicat: Vilescere coram hominibus appeto, quia servare mihi coram Deo regnum per humilitatem quaero. Sunt ergo nonnulli qui de semetipsis humilia sentiunt; qui in honoribus positi nihil se esse nisi pulverem favillamque perpendunt, sed tamen coram hominibus viles apparere refugiunt, et contra hoc, quod de se interius cogitant, quasi rigida exterius venustate palliantur. Et sunt nonnulli, qui viles videri ab hominibus appetunt, atque per omne quod sunt, dejectos se exhibendo contemnunt, sed tamen apud se introrsus quasi ex ipso merito ostensae vilitatis intumescunt, et tanto magis in corde elati sunt, quanto amplius in specie elationem premunt. Quae utraque unius elationis bella magna David circumspectione deprehendit, mira virtute superavit. Quia enim de semetipso intus humilia sentiens, honorem exterius non quaerit, insinuat, dicens: Ludam et vilior fiam. Et quia per hoc, quod vile est, se exterius praebuit nequaquam interius intumescere, adjungit: Eroque humilis in oculis meis. Ac si aperte dicat: Qualem me exterius despiciens exhibeo, talem me interius attendo. Quid ergo acturi sunt, quos doctrina elevat, si David ex carne sua venturum Redemptorem noverat, ejusque gaudia prophetando nuntiabat, et tamen in semetipso cervicem cordis valida discretionis calce deprimebat, dicens: Eroque humilis in oculis meis.

Constituitque David coram arca Dei de Levitis, qui ministrarent et recordarentur operum ejus, et glorificarent atque laudarent Dominum, etc. Attende, lector, ordinem et officium Levitarum, constituente David, ut ministrarent, inquit, et recordarentur operum ejus, et glorificarent atque laudarent Dominum. Ubi totius vitae nostrae dispositionem in religione Christiana considerare poteris. Ministrat igitur Deo, qui cor mundum cum casta conversatione exhibet Domino. Recordatur operum illius qui meditator legis Dei secundum regulam catholicae fidei sedulus existit. Glorificat atque laudat Dominum, qui non solum sermone praedicationis ac voce jubilationis, sed etiam bonorum operum laudat effectu. Sicque impletur digne illius ministri officium, de quo Salvator in Evangelio ait: Qui mihi ministrat, me sequatur. Et ubi sum ego, illic et minister meus erit, quia qui in corde, ore et opere Domino rite servit, aeternae beatitudinis gaudia cum illo possidebit.

In illo die fecit David principem ad confitendum Domino Asaph et fratres ejus, etc. Quid est, quod Asaph David constituit principem ad confitendum Domino, nisi quod Redemptor noster ordinem sanctorum doctorum, qui officio apostolico mancipantur, in culmine ecclesiasticae dignitatis constituit? Quod bene praesagium nominis ipsius monstrare videtur; Asaph enim congregans interpretatur. Et bene congregans dicitur, qui sermone recto ac bono exemplo multos ad fidem Christi et ad cultum pietatis convertere conatur. Asaph ergo et fratres ejus principes ad laudandum Dominum constituuntur, cum sancti apostolici viri ad convocandum atque coadunandum numerum fidelium in fide ab ipso Domino ordinantur. De quibus admirando Psalmista ad Dominum ait: Nimis honorati sunt amici tui, Deus; nimis confortatus est principatus eorum. Et item: Constitues, inquit, eos principes super omnem terram; memores erunt nominis tui, Domine, in omni generatione et progenie. Post haec, modum laudationis quem David ipse composuit scriptor historiae inseruit, dicens: Confitemini Domino et invocate nomen ejus. Cujus psalmi titulus est: Alleluia. Et merito, quia totus in laudibus Dei explicatur. Hoc quidem verbi decus in psalmo a praesenti psalmo fecit initium: nec antea a quoquam reperi positum, quamvis multi scriptores fuerint primitus Hebraeorum. Scire autem debemus, Alleluia neutri generis esse finitum, quod et sanctus Hieronymus in expositione ejusdem psalmi evidenter designat. Quod eum in Hebraicis fontibus credimus invenisse, et ideo ubicunque se locus attulerit, a doctissimo viro praefixam regulam subsequemur: quoniam unum atque integrum manere debet, quia nullius linguae praesumptione mutatum est. Alleluia enim apud ipsos dicitur: Laudare Dominum, id est allelu, laudare, al quippe invisibilem significat Dominum: quod unum Dominum ex decem nominibus esse Dei in epistola ad Marcellam Hieronymo traditur exponente, qui dixit: Primum Dei nomen est el, id est fortis. Deinde eloim ex eloe, quod utrumque dicitur Deus: unde geminatum frequenter invenimus, ut est: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? Et: Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo, et his similia. Quartum, Sabbaoth, quod est, exercituum. Quintum, elon, quem nos excelsum dicimus. Sextum, Asserheiae, quod in Exodo legitur: Qui est, misit me. Septimum, Adonai, quem nos Dominum generaliter appellamus. Octavum, Ia, quod Deo tantum applicatur, et in Alleluia extrema syllaba sonat. Nonum tetragrammum, quod ineffabile nuncupatur. Decimum, Adona, id est robustum et sufficientem ad omnia perpetranda, etc. Novus plane titulus, et dicti ipsius brevitate conspicuus. Hoc ecclesiis votivum, hoc sanctis festivitatibus decenter accommodum. Hinc ornatur lingua cantorum. Istud aula Domini laeta respondet; et tam insatiabile bonum tropis semper variantibus innovatur.

Confitemini, inquit, Domino, et invocate nomen ejus: notas facile in populis adinventiones illius. In hoc versu tribus constat partibus ordo dictorum. Primo dicit: Confitemini Domino, id est laudate eum, et bonis actibus gratiam vobis divinitatis acquirite: quod ipsum est laudare Dominum, et ore illi honorem deferre, et operibus ejus jussiones efficere. Illa enim confessio hic intelligenda est, quae Domini praeconia celebrare non desinit, quando et subsequentia tale votum actionemque declarant. Deinde Dominum commonet invocari, ut prius mysterium sanctissimae laudis grate possimus audire. Praemittendum est enim boni aliquid, ut judex nos placatus exaudiat. Tertio dicit: Notas facite in populis adinventiones illius. Quod bene potest gloriosis evangelistis et sanctissimis apostolis et nunc sanctis sacerdotibus convenire, qui per gentes universa magnalia ejus annuntiare noscuntur.

Canite et psallite ei, et narrate omnia mirabilia ejus. Exponit quod superius dixit: Confitemini Domino. Cantate enim ad hymnos pertinet offerendos: psallite ad pias operas explanandas. Et tunc dixit narranda mirabilia, quando fuerint duo ista praemissa. Omnia enim significat ista, quae dicturus est. Non enim humanarum virium omnia narrare quae virtus Divinitatis operatur; sicut in centesimo quinto psalmo scriptum est: Quis loquetur potentias Domini, auditas faciet omnes laudes ejus? Sed istud schema dicitur ex parte totum: quod in Scripturis frequenter invenies. Nec aliter recte potest Evangelii istud dictum intelligi: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; quasi non et animam simul assumpserit, quam specialiter liberare dignatus est.

Laudate nomen sanctum ejus. Ille quippe rite nomen Domini laudat, qui sanam fidem recte praedicat, et bene vivendo, bonis operibus eam aliis digne commendat. In centesimo quoque et quarto psalmo ita scriptum est: Laudamini in nomine sancto ejus.

Laetetur cor quaerentium Dominum. Ne quis forsitan suis viribus applicaret, cum boni aliquid operatur, cautus doctor fragiles monet, dicens, non in sensu proprio, sed in Domino esse gloriandum, ut jactantiam falsam refugiant, cum haec a divinitate concessa esse cognoscant; sicut et in alio psalmo legitur: In Domino laudabitur anima mea. Non ergo vetat, ut laudemur, quia bonis actionibus non potest res ista denegari; sed in Domino laudemur, qui praestat illa quae bene gerimus. Et ut consolationem de tali resumerent, laetetur, ait, cor quaerentium Dominum. Scilicet inde laetetur, si praedicetur in Domino; non autem, si de suo posse laudatur; praecipuum nobis et gloriosum siquidem esse debet, quando nomen ejus extollitur, qui nobis beneficia profutura largitur. Unde nimiae impudentiae fuit, aliquid quosdam adversus hoc dicere, contra quos tam crebra testimonia, sed pene lex tota prolata est.

Quaerite Dominum et virtutem ejus: quaerite faciem ejus semper. Hortatur, ut se ad praemia futura confirment, qui eum quaerere delegerunt; sed istud desiderium, ista inquisitio non est hic aliquanto tempore finienda, quoniam addidit: Semper: maxime cum legatur: Qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit: et pulsanti aperietur. Nam quod dicit: Quaerite faciem ejus semper: praesentiam significat, quam solus quaerit humilis ac devotus. Judicem enim desiderare non potest, nisi qui de ipsius pietate confidit, et cum praesentiam ejus cupit, se a prava actione suspendit. Quaesivit enim faciem judicis, quando dixit Apostolus: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de caetero reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex. Talis ergo juste faciem judicis quaesivit; qui se coronandum esse Domini miseratione praesentit.

Recordamini mirabilium ejus, quae fecit, signorum illius et judiciorum oris ejus. Patriarcharum nomi na et beneficia paulo post refert, ut plebs devota possit advertere nullum Domino inani devotione servisse. Mirabilia itaque pertinent ad divisionem maris Rubri, prodigia ac plagas quas misit in Aegyptum. Judicia oris ejus: quoniam cuncta complevit, quae Moysi suo famulo promisisse dignoscitur. Sic in uno versiculo, quae subter latius dicturus erat, propositionis loco breviter ante praefatus est. Hoc tamen totum sentiri mavult de Domino Christo.

Semen Abraham servi ejus: filii Jacob electi ejus. Subaudiendum est quod superius dixit: Recordamini. Perscrutandum est autem, quod in magna discretione propheta Abrahae semen servos appellat, filios Jacob electos Domini esse commemorans. Judaei enim contumaces, quos hic mavult intelligi, carnis Abrahae semen fuerunt. Quos merito servos dicit, quoniam, perfidia faciente, filii esse noluerunt. Quibus ipse Dominus dicit: Si vos filii Abrahae essetis, opera Abrahae fecissetis. Filios vero Jacob significat fidelissimos Christianos, qui haeredes domini noscuntur.

Ipse Dominus Deus noster; in universa terra judicia ejus. Ponitur semen Abrahae et semen Jacob, ut Salvatorem nostrum non unius gentis Dominum, sed Dominum credant totius orbis terrarum. Nam sicut ubique dilatata est Ecclesia, ita per orbem propagata sunt ejus sine dubitatione judicia. Dicendo enim ipse Dominus commonet illum intelligi debere, quem populi Judaeorum crucifigendum esse decreverunt. Sed qui hanc vocem non advertunt, ipsi se specialiter a patriarchis alienos esse profitentur.

Recordamini in sempiternum pacti ejus, sermonis quem mandavit in mille generationes. Recordari praecipit, hoc est, ut nulla oblivione tradatur; et subjungit, in sempiternum, quia quidquid Dominus promisit, perenni firmitate mansurum est. Pacti sive testamenti sui prophetarum significat praedicationes, quas de Verbi incarnatione praedixerunt. Sequitur: Quod mandavit. Mandare est per alium aliquid dicere, quod utique factum est, quando prophetis tamen saeculi datum est futura prophetare. In mille generationes. Finitum pro infinito positum est, quod tamen saeculi istius fine concluditur, ubi generatio humana sequenti sibi aetate succedit.

Quod pepigit cum Abraham, et juramenti illius cum Isaac, et constituit illud Jacob in praeceptum, et Israel in pactum sempiternum. Ad illud respondit quod superius dixit, testamenti sui. Illa enim, quae in veteri testamento Abrahae et Isaac patriarchis promissa sunt vel jurata, statuit ea, id est, firmavit Jacob et Israel, in novo videlicet testamento, quod est aeternum. Jacob enim et Israel Christiana tempora plerumque significare, saepe jam dictum est. Novum ejus testamentum proprie dicitur aeternum, quia nullum illi aliud aliquando succedet, in quo est omnium promissorum completa perfectio.

Dicens: Tibi dabo terram Chanaan, funiculum haereditatis vestrae. Chanaan interpretatur: humilis. Ergo humilium terram convenienter Christianos accepturos esse significat, hoc est, quod superius dixit, testamentum aeternum. Haec enim terra humilitatis et inclinationis sic a fidelibus accipitur, ut aeterno munere tueatur. Funiculus autem haereditatis, mundi significat tortuosas angustias, quas Dominus pro salute cunctorum sua passione dissolvit: illius enim susceptione carnis nostra probatur haereditas, in qua aeterna patrimonia vitae coelestis accipimus, si eam fixe atque integerrime credere mereamur. Nam ista comparatio ab eis tradita est, qui agri ac possessiones tenso fune dividebantur.

Cum essent pauci numero, et parvi coloni ejus, et transierunt de gente in gentem, et de regno ad populum alterum. Venit ad tertiam partem, in qua consequenter enumerat quanta patriarchis virtus divina praestiterit. Denique inde quod sequitur:

Non dimisit quemquam calumniari eos, sed increpavit pro eis reges: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari. Hic tempus illud significat, quo rex Aegyptiorum divinitus admonitus est, ne Abrahae uxorem praesumpserit. Quod simili modo de Isaac constat effectum. Quapropter evidenter ostenditur divina protectione eos fuisse munitos. Unde scrutandum est quomodo supra memoratos patriarchas christos appellare delegerit, cum adhuc non fuerit unctio celebrata: a Saul enim haec res sumpsit initium. Sed quoniam erant in spiritu Christiani, ejusque fidei probantur esse devoti, sicut de Abraham Dominus dicit: Concupivit diem meum videre, vidit et gavisus est. Merito ergo appellati sunt sacri nomine, quia jam Christi fidem probantur amare. Nam et ipsa Domini verba sunt posita dicentis: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignare.

Cantate Domino, omnis terra.

Dicendo enim omnis terra, catholicam significat Ecclesiam, quae per cunctum orbem noscitur esse diffusa. Brevi enim compendio et Judaeam confutavit, quia gentes admisit, et Dei natum destruxit, quia generalitati confessionis gratiam non negavit. Nam ut homines intelligeres, cantate dixit, qui revera possunt laudes Domino personare. Deinde quia pluralem numerum aptavit ad terram, quod utique non conveniret, si tellurem voluisset intelligi.

Annuntiate de die in diem salutare ejus. Dies de die duos dies significat absolute: quod pertinere ad Scripturas Testamenti Novi et Veteris aestimamus, quae utraque aeterni solis claritate respondent. Et inde bene nuntiatur salutaris Dominus, per quos et venturus et venisse monstratus est. Prophetae siquidem promiserunt adventum, evangelistae venisse declarant. Ita factum est, ut duo coelestes dies annuntiasse ejus gloriam comprobentur.

Narrate in gentibus gloriam ejus et in cunctis populis mirabilia ejus. Dum superius dixit: Annuntiate salutare ejus; hic dicit: Narrate mirabilia gloriam ejus. Quod utique aptissime positum est. Dominus Salvator annuntiandus erat: gloria vero ejus narranda per gentes. Quanta mirabilia praedicabant, auctorem audiat Judaeus, seque intelligat contumaciae suae iniquitate contemptum: quia non dicit: Hebraeis narrate, sed, gentibus. Et ne hoc aliter possis advertere, addidit quoque: In omnibus populis: quo dicto universas gentes absoluta ratione complexus est. Sequitur, mirabilia ejus. Incarnationis arcanum, qui dum sit altissimus, factus est pro nobis liberandis humillimus. Intelligimus autem quantum profecerit aedificatio sanctae domus, quae totum orbem noscitur complexa terrarum.

Quia magnus Dominus, et laudabilis nimis, et horribilis super omnes deos. Hic dicit quare miracula ejus debeant et gloria praedicari: quoniam magnus Dominus; quae figura dicitur aetiologia, causae redditio. Magnus ad potestatem pertinet, quae super cuncta potentior est; laudabilis ad pietatem, quoniam dum essemus captivi, pretioso sanguine nos redemit. Nimis autem congruit ad utrumque, quia nec quantum magnus, nec quantum laudabilis sit, poterat explicari, sed quoniam consideranti aestimatio defecit, pulchre addidit, nimis. Ita non exponendo quod intendebat, significat uberrime: et declaravit nec comprehendendo quod voluit. Sequitur: Horribilis est super omnes deos. Hic debemus deos advertere, quos sibi gentilitas impia praesumptione composuit. Nam eos in sequenti versu manifestat. Quoniam quamvis illis stultis mentibus adorabiles et metuendi esse videantur, multo terribilior est Dominus, cujus nec multitudo miraculorum potest intelligi, nec plenitudo majestatis agnosci.

Omnes dii enim gentium idola, Dominus autem coelos fecit. In psalterio autem legitur: Omnes dii gentium daemonia, Dominus autem coelos fecit. Mirabiliter per quintam speciem diffinitionis, quae Graece cata ante lexin, latine adverbium dicitur, comprehensum est quid sint dii gentium daemonia. Daemonia enim sunt quae nulli praestant: sed in se credentes semper decipiunt, semper illudunt. Nam quamvis daemones Latine scientes vocentur, quasi daemones; humano tamen sermone convicium est, dum ita dicimus, quasi ex creatione dignos esse judicamus non immerito, quoniam illis scientia non est, qui creatoris sui non secundant arbitrio. Sic et sapientes philosophos dicimus: sed hos sequitur apostoli diffinitiva sententia, dicens: Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum. Unde necesse est ut hic scientes pro non intelligentibus habeantur. Daemon est ergo a Deo quidem, sicut et bonorum angelorum excellens homines creata substantia, quae propria faciente superbia, eo usque pervenit, ut, naturali dignitate deposita, malis operibus semper insistat. Haec sunt daemonia quae alios perdunt, et seipsa decipiunt. Hoc sunt utique dii gentium qui per infructuosas vaticinationes et futurorum vana praesagia festinant animas decipere concludentium. Sequitur: Dominus autem coelos fecit. Ecce revera Domini digna laudatio. Nam cum dicit: Coelos fecit, omnes ipsis factas creaturas sufficienter ostendit. Sic enim in majoribus minora complectimur, cum dicimus civitatem aedificatam, domum obstructam: ibi enim reliquae partes comprehenduntur, ubi generale nomen dicitur. Et respice quo tendat Dominus coelos fecit. Nam falsa hominum imaginatione reperti sunt. Dominus autem coelos fecit, ubi illi nec accedere nec habitare promerentur. Sive coelos apostolos et sanctos viros significat, quae daemonibus imperare Domini munere consueverunt. Sic demonstrativum dicendi genus sub brevitate completum est. Vituperavit enim superius deos gentium, et laudes Domini subsequenter adjunxit: quia gratior diei splendor est, cum nox obscura praecesserit.

Confessio et magnificentia coram eo: fortitudo et gaudium in loco ejus. Generalitate quia instituit admonere, utilitatem catholicae religionis ostendit. Dicit enim quemadmodum magnifici reddantur, qui ad indulgentiam peccatorum provenire meruerunt. Confessionem siquidem bene sequitur magnificentia; quia nemo potest esse magnificus, nisi qui Domini fuerit miseratione mundatus. Coram Domino ergo confessio et magnificentia: quia sicut magnificentia est vera quae Domino tribuitur, ita confessio esse debet pura quae illam meruerit. Fortitudo et gaudium in loco ejus. Locus enim Domini praesentia ejus intelligi potest, qua sancti perfruuntur in sua vita. Ibi ergo fortitudo est et gaudium: quia ibi immortalitas ac beatitudo perpetua.

Afferte Domino, familiae populorum, afferte Domino gloriam et imperium; date Domino gloriam nomini ejus; levate sacrificium, et venite in conspectu ejus, et adorate Dominum in decore sancto. Postquam magnalia Domini, et beatorum dona praedicavit, in secunda parte studiosius commovet gentes, ut omni cunctatione deposita, afferant Domino gloriam et imperium. Familiae populorum sunt diversarum gentium nationes, quae afferunt Domino gloriam et imperium, cum illum credunt, confitentur et praedicant Dominum verum et omnipotentem et omnium dominatorem. Tale enim sacrificium placet in conspectu Dei. Et hujuscemodi adoratores adorant Dominum in decore sancto; quia eum corde credulo fatentur aeternae claritatis esse auctorem. In nonagesimo autem quinto psalmo scriptum est: Afferte Domino, patriae gentium, afferte gloriam et honorem, afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias, et introite in atria ejus, adorate Dominum in sancta ejus. Nam cum dicit, patriae gentium, plus significat, quam si solas diceret gentes; gens enim aliquos potest habere peregrinos. Et dum natio dicitur, non advenas complectitur, sed tantum gentem unius sanguinis indicat. Hic vero dictum est, patriae gentium, ut nullus indigena, nullus hospes, nullus peregrinus redderetur exceptus. Patria enim dicta est quasi patris atria. Sequitur: Afferte Domino gloriam et honorem. Admonet etiam, ut illi generalitas Domino gloriam afferat et honorem. Gloria est Domini, cum se aliquis laudabili conversatione tractavit. Glorificatur enim Dominus in talibus, quando ex fidelium fuerit conversatione laudatus, sicut in Evangelio discipulis suis ait: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui est in coelis. Honor est autem Domini, quando in donis suis ei gratias referimus: et si quid boni suscepimus, ab ipso profitemur esse collatum; sicut in Evangelio legitur: Nonne decem mundati sunt? et non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo, nisi hic Samaritanus. Sicut supra dixit in psalmo trina repetitione, cantate, ita hoc tertio componitur, afferte; ut sacramenta sanctae Trinitatis in Christiano dogmate inesse semper agnosceres. Asserunt itaque gloriam nomini ejus, qui devotionis studio commutantur in melius, et consubstantialem sibi Trinitatem atque omnipotentem per omnia confitentur, personis tantum, non naturae diversitate discretam. Quod autem dicit: Tollite hostias, et introite in atria ejus, hostias non victimas pecudum dicit, sed conscientiae pura libamina, unde non sanguis currat, sed piae lacrymae diffluant. Istae sunt hostiae quas in quinquagesimo psalmo dixit: Cor contritum et humiliatum non spernit. Sed considera quia prius posuit, tollite; et sic introite: quia qui tales hostias non portant, in atria Domini non judicantur intrare. Non est autem otiose suscipiendum, quod plurali numero posuit, atria. Atria enim sunt Domini apostoli vel prophetae, per quos fidelis populus intrat ad Dominum. Adorate, inquit, Dominum in aula sancta ejus, sive( ut in alia editione habetur) in atrio sancto ejus. Haec enim duo nomina pro alterutro in Scriptura ponuntur, quia et in Graeco aulen, atrium dicitur. Tunc revera Dominus adoratur, quando fuerint hostiae portatae, quas superius intimavit: ut supplicatio confitentis mereatur ad aures pervenire Creatoris. Nec vacat, quod anteriori versu atria posuit, hoc vero singulariter atrium dicit; quia ex illis atriis patriarchis, apostolis et prophetis in istud atrium catholicae duntaxat Ecclesiae pervenitur, ubi ejus potentia majestatis adoratur. Sequitur:

Commoveatur a facie ejus universa terra. Quomodo dixerat fidelibus, bonas operas tollite et introite, nec dicit, a facie ipsius amatores saeculi submovendos. Non enim dixit: Commoveatur ante faciem ejus universa terra. Quod hodieque illis dicimus, quos a conspectu nostro reddidimus alienos. Qui bene terra dicti sunt, quia terrena vitia non derelinquunt. Quamvis hoc alii in partem bonam accipi debere dixerunt, ut tunc terra commoveatur, quando peccator ad poenitentiam fuerit, Domino miserante, perductus. Sic Scripturae divinae incomprehensibilis profunditas et diversis modis intelligitur, ut una constare varietate monstratur. Per se fundavit orbem immobilem. Orbem hic sanctam Ecclesiam debemus intelligere, quae in toto orbe diffusa est. Huic ergo orbem dici penitus non esse commovendum: quia in soliditate fidei perseverat, in qua Dominus illum fundavit immobilem; non sicut illa, quam superius dicit: Commoveatur a facie ejus universa terra. Illa commoveatur, ut a malis convertatur operibus: ista non commoveatur, quae verae fidei soliditate consistit.

Laetentur coeli, et exsultet terra. Per coelos significantur( sicut saepe dictum est) apostoli et prophetae, vel reliqui fideles, quos divina majestas, tanquam coelum, noscitur insidere: terra vero indicat peccatores, qui tamen satisfactionis beneficio ad gratiam Dei meruerunt redire. Ipsa enim terra exsultare potest in adventu judicis sui, quae se a peccatis intelligit absolutam.

Dicite in nationibus: Dominus regnavit. In psalterio vero additum est: Dominus regnavit a ligno. Illos admonent reverenda mysteria gentibus praedicare, quos in atrio sancto Dominum adorare praecepit, ut in nationibus a ligno crucis Dominum debeant dicere regnaturum. Non ab illo ligno paradisi, unde diabolus genus humanum videbatur tenere captivum; sed ab isto scilicet ligno unde libertas caput extulit, in vita surrexit. In illo siquidem ligno mors transgressionis pependit; in isto fides confessionis emicuit. Illud perduxit ad inferos; istud mittit ad coelos. Regnavit autem intelligamus, innotuit, quando mundo Dominus Salvator apparuit; nam quando ille non regnavit, qui semper cum Patre et Spiritu sancto potestate suae omnipotentiae perseverat? A ligno, alii quidem non habent translatores; sed nobis sufficit, quod LXX interpretum auctoritate firmatum est. Crux enim Domini pravum atque distortum correxit orbem terrae.

Tonet mare et plenitudo ejus: exsultent agri et omnia quae in eis sunt. Mare hic pro populis ponitur, quia in salo hujus saeculi constituti diversis tentationibus agitantur. Isti moventur ad gaudium, quando conversionis dona susceperint. Nam ut universitatem gentium intelligere debuisses, posuit, plenitudo ejus. Agros hic similiter in bono debemus accipere, quia illa plana dicimus, quae pulcherrima aequalitate tenduntur. Agros ergo dicit viros justitiae laude pollentes, non superbia timidos, non asperos iracundia, sed mansueta levitate plenissimos. Sequitur:

Tunc laudabunt ligna saltus coram Domino, quia venit judicare terram. Tunc, dixit secundum adventum, quando judicaturus est mundum. Ligna silvarum per se amaros et steriles inferunt fructus; sed cum fuerint insita, dulcissima ubertate pinguescunt. Sic gentes, quae prius fuerant, velut ligna silvarum, ad culturam fructiferam productae, ante faciem Domini magno sunt gaudio laetaturae. Sed cum dicit: Omnia ligna illam partem vult intelligi, quae misceri bonis operibus potuit ac mutari. Quae dixerat credentes esse laetaturos, non dicit in angulis, non in secretis, sed ante faciem judicis, quando inaestimabilis et copiosa laetitia est; quando praemia tribuuntur, et securitas sine fine praestatur. Et ne primum illum incarnationis Domini putares adventum, dicit in psalmo: Quoniam venit judicare terram. Nam si in illo primo commate sententiam terminasset, potuerat illud adventum, qui jam transactus est, forte sentire; sed cum addidit: Quoniam venit judicare terram, illum nos tantum voluit intelligere, quem adhuc noscimus exspectare. De quo etiam Ezechiel propheta testatur: Haec dicit Dominus Deus ossibus istis: Ecce ego induco in vos spiritum, et vivetis, et dabo in vos nervos, et inducam super vos viscera carnis, et extendam super vos cutem, et dabo spiritum meum in vobis, et vivetis, et scietis quia ego sum Dominus. Daniel quoque dicit: Et multi dormientium in terra per fissuras exsurgent: hi in vitam aeternam, et hi in opprobrium et confusionem. Terra vero hic universum populum mundi dicit, ut bonis praemia, malis supplicia aeterna constituat.

Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia ejus. Sicut superius psalmus in primo versu declaravit, quia confessio illa ad laudes Domini debuisset aptari, ita et hic designat confessionem istam ad medicinam poenitudinis applicandam. Sed hoc quoque ad praeconia Domini pertinere non dubium est, quando major gloria est pietatis confitenti parcere quam innuenti in confessione praestare. Ex persona Hebraeorum siquidem compuncta videtur redundare congregatio, et divina inspiratione propheta loquitur ad reliquam plebem, ut, antiqui erroris pravitate damnata, ad divinam debeat redire clementiam. Et ne aliquis de culparum suarum numerositatibus terreretur, addidit: Quoniam bonus. Quis enim dubitet ad eum recurrere, quem scit sibi posse celerrime subvenire. Bonus cum Dominus recte dicitur, qui delinquentem pascit, qui exspectat errantem, qui solem suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Hoc etiam ipsius Veritatis voce declaratur: Nemo bonus, nisi solus Deus. Addidit: Quoniam in aeternum misericordia ejus. Misericordia enim Domini in aeternum super eos, qui in ejus sperant clementiam, et qui ejus justitiam timentes, per obedientiam ipsius se subjiciunt voluntati, secundum illud psalmistae: Beneplacitum est, inquit, Domino super timentes eum, et in eis qui sperant in misericordia ejus. Unde et beata virgo Maria in cantico Evangelii ait: Misericordia ejus a progenie in progenies timentibus eum. Et notandum, quod juxta aliam editionem, ubi legitur: Quoniam in saeculum misericordia ejus, hoc innuit, ut audito bono Domino, ne se humana negligentia ab studiosa et sedula supplicatione suspenderet, remedii causam dicit, ut ad confessionem celerem Domini debeat munere festinare. In saeculum, vitae hujus significat cursum, ubi miseri sunt, quicunque delinquunt; ubi fas est, corda nostra converti et misericordiam postulari. Ibi enim damnatio confiteri peccatum, ubi jam constat esse judicium.

Et dicite: Salva nos, Deus, Salvator noster, et congrega nos de nationibus, et erue nos de gentibus, ut confiteamur nomini sancto tuo, et exsultemus in carminibus tuis. Populus prior, cujus personae verba superiora competebant, postquam se copia Dominicae laudis explevit, Patrem Dominum deprecatur, ut Ecclesiam suam de gentium congregatione perficiat: illud quoque subjungens: Et exsultemus in carminibus tuis, hoc est, non in humana jactantia, sed in te ubi est revera fixa gloria, et sine fine laetitia. Et intuere, quod hic salvare dicitur Pater. Legitur etiam et Filius salvare, ut est illud: Venit Filius hominis salvum facere quod perierat. Praedicatur etiam salvare Spiritus sanctus, ut est illud ad Titum: Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et revocationis Spiritus sancti. Sic indivisibilis Trinitatis aequalitas atque unitas et verbis similibus et virtutibus indicatur. Amen.

Benedictus Dominus, Deus Israel, ab aeterno usque in aeternum: et dicat omnis populus. Amen, et hymnos Domino. Haec est laus quam superiori versu congregatos optavit populos personare. Hoc etiam nunc canit sancta Ecclesia, quae se de tanto bono praesenti consolatur. Sed hoc dicit ab isto saeculo usque ad illud perpetuum secundum esse faciendum ut continuata laus nunquam debeat habere fastidium. Sed tamen cum praedictos hymnos devotus Judaeorum populus canit: quis est ille aliter, qui dicit: Amen, Amen? Scilicet, ut mihi videtur, populus ille praeputii est, qui eo tempore in fide non erat, quando istud canebatur. Qui tamen prophetiae virtute futurus introductus est, ut amore universitatis dicat: Amen, Amen, hoc est, fiat, fiat. Sic hodieque in Ecclesiis orantibus sacerdotibus respondetur, Amen: ut concordent in precibus simul et sacerdotum pia intentio, et populi sana devotio; quatenus postulata unitas fidelium facilius impetret, juxta illud Evangelii dictum, quo Salvator discipulis ait: Amen dico vobis, quod si duo ex vobis consenserint in unum super terram ex omni re, quamcunque petierint, fiet illis a Patre meo, qui est in coelis.

Dereliquit itaque ibi coram arca foederis Domini Asaph et fratres ejus, ut ministrarent in conspectu arcae jugiter per singulos dies et vices suas. Nota, lector, quod ministri Domini jugiter debent permanere in ministerio ipsius, et per singulos dies ministrare illi in conspectu arcae; et videbis quod administratoribus divini verbi non licet terrenis negotiis vacare, sed potius quotidie et sine cessatione in Ecclesia Dei evangelicae praedicationi insistere: sed tamen non uniformiter, sed distinctim secundum qualitatem auditorum. Unde per diversos ministros diversae melodiae cantus, et diversa officia sacerdotum in tabernaculo Domini explicantur.

Porro Obededom et fratres ejus sexaginta octo et Obededom, filium Idithun, et Oza constituit janitores: Sadoch autem sacerdotem, et fratres illius sacerdotes, coram tabernaculo Domini in excelso, quod erat in Gabaon, ut offerrent holocausta Domino super altare holocaustomatis jugiter mane et vespere, etc. Igitur hoc quod dicit, sacerdotem Sadoch et fratres ejus sacerdotes constitutos tabernaculo Domini, quod in excelso Gabaon, ut offerrent holocausta Domino super altare holocaustomatis jugiter mane et vespere, diversis accipitur. Alii enim dicunt quod tabernaculum Dei, postquam filii Israel intraverunt in terram Chanaan, primum fuerit in Silo, deinde in Obe, postea in Gabaon, ad extremum quoque in Sion: arca testamenti sola ab Allophylis ad tempus capta sit, postmodum vero reducta. Alii autem asserunt locum quemdam esse in Hierusalem, appellatum Gabaon; ibique David tabernaculum foederis, et arcam testamenti Domini collocasse. Gabaon interpretatur collis: excelsum autem propter sublimitatem divini cultus dictum existimant. Caeterum in libro locorum scriptum reperimus, Gabaon esse metropolim et regalem civitatem Aeneorum, ceciditque in sortem tribus Benjamin. Et nunc ostenditur villa in eodem nomine in quarto milliario Bethelis contra occidentalem plagam, juxta Rama et Remmon, ubi Salomon hostias immolans divinum meruit oraculum. Fuit autem et ipsa separata Levitis.

Reversusque est omnis populus in domum suam, et David, ut benediceret etiam domui ejus. Benedicere hic domui suae David dicitur, hoc est, opus conjugale exercere, quatenus filiorum numerum ampliaret. Aliter quidam benedictionem hic per antiphrasin dictam putant: domum vero Michol filiam Saul; quam increpabat David, eo quod indignata sit, cum vidisset eum subsilientem coram arca testamenti Domini.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVII. De verbis quae locutus est David ad Nathan prophetam de aedificatione templi, et responso Domini per eumdem prophetam ad David. De confessione qua laudavit David Dominum pro universis beneficiis sibi ab ipso collatis.

Cum autem habitaret David in domo sua, dixit ad Nathan prophetam: Ecce ego habito in domo cedrina, arca autem foederis Domini sub pellibus est. Et ait Nathan ad David: Omnia quae in corde tuo sunt, fac: Deus enim tecum est. Igitur nocte illa factus est sermo Domini ad Nathan, dicens: Vade, loquere David servo meo: Haec dicit Dominus: Non aedificabis tu mihi domum ad habitandum; neque enim mansi in domo eo tempore quo eduxi Israel usque ad diem hanc, sed fui semper mutans loca tabernaculi, et in tentorio manens cum omni Israel. Quod propheta interrogatus a rege respondit: Omne quod est in corde tuo, vade et fac: et postea a Domino admonitus, eadem prohibuit quae ante concessit, patet profecto quod prophetiae spiritus prophetarum mentes non semper irradiat; quia sicut de Spiritu sancto scriptum est: Ubi vult, spirat. Hinc est enim, quod Elisaeus flentem mulierem cerneret, causamque nescisset, ad prohibentem hunc puerum dicit: Dimitte eum, quia anima ejus in amaritudine est, et Dominus celavit me, et non judicavit mihi. Quod omnipotens Deus ex magna pietatis dispensatione disponit. Quia dum prophetiae spiritum aliquando dat, et aliquando subtrahit, prophetantium mentes et elevat in celsitudine et custodit in humilitate, ut et accipientes Spiritum, inveniant quid de Deo sint; et rursum, prophetiae Spiritum non habentes, cognoscant quid sint de semetipsis. Quod autem David prohibitus est domum Deo aedificare quia vir sanguinum esset, innuit moraliter quod mundus in se esse a vitiis debet, qui curat aliena corrigere, ut terrena non cogitet, ut desideriis infimis non succumbat: quatenus tanto perspicacius aliis fugienda videat, quanto haec ipse per scientiam et vitam verius declinat. Nequaquam pure maculam in membro considerat oculus quem pulvis gravat. Et supervectas sordes tergere non valent manus quae lutum tenent. Quod juxta translationis seriem ad David erga exteriora bella laborientem per significationem divina vox innuit, cum dicit: Non tu aedificabis mihi templum, quia vir sanguinum es. Dei templum aedificat, qui corrigendis institutis proximorum mentibus vacat. Templum quippe Dei nos sumus: quia ad veram vitam ex ejus inhabitatione constituimur, Paulo attestante, qui ait: Templum Dei sanctum est, quod estis vos. Sed vir sanguinum templum Dei aedificare prohibetur, quia qui adhuc actibus carnalibus incubat, necesse est ut instituere spiritaliter proximorum mentes erubescat.

Nunquid locutus sum saltem uni judicum Israel, quibus praeceperam, ut pascerent populum meum et dixit: Quare non aedificasti mihi domum cedrinam? Nunc itaque loqueris ad servum meum David: Haec dicit Dominus exercituum: Ego tuli te, cum in pascuis sequereris gregem, ut esses dux populi mei Israel, et fui tecum quocunque perrexisti, et interfeci omnes inimicos tuos coram te, fecique tibi nomen quasi unius magnorum qui celebrantur in terra. Idcirco a nullo judicum sibi aedificari domum cedrinam jussit, quia ab omnibus contra hostes pugnatum fuit, et omnes effusores fuerunt sanguinum. Fecitque, inquit, tibi Dominus nomen quasi unius magnorum qui celebrantur in terra: sic feci Abraham, Isaac, et Jacob, et Moysi, et Josue, quorum nomina famosissima sunt in terra.

Et dedi locum populo meo Israel. Plantabitur et inhabitabit in eo, et ultra non commovebitur; nec filii iniquitatis atterent eos, sicut a principio ex diebus, quibus dedi judices populo meo Israel. Et humiliavi universos inimicos tuos. Annuntio ergo tibi, quod aedificaturus sit domum tibi Dominus. Cumque impleveris dies tuos, ut vadas ad patres tuos, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus. Ipse aedificabit mihi domum, et firmabo solium ejus usque in sempiternum. Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium; et misericordiam non auferam ab eo, sicut abstuli ab eo qui ante te fuit; et statuam eum in domo mea, et in regno meo usque in sempiternum; et thronus ejus erit firmissimus in perpetuum. Hanc tam grandem promissionem qui putat in Salomone fuisse completam, multum erat. Attendit enim, quod dictum est: Hic aedificabit mihi domum, quoniam Salomon templum illud nobile struxit et non attendit, quod dicit: Fidelis erit domus ejus, et regnum ejus usque in aeternum coram me. Attendat ergo et aspiciat Salomonis domum plenam mulieribus alienigenis colentibus deos falsos, et ipsum ab eis regem sapientem in eamdem idololatriam seductum atque dejectum, et non audeat existimare Deum vel hoc promisisse mendaciter, vel talem Salomonis domum eum non potuisse futuram praescire. Non hic debemus ambigere, cum in Christo Domino nostro, qui factus est ex semine David secundum carnem, jam viderimus ista compleri, ne vane atque inaniter hic alium aliquem requiramus, sicut carnales Judaei. Nam et ipsi usque adeo filium, quem loco isto regi David promissum legunt, intelligunt non fuisse Salomonem, ut eo qui promissus est tanta jam manifestatione declarato, adhuc mirabili caecitate alium se sperare dicant. Facta est quidem nonnulla imago rei futurae etiam in Salomone, in eo quod templum aedificavit, et pacem habuit secundum nomen suum( Salomon quippe pacificus est Latine) et in exordio regni sui mirabiliter laudabilis fuit; sed eodem sua persona, per umbram futuri praenuntiando, etiam ipsum Christum Dominum exhibebat. Unde quaedam de illo ita scripta sunt, quasi de ipso ista praedicta sint; dum Scriptura sancta, etiam rebus gestis prophetans, quodammodo in eo figuram deliniat futurorum. Nam praeter libros divinae historiae, ubi regnasse narrat? Psalmus etiam septuagesimus primus titulo nominis ejus inscriptus est: in quo tam multa dicuntur, quae omnino ei convenire non possunt: Domino autem Christo aptissima perspicuitate conveniunt, ut evidenter appareat, quod in illo figura qualiscunque adumbrata sit, in isto autem ipsa veritas praesentata. Notum est enim, quibus terminis regnum conclusum fuerat Salomonis; et tamen in eo psalmo legitur, ut alia taceam: Dominabitur a mare usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae: quod in Christo videmus impleri. A flumine quippe dominandi sumpsit exordium, ubi baptizatus est a Joanne; eodem monstrante coepit agnosci a discipulis, qui non solum magistrum, verum etiam Dominum appellaverunt. Nec ob aliud, vivente adhuc fratre suo David, regnare Salomon coepit( quod nulli regum illorum contigit) nisi ut hinc quoque satis eluceat, non esse ipsum quem prophetia ista praesignat, quae ad ejus patrem loquitur, dicens: Et erit, cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, quod erit de ventre tuo, et praeparabo regnum illius. Quomodo ergo propter id quod sequitur: Hic aedificabit mihi domum, iste Salomon putabitur prophetatus, et non potius propter id quod praecedit: Cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te; alius pacificus intelligitur esse promissus, qui non ante, sicut iste, sed post mortem David praenuntiatus est suscitandus. Quamlibet enim longo interposito tempore Christus Jesus veniret, procul dubio post mortem regis David, cui sic est promissus, eum venire oportebat, qui aedificaret domum Deo non de lignis et lapidibus, sed de hominibus, qualem illum aedificare gaudemus. Huic enim domui dicit Apostolus, hoc est, fidelibus Christi: Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos. Benedictio quippe Domini in semine David non ad aliquod tempus qualis diebus Salomonis apparuit, sed in aeternum speranda est, in qua certissima spe dicitur. Fiat, fiat; sicut in psalmo LXXXVII scriptum in fine est: Benedictus, inquit, Dominus in aeternum. Fiat, fiat. Illius enim spei est confirmatio, vel hujus iteratio. Hoc ergo intelligens David ait in secundo Regnorum libro: Et locutus est pro domo servi tui usque in aeternum, etc., quia tunc genitus erat filius, ex quo progenies duceretur ad Christum, per quem futura erat domus ejus aeterna, eademque domus Dei. Domus enim David propter genus David, domus autem Dei eadem ipsa propter templum Dei de hominibus factum, non lapidibus, ubi habitet in aeternum; populus cum Deo et in Deo suo, et Deus erit omnia in omnibus; ipse in pace praemium, qui virtus in bello. Ideo cum secundum LXX in verbis Nathan dictum sit: Et annuntiabit tibi Dominus quoniam domum aedificabis ipsius; postea dictum est in verbis David: Quoniam tu Dominus omnipotens Deus Israel revelasti aurem servi tui, dicens: Domum aedificabo tibi. Hanc enim domum et nos aedificabimus bene vivendo, et Deus, ut bene vivamus, opitulando: Quia nisi Dominus aedificaverit domum, in vano laborant aedificantes eam. Cujus domus cum venerit ultima dedicatio, tunc fiet illud quod hic per Nathan locutus est Deus, dicens: Et imponam locum populo meo Israel, et plantabo illum, et inhabitabit seorsum, et non sollicitus erit ultra, et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, sicut ab initio a diebus, quibus constitui judices super populum meum Israel. Hoc tam magnum bonum quisquis in hoc saeculo et in hac terra sperat, insipienter sapit. Anne quispiam putabit in pace Salomonis id esse completum? Pacem quippe illam Scriptura in umbra futuri excellenti praedicatione commendat. Cui suspicioni vigilanter occursum est, cum posteaquam dictum: Et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, continuo subjunctum est: Sicut a diebus, quibus constitui judices super populum meum Israel. Judices namque priusquam reges ibi esse coepissent, super illum populum fuerant constituti, ex quo terram promissionis accepit. Et utique humiliabat eum filius iniquitatis, hoc est hostilis alienigena, per intervalla temporum, quibus leguntur paces alternasse cum bellis; et inveniuntur illic pacis tempora prolixiora, quam Salomon habuit, qui quadraginta regnavit annis. Nam sub eo judice, qui est appellatus Aod, octoginta anni pacis fuerunt. Absit ergo, ut Salomonis tempora in hac promissione promissa esse credantur: multo minus itaque cujuslibet regis alterius. Non enim quispiam eorum in tanta quanta ille pace regnavit; nec unquam omnino gens illa ita regnum tenuit, ut sollicita non fuerit ne hostibus subderetur: quia in tanta mutabilitate rerum humanarum nulla aliquando populo concessa est tanta securitas, ut huic vitae hostiles ne formidaret incursus. Locus ergo qui promittitur tam placatae ac securae habitationis, aeternus non est; aeternusque debetur in matre Hierusalem libera, ubi erit veraciter populus Israel. Hoc enim nomen interpretatur, videns Dominum. Cujus praemii desiderio pia per fidem vitae in hac aerumnosa peregrinatione ducenda est.

Juxta omnia verba haec, et juxta universam visionem istam sic locutus est Nathan ad David. Cumque venisset rex David, et sedisset coram Domino, dixit: Quis ego sum, Domine Deus, et quae domus mea, ut praestares mihi talia? Sed et hoc parum visum est in conspectu tuo: ideoque locutus es super domum servi tui etiam in futurum: et fecisti me spectabilem super omnes homines, Domine Deus meus. Quid est quod David dicit, spectabilem se esse factum a Domino super omnes homines? Quod nisi hyperbolice dictum accipiatur, secundum historiam omnino stare non potest. Secundum allegoriam vero ipse ibi designatur, qui de semine David secundum carnem natus est, Redemptor videlicet noster, quem Dominus Pater a mortuis suscitans exaltavit et constituit ad dexteram suam in coelestibus super omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne nomen, quod nominatur non tantum in hoc saeculo, sed etiam in futuro. Et omnia subjecit sub pedibus ejus, et ipsum dedit caput super omnia Ecclesiae, quae est corpus, plenitudo ejus, qui omnia in omnibus adimplet. Cui et donavit nomen, quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris.

Domine, non est similis tui, et non est alius Deus absque te, ex omnibus quos audivimus auribus nostris. Quis autem est alius, ut populus tuus Israel? Gens una in terra, ad quam perrexit Deus, ut liberaret et faceret populum sibi: et magnitudine sua atque terroribus ejiceret nationes a facie ejus, quem de Aegypto liberat? Et posuisti populum tuum de Israel tibi in populum usque in aeternum. Hoc in loco licet videatur prioris populi egressum de Aegypto, et collocationem ejus in terra promissionis commemorare, tamen majori dignitate populi fidelis liberatio de spiritali Aegypto, transplantatio ipsius in terras sanctae Ecclesiae ad laudem et honorem nominis Domini certissime designatur. Ipse enim populus Dei est, et verus Israel divino cultui perpetualiter mancipatus. Caeterum antiquus Israel, jam honoris et religionis expers, nominis dignitate, et loci possessione privatus est, maxime cum in toto orbe dispersus, sine lege, sacerdotio atque sine Dei templi celeberrimo cultu vagetur incertus.

Tu enim, Domine Deus meus, revelasti auriculam servi tui, ut aedificares ei domum. Et idcirco invenit servus tuus fiduciam, ut oret coram te, etc. Revelasti, inquit, auriculam servi tui, hoc est, in aeternum auditum cordis illius instruxisti, quod aedificares ei domum, progeniem videlicet ipsius muliplicando, et semen ejus dilatando. Inde utique dedisti ei fiduciam loqui de te, et gloriam tuam ac laudem coram omnibus annuntiando praedicare.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVIII. De eo quod David percusserit Philisthiim et humiliaverit eos, et Moabitas et Adarezer regem Soba, et Syrum Damascenum: a quibus translata vasa aurea, argentea et aenea consecravit rex David Domino. Quod Abisai percussit Edom in valle Salinarum et constituit in Edom praesidium, ut serviret Idumaea David. De regno David super Israel et principibus suis, quos praefecit populo.

Factum est autem post haec, ut percuteret David Philisthiim, et humiliaret eos, et tolleret Geth et filias ejus de manu Philisthiim, percuteretque Moab, et, fierent Moabitae servi David offerentes ei munera. Filias Geth dicit civitates minores, quae ad Metropolim pertinebant. Siquidem quinque erant civitates insignes Philisthinorum: hoc est, Azotus, Gaza, Ascalon, Geth et Acaron. Quae quia in terra repromissionis erant, sorte filiis Israel deputatae fuerant: sed ab eis usque ad David minime possessae. Imo ipsae frequenter Israel sibi tributarium faciebant. Porro David humiliavit eas, conversa vice quo ante tributum expetebant, fecit sibi tributarias. Mystice autem hae quinque civitates quinque sensus corporis in terra carnis nostrae positi accipi possunt: qui quandiu vetus homo noster in nobis regnabat, variis debitis injusti- tributi nos astringebant. Cum autem verus David in nobis regnum accepit, subito tributi exactores facti sunt tributarii; et quidquid in carne nostra rebelli fuit, spiritus imperio subjugatum est. Quod autem dicit de Moab, quod fierent Moabitae servi David, offerentes ei munera, mystice significat quod Christus omnes gentes sub sua dominatione tenens facit pensum servitutis sibi reddere, dum singulae quaeque nationes, in nominis ejus confessione adunatae devote censum bonorum operum illi exsolvunt.

Eodem tempore percussit David Adadezer regem Soba, regionis Emath, quando perrexit, ut dilataret imperium suum usque ad flumen Euphraten, etc. Soba civitatem dicunt esse Syriae pertinentem ad Emath, metropolim, quae alio nomine Epiphania dicitur. Quomodo autem David Syriam devastaverit, Josephus ostendit, dicens:« Audiens autem Damasci Syriae rex Addus, quod David expugnasset Adaeazarum, tanquam amicus ad ejus solatia cum maximo venit exercitu, eum, sicut sperabat, ab oppressione liberaturus; et congressus denuo apud Euphraten contra David, bello devictus est. Ceciderunt enim, ferientibus eos Hebraeis, de exercitu Addi quasi viginti millia fere; reliqui vero in fugam conversi sunt.» De quo consequenter praesens historia commemorat. Mystice autem Adadezer, qui interpretatur decorum auxilium; rex Soba, qui interpretatur incensa vel convertens, significat gentilitatis in saevitia naturali fervorem, contra quam David noster confligebat ac dimicando vincebat: quia gladio spiritus, quod est verbum Dei, ejus expugnavit errores, et conversum ad fidem in praedicatione Evangelii decorum efficit auxilium.

Cujus subnervavit omnes equos curruum, exceptis centum quadrigis, quas reservavit sibi. Quia omne quod sibi rebelle per superbiam mentis, et sublimitatem humanae sapientiae in ea conspexit, resecando, id solum, quod opportunum et habile ad opus Evangelicae praedicationis de studiis ejus esse judicavit, sibi reservavit.

Supervenit autem et Syrus Damascenus, ut auxilium praeberet Adadezer, regi Soba. Sed et hujus percussit David viginti duo millia virorum, et posuit milites in Damasco, ut Syria quoque deserviret et offerret munera. Damascus enim, nobilis urbs Phoenicis, eodem vocabulo, quo et Masech, ancillae Abraham filius, appellatus est. Et Damascus interpretatur sublimis vel humecta. Et bene quae prius humecta libidine super spiritu sanguinem humanum inexplebiliter sitiebat, nunc mundata baptismate Christi sublimis profectu virtutum, sanguinis ejus poculum desiderat percipere.

Tulit quoque David pharetras aureas, quas habuerant servi Adadezer, et attulit eas in Hierusalem. Pharetrae aureae, ni fallor, significare possunt dogmata gentilium, in quibus testimonia philosophiae humanae, et disciplinae liberales continebantur, quas David mysticus ablatas ab Adadezer, hoc est, gentilitate tulit in Hierusalem; cum hujusmodi disciplinas per doctores sanctos in servitium Ecclesiae catholicae convertit. Ibi enim non parum prosunt liberalium artium disciplinae ad expugnationem erroris, et ad confirmationem veritatis, si pie et sana fide tractentur. Sequitur:

Nec non et Thebath et Chun, urbibus Adadezer, aeris plurimum, de quo fecit Salomon mare aeneum, et columnas, et vasa aenea. Bene ergo scriptum est quod Salomon fecisset mare aeneum, et columnas, et vasa aenea de aere, quod tulit David de Thebath et Chun, urbibus Adadezer, quia pacificus noster venustatem pulchrae locutionis de humilitate conversae gentilitatis ad commendandam baptismi gratiam, et firmamentum fidei; praedicationem pii dogmatis in usum Ecclesiae suae convertit. Thebath enim interpretatur parvulus venit, et Chun pulchritudo. Recte ergo qui parvulum se per humilitatem agnoscit, pulcher et speciosus in decore virtutum efficitur.

Sed et omnia vasa aurea et argentea et aenea consecravit rex David Domino, cum argento et auro quod tulerat ex universis gentibus, tam de Idumaea et Moab et filiis Ammon, quam de Philisthiim et Amalech. Quid autem significat, quod David vasa aurea, argentea et aerea, quae tulerat de universis gentibus, sanctificavit Domino? nisi quod Christus omnes, quos de universis gentibus convocat ad fidem suam, alios auri loco, hoc est, sensu spirituali praeclaros; alios argenti, hoc est, eloquentiae nitore splendentes; alios vero praedicatione divina sonores sanctificat Domino, ut in ejus tabernaculo fideliter discernentes, ipsius ministerio in aeternum decentissime perfungantur.

Abisai vero filius Sarviae percussit Edom in valle Salinarum decem et octo millia, et constituit in Edom praesidium, ut serviret Idumaea David, etc. In Regum vero ita scriptum est: Fecit quoque sibi David nomen, cum reverteretur, capta Syria, in valle Salinarum caesis decem et octo millibus. Fecisse sibi nomen dicitur, quia in valle Salinarum, caesis decem et octo millibus erexit sibi fornicem triumphalem. Fecit etiam sibi nomen, qui victa Syria Damasci, et Syria Soba, erexisse sibi ducitur alterum fornicem triumphalem. Et si quem movet quod in plerisque Latinorum codicibus invenitur, David non decem et octo millia in valle Salinarum, sed duodecim millia cecidisse, noverit hoc vitio scriptorum in eisdem codicibus inolitum esse. Veraciter tamen David in eadem valle Salinarum decem et octo millia cecidit: Joab vero duodecim millia, sicut in titulo LVIII psalmi scribitur. Hic autem decem et octo Abizai interfecisse perhibetur; et hoc ille fecisse, quasi dux fortissimorum militum, intelligitur; sed propter regalis nominis dignitatem David victoria est ascripta. Quidni percussa a David multitudine in valle Salinarum designatur, nisi Redemptor noster sui examinis distractione in his qui de illo prava sentiunt,.......... stultitiam immoderati saporis exstinguite. Unde per quemdam Sapientem dicitur: Qui perversi cordis est, non invenit bonum; et qui vertit linguam suam, incidit in malum.

Regnavit ergo David super universum Israel, et faciebat judicium et justitiam cuncto populo suo. Quid est quod David legitur fecisse judicium et justitiam cuncto populo suo, nisi quod Salvator noster omni populo Ecclesiae judicium et aequitatem semper impendit? Historicus enim David non ubique justitiam servavit, quem transgressio legis reprehensibilem ostendit. Verus autem, qui peccatum non fecit, sed peccata mundi tollere venit, universo populo suo ita judicia tribuit, de quo scriptum est: Justus Domimus, et justitiam diligit, aequitatem vidit vultus ejus. Et non est personarum acceptio apud Deum, sed in omni gente qui timuit Dominum, et operatur justitiam, acceptus est illi( Act. X). Misericordiam et veritatem diligit, gratiam et gloriam dabit. Benedictus Dominus in aeternum, a saeculo et usque in saeculum, et dicat omnis populus: Fiat, fiat.

Porro Joab filius Sarviae erat super exercitum, et Josaphat filius Ahiboth a commentariis. Commentarii, hoc est commemoratores, hi fuerunt qui, annotatis rebus et causis, regi eas ad memoriam deferebant.

Sadoch autem filius Achitob, et Abimelech filius Abiathar sacerdotes. Abimelech filius Abiathar in Paralipomeno scribitur, in Regum vero Ahimelech; et interpretatur Abimelech Pater meus rex: Ahimelech vero, frater meus rex; quoniam nominum distantiam eventus rerum peperit. Moraliter vero instruit Ecclesiae sacerdotes, ut qui propter ordinis dignitatem patris locum tenent, per humilitatem et mansuetudinem atque societatis aequalitatem, fratrum nomine censeantur; ut sciant illud quod princeps apostolorum pastores Ecclesiae in sua Epistola praemonuit, dicens: Non ut dominantes in clero, sed ut forma facti gregis.

Et Susa scriba, Banaias vero filius Joiada super legiones Cerethi et Phelethi. Susa scribitur in Paralipomenon, qui in Regum Saraia nominatur; et interpretatur Susa gaudium; et Saraia, princeps Domini. Cerethi autem, exterminatores, et Phelethi, admirabiles et vivificatores, interpretantur. Hos quidam dicunt fuisse septuaginta judices loco eorum substitutos, quos Moyses in eremo praecipiente Domino, delegerat. Alii vero dicunt, Ceretheos adhuc deputatos esse, ut poenam in reis exsolverent: Pheletheos autem, ut insontes ab oppressoribus defenderent.

Porro filii David primi ad manum regis. Hinc in Regum scriptum est quod filii David sacerdotes essent; sed ad unum sensum convenit utrumque, quod hic dicit primos ex illis sacerdotes propter nobilitatem et prioratum. Hi sunt enim, qui in Hebron nati sunt. Mystice autem filii veri David sunt quinque fideles: quos ei aqua et verbo sancta parit Ecclesia. Hi vero sacerdotes fiunt, qui membra summi sunt sacerdotis, qui secundum ordinem Melchisedech pontifex factus sempiternum habet sacerdotium. Unde Petrus apostolus scribens ad credentes ait: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis. Et item: Ipsi, inquit, tanquam lapides vivi, superaedificamini domus spiritales in sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias acceptabiles Deo per Christum Jesum. Qui bene primi ad manum regis esse dicuntur, quia bonis meritis regi coelesti appropinquare merentur, in quibus ipse virtutum ad exemplum aliis mirabilem operatur effectum. Quanto enim quis fide, quae dilectionem operatur, profecerit, tanto vicinitatem summi regis se habere gaudebit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIX. De Hanon filio Naas regis Ammonitarum, qui David nuntios ad se dimissos confudit, et bello ob hoc contra eum facto.

Accidit autem, ut moreretur Naas rex filiorum Ammon, et regnaret filius ejus pro eo. Dixitque David: Faciam misericordiam cum Hanon, filio Naas: praestitit enim mihi pater ejus gratiam. Naas fuit rex Ammon, qui in Regum scribitur, cum quo primum Saul in defensione Gabes Galaad pugnavit, et vicit eum. Quia ergo erat inimicus Saulis, idcirco gratiam praestabat David, si quando ad eum veniebat.

Misitque David nuntios ad consolandum eum super morte patris sui. Qui cum pervenissent in terram filiorum Ammon, ut consolarentur Hanon, dixerunt principes filiorum Ammon ad Hanon: Tu forsitan putas quod David honoris causa in patrem tuum miserit, qui consolarentur te; nec animadvertis, quod, ut explorent et investigent et scrutentur terram tuam, venerunt ad te servi ejus. Igitur Hanon pueros David decalvavit et rasit, et praecidit tunicas eorum medias usque ad inguina, et dimisit eos. In Regum scriptum, quod raserit dimidiam partem barbae eorum, et praeciderit vestes eorum medias usque ad nates. Sed in Paralipomenon legitur, quod ipse Hanon pueros David decalvaverit et raserit, et praeciderit tunicas eorum medias usque ad inguina. Nec est diversum, quod invenitur, quia quod in uno horum deest, in altero habetur. Unde colligitur eos decalvatos fuisse, et barbas rasas habuisse, et vestimenta praecisa ante et retro.

Qui cum abissent, et hoc nuntiassent David, misit in occursum eorum: grandem enim contumeliam sustinuerant; et praecepit, ut manerent in Jericho, donec cresceret barba eorum, et tunc reverterentur, etc. Quid autem haec significant, nisi nequitiam diaboli adversus Ecclesiam? Hanon enim, qui interpretatur dolor eorum, quis melius intelligi potest quam diabolus, qui Ammonitarum spiritalium, id est, malignorum spirituum rector videtur esse, populi videlicet moeroris, et semper in angustia constituti, qua comprimere vel coangustare homines desiderat? Radit ergo Hanon barbam dimidiam nuntiorum David, cum antiquus hostis quorumdam praedicatorum Verbi Dei sermonem vel conversationem corrumpendo maculat et dehonestat. Praecidit ergo tunicas usque ad inguina, cum turpia facta, quae ipse persuaserat, in oculis hominum revelat. Sed necesse est talibus, quos diabolus ita confundit, ut sedeant in Jericho, donec crescant barbae eorum, id est, sint opprobrium et ignominia meliorum, atque efficiantur anathema omnium, donec per studium bonum barbarum species, id est, virtutum incrementa in eis nascantur, et digni habeantur praesentia regis sui. Nec credendum est utique, quod David noster milites suos inultos esse patiatur, quin hostes suos et exercitu congregato superat, et vindicat injuriam suorum, cum non solum adversarios suos nunc per sanctorum suorum victoriam confundit, sed etiam in extremo judicio per justam sententiam perpetuis ignibus cruciandos tradet.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XX. De eo quod Joab percussit Rabba et destruxit eam; cujus triumphum ascripsit ille nomini David. De bellis David diversis, quae confecit contra Philisthaeos, ubi et gigantes quosdam interfecit.

Factum est autem post anni circulum eo tempore, quo solent reges ad bella procedere, congregavit Joab exercitum et robur militiae, et vastavit terram filiorum Ammon. In Hebraeo ita legitur: Eo tempore quo reges ad bella processerant. Hos reges dicit, qui processerunt contra David in pugnam: scilicet regem Roob et Istob et Soba et Macha, qui utique reges Syriae fuerunt et pugnare voluerunt conducti mercede a rege Moab contra David, a quo triumphati esse leguntur.

Perrexitque et obsedit Rabba. Porro autem David manebat in Jerusalem, quando Joab percussit Rabba, et destruxit eam. Tulit autem David coronam Melchom de capite ejus, et invenit in ea auri pondo talentum, et pretiosissimas gemmas, fecitque sibi inde diadema, etc. Melchom quippe non nomen proprium est regis: sed Melchom interpretatur rex eorum. Rex eorum vocatur, ut Hebraei volunt, idolum illorum, quod hic vocatur Melchom. Cujus diadematis aurum et gemmas conflasse et purgasse dicitur David secundum legem, et fecisse inde sibi diadema. Tradunt insuper Hebraei, quia illicitum erat homini Judaeo de idolis aliquid auri appetere et argenti propter legis praecepta, quae vetant idololatriam; quod Ithai Ethus, qui de gente Philisthinorum ad David venerat, diadema diripuerit de capite Melchom, ut liceret regi Hebraeo de manu hominis capere, quod de capite idoli non licebat. Victoria autem haec David in Ammonitis, quam dux suus bellando inchoavit, sed ipse rex perfecit, quid significat, nisi regis nostri victoriam in cunctis gentibus? Dux enim David contra hostes bellum agit, cum ordo praedicatorum sanctorum contra mundi potentes scutum fidei opponit, sed finis certaminis, et triumphus belli ad regem Christum solummodo defertur, quia ipsi omnis potestas et potentia regni ascribitur. Deus est enim( secundum Apostolum) qui operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate. Et ipse triumphat nos in Christo Jesu. Coronam ergo regis populi hostilis David de capite tulit, et sibimet diadema inde formavit, cum Redemptor noster ex contraria potestate regnum auferens, sibimet insigne decorum paravit. Quae aut melius corona David intelligitur, quam conventus plebis catholicae, quae caput nostrum, regem videlicet Christum, corde credulo nobiliter ambit, et digne conversans decenter coronat? Omnis enim sanctorum labor et certamen atque victoria ad honorem coelestis regis refertur, quia ipse est, cui omne genu flectitur, coelestium, terrestrium atque infernorum, et omnis lingua confitetur, quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris. Babath ergo civitas est regni Ammon, quae nunc Philadelphia vocatur, cujus meminit et Jeremias propheta. Interpretatur ergo Rabbath, multi. Et Salvator in Evangelio dicit: Quia multi venient ab Oriente et Occidente, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum.

Posthaec initum est bellum in Gazer adversum Philisthaeos in quo percussit Sobachai Husathites Saphai de genere Raphaim, et humiliavit eos. De hoc bello Josephus in libro VII historiarum suarum ita narrat:« Convenientibus itaque Palaestinis in Gazer civitatem, audiens hoc rex misit super eos exercitum. Intra quos tunc debellator optimus exstitit, et probatissime dimicavit Sabba Cheteus, qui erat unus fortissimorum David. Hic enim multos hostium inclytus interemit, et prolem gigantum nimis audacia suae virtutis fortitudinis exsultantium superavit, fuitque victoriae hujus auctor apud Hebraeos.» Quod autem dicit: In quo percussit Sabochai Husathites Ziphaim de genere Raphaim: in Regum scriptum est de stirpe Arapha, quia filii erant Orphe nurus Noemi de terra Moab. Et quod Gazer in Paralipomenon scribitur, in Regum scriptum est in Gob. Nam Gob interpretatur lacus sive locusta. Gazer interpretatur ordinatio, hoc significans, sicut locustae herbam, ita filii Araphae delebant Israel.

Aliud quoque bellum gestum est adversum Philisthaeos, in quo percussit a Deo datus filius saltus Bethleemites fratrem Goliath Gethaei, cujus hastae lignum erat quasi liciatorium texentium. Ubi autem hic scriptum est, a Deo datus filius saltus, in Hebraeo dicunt........ Eleanan filius Jare, quod interpretatur saltus. In Regum quoque de hoc bello taliter legitur: Tertium bellum fuit in Gob contra Philisthaeos, in quo percussit Adeodatus filius Saltus Polimitarius Bethleemites Goliath Gethaeum, cujus hastile hastae erat quasi liciatorium texentium. Hebraeus ergo de Adeodato ita exponit, dicens: Gob enim interpretatur, lacus. Idcirco lacus, quia sicut in lacum leonum quis mittitur, ita semetipsum contra Goliath David misit. Adeodatus ipse est David: idcirco dicitur Adeodatus, quia a Deo electus est in regnum. Filius saltus, qua de saltu, ubi oves pascebat, est eductus Polimitarius: quia de genere Beseled mater ejus fuit. Bethleemites, quia Noemi et Ruth tempore ubertatis reversae sunt in Bethleem, et quia panis causa Ruth Booz nota est, propterea idem locus domus panis vocatus est. Quod vero Adeodatus ipse sit David, sequentia declarant, ubi ait: Hi nati sunt de Arepha in Geth, et ceciderunt in manus David et servorum ejus. Judaei namque quoque hanc Arapham matrem gigantum, Orpham, nurum Noemi esse arbitrantur: sicut supra ostendimus.

Sed et aliud bellum accidit in Geth, in quo fuit homo longissimus, habens digitos senos, id est, simul viginti quatuor: qui et de Rapha stirpe generatus fuerat. Hic blasphemavit Israel, et percussit eum Jonathan filius Samaa, fratris David. De hoc bello, Josephus ita scribit:« Paulo siquidem tempore Palaestini quiescentes, denuo castra posuerunt circa civitatem, quae erat non longe a finibus Hebraeorum: eratque inter eos vir proteritate quidem sex cubitorum, habens etiam digitos in utroque pede, nec non et manu, uno plus quam solet natura concessisse, hoc est, senos: contraque murum de exercitu David Jonathes filius Sames pugnans, eo devicto, totius victoriae effectus maximae gloriae culmen accepit. Nam et ille Palaestinus gloriabatur se de prole gigantum existere: post quam pugnam nequaquam contra Israelitas habuere certamina.» Et notandum quod in Paralipomenon tria bella principalia David contra Philistaeos Scriptura numerat, in Regum vero quatuor. Quia ibi quartum bellum est, quod et in primo ponitur, ubi David contra Philisthaeos praeliantem Jesbi de Nob, qui fuit de gente Arapha, cujus hasta trecentas uncias appendebat, et accinctus erat ense novo, nisus est percutere; praesidioque ei fuit Abisai filius Sarviae, et percussum Philisthaeum interfecit. Sed ad unam significationem utrique numeri, hoc est, ternarius atque quaternarius possunt aptari. Tres enim sunt distinctiones temporum, hoc est, praeteritum, praesens et futurum. Similiter et quatuor vicissitudines, hoc est, ver, aestas, autumnus et hiems dividunt annum. Quid quatuor bella ista David et servorum ejus contra Palaestinos significant, nis: bellum Christi, quod omni tempore istius vitae in membris suis contra perfidos quosque istius saeculi, et contra spiritales nequitias incessanter agitur? Licet enim fastus mundanus, vel protervitas malignorum se erigat contra Ecclesiam Dei Christi, omnis tamen principatus adversariorum, vero David, hoc est, rege Christo imperante, ac praelia servorum suorum disponente, cedit, et omnes adversarii vincuntur, prosternuntur atque ad nihilum rediguntur. Unde Psalmista ex persona Ecclesiae confidenter dicit: Vana salus hominis. In Deo faciemus virtutem, et ipse ad nihilum deducet tribulantes nos.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXI. De eo quod David Israelitas numerare jubens offendit Dominum, ob quod missa est plaga gravissimae mortalitatis in Israel. Quod David, viso angelo Domini, qui interfecit populum, fecit altare Domino in area Ornan Jebusaei, et obtulit ibi holocausta et pacifica, invocavitque Dominum, et exaudivit eum.

Consurrexit autem Satan contra Israel, et incitavit David, ut numeraret Israel. Dixitque David ad Joab et ad principes populi: Ite et numerate Israel a Bersabee usque Dan, et afferte mihi numerum ut sciam. Responditque Joab: Augeat Deus populum suum centuplum quam sit. Quare hoc quaerit Dominus meus rex, quod in peccatum reputetur Israel. Sed sermo regis magis praevaluit: Egressusque Joab, et circumivit universum Israel, et reversus est Hierusalem. Quomodo dicit exquisitionem numeri, quem rex facere jussit, in peccatum reputari Israeli, cum praevaricatio ibi magis videatur esse regis, quam plebis? Sed peccatum mortem dicit, quae causa peccati primum venit in mundum. Haec ergo in populo tantum grassata est. Attamen sciendum quod pro qualitatibus subditorum disponuntur acta regentium, ut pro malo gregis etiam viri boni delinquat vita pastoris. Ille enim, Deo attestante, laudatus; ille supernorum mysteriorum conscius David propheta tumore repentino elationis inflatur, populum numerando, quod peccavit: et tamen vindictam populus, David peccante, suscepit. Cur hoc? Quia videlicet secundum meritum plebium disponuntur corda rectorum. Justus vero judex ex ipsorum animadversione corripuit peccantis vitium, ex quorum causa peccavit. Sed quia ipse( sua videlicet voluntate superbiens) a culpa alienus non fuit, vindictam culpae suae etiam suscepit. Nam ira saeviens, quae corporaliter populum perculit, rectorem quoque populi intimo cordis dolore prostravit. Certe verum est, quod ita sibi invicem et rectorum merita connectantur, et plebium, ut saepe ex culpa pastorum deterior fiat vita plebium, et saepe ex merito plebium mutetur vita pastorum. Sed quia rectores habent judicem suum, magna cautela subditorum est non temere vitam judicare regentium. Neque enim frustra per semetipsum Dominus aes nummulariorum fudit, et cathedras vendentium columbas evertit: nimirum significans, quia per magistros quidem vitam judicat plebium, sed per semetipsum examinat magistrorum. Quamvis etiam subditorum vitia, quae a magistris modo vel dissimulantur judicari, vel nequeunt, ejus procul dubio judicio reservantur. Igitur dum salva fide res agitur, virtutis est merito, si quidquid prioris est tolleretur. Debet tamen humiliter suggeri, si fortasse valeat, quod displicet emendare. Sed curandum summopere est, ne in superbiam transeat justitiae inordinata defensio, ne, dum rectitudo incaute diligitur, ipsa magistra rectitudinis( humilitas) amittatur: ne eum sibi praeesse quisque despiciat, quem fortasse contigit, ut in aliqua actione reprehendat. Contra hunc tumorem superbiae subditorum mens ad custodiam humilitatis edomatur, si infirmitas propria incessanter attenditur. Has vires nostras veraciter examinare negligimus: et quia de nobis fortiora credimus, idcirco eos, qui nobis praelati sunt, districte judicamus. Quo enim nosmetipsos minus agnoscimus, eo illos, quos reprehendere nitimur, plus videmus. Singula haec mala sunt, quae a subditis saepe in in praelatos, et saepe a praelatis committuntur: quia et omnes subditos hi, qui praesunt, minus quam ipsi sunt, sapientes arbitrantur; et rursum qui subjecti sunt, rectorum suorum actiones judicant, et si ipsos regimen tenere contingeret, se potuisse agere melius putant. Unde plerumque fit, ut et rectores minus prudenter ea quae agenda sunt, videant, quia eorum oculos ipsa nebula elationis obscurat; et nonnunquam is, qui subjectus est, hoc, cum praelatus fuerit, faciat, quod dudum fieri subjectus arguebat; et pro eo, quod illa quae judicaverat, perpetrat, saltem quia judicavit, erubescat. Igitur sicut praelatis curandum est, ne eorum corda aestimatione singularis sapientiae locus superior extollat, ita subjectis providendum est, ne sibi rectorum facta displiceant. Si autem magistrorum vita jure reprehenditur, oportet ut ejus subditi, etiam cum displicet, magistrum vereantur. Sed et hoc est solerter intuendum, ne quem imitari despicis, venerari contemnas. Subtilis etenim vita tenenda est rectitudinis et humilitatis, ut sic reprehensibilia magistrorum facta displiceant, quatenus subditorum mens a servanda magisterii reverentia non recedat.

Deditque David numerum eorum quos circumierant; et inventus est omnis Israel numerus mille millia, et centum millia educentium gladium. De Juda autem quadringenta septuaginta millia bellatorum. Nam Levi et Benjamin non numeravit, eo quod invitus exsequeretur regis imperium. In Regum vero ita scriptum est: Dedit ergo Joab numerum descriptionis populi regi, et inventa sunt de Israel octingenta millia virorum fortium, qui educerent gladium; et de Juda quingenta millia pugnatorum. Asserunt autem Hebraei quod hic numerus, qui in Paralipomenon legitur, hoc est, de Israel mille millia, et centum millia virorum educentium gladium, et de Juda quadringenta septuaginta millia pugnatorum, inventus sit a Joab: sed summam illius noluisse ostendere scriptorem, nisi in quantum in Samuelis libro scribitur, quia ibi tantummodo superstites caedi angelicae continentur. Quod autem dicit, Levi et Benjamin non esse numeratos, Levi non numerabatur propter sacerdotii dignitatem, quia praecellebat; et Benjamin, quia recenti tempore fraterno gladio pene usque ad internecionem corruerat.

Displicuit autem Domino quod jussum erat, et percussit Israel. Dixitque David ad Dominum: Peccavi nimis, ut hoc facerem. Obsecro, Domine, aufer iniquitatem servi tui, quia insipienter egi. Et locutus est Dominus ad Gad videntem David, dicens: Vade et loquere ad David, et dic ei: Haec dicit Dominus. Trium tibi optionem do: unum quod volueris, elige, ut faciam tibi. Cumque venisset Gad ad David, dixit ei: Haec dicit Dominus: Elige, quod volueris: aut tribus annis pestilentiam; aut tribus mensibus fugere te hostes tuos, et gladium eorum non posse evadere; aut tribus diebus gladium Domini et mortem versari in terra, et angelum Domini interficere in universis finibus Israel. Nunc ergo vide quid respondeam ei qui misit me. Et dixit David ad Gad: Ex omni parte me angustiae premunt, sed melius est mihi, ut incidam in manus Domini, quia multae sunt miserationes ejus, quam in manus hominum. Misit ergo Dominus pestilentiam in Israel, et ceciderunt de Israel septuaginta millia virorum, etc. In Regum libro scriptum est ita: Percussit autem David cor postquam numeratus est populus. Et dixit David ad Dominum: Peccavi valde in hoc facto. Sed precor, Domine, ut transferas iniquitatem servi tui, quia stulte egi nimis, et reliqua. Ubi notandum, quod ideo David in numerando populum Dominum dicitur offendisse, quia legis praecepta in eo non observavit. Nam et in libro Numerorum Dominus legitur Moysi ita praecepisse: Tollite summam universae congregationis filiorum Israel, per cognationes et domos suas nomina singularum; quidquid sexus est masculini a vigesimo anno et supra, omnium virorum fortium ex Israel, et numerabitis eos per turmas suas tu et Aaron. Quia vero David generaliter jussit omnes numerari, et infra viginti annos, et supra viginti annos; idcirco indignationem Dei expertus est. Idem quoque in libro Exodi ita scriptum est: Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Quando tuleris summam filiorum Israel juxta numerum, dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis, cum fuerint recensiti. Hoc autem dabit omnis qui transit ad nomen, dimidium sicli juxta mensuram templi. Siclus viginti habet obolos. Media pars sicli offeretur Domino. Qui habetur in numero a viginti annis et supra, dabit pretium. Dives non addet ad medium sicli, et pauper nihil minuet. Susceptamque pecuniam, quae collata est a filiis Israel, trades in usus tabernaculi testimonii, ut sit in monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus eorum. Hoc ergo oblitus David facere, idcirco offendit Dominum, et ob hoc plaga venit in Israel. Nec praetereundum, quod hujus loci mentionem faciens Josephus ita refert, dicens:« Prophetis itaque declarantibus David quod ei Deus irasceretur, supplicare coepit, eumque rogare ut propitius esset et veniam peccati concederet. Tunc ergo Gad prophetam misit ad eum Deus tres supplicii conditiones portantem, ut earum quam probaret eligeret: utrum vellet famem in provincia generari annis tribus, aut tribus mensibus pugnando vinceretur ab hostibus; an certe morbus et languor accideret in diebus Hebraeis. Ille vero in anxietatem hujus electionis omnium rerum pessimarum incurrens tribulabatur et vehementer animo videbatur esse confusus. Cumque propheta diceret hoc omnimodis imminere, et responsum velociter exigeret, ut electam ab eo conditionem renuntiaret, cogitans rex, quia, si famem eligeret, contra alios hoc facere videretur, quando ipse quidem habens multa frumenta non pateretur inopiam, reliquis vero esset angustia; item si eligeret trium mensium victoriam hostium, ipse quidem habens circa se viros fortissimos et custodes, nihil omnino metueret, nec vero ejus exercitus subjaceret: inter haec autem communem potius passionem et regum et subjectorum elegit, in qua timor omnibus est aequalis, dicens: quia melius in Dei magis quam in hostium manus incidere. Haec audiens propheta renuntiabat Deo, qui morbum et interitum misit in exercitum Hebraeorum. Moriebatur enim non uno modo, ut facile languor potuisset agnosci. Sed mors quidem hominibus multorum languorum occasionibus, et quae non possent cognosci, facile peribant. Alius enim super alium moriebatur, et latenter imminens malum velociter ferebat interitum. Alii siquidem periere cum vehementibus doloribus, et clamore gemituque animam relinquebant. Alii vero ipsis passionibus inardescebant, ita ut neque curam exhibere corporibus praevalerent, sed pro labore deficerent. Alii autem, repentinis tenebris eorum conatus abripientibus, suffocati protinus exspirabant. Alii super mortuos, quos sepeliebant, ipsi quoque moriebantur, imperfectas relinquentes pariter sepulturas. Incipiente itaque pestifero languore eos ab hora matutina perimere usque ad horam prandii consummata sunt septuaginta millia.» Quod autem dicit septuaginta millia virorum interfecta fuisse de Israel, hic capita tantummodo plebis, et seniores numerati sunt. Caeterum de omni populo tot millia interfecta Hebraei affirmant, quot millibus ille numerus, qui in Paralipomenon scribitur, cum qui in Regum comprehensus est, excedit. Aiunt enim quod in Paralipomenon et hi qui remanserunt, et hi qui interfecti sunt, simul sint numerati. In Regum vero in VI tantum denotati sunt, sicut superius demonstratum est.

Misit quoque angelum in Hierusalem, ut percuteret eam. Cumque percuteretur, vidit Dominus et misertus est super magnitudine mali, et imperavit angelo, qui percutiebat: Sufficit, jam cesset manus tua. Quod autem dicitur, Dominum vidisse et misertum esse, aiunt Hebraei Sadoch sacerdotem infulatum Dominum deprecatum fuisse, et imitatum fuisse Aaron patrem suum, et illius preces et devotionem Dominum vidisse et misertum fuisse.

Porro angelus Domini stabat juxta aream Ornam Jebusaei, levansque David oculos suos, vidit angelum Dei astantem inter terram et coelum, et evaginatum gladium in manu ejus, et versum contra Jerusalem; et ceciderunt tam ipse quam majores natu Israel vestiti ciliciis proni in terram. Dixitque David ad Dominum: Nonne ego sum, qui jussi ut numeraretur populus? Ego, qui peccavi: ego, qui malum feci. Iste grex quid commeruit? Domine Deus meus, vertatur, obsecro, manus tua in me et in domum patris mei: populus autem tuus non percutiatur. Angelus autem Domini praecepit Gad, ut diceret David, ut ascenderet, exstrueretque altare Domino Deo in area Ornan Jebuzaei, etc.

In Regum quoque ita scriptum est: Erat autem angelus Domini juxta aream Jebusaei, etc.. Denique areauna interpretatur arca, et Ornan Latine resonat, lumen nobis. Bene ergo David cum Dominum pro offensa, qua peccavit, vellet placare, altare jubetur in Areuna vel Orne construere, ut inde unusquisque conjiciat quia aliter divinitas ab homine placari non potest, nisi in area cordis sui per lumen rectae fidei et verae dilectionis altare illi devote humilitatis constituat, in quo sacrificium piae confessionis ac laudis Deo acceptabile offerat. Quod recte per eumdem prophetam in psalmis manifestatur, ubi dicitur ex persona Domini: Sacrificium laudis honorificabit me. Et item: Sacrificium, inquit, Deo spiritus contribulatus: cor contritum et humiliatum Deus non spernit. Area Areuna, vel area Orne, ipsa est videlicet Hierusalem.

Dedit ergo David Ornan pro loco siclos auri justissimi ponderis sexcentos, et aedificavit ibi altare Domino, obtulitque holocausta et pacifica. In Regum vero ita scriptum est: Emit ergo David aream et boves argenti siclis quinquaginta. Unde Hebraei autumant intelligi debere, in hac diversitate numerorum, boves argenti siclis quinquaginta, aream vero sexcentis auri emptam esse. Alii autem dicunt in hac distantia emptionis, id, quod in libro Regum ibi tantum quinquaginta siclis area empta esse commemoratur, solummodo exprimere locum altaris, ubi obtulit holocaustum: illud vero, quod in Paralipomenon narrat, sexcentis siclis auri comparatam aream, locum significare totius templi, in quo Salomon postea templum aedificavit et atria ejus.

Et invocavit Dominum, et exaudivit eum in igne de coelo super altare holocausti. Sub Moyse tantum et David et Salomone et Elia super altare ascendit ignis e coelo. Sub Manue autem Angelus de petra erupit in flamma.

Praecepitque Dominus angelo, et convertit gladium suum in vaginam. Protinus ergo David videns quod exaudisset eum Dominus in area Ornan Jebusaei, immolavit ibi victimas. Tabernaculum autem Domini, quod fecerat Moyses in deserto, et altare holocaustorum ea tempestate erat in excelso Gabaon; et non praevaluit David ire ad altare, ut ibi obsecraret Dominum; nimio enim fuerat timore perterritus, videns gladium angeli Domini. Debuerat enim David juxta id quod in lege praeceptum est in altari Domini coram tabernaculo foederis hostias immolare; sed propter repentinum casum spatium illuc pergendi non habuit; sive etiam in mentem illi non occurrit. Gladium ergo angeli Domini plagam mortis dicit, quam Dominus angelico ministerio in homines misit. In Exodo ergo legitur Dominus descendisse in Aegyptum, et peremisse primogenita Aegyptiorum: sed et hoc per ministerium angelicum sicut et istud, factum creditur, quia divinitas non localiter movetur, sed ex semetipsa semper idem manens aeterna potestate omnia disponit, regit et gubernat.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXII. De eo quod David decrevit ibidem aedificare templum Domino, quod et factum est per Salomonem filium suum, cui dedit sumptus et impensas plurimas. Ubi David Salomoni praecepit de constructione templi Domini, et ei assignavit varia instrumenta in auro, et argento, et aere, et ferro, in lignis et lapidibus, quae ipse ad hoc congregaverat, et plurimos artifices atque caementarios ad opus templi.

Dixitque David; Haec est domus Dei, et hoc altare in holocaustum Israel. Et praecepit, ut congregarentur proselyti de terra Israel, et constituit ei latomos ad caedendos lapides et poliendos, ut aedificaretur domus Domini. In illo siquidem loco, ut Hebraei autumant, aliquando contigerat Abraham offerre suum filium Isaac, quando, cum jam paratus esset occidere filium et in holocaustum exhibere, improviso aries apparuit et artare circumstetit, quem Abraham pro filio sicut praediximus immolavit. Congregatis proselytis de terra Israel, latomos ad scindendos lapides et poliendos David constituit: quia de terra Ecclesiae artifices domus Dei Redemptor noster elegit, qui inconditos mores hominum securi Scripturarum caederent, et dolabra verbi Dei eos polirent, quatenus apte in aedificatione spirituali sibi invicem per juncturas diversas fidei et charitatis convenirent, juxta illud quod per Osee dicitur: Dolavi in prophetis, et occidi in verbis oris mei; et judicia mea quasi lux egredientur. Quia misericordiam volo, et non sacrificium; et scientiam Dei plus quam holocaustum.

Ferrum quoque plurimum ad clavos januarum, et ad commissuras atque juncturas praeparavit David; et aeris pondus innumerabile. Ligna quoque cedrina non poterant aestimari, quae Sidonii et Tyrii deportaverunt ad David. Quid est, quod David Salomoni filio suo praeparavit consumptus ad aedificium domus Dei, nisi quod Patres Veteris Testamenti, ex quibus Christus secundum carnem originem duxit, docendo atque operando instrumenta competentia ad aedificationem spiritalis aedificii parabant, ut veniente ipso rege nostro, vere scilicet pacifico, eorum supplementis, hoc est, eorum attestationibus, fidem confirmaret Evangelii, et Ecclesiam suam variis ornamentis Scripturarum decoraret. Praeparavit quoque ferrum plurimum ad clavos januarum et ad commissuras atque juncturas, cum fidei firmitatem sacris dogmatibus ordinavit, quatenus intrantes in Ecclesiam timoris Dei aculeis configerentur, et dilectionis et societatis foedere per eamdem fidem invicem necterentur. Unde idem Psalmista precatur Dominum dicens: Confige timore tuo carnes meas: a judiciis enim tuis timui. Et alibi de ipsa speciali Hierusalem loquitur, dicens: Hierusalem, quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum. Et paulo post: Fiat pax in virtute tua, et abundantia in turribus tuis. Praeparavit et aes, cum lectiones sonorae et cantica spiritalia ab ipsis sanctis Patribus ad instructionem sanctae Ecclesiae condita sunt. Praeparavit et ligna cedrina, cum viros virtutibus claros in ipsis Scripturis suis ad exemplum fidelium inserverunt: quales fuerunt Abel, Enos, et Enoch, et Noe, et Abraham, et caeteri patriarchae; qui ambulaverunt cum Domino, et translati sunt a mundo, quorum justitiae oblivionem non acceperunt: qualis Moyses et prophetae, qui praenuntiaverunt de adventu justi, et piis dogmatibus sacramenta, quae nunc salubriter sancta tenet Ecclesia, praeconiati sunt, quales et caeteri justi, qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissionem. Haec ergo ligna Sydonii et Tyrii ad Hierusalem deformaverunt, quia non solum praedicantibus apostolis et primis de Judaea Evangelii dispensatoribus, verum etiam ipsis doctoribus, qui de gentium populo ad opus verbi electi sunt, tales viri ad notitiam Ecclesiae pervenerunt, ut eorum documentis atque exemplis domus Dei quotidie ex vivis lapidibus construeretur.

Et dixit David: Salomon filius meus parvulus puer est et delicatus: domus autem quam aedificari volo Domino, talis esse debet, ut in cunctis regionibus nominetur. Praeparabo ergo omnia necessaria. Et ob hanc causam ante mortem suam omnes praeparavit impensas. Vocavitque Salomonem filium suum, et praecepit ei ut aedificaret domum Domini Deo Israel. Quod autem David Salomon filium suum puerum parvulum esse dicit et delicatum, domum autem, quam aedificare disposuerat, magnam futuram: significat quod temporibus veteris testamenti obscura fuit notitia incarnationis Christi ad aequiparationem veritatis Evangelii, in qua omnia sunt manifeste declarata, quae in lege per figuram fuere denotata; sive etiam, quod eo tempore parvus numerus fuerit credentium, qui membra sunt Christi, ad comparationem fidelium, qui futuri erant sub novo testamento. Tunc enim fuit, quod scriptum est: Notus in Judaea( tantum) Deus, et in Israel magnum nomen ejus; et nunc, quod idem propheta in alio psalmo praecinebat, dicens: Omnes gentes, quascunque fecisti, venient et adorabunt coram te. Domine, et glorificabunt nomen tuum: quoniam magnus es tu, et faciens mirabilia. Tu es Deus solus. Et ob hanc causam ante mortem suam omnes paravit impensas, cum quomodo sancti viri, virtutibus ac sapientiae decore praeclari, in aedificium spiritale domus Dei pertinerent, lex et prophetae aequaliter praedicendo demonstrabant. An non Moyses impensas domus Dei praeparavit, qui ad filios Israel in Deuteronomio locutus est, dicens: O Israel, quid Dominus Deus tuus petit a te, nisi ut timeas Dominum Deum tuum, et ambules in viis ejus, et diligas eum, ac servias Domino Deo tuo in toto corde tuo, et in tota anima tua, custodiasque mandata Domini, et caeremonias ejus? Filii estote Domini Dei veri. Non vos incidetis, nec facietis calvitium super mortuo: quoniam populus sanctus es Domino Deo tuo, Sic et Isaias, nunquid enim sumptus praeparavit ad construendum domum Dei, qui futuro populo credentium per prophetiae spiritum ex persona Domini ait: Audi, Jacob serve meus, et Israel, quem elegi. Haec dicit Dominus faciens et formans te, ab utero auxiliator tuus: Noli timere, Jacob serve meus, et rectissime, quem elegi: effundam enim aquam super sitientem, et fluenta super aridam, effundam Spiritum meum super semen tuum, benedictionem meam super stipem tuam. Et iterum: Muri, inquit, tui coram oculis meis semper. Venerunt structores tui, destruentes te, et dissipantes a te exibunt. Leva in circuitu oculos tuos, et vide: omnes isti congregati sunt, venerunt tibi. Vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his, velut ornamento, vestieris et circumdabis tibi eos, quasi sponsa. Et alibi: Habitabo, inquit, in illis, et ambulabo in eis: et ipsi erunt mihi populus, et ego sum eis in Dominum( Levit, XXVI). Hinc et Jeremias ait: Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Juda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti: pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel. Post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam: et ego ero eis in Dominum, et ipsi erunt mihi in populum; et non docebit ultra vir proximum suum, et vir fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum: omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus: quia propitiabor iniquitatibus eorum, et peccati eorum non memorabor amplius. His ergo omnibus testimoniis demonstratur domum coelestis aedificii longo tempore ante esse praedictam, sed in adventu Christi Domini nostri veraciter esse completam: quia ipse veniens per se benedictionem tribuit, qui ante legem dedit per servum, et sui notitiam per Evangelii praedicationem, illustrante Spiritus sancti gratia, sine personarum acceptione omnibus contulit: nunc scilicet in fide, postmodum autem in ipsius veritatis contemplatione.

Dixitque David ad Salomonem: Fili mi, voluntatis meae fuit, ut aedificarem domum nomini Domini Dei mei: sed factus est sermo Domini ad me, dicens: Multum sanguinem effudisti, et plurima bella bellasti; non poteris aedificare domum nomini meo, tanto effuso sanguine coram me. Quid est quod David dicit sibi interdictam a Domino domus Dei aedificationem propter multi sanguinis effusionem, nisi quod demonstrat Judaeos propter carnalem observantiam legis, ac sanguinolenta opera, victimarum corporalem mactationem, non posse spiritalis aedificii templum Domino reparare? Dum enim attenti appetebant terrena, minus solliciti fuerant ad quaerenda coelestia. Sive etiam significat ipsos Judaeos, qui pollutas manus habebant sanguine prophetarum ac ipsius Domini, non posse propter ferocitatem cordis sui Christi agnoscere pietatem, qui venit in hunc mundum peccatores salvos facere, credentes in se ab omni labe peccati mundare, et facere sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum. Unde ipsa Veritas in Evangelio eidem populo sub nomine Hierusalem improperat, dicens: Hierusalem, Hierusalem, quae occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas suas, et noluisti? Ecce relinquitur vobis domus vestra deserta. Haec ergo dignitas veri Dei templi aedificandi pacifico nostro reservata est: de quo ad David ipse Dominus ait:

Filius qui nascetur tibi, erit vir quietissimus; faciam enim eum requiescere ab omnibus inimicis suis per circuitum, et ob hanc causam pacificus vocabitur, et pacem et otium dabo in Israel cunctis diebus ejus. Ipse aedificabit domum nomini meo, et ipse erit mihi in filium, et ego ero illi in patrem, firmaboque solium regni ejus super Israel in aeternum. In psalmo septuagesimo primo, cui titulus est, Psalmus in Salomonem, manifestis mysteriis, pacifici nostri, hoc est, Domini Jesu Christi, propheta David praenuntiat adventum, ubi inter alia dicit: Orietur in diebus justitia et abundantia pacis, donec extollatur luna. Et sic quoque. Orietur in die in tempore sanctae incarnationis, quando erat partu Virginis nascitura. Justitia enim Verbum Patris est, quod omnem creaturam et temporalia fecit universa, de quo legitur: Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit. Addidit: Et abundantia pacis, donec extollatur luna. Et hic quoque subaudiendum est, orietur. Abundantia ergo pacis est dum religio Christianorum toto orbe dilatatur: donec extollatur luna, dixit, id est, quandiu protendatur et augeatur Ecclesia, aut constitutus praedestinatorum numerus compleatur. Et paulo ante in eodem psalmo: Suscipiant, inquit, montes pacem populo tuo. Per montes significantur apostoli et prophetae, qui ad superna firmiter elevati coelesti gratiae proximant. Isti ergo tales pacem, id est, Christum suscipiunt fideli populo praedicandum. Ipse enim Domini populus est, qui ei credidit, et spirituali se conversatione tractavit. De hoc pacifico Isaias ita scribit, dicens: Parvulus enim natus est nobis, et Filius datus est nobis; et factus est principatus super humerum ejus; vocabitur nomen ejus, Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Ipse est pax nostra( juxta Pauli attestationem) qui fecit utraque unum; qui in Evangelio discipulis ait: Pacem meam do vobis: pacem meam relinquo vobis. Qui veniens in mundum, pacem praedicavit his qui prope, et pacem his qui longe fuerunt, quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem.

Ipse, inquit, aedificabit domum nomini meo; quae( testante Apostolo) domus sumus nos, si fidem firmam usque ad finem retinuerimus. Unde memoratus gentium Apostolus ad ipsas gentes scribens ait: Ergo jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino: in quo et vos aedificamini in habitaculum Dei in Spiritu sancto.

Et ipse, inquit, erit mihi in filium, et ego ero illi in patrem, firmaboque solioum regni ejus super Israel in aeternum. Huic sententiae concordat Psalmus octogesimus octavus, ubi ex persona Domini ita scriptum est: Ipse invocavit me: Pater meus es tu, Deus meus et susceptor salutis meae; et ego primogenitum ponam illum, excelsum prae regibus terrae. In aeternum servabo illi misericordiam meam, et testamentum meum fidele ipsi, et ponam in saeculum saeculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Et hoc a forma servi dicitur. In his quatuor versibus absolute debellatur iniquitas Judaeorum et haereticorum. Quid enim evidentius, quid planius, ut esse credatur filius, qui invocat patrem, et rursum credatur esse puer, qui appellat filium? Nam quamvis haec duo nomina relativa sibi sint, unumque sufficiat dici, ut amborum virtus possit intelligi, tamen ut omnem scrupulum ambiguitatis excluderet, utraque posuit, utraque firmavit, et adhuc non desinit Judaeorum insana deviare protervia, dum erroris fuit causa sublata. Quod autem sequitur: Et ego primogenitum ponam illum, excelsum prae regibus terrae, perscrutandum et nobis est, quare dixit, primogenitum, quasi vero Pater sic genuit substantialiter Filium, ut subsequeretur et alius. Et hoc locutionis genus Scripturae divinae constat esse proprium, sicut est et illud in Evangelio de Joseph et Maria, ubi ait: Et non cognovit eam, donec peperit filium suum primogenitum. Nunquid consequens erit ut virgo semper Maria post Dominum Christum alterum peperisse filium credatur? Sed bene dicitur primogenitus, quamvis solus probetur ex Patris substantia genus: Ipse enim dicit: Ego sum alpha et omega, novissimus et primus, initium et finis, princeps et origo David, ut merito sermo iste quaestionem habere non debeat, quando ipsum et principium esse constat et finem. Ponam, constituam( dicit, sicut in secundo psalmo ait: Ego autem constitutus sum rex ab eo) excelsum prae regibus terrae, sicut in septuagesimo primo psalmo dictum est: Et adorabunt eum omnes reges terrae. In aeternum, inquit, servabo illi misericordiam meam, et testamentum meum fidele ipsi. Et hoc a forma dicitur servi, quia misericordiam Patris aeterno videlicet honore suscepit, cui perpetua data est potestas in coelo et in terra. Testamentum vero fidele est illi, quando quaecunque prophetae de ipso praedixerunt, integerrima veritate completa sunt. Et ponam, inquit, in saeculum saeculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Saeculum saeculi significat aeternitatem. Semen vero David Christus est Dominus, qui in aeterna gloria collocatur, regnat cum Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Thronus autem ejus potestas est futuri judicii: quae tanta veritate peragenda est, ut sanctis omnibus coelesti claritate praefulgeat. Sciendum sane alios esse dies istos, qui sibi vicaria revolutione succedunt; et illum futurum, qui continua luce perpetuus est, de quo in octogesimo tertio psalmo dictum est: Quia melior est dies una in atriis tuis super millia. Aut merito dies coeli sit dictus, qui objectu telluris tenebras non potest habere nocturnas

Ecce ego in paupertate mea praeparavi impensas domus Domini, auri talenta centum millia, et argenti mille millia, talentorum aeris vero et ferri non est pondus, vincitur enim numerus multitudine. Ligna et lapides praeparavi ad universa impendia. Quod David in paupertate se dicit impensas domus Domini praeparasse, licet haec verba humilitatem ejus insinuent, tamen figuraliter significant indigentiam litterae legalis, quae scientiae multiplici deservit Novi Testamenti. Nam ipsa propter infirmitatem et inutilitatem ejus nihil ad perfectum adduxit, sicut Apostolus testatur, dicens: Lex enim est exemplar verorum atque coelestium, umbram habens futurorum bonorum, non ipsa exprimens imaginem rerum; quam et elementum hujus mundi alibi nuncupavit. Omnis enim res terrena si comparetur coelestibus, et temporalia si adaequentur aeternis, quasi parva esse videntur. Et tamen structura, quae in altum surgere nititur, et in imo fundamenta collocet necesse est, et sic ad excelsiora provehatur. Praeparavit David impensas domus Domini, auri talenta centum millia, et argenti mille millia talentorum, cum patres veteris testamenti in scriptis suis et sensus profunditatem et eloquii venustatem copiose inserebant, quorum etiam perfectionem perfecti numeri demonstrant. Centenarium ergo numerum et millenarium perfectos nemo esse ambigit. Similiter et in talenti nomine, quod caeteris ponderibus magnitudinis praeminet, perfectio ejusdem rei ostenditur. Quod vero aeris et ferri dicit non esse pondus, significat divinorum testimoniorum firmitatem non esse aestimabilem, quia constat eam esse incommutabilem. Unde Salvator in Evangelio ad discipulos ait: Nolite putare quoniam veni solvere legem aut prophetas; non veni solvere, sed adimplere. Amen quippe dico vobis: iota unum aut unus apex non praeteribit a lege donec omnia fiant. Et alibi: Coelum, inquit, et terra transient: verba autem mea non transient. Ligna et lapides praeterea David praeparavit ad universa impendia aedificiorum, quia diversas hominum personas, quas lignorum et lapidum nomina notant( lignorum scilicet propter elationem mentis, et lapidum propter duritiam cordis) lex et prophetae, securi verbi decidendo et poliendo, ad constructionem domus Dei decentissime praeparabant.

Habes quoque plurimos artifices, latomos et caementarios, artifices quoque lignorum omnium artium, ad faciendum opus prudentissimos in aureo et argento, aere et ferro. Artifices domus Dei praedicatores sunt sancti, qui aliquando latomorum, aliquando vero caementariorum, aliquando etiam carpentariorum, atque fabrorum auri et argenti, et caeterorum metallorum nomine propter diversas actiones nuncupantur, quia juxta qualitatem auditorum formari debent sermones praedicantium. Aliter enim docendi sunt sapientes, atque aliter insipientes; aliter superbi, aliter humiles, et aliter fortes, atque aliter infirmi sunt imbuendi.

Praecepit quoque David cunctis principibus Israel ut adjuvarent Salomonem filium suum: cernitis, inquiens, quod Dominus Deus vester vobiscum sit, et dederit vobis requiem per circuitum, et tradiderit omnes inimicos in manum vestram, et subjecta sit terra coram Domino et coram populo ejus. Praebete ergo corda vestra et animas vestras, ut quaeratis Dominum Deum vestrum, et consurgite et aedificate sanctuarium Domino Deo. Quod David praecepit cunctis principibus Israel ut adjuvarent Salomonem filium suum in opere templi, ostendit quod lex et prophetae firma auctoritate docebant ut omnes qui principatum Israel rite gererent, hoc est, qui scientia et virtutibus in Ecclesia eminerent, verum Salomonem in aedificio domus spiritualis adjuvarent, recte scilicet docendo ac bene vivendo. Unde Moyses ad ipsos filios Israel ait: Prophetam vobis suscitabit Dominus fratribus vestris, tanquam meipsum audietis. Et erit, quicunque non audierit prophetam illum, exterminabitur anima ejus de populo suo. Sic et ipse David mysticos operatores et ministros templi Domini instituens dicit in Psalmis: Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Afferte Domino patriae gentium, afferte Domino gloriam et honorem, afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias et introite in atria ejus; adorate Dominum in aula sancta ejus. Huic et per Isaiam dicit: Prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Dabo in Sion salutem, et Israel gloriam meam. Ecce ego locutus sum, et vocavi eum, adduxi eum, et directa est via ejus. Accedite ad eum, et audite, in voce exsultationis annuntiate, auditum facite hoc, et ferte illud usque ad extremum terrae. Dicite, Redimet Dominus servum suum Jacob. Hinc et per Hieremiam dicitur: Ecce dies venient, ait Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam in terra. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter. Et hoc est nomen quo vocabunt eum: Dominus justus noster. Audite verbum Domini, domus Israel. Haec dicit Dominus: Judicate mane judicium, et eruite vi oppressum de manu calumniantis, ne forte egrediatur, ut ignis, indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat. Ecce ego convertam conversionem tabernaculorum Jacob, et tecti ejus miserebor, et aedificabitur civitas in excelso suo, et templum juxta ordinem suum fundabitur et egredietur de eis laus voxque laudantium, et multiplicabo eos et non minuentur; et glorificabo eos, et non attenuabuntur. Et erunt filii ejus, sicut a principio, et coetus ejus coram me permanebit. Et visitabo adversum omnes qui tribulant eum. Et erit dux ejus ex eo, et principes de medio ejus producetur, et applicabo eum et accedet ad me. Quis enim iste est qui applicet cor suum, et appropinquet mihi? ait Dominus. Eritis mihi in populum, et ego ero vobis in Dominum. Simili modo et caeteri prophetae hoc dicebant dictis, hocque persuadebant exemplis, ut Salvatori venienti quisque cordis habitaculum praepararet, et in mente sua sanctuarium Domini recta fide et bona voluntate construeret, quatenus illis introduceretur arca foederis Domini, hoc est, fides incarnationis Christi, vasaque Domino consecrata, sanctorum virorum utique exemplum, et mirifica facta. Vasa enim Dei sunt animae sanctorum, in quibus sapientia divina consistit, ac diversa Spiritus sancti charismata continentur. Unde per quemdam Sapientem dicitur: Anima justi sedes est sapientiae. Et item: Spiritus, inquit, Domini replevit orbem terrarum, et hoc, quod continet omnia, scientiam habet vocis.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIII. De eo quod David constituit Salomonem filium suum regem super Israel, et congregavit omnes principes Israel, et sacerdotes atque Levitas, Quorum officia per singula ministeria ipse disposuit.

Igitur David senex et plenus dierum regem constituit Salomonem filium suum super Israel, et congregavit omnes principes Israel et sacerdotes et Levitas. Quid est, quod David senex et plenus dierum regem constituit Salomonem, nisi quod post completionem veteris Testamenti incarnatio praenuntiata successit Salvatoris, quae humano generi regimen rectae fidei, tam intellectus ac sanctae conversationis ad promerendam aeternam beatitudinem conferret, juxta illud Pauli Apostoli, qui scribens ad Galatas ait: Postquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Illuc ergo congregati sunt omnes principes Israel, sacerdotes atque Levitae, cum singuli ordines diversorum officiorum ad servitium Christi congregabantur ut ejus ministerio digne fungerentur.

Numeratique sunt Levitae a 30 annis et supra, et inventi sunt 38, 000 virorum. Ex his electi sunt et distributi in ministerium domus Domini 24, 000. Praepositorum autem et Judicum 6, 000. Porro 4, 000 janitores, et totidem psaltae canentes Domino in organis, quae fecerat David ad canendum. Quid est, quod Levitas 30 annis et supra, nisi quia ostendit quod omnes qui ministerio Domini funguntur, sanctae Trinitatis fidem cum adimpletione mandatorum servare debent. Unde et inventa sunt de his qui annumerati sunt 38, 000 virorum, quia quisquis sancta fide ac bonis operibus usque in finem Deo deservit, ad resurrectionis gratiam, et ad aeternam beatitudinem, quae octonario numero signantur, pertinebit. Quod autem ex his qui electi sunt, et distributi in ministerium domus Domini 24, 000 ordinabantur, significat veros ministros Christi lucis operibus debere instare, et a via justitiae non declinare. Nam 34 horis totus per circuitum illustratur orbis, et tenebrarum pellitur umbra. Unde Salvator in Evangelio 72 discipulos ad praedicandum misit, quia sanctae Trinitatis fidem cum lucis operibus cuique ad justitiam sufficere demonstrare voluit; ter vicies enim et quater terni 72 faciunt. Quo numero et linguarum diversitas ac librorum Veteris Novique Testamenti series comprehenditur. At praepositorum et judicum 6, 000 esse describuntur. Et quid per hoc minuitur, nisi quod nemo hujus ordinis dignitatem appetere debet, qui perfectionem doctrinae ac virtutum habere non student? Senario enim numero mundus creatus est, et sexta die homo factus, qua et Redemptor noster natus esse dignoscitur. Unde dignum est ut qui se recolit a perfecto creatore creatum perfectum atque redemptum, perfectionis ipsius, secundum possibilitatis suae modum, habere curet. Porro quatuor millia janitores et totidem psaltae canentes Domino in organis constituente David, fuere, ut ostenderetur quod is qui janitoris vel psaltae officium digne vult agere, evangelicam doctrinam atque mandata debet custodire, quia qui non illius sequitur vestigium, nunquam ad ipsius officii pertinget fastigium.

Et distribuit eos David per vices filiorum Levi, Gerson videlicet et Caath et Merari, etc. Quod David Levitas secundum numerum trium filiorum Levi distribuit, significat quod textus legis divinae, ac prophetarum lectio ministros Domini, qui acquisiti sunt per gratiam Dei et additi ad fidelium numerum, sanctae Trinitatis fidem servare docet cum exsecutione virtutum. Hoc enim ipsorum patrum nomina demonstrant. Nam Levi interpretatur additus, sive assumptus; Gerson, advena ibi, vel ejectio eorum; Caath, molares dentes, sive patienter; Merari, amarus vel amaritudinis. Omnis enim, qui assumptus est domo Domini et additus coetui sanctorum imbutusque sacramentis ecclesiasticis, primum debet ejicere a mente sua omnem immunditiam atque spurcitiam vitiorum, et renuntiare voluptatibus mundi ut fiat in terra cum Propheta advena et peregrinus( Psal. XXXV), et cum Apostolo mundo crucifixus. Deinde mortalitatis discretionem in conversatione studeat habere, et quatuor virtutum quadriga vitam suam honeste ducere, atque ad coelestia provehere decertet, id est, prudentia, justitia, fortitudine et temperantia; patienterque adversa cuncta toleret, sciens se certam mercedem pro hoc, si persuaserit et perseveraverit, in futuro accepturum. Postremo cum fervente animo discat appetere coelestia, et praesentia cuncta vilia aestimet et amara. Hocque modo dignus minister Domini in vero templo Dei( quod est Ecclesia) et utilis apparebit.

Separatusque est Aaron ut ministraret in sancta sanctorum, et filii ejus in sempiternum, et adoleret incensum Domino secundum ritum suum ac benediceret nomini ejus in perpetuum. Quid per Aaron ac filios ejus melius quam Christus et membra ejus intelligi possunt, cujus est sacerdotium sempiternum? Hic ergo separatus est, ut ministraret in sancto sanctorum, quia solus sine peccati macula inventus, coelestium secretorum penetravit arcana, et( juxta Pauli testimonium) alii quidem sine jurejurando sacerdotes facti sunt, hic autem cum jurejurando per eum qui dixit ad illum: Juravit Dominus et non poenitebit eum: Tu es sacerdos in aeternum. In tantum melioris testamenti sponsor factus est Jesus. Et alii quidem plures facti sunt sacerdotes idcirco quod morte prohiberentur permanere: hic autem, quod maneat in aeternum sempiternum habet sacerdotium. Unde et salvare in perpetuum potest accedens per semetipsum ad Deum, semper vivens ad interpellandum pro nobis. Unde incensum orationis ejus semper placabile est apud Deum. Quod vero sequitur:

Moysi quoque hominis Dei, filii annumerati sunt in tribu Levi, etc. Significat, non paucos de priori populo ad ecclesiasticum sacerdotium pertinere, sicut manifeste in Actibus apostolorum de primitiva in Hierusalem demonstratur Ecclesia, ubi scriptum est: Verbum autem Domini crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum in Hierusalem valde. Multa enim turba sacerdotum obediebat fidei. Post hoc quoque, enumeratis principibus de filiis Levi, subsequitur Scriptura dicens:

Hi filii Levi in cognationibus et familiis suis principes per vices et numerum capitum singulorum, qui faciebant opera ministerii domus Domini a viginti annis et supra. Quid est, quod a viginti annis et supra, dicit ministros domus Domini annumeratos, nisi quod ostendit, omnes qui ministerio Domini fungi voluerint, decalogi observantiam in duobus praeceptis charitatis servare debere, et secundum eorum jura ministerium ecclesiasticum gerere? quia in his duobus praeceptis, hoc est, in dilectione Dei et proximi, universa pendet lex et prophetae. Plenitudo ergo legis, juxta Pauli sententiam, est dilectio. Unde princeps apostolorum, quomodo in ipsa charitate serviendium sit Deo, docet, dicens: Vos autem, fratres, curam omnem subinferentes ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem. Haec autem omnia si vobiscum adsint et superent, non vacuos et sine fructu vos constituent in Domini nostri Jesu Christi cognitione. Cui enim non praesto sunt haec, caecus est et manutentans, oblivionem accipiens purgationis veterum suorum delictorum. Quapropter, fratres, magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem faciatis. Haec enim facientes non peccabitis aliquando: Si enim abundanter ministrabitur vobis introitus in aeternum regnum Domini nostri Salvatoris Jesu Christi.

Dixit enim David: Requiem dedit Dominus Deus Israel populo suo, et habitationem Hierusalem usque in aeternum: nec erit officii Levitarum, ut ultra portent tabernaculum et omnia vasa ejus ad ministrandum. Quandiu ergo filii Israel in deserto fuerunt, et quando terram Chanaan bellis possidere coeperunt, tabernaculum Domini per diversa loca ferebatur. Postquam autem templum aedificatum est, non fuit necessaria haec locorum mutatio; sed in ipso templo Domini sanctificatio Domini est collata, mystice significans quod cultus atque observantia Veteris Testamenti variis figuris imitabilis ac diversa in semetipso semper fuit. Cum autem ad Evangelium accessit, jam ibidem stabilitatem motus sui invenit: quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Juxta praecepta quoque David novissima supputabitur numerus filiorum Levi a viginti annis, et supra; et erunt sub manu filiorum Aaron in cultum domus Domini in vestibulis, et in exedris, et in loco purificationis, et in sanctuario, et universis operibus ministerii templi Domini. Distribuente David Levitae a viginti annis juxta praeceptum legis sub manu filiorum Aaron, hoc est, sacerdotum in cultum domus Domini ordinabantur, ut minores discerent majoribus obedire, et majores a minoribus adjuti dignius officium suum in ministerio domus Domini possent explere. Sic et in Ecclesia praesenti minores gradus majoribus per humilitatem semper debent subesse, et majores per charitatem minoribus rite praeesse, et ita omnium membra erant in pace. Quod autem dicit:

In vestibulis et exedris. Vestibulum est locus ante fores, quod dicitur porticus vel aditus domus privatae, vel spatium: inde dictum, quod eo vestiuntur fores templi vel quorumlibet aedificiorum. Exedrae quoque sunt thalami vel cubicula, quae habitationi Levitarum atque sacerdotum fuerant praeparata; in his ergo Levitae ministrantes excubabant, quatenus docerent veri templi Domini ministros aditum ipsius diligenter observare, et dignos quosque intromittere, indignos vero inde abjicere atque repellere, quia claviger coelestis pervigil semper esse debet et cautus in omnibus.

Sacerdotes autem super panes propositionis, et ad similae sacrificium, ad lagana et azyma, et sartaginem, et ad torrendum, et super omne pondus atque mensuram. Quod in quibusdam codicibus habet: ad ferventem similam: et in quibusdam: ad torrendum tantummodo: error est. In Hebraeo non habet in hoc loco, similam, quae simila paululum superius nominata; sed, ad torrendum tantummodo, ponitur, ut subaudias, spicas. Primitiae enim quando deferebantur spicarum torrebantur, et grava comedebantur: quod genus cibi vulgo graveas vocant. Nec enim et illud, quod in quibusdam codicibus legitur: super omne pondus et mensuram, in Hebraeo dicitur non haberi pondus, sed tantum mensuram. Hoc enim significari putant et ea quae sub brachiis suis manibus aut funibus metiuntur, et ea quae vasis. Sacerdotum enim cura erat ut omnia quae ministeriis templi deputata erant, apte et rationabiliter et secundum ordinem ac mensuram fierent.

Levitae ergo ut stent mane ad confitendum et ad canendum Domino, similiterque ad vesperam tam in oblatione holocaustorum Domini, quam in sabbatis et kalendis et solemnitatibus reliquis juxta numerum et caeremonias uniuscujusque rei jugiter coram Domino. Cum sacerdotes ea quae suprascripta sunt, fecerunt, tunc Levitae ad canendum, et ad caetera, quae sibi credita sunt, officia commoveri, a David ordinati sunt. Unde ita in sequentibus scriptum est: Igitur David et magistratus exercitus segregaverunt in ministerium filios Asaph, et Eman, et Idithun, qui prophetarent in citharis et psalteriis et cymbalis, secundum numerum suum dedicato sibi officio servientes. Quod autem eos dicit mane et vespere stare ad confitendum Domino, hoc est, illis horis, quando offerebatur juge sacrificium secundum legis praecepta, et in festivitatis, hoc est, sabbatis et kalendis et solemnitatibus reliquis, in quibus singulis specialiter deputatur sunt oblationes Domino offerendae, juxta ritum legis quae tradita est filiis Israel per manum Moysi. Mystice autem in Levitis ac cantoribus domus Domini significatur sancta Ecclesia, quae non solum privatis locis, ac decretis temporibus, sed in omni loco, et in omni tempore, semper et ubique laudat Dominum. Unde et in psalterio tripudiando cum Propheta dicit: Benedicam Domino in omni tempore; semper laus ejus in ore meo. Ad quam et Apostolus loquitur, dicens: Nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmo et hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris, Domino gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIV. De viginti quatuor fortibus, quibus David filios Eleazar, et filios Ithamar distinxit ad serviendum Deo in templo Domini per vices suas.

Porro filiis Aaron nae portiones erunt. Filii Aaron: Nadab, Abiu et Eleazar, et Ithamar. Mortui sunt autem Nadab et Abiu ante patrem suum absque liberis: sacerdotioque functus est Eleazar et Ithamar. Et divisit eos David, id est, Sadoch de filiis Eleazar, et Ahimelech de filiis Ithamar, secundum vices suas et ministerium: inventique sunt multo plures filii Eleazar in principibus viris, quam filii Ithamar. Divisit autem eis, hoc est filiis Eleazar, principes per familias sedecim, et filiis Ithamar per familias et domus suas octo. Porro divisit utrasque inter se familias fortibus. Erant enim principes sanctuarii, et principes Dei, tam de filiis Eleazar quam de filiis Ithamar. Quid est quod David distribuens sacerdotalem originem, utramque domum, et Eleazar videlicet et Ithamar, et sacerdotii ministerium et pontificatus dignitatem ordinavit, nisi quod Redemptor noster non solum ex Judaeis, verum ex gentibus elegit, qui sacerdotio ecclesiastico digne fungerentur? Potest quippe in Eleazar, seniore filio Aaron( qui interpretatur Deus meus adjutor, sive Dei adjutorium, et prior per successionem filiorum suorum summum sacerdotium tenendo Leviticam stirpem regebat) ecclesiastici sacerdotii ac sacrificii spiritualis accipi figura: quod prius legitur per Melchisedech panis et vini oblatum esse sacrificium( quod nimirum corporis et sanguinis Christi praeferebat sacramentum) quam per Aaron ac Leviticam tribum pecudum victimationes institutas et hostias animalium. Unde, juxta Pauli sententiam, qui decimas accepit, decimatus est: adhuc enim Levi in lumbis patris Abrahae erat, quando obviavit ei Melchisedech. Similiter et Ithamar, qui interpretatur amarus, et per David ad culmen honoris Levitici ascendit, eorum typus est, qui per Redemptorem nostrum de gente Judaea et figurali legis ac caeremoniarum observantia ad veritatem Evangelii et Novi Testamenti translati sunt cultum. Recte ergo ibi, amarus, gens Judaea nuncupatur: quia licet primogeniti loco a Domino eligeretur, ac angelorum obsequiis ac cibo coelesti bene fuisset educata, tamen amaritudinem proterviae suae nunquam perfecte amisit. Unde ei per prophetam ipse Dominus dicit: Ego quidem te plantavi vineam meam electam, omne semen verum. Quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae? Et item: Exspectavi, inquit, ut faceret uvas, et fecit labruscas. Ob hoc utique plures ex filiis Eleazar, quam ex filiis Ithamar electi sunt ad sacerdotium: quia plures filiis desertae magis quam ejus quae habet virum. Atque ipsa quandiu erat sterilis, peperit septem, et quae multa in filiis infirmata est. Septenario ergo numero propter septiformem Spiritum universae Ecclesiae est signata perfectio: propter quod et Joannes Apostolus ad septem scribit ecclesias, et modo se ostendens ad unius plenitudinem scribere. Et in Proverbiis Salomonis hoc antea praefigurans: Sapientia sibi aedificavit domum, et suffulsit eam columnis septem. Porro id quod in filiis Eleazar principes, per familias, sedecim fuerint ordinati, et in filiis Ithamar tantummodo octo, ad eamdem significationem respicit, quod nimirum Ecclesia ad operationem synagogae duplicem habet gratiam. In sedecim ergo duplex constat octonarius, et in lege octava die carnalis circumcisio agi fuerat instituta. In Evangelio et specialis circumcisio cordium, et futura corporum eodem numero expressa est resurrectio, quando hi qui evangelicarum octo beatitudinum species rite in hac vita servaverunt, ad aeternae remunerationis in coelesti regno conscendent praemium. Quod enim subjungitur: Erant enim principes sanctuarii et principes Dei, tam de filiis Eleazar, quam de filiis Ithamar: ostendit, quod nemo rite pervenit ad ministerium sanctuarii, et ad principatum sacerdotii, nisi per electionem ordinationis Dei. Unde hic excluditur omnis superbiae fastus, et omnis terrenae cupiditatis affectus, nec non et simoniacae pestis avaritiae; neque ulli licet hoc pecunia appetere, quod divina largitas humilibus gratuito munere solet conferre. Nec sine mysterio illud est quod dicitur David utrasque familias inter se divisisse sortibus; verum ista sors in Scripturis divinis tam saepe commemoratur, ut magnum nescio quod divini judicii gestare videatur arcanum. Scriptum est enim in Levitico, unam sortem Domino dari, et unam a pompeio, id est, transmissori. Item Moyses quibusdam tribubus trans Jordanem terram sorte divisit. Jesu quoque filius Jesunave terram repromissionis filiis Israel sorte missa distribuit. Sors quoque Jonam prodidit latentem. Et in Salomone legitur: Contradictiones cohibet sors, et inter potentes definiet. In Novo quoque Testamento, id est, in Actibus apostolorum, sors Matthiam designavit Apostolum. Paulus etiam idem apostolus scribens ad Ephesios sorte se dicit vocatum secundum propositum ejus qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae. Sic enim ad Colossenses scribens dicit: Gratias, inquit, agentes Deo Patri, qui idoneos nos fecit in parte sortis sanctorum in lumine. Sed cum multa legantur tam in Veteri quam in Novo Testamento sortibus fuisse divisa, nemo ausus est negare per eam divinitus esse monstratum, quod mens devota petitione supplici postulavit. Tamen non temere nec indifferenter sortibus est credendum, cum privilegia singulorum, ut Hieronymus ait, communem legem facere non possint. Nec divinitas aliquomodo ab humana curiositate tentari debet, juxta quod scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum. Verumtamen, quod si qui necessitate aliqua compulsi Dominum putent sortibus, exemplo apostolorum, esse consulendum, videant, hoc ipsos apostolos non nisi collecto fratrum coetu, et precibus ad Deum fusis egisse.

Descripsitque eos Semeias, filius Nathanael, scriba Levites, coram rege et principibus, et Sadoc sacerdote, et Abimelech, filio Abiathar, principibusque familiarum sacerdotalium et Leviticarum: unam domum, quae cum caeteris praeerat, Eleazar; et alteram domum, quae sub se habebat caeteros, Ithamar. Quod Semeias, filius Nathanael, scriba Levites coram rege et principibus sacerdotum dicitur descripsisse ipsas sortes, significat doctorem ordine omnia, quae in lege comprehensa sunt, mysteria pure et sincere coram Deo et hominibus verbo rectae fidei tractare, atque ad notitiam auditorum perducere. Quod bene ipsa nomina per interpretationes ostendunt: nam Semeias, audiens Dominum; Nathanael, donum Dei recte; Sadoch, justus; Abimelech, frater meus rex; et Abiathar, pater superfluus, interpretatur. Qui ergo rite audit Dominum recte discendo legem ejus, et obediendo mandatis illius, ipse filius est doni Dei, quia hanc gratiam non nisi ex dono habet divino. Sicque scriba doctus in regno coelorum, et minister veri templi describit ritum sacerdotii coram rege, videlicet Christo seu populo Christiano. Qui bene rex potest dici, quia corpus est Christi, et vitam suam rite regit, suiquemetipsius bene dominatur. Qui etiam licet ex superfluo patre, hoc est gentili populo, sit editus, tamen sacerdotalem sicut et regiam habet dignitatem et Justi nomine merito censetur.

Exivit autem sors prima Joiarib, secunda Jedei, tertia Harim, quarta Seorim, quinta Melchia, sexta Maiman, septima Accos, octava Abias, nona Jesua, decima Sechenia, undecima Eliasib, duodecima Jacim, terdiadecima Hoppha, decima quarta Isbaab, decima quinta Belga, decima sexta Emmer, decima septima Hesir, decima octava Aphses, decima nona Pheteia, vigesima Hezechiel, vigesima prima Jachin, vigesima secunda Gamul, vigesima tertia Dalaian, vigesima quarta Mahazian. Hae vices eorum secundum ministeria sua, ut ingrediantur domum Domini, et juxta ritum suum sub manu Aaron patris eorum, sicut praeceperat Dominus Deus Israel. Quid est quod in viginti quatuor sortes Levitica tribus, et sacerdotalis ordo distribuitur, nisi quod ostendit Ecclesiam catholicam sacerdotalem et regiam dignitatem pleniter habere, et legis atque Evangelii doctrinam perfecte servare. Hanc videlicet Joannes apostolus et evangelista in Apocalypsi sua sub eodem numero, hoc est, vicenario et quaternario in circuitu sedis Dei sub figura seniorum sedentem vidit super thronos viginti quatuor, ut ostenderet universam Dei Ecclesiam, quae per geminum testamentum de patriarchis et apostolis generata est, perpetualiter cum Christo regnare. Sedentem autem cernit propter judiciariam ejus in Christo dignitatem. Sedebunt enim et judicabunt universa membra scilicet in uno et per unum caput. Caeterum quomodo poterunt sancti in judicio sedere stantes ad dextram judicis? Possunt etiam viginti quatuor seniores in illis intelligi, qui perfectionem operis, quae senario numero commendatur, clara Evangelii praedicatione consummant. Nam quater seni viginti quatuor faciunt. Nec non et eosdem seniores amietos vestimentis albis, et in capitibus eorum coronas aureas habere praedictus apostolus commemorat, ut demonstret, illos bonis operibus indutos perenni mentis memoria gaudia superna quaesituros. Saepe enim capitis nomine mens solet intelligi. Quod autem dicit has vices secundum ministeria sua et juxta ritum suum sub manu esse Aaron patris eorum, per nomen Aaron significat pontificem, qui extrema quoque sorte electus ordine vicis suae caeteris minoribus gradibus praeerat, et disponebat, quae facienda erant in domo Dei. Erant enim, ut superius dictum est, principes sanctuarii et principes Dei, tam de filiis Eleazar quam de filiis Ithamar. De his quoque sortibus Josephus taliter narrat, dicens:« Divisit autem eos per generationes, et segregans ex tribu sacerdotes, inveniens eorum generationes viginti quatuor. Ex domo quidem Eleazar tredecim et de Ithamar octo, et praecipiens ut unaquaeque generatio ministraret Deo per dies octo a sabbato usque ad sabbatum: et ita omnium generationes sortem accepere, praesente David et Sadoch et Abiathar sacerdotibus et principibus universis. Et prima quidem generatio conscendens scripta est prima, et secunda pariter et tertia et consequenter usque ad vicesimam quartam. Et haec divisio permansit usque ad praesentem diem. Fecit autem ex tribu Levitarum partes viginti quatuor et sortiti eodem modo conscendere: utque secundum sacerdotium octo diebus ipsi quoque ministrarent, instituit. Eos autem qui erant ex germine Moysi, hos eminentius honoravit: fecit autem eos custodes thesaurorum Dei atque vasorum, quae reges Deo dicare continget: jussitque omnibus de tribu Levi simul et sacerdotibus, ut die noctuque Deo servirent, sicut ei praeceperat Moyses.»

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXV. De eo quod David et magistratus exercitus segregaverunt in ministerium Domini filios Asaph et Heman et Idithun, qui cantarent in citharis et psalteriis et cymbalis coram arca Domini.

Igitur David et magistratus exercitus segregaverunt in ministerium filios Asaph, et Heman, et Idithun, qui prophetarent in cithario et psalteriis et cymbalis, secundum numerum suum dedicato sibi officio servientes, et reliqua. Elegit David ac segregavit cum senioribus populi tres principes cantorum, Asaph scilicet et Heman et Idithun, ut ipsi cum filiis suis prophetarent in citharis et psalteriis et cymbalis secundum deputatum sibi officium, ut praesignaret, quia verus David, rex et Dominus noster, omnem ordinem ecclesiastici ministerii in sancta Trinitatis fide ministranda suum officium agere vult; nec alius ei laudes digne canere potest, nisi qui in confessione Patris et Filii et Spiritus sancti per fidem, et spem et charitatem illum laudat. Quod et trium praedictorum principum nomina interpretatione sua apte demonstrant. Nam Asaph, colligens, interpretatur; Heman, cor eorum; et Idithun, transiliens. Qui enim mente sagaci divinorum librorum sententias colligit, atque transiliens omnem terrenarum rerum cupiditatem, eas secundum charitatis regulam rimando tractaverit: hic profecto divinae majestati dignus laudes decantabit. Quid autem ipsa instrumenta, hoc est, cithara et psalterium et cymbala significent, superius dictum est.

Fuit autem numerus eorum cum fratribus suis, qui erudiebant canticum Domini cuncti doctores, ducenti octoginta octo. Apte doctores cantici Domini ducenti octoginta octo esse dicuntur, ut ostendatur ipsos merito doctores divinae laudis dici posse, qui canonem divinorum librorum sensu Evangelico exponunt. Quater enim septuaginta duo ducenta octoginta octo faciunt: libros autem Veteris et Novi Testamenti septuaginta duos esse omnibus notum est. Et ideo necesse est ut quicunque divino officio fungi rite voluerit, quatuor principalibus virtutibus operam dans, meditationi evangelicae doctrinae maxime incumbat, et secundum ejus normam, quidquid didicerit, vel quidquid docuerit, formare curet.

Miseruntque sortes per vices suas ex aequo, tam major quam minor, doctus pariter et indoctus, et reliqua. In omnibus ordinibus necessaria est cauta electio, ne forte quis per petulantiam suam ecclesiastici ordinis gradum dare aut accipere praesumat. Unde hic, major et minor, doctus pariter et indoctus ut sortibus subjaceant, docet. Hinc et Paulus ad Timotheum scribens ait: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis. Tue ergo, fili, confortare in gratia, quae est in Cgristo Jesu, et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus, qui idonei erunt et alios docere. Hinc et per singulos ordines instrueris( sic) docet, qualiter unusquisque pervenire ad gradum, et qualiter in eo conversari debeat, quia periculosum est quodlibet onus subire velle, quod se scit omnino sufferre non posse. Enumeratis ergo janitoribus, et origine eorum, sequitur Scriptura, dicens:

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVI. De janitoribus et principibus custodiarum Domini; qui omnes fortes divisi vicibus ministeria sua explebant, et thesauros domus Domini providebant.

Hi divisi sunt in janitores, ut semper principes custodiarum sicut et fratres eorum, ministrarent in domo Domini. Missae sunt ergo sortes ex aequo et parvis et magnis per familias suas in unamquamque portarum. Cecidit ergo sors orientalis Selemiae. Porro Zachariae filio ejus, viro prudentissimo et erudito sortito obtigit plaga septentrionalis. Obededom vero et filiis ejus ad austrum: in qua parte domus erat seniorum concilium. Sepphim et Hosa ad occidentem juxta portam, quae ducit ad viam ascensionis, custodia contra custodiam. Ad orientem vero Levitae sex, et ad aquilonem quatuor per diem; atque ad meridiem similiter in die, quatuor, et ubi erat concilium, bini et bini. In cellulis quoque janitorum ad occidentem quatuor in via, binique per cellulas. Hae sunt divisiones janitorum filiorum Corae et Merari. Janitores sunt et principes custodiarum domus Dei, doctores sancti qui observant introitum Ecclesiae, et singulorum, qui ad baptismum Christi atque ad veram religionem accedunt, fidem et devotionem explorant. Hi etiam ex aequo, et parvus et magnus, per sortes eliguntur, quia non secundum personarum considerationem, sed juxta intellectum sapientiae, et probitatem vitae, in honorem gradus promoventur. Unde princeps apostolorum disceptantibus adversum se Judaeis de gentilium ad fidem susceptione respondit: In veritate comperi, quoniam non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet Dominum, et operatur justitiam, acceptus est illi. Cecidit ergo sors orientalis Selemiae. Et quid per Selemiam, qui interpretatur reddente Domino, nisi officium apostolorum et primorum doctorum Evangelii insinuatur, quibus orientalis porta, hoc est, primitiva in Judaeis Ecclesia commendatur. Hi ergo merito, reddente Domino, dicuntur: quia sicut antiquis patribus Dominus promisit, ita in filiis eorum ipse complevit. Unde de eis per Isaiam dicitur: Ecce ego creo Hierusalem exsultationem, et populum ejus gaudium. Exsultabo in Hierusalem, et gaudebo in populo meo, et aedificabunt domos, et habitabunt, et plantabunt vineas, et comedent fructum earum: non plantabitur, et alius comedet. Secundum enim dies ligni erunt dies populi mei: et opera manuum eorum inveterabunt electis meis. Non laborabitur frustra, neque generabunt in conturbationem: quia semen benedictorum Domini est, et nepotes eorum cum eis.

Porro Zachariae filio ejus, viro prudentissimo et erudito, sorte obtigit plaga septentrionalis. Per Zachariam, qui memor Domini interpretatur, et fuit filius Selemiae, doctores gentium, qui ab ipsis apostolis et primis praedicatoribus Evangelii ad praedicandum gentibus ordinati sunt, designantur: qualis fuit Barnabas et Saulus de quibus, orantibus discipulis et jejunantibus, dixit Spiritus sanctus: Segregate mihi Paulum et Barnabam in opus ad quod assumpsi eos. Per septentrionalem plagam quae frigidum ventum emittit, frigus infidelitatis gentilium figuratur. Sed ex his plurimi ad fidem veniunt: unde eis porta septentrionalis et janitores ejus deputantur. De quibus per Jeremiam dicitur: Erit dies in qua clamabunt custodes in montes Ephraim: Surgite, ascendamus in Sion ad Dominum Deum nostrum: quia sic dicit Dominus: Ecce ego adducam eos de terra aquilonis, et congregabo eos ab extremis terrae, inter quos erunt caecus et claudus, praegnans et pariens simul. Caetus magnus revertentium huc in fletu venient, et in precibus deducam eos per torrentes aquarum in via recta, et non impingent ea.

Obededom vero et filiis ejus ad austrum deputata erat custodia portarum. Et quid per Obededom, nisi doctores illi, qui ad praedicandum Judaeis ordinati sunt? De quibus Paulus scribens ad Galatas ait: Cum cognovissent gratiam, quae data est mihi, Petrus et Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras mihi dederunt et Barnabae societatis, ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem. De his Lucas in Actibus apostolorum narrat, dicens: Illi quidem, qui dispersi fuerant a tribulatione, quae facta fuerat sub Stephano, perambulaverunt usque Phoenicem et Ciprum et Antiochiam, nemini loquentes verbum, nisi solis Judaeis. Recte ergo austri nomine plebs Judaica figuratur, quae legalibus et propheticis sententiis instructa vicina fuit ad percipiendum calorem fidei ac lucem sapientiae divinae. Et merito hic Obededom et filii ejus ad aperiendas portas domus Dei deputantur, ut nomina ministrorum congruerant personis ipsa ministeria accipientium. Nam Obed interpretatur serviens; et Edom, rubens. Qui ergo ancillae filii fuerunt a monte Sinai in servitutem generati, et perfusi rubore sanguinis Christi, reatum suum in propatulo habuerunt, dignum fuit ut per humilitatem ac condescensionem magistrorum reducerentur ad pristinum, unde decidere, dignitatis gradum. Quorum pietatem et mansuetudinem Paulus per Epistolam in sua persona expressit, dicens: Cum liber essem ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem: et factus sum Judaeis, tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer. His qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, ut eos qui sub lege erant lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes salvos facerem. Et paulo post: Factus sum, inquit, infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Quod autem subjungitur: In qua parte domus erat seniorum consilium, ostendit quod ex ipsa plebe fuerunt apostoli et prophetae, qui propter maturitatem sapientiae seniores rite nominantur. De quibus in cantico Deuteronomii Moyses ait: Interroga patres tuos, et annuntiabunt tibi; seniores tuos, et dicent tibi. Et in Proverbiis scriptum est: Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senioribus terrae. Qui autem horum seniorum audit consilium, profecto animae suae verum inveniet remedium. Porro quod sequitur:

Sepphim et Hosa ad occidentem juxta portam, quae ducit ad viam ascensionis per occidentalem plagam, ubi sol occidit: novissimum tempus hujus saeculi juxta finem mundi significatur, quando futura est persecutio validissima sub Antichristo, et, secundum sententiam Domini, scandalizabuntur multi; atque juxta Pauli sententiam, abundabit iniquitas, et refrigescet charitas multorum. Hujus ergo portae janitores sunt doctores illius temporis, qui conculcatam persecutionibus Ecclesiam suis dogmatibus levant, atque exhortationibus roborant. Quod bene ipsorum janitorum exprimunt nomina. Interpretatur enim Sepphim humilis, sive campestris: et Hosa, divinans. Humiliabitur enim tunc Ecclesia hostium persecutionibus, licet sanctorum roboretur dogmatibus. Campestris efficitur in lasciviarum motibus; sed imperfectorum elevabitur actibus. Quae utraque divinis demonstrantur eloquiis. Scriptum est in novissima visione Danielis prophetae, quod angelus dixit ad prophetam: Vade, Daniel, quia clausi sunt, signatique sermones usque ad tempus praefinitum, donec eligentur, et dealbabuntur, et quasi ignis probabuntur multi: et impie omnes agent impii. Porro docti intelligent. Paulus autem ad Timotheum ita scribens ait: Hoc autem scito quod in novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, clati, superbi, blasphemi, parentibus inobedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, inconvenientes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei, habentes speciem pietatis quidem, virtutem autem ejus abnegantes. Et bene dicitur, quod haec porta juxta viam ascensionis fuerit, quia illius temporis aevum propinquum erit diei judicii, quanto in resurrectione corpora immortalia suscipientes per praesentiam justi judicii ad possidendum regnum Patris coelestis invitantur. Quod autem dicitur, quod custodia fuerit contra custodiam, significat concordiam divinorum testamentorum, quia quod sancti Patres ante incarnationem Dominicam de mysteriis futuris Ecclesiae praefigurabant typo, hoc doctores Evangelii modo post expletam incarnationem Domini, passionem, resurrectionem atque ascensionem ad coelos gestu demonstrant evidentissimo: nec non et caetera turba fidelium de Judaeis atque gentibus una fide, uno baptismate, unius Dei per totum orbem terrarum celeberrimo comprobat cultu.

Ad orientem, inquit, Levitae sex; ad aquilonem quatuor per diem; atque ad meridiem in die similiter quatuor, et ubi erat concilium, bini et bini. In cellulis quoque janitorum ad occidentem quatuor in via, binique per cellulas. Hae sunt divisiones janitorum filiorum Corae et Merare. Quod dicit in oriente sex Levitas, atque in caeteris plagis esse quatuor constitutos, per senarium numerum primum bonam operationem divinorum significat ministrorum. Per quaternarium quoque evangelica exprimitur doctrina, simul cum quatuor virtutum principalium plenitudine. Quisquis ergo janitor divini templi, hoc est, doctor sanctae ecclesiae fieri voluerit, necesse est ut evangelicam doctrinam simul cum bonorum operum perfectione studeat habere, ut ii qui ad januam spiritualis aedificii accedunt, per ipsorum doctrinam atque exempla rite possint intrare, ac laudes Domino ibidem digne cantare. Quibus per Psalmistam invitantem ad laudandum Dominum dicitur: Intrate portas ejus in confessione, atria ejus in hymnis confessionum. Laudate nomen ejus, quoniam suavis est Dominus, in aeternum misericordia ejus, et usque in saeculum saeculi veritas ejus. Nec illud etiam sine mysterio est, quod ipsos janitores dicit binos esse in cellulis atque in via; sed significat aedituos Domini, sive in cellulis sint, hoc est, in semetipsius interius curam gerant, sive in via, hoc est, ut aliis exterius verbum Dei praedicent, semper duo praecepta charitatis secundum regulam divinorum testamentorum omnino servare debere.

Porro Achias erat super thesauros domus Domini, et vasa sanctorum. Quis est iste, qui praeponitur thesauris domus Domini, nisi Redemptor noster, in cujus potestate sunt omnia dona virtutum ac sapientiae, quae sancta habet Ecclesia. Interpretatur enim Achias, frater meus. De quo Paulus ait: Gratias agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in parte sortis sanctorum in lumine; qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum; qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, et ipse est caput Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit ipse in omnibus primatum tenens: quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi.

Filii Ledan, filii Gersonni. De Ledan principes familiarum. Ledan et Gersonni, Jehieli. Filii Jehieli, Zathan et Joel, fratres ejus, super thesauros domus Domini. Amramitis et Isaaritis et Hebronitis et Ozihelitis. Subahel autem filius Gersonni, filii Moysi, praepositus thesauris. Denique Moysi filii, qui eminentius a David honorabantur, ut Josephus testatur, et super thesauros domus Domini constituebantur, significant doctores de Judaica plebe esse praepositos domus Dei, quibus ornamenta sanctae Ecclesiae, hoc est decor animarum, commendatus est. De ipsa enim plebe fuerunt apostoli et primi doctores Evangelii, qui merito custodes dicuntur esse thesaurorum, quia dispensatores coelestium fuere sacramentorum.

Frater quoque ejus Eliezer, cujus filius Rahabia, et hujus filius Isaias, et hujus filius Joram, hujus quoque filius Zechri: sed et hujus filius Selemith. Ipse Selemith et fratres ejus super thesauros sanctorum, quae sanctificavit David rex, et principes familiarum, et tribuni, et centuriones, et duces exercitus de bellis et manubiis praeliorum, quae consecraverant ad instaurationem et supellectilem templi Domini. Haec autem universa sanctificavit Samuel videns, et Saul filius Cis, et Abnez filius Nez, Joab filius Sarviae, etc. Hac sententia ostendit donaria principum thesauros esse sanctorum. Quae enim praedicti reges sive duces de manubiis hostium ablata offerebant, in supellectilem templi Domini redigebant, hoc mystice significando quod quicunque bene laborans aliquid virtutis bonorum operum acquisierit, Dei hoc gratiae, non suis meritis deputare debet, atque ad laudem ipsius cuncta transferre, dicendo cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam.

Jaaritis vero praeerat Chonenias et filii ejus ad opera forinsecus super Israel, ad docendum et judicandum eos. Qui sunt illi operarii, qui opera Israel forinsecus operantur, nisi illi qui in sancta Ecclesia per simplicitatem mentis humilitati obedientiae operam dant ut ea quae sibi a magistris imperantur devota mente ac strenua perficere studeant actione. Hi licet idonei non sint lingua alios docere, tamen operibus doctrinam virtutum proximis ostendunt. Horum typum praeferebat Jacob patriarcha, de quo scriptum est, quod vir simplex habitaret in tabernaculis. Hoc et Nathanael praefigurabat in Evangelio; cui ipse Salvator testimonium perhibuit, dicens: Ecce vir Israelita, in quo dolus non est. Talibus ergo operariis praeerat Chonenias, qui interpretatur aerarius meus, sive nidus meus, aut possessio, quia ille qui humilitati et mansuetudini praecipue studet, Domini imitator factus est, bona exempla aliis forinsecus praebens, ipse intus in anima nidus et possessio Dei efficitur. Unde Dominus per Prophetam ait: Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos? Hinc et ipsa Veritas in Evangelio discipulis ait: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris.

Asabias et fratres ejus, viri fortissimi, mille septingenti, praeerant Israeli trans Jordanem contra Occidentem in cunctis operibus Domini, et in ministerio regis. Israelitae, qui trans Jordanem possessionem acceperunt, hoc in loco possunt significare eos, qui mediocritate sua contenti, summam scientiae ac virtutum profectionem ob turbulentiam istius saeculi mente transcendendo appetere nolunt, ea tamen mandata quae sciunt bona operatione exercere non negligunt. Quos ille scriba significat, qui in Evangelio Dominum interrogavit, dicens: Magister bone, quid faciam boni, ut habeam vitam aeternam? Qui dixit ei: Quid me interrogas de bono? Unus est bonus Deus. Si autem vis vitam ingredi, serva mandata. Dicit illi: Quae? Jesus autem dixit: Non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, non falsum testimonium dices, honora patrem et matrem, et diliges proximum tuum sicut te ipsum. Dicit illi adolescens: Omnia haec custodivi; quid adhuc mihi deest? Ait illi Jesus: Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me. Cum audisset autem adolescens verbum, abiit tristis. Erat enim habens multas possessiones; aliud est enim exteriora mandata servare actione, et aliud est, omissis exterioribus rebus, totam se intus ad divinam referre contemplationem. Sed quia nemo ipsa exteriora bona opera valet, nisi Dei dono, ideo dicitur istis praepositus esse Asabias. Interpretatur enim Asabias, facienti Domino. Hi recte cum Propheta Domino dicere possunt: Omnia enim opera nostra operatus es in nobis. Hinc et Dominus in Evangelio discipulis ait: Sine me nihil potestis facere.

Hebronitarum autem princeps fuit Jeria secundum familias et cognationes eorum. Hebron enim civitas, ubi regni initium accepit David, eos significare potest qui conversationis initium inchoant, et Domino in sua vita regnum praeparant. Hebronitis enim Jeria, qui interpretatur timens Dominum, princeps constituitur, quia initium sapientiae timor est Domini; intellectus bonus omnibus facientibus eum. Qui enim per timorem a malis actibus se coercet, et bona, quae valet, agere studet, ille timori Domini cohaerens ab eo regitur. Qui etiam Hebron sua interpretatione non inconvenienter exprimit. Interpretatur enim conjugium. At idem si in timore Domini perseveraverit, et semetipsum semper meliorando proficere certaverit, profecto a timore ad amorem perveniet, illum videlicet, qui perfectus foras mittit timorem; et non jam servus, sed filius nuncupatur. Quod autem subjungitur:

Quadragesimo anno regni David recensiti sunt et inventi viri fortissimi in Jazer Galaad, fratresque ejus robustioris aetatis 2, 700, principes familiarum, et caetera, ostendit, quod in novissimo anno regni David ista numeratio facta est, quando ante obitum suum universa ordinavit, et singulos juxta officia sua disposuit, Salomonique filio suo omnia, quae facienda erant designando monstravit, atque ritus imperii quomodo tenendus esset, rationabiliter exposuit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVII. De diversis principibus qui praeerant Israelitis juxta dispositionem David. De his qui praeerant substantiae David, hoc est, in urbibus, in villis, in agris et vineis et olivetis et pecudibus. De consiliariis David, et his qui fuerunt cum filiis regis.

Filii autem Israel secundum numerum suum, principes familiarum, tribuni, et centuriones, et praefecti, qui ministrabant regi juxta turmas suas, ingredientes et egredientes per singulos menses in anno 24, 000 praeerant singuli, et caetera. De hoc Josephus ita narrat, dicens:« Posthaec autem divisit exercitum in cohortes duodecim cum ducibus suis et centenariis et tribunis. Habebat autem unaquaeque cohors 24, 000 virorum, quos observare praecepit per tricenos dies a prima hora usque ad novissimam Salomonem regem, cum millenariis et centenariis. Constituit autem in diem uniuscujusque cohortis, quem bonum judicavit et justum, et tutores thesaurorum et vicorum et agrorum alios, ac jumentorum.» Denarius ergo numerus apostolicum ordinem aptissime designat, quos Christus Lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, duodecim horis diei in Evangelio comparavit, et lucem hujus mundi nuncupans, lumen fidei in totum orbem spargere praecepit, dicens: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Annum ergo illum, quem( sicut in Evangelio scriptum est) Dominus, in synagoga legens sermones Isaiae prophetae, demonstravit esse acceptabilem Domino, isti menses ordinant; et ad servitium veri Salomonis Ecclesiae populum ordinando distribuit. Propterea in singulis mensibus 24, 000 ad servitium regium deputata sunt. Quod autem mysterii hic numerus teneat, jam superius dictum est, quia in eo legis et Evangelii universa perfectio per figuram inesse manifestatur.

Noluit autem David numerare eos a viginti annis inferius, quia dixerat Dominus ut multiplicaretur Israel quasi stellae coeli. Joab filius Sarviae coeperat numerare, nec complevit, quia super hoc ira irruerat in Israel; et idcirco numerus eorum, qui fuerant recensiti, non est relatus in fastos regis a David. Usus enim erat, si quando numerabantur, a viginti annis et supra numerarentur hi qui poterant ad bella procedere, aut aliquo ministerio fungi. Quia vero David primum per Joab generaliter jussit omnes numerari, et infra viginti annos, et supra viginti annos, idcirco indignationem Dei expertus est, et non sunt allati in factis regis David. Fasti ergo sunt libri annales, in quibus regum et consulum scribuntur actus, a fascibus dicti. Ideo enim numeratio populi quam fecerat Joab, non est inserta in factis regis David, quia, superveniente indignatione Dei, omnis ille numerus conturbatus est, et non fuerunt juxta illum distributi per ministeria, neque ad aliqua officia. Super thesauros autem regis fuit Azmoth filius Adiel. Thesaurus regis nostri scientia est spiritualis et opes virtutum. In his enim delectatur pacificus noster, et ex his honorat sibi devotos ac fideliter obsequentes. His bene praeficitur Azmoth, qui interpretatur fortis morte, quia illi qui constantiam habent mentis, et patientiae fulgent virtute, horum scientia atque doctrina probabilis exstat. Unde per quemdam Sapientem dicitur: Doctrina viri per patientiam dignoscitur. Et item: Melior est, inquit, vir patiens viro forti; et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium. Apteque Azmoth dicitur esse filius Adiuel, qui interpretatur Pater meus Deus, quia quidquid sancti habent de ope virtutum, Dei se dono habere aperte sciunt.

His autem thesauris qui erant in urbibus, et in vicis, et in turribus, praesidebat Jonathan filius Oziae. Thesauros in hoc loco non solum pecuniam, sed et omnes substantias nominat. Typice autem ille veri Salomonis merito officio in urbibus, et vicis, et in turribus praefertur, qui Jonathae nominis dignitatem ac patris ejus Oziae fide atque operibus servat. Interpretatur enim Jonathas Dei donum, et Ozias fortitudo Domini. Qui ergo Dei dono accipit lumen scientiae, ac rectitudinem fidei fortiter servat in bona operatione, Ecclesiarum Dei non incongrue curam atque custodiam accipit.

Operi autem rustico et agricolis qui exercebant terram, praeerat Ezri filius Chelub; vinearumque cultoribus Semeias Romathites. Cellis autem vinariis Zabdias Aphonites. Quis melius agricolae et vinearum cultoris personam gestat, quam ille qui praedicatoris ac doctoris officium in Ecclesia gerit? Quod divinorum librorum paginae manifestis indiciis probant. Unde Dominus per parabolam Evangelii, exstirpatis malis agricolis, vineam suam aliis agricolis se commendasse testatur, qui reddant ei fructum temporibus suis. Et in alia parabola paterfamilias diversis horis operarios conduxit in vineam suam. Vinea enim Domini( Isaia testante) domus Israel est, et viri Juda germen delectabile ejus. Cellae autem vinariae eamdem possunt habere significationem, quia in Evangelio horrea, ubi triticum congregatum, habentur, ubi fructus laboris nostri in futuro servandus recolligitur, et unicuique cultori digna merces laboris sui restituetur. Nec etiam hunc sensum refugit interpretatio nominum ipsorum praepositorum. Nam Ezri interpretatur adjutus a Domino, Semeias audiens Dominum, et Zabdi fluxus vehemens, vel abundans. Qui enim audit Dominum, intendendo in praecepta ejus, quemque ipse misericordia sua adjuvat, ut quae intelligit in opere perficere valeat, ille abundantem bonorum operum fructum congregat in vitam aeternam.

Nam super oliveta et ficeta, quae erant in campestribus, Balanan Gederites; super apothecas autem olei Joas. Oliveta et ficeta, ubi olivae et ficus consistunt, significant coetus sanctorum, qui misericordiae et charitatis oleum in pectore, et mansuetudinis atque humilitatis dulcedinem habent in moralitate. Quae virtutes consistunt in campestribus, quia in propatulo et praesto sunt omnibus, nec personarum acceptionem, sed bonae voluntatis rectitudinem quaerunt. Apothecae autem olei eamdem possunt significationem olei habere, quam cellae vinariae, ubi fructus singularum virtutum recolliguntur, pro quibus operatores eorum in futuro digne remunerabuntur. Unde in Evangelio scriptum est: Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam. Balanan ergo, qui interpretatur habens gratiam, super oliveta et ficeta constituitur, quia, nisi ex Dei dono, nemo habet ubertatem bonorum actuum. Porro Joas, qui interpretatur sperans vel Domini robur, apothecas olei custodit, quia nullus perveniet ad praemium, nisi qui robur mentis spe fida tendit ad coeleste regnum.

Porro armentis quae pascebantur in Saron, praepositus fuit Setrai Saronites. Armentorum nomine possunt Judaicae plebes synagogae designari, quae jugum legis traxere, et lac simplicis doctrinae suis auditoribus praebuere. His praepositus et Setrai, qui interpretatur exauditor meus, vel absconsio mea, hoc est, prophetarum chorum, qui interno auditu, per gratiam Spiritus sancti instructu, abscondita a saeculis mysteria tropico sermone per Evangelium revelanda proferebat.

Et super boves in vallibus, Saphat filius Adil. In boum nomine persona doctorum potest accipi, qui colunt suis doctrinis corda humilium, et evangelico vomere terram Ecclesiae arantes, fructus virtutum germinare faciunt. Quorum magister et princeps Saphat dicitur, qui interpretatur judicavit, et filius est Adil, hoc est, patris gratiae, significans apostolicum ordinem, qui caeteris doctoribus ipsa electione Domini praeficitur. Quibus et judiciaria potestas ab ipso auctore omnium bonorum collata est, ad quos ipsa Veritas in Evangelio ait: Vos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes, judicantes duodecim tribus Israel.

Super camelos vero Ubil Ismahelites, et super asinos Jadaias Meronathites. Per camelos et asinos, quae deformia et immunda sunt animalia, possunt gentiles exprimi: qui quondam fortitudine peccatorum depravati, suae exercuerunt immunditiam libidinis, sed in possessionem ac regnum David nostri venientes acceperunt super se magistros Ubil et Jadaiam, qui spernentes philosophiam humanam et inanem fallaciam mundi, elegerunt simplicitatem Evangelii Christi, non se magnos aestimari volentes, sed humiles et despectos. Quod eorum nomina aperte demonstrant. Nam Ubil interpretatur stultus vel insipiens, et Jadaias dimidium fuit. Unde et Doctor gentium Corinthiis superbe de se sentientibus scribens ait: Videte enim vocationem vestram, fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi, et contemptibilia elegit Deus, et quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret: ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus. Et item: Nemo, inquit, se seducat. Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens. Sapientia enim hujus mundi stultitia est apud Deum. Scriptum est enim: Comprehendam sapientes in astutia eorum. Et iterum: Dominus novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt.

Super oves quoque Jaziz Agareus. Ovium nomine simplices et mansueti intelligi possunt. Qui enim Dominicam sententiam actibus prosequitur, quam Dominus Jesus in Evangelio ad discipulos proferens ait: Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris, hic merito ovis Domini nuncupatur. Sed ovibus Aziz Agareus pastor constituitur, quia ille qui tota mente totaque virtute ad Domini servitium se convertit, et ad futuram vitam tota intentione anhelans, advenam se et peregrinum in hoc mundo agnoscit, ipse recte a Domino auxiliatus, gregis Dominici custodiam digne explebit.

Jonathan autem, patruus David, consiliarius, vir prudens et litteratus, ipse et Jahiel filius Achamoni, hi erant cum filiis regis. Quid per Jonathan, qui interpretatur Domini donum, vel columba dedit, nisi apostoli et prophetae, qui ex priore populo ac patriarcharum stirpe descenderant, figurantur? Hi non solum littera legis, sed spirituali prudentia dono Spiritus sancti plene instructi, secretorum veri David conscii esse meruerunt. Unde ipsa Veritas in Evangelio eisdem apostolis ait: Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat Dominus ejus. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis.

Hinc sociatus in consortium consilii Jahiel filius Achamoni, hoc est, illi praedicatores Evangelii, qui de gentibus ad fidem convenerant. Quod bene ipsa nomina exprimunt: quia Jahiel interpretatur requies Dei, et Achamoni spinarum. Qui ergo fuerant gentilitatis errore et spinetis vitiorum asperrimi, hi per conversionis rectitudinem efficiebantur requies Dei. Unde Dominus per prophetam ait: Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos? Quod autem subjungitur: Hi erant cum filiis regis, ostendit doctores sanctos fidelium custodes, qui sacro baptismate regenerati per Spiritus sancti gratiam Dei esse meruerunt.

Achitophel etiam consiliarius regis. Quid per Achitophel, qui quondam David consiliarius fuit, et postea, cupiditate depravatus, cum Absalon de nece ipsius tractabat, nisi Judas Scarioth, qui de apostolatus culmine in proditionis foveam cecidit, insinuatur? Quod bene vocabulum Achitophel exprimit; interpretatur enim frater meus cadens, sive irruens, seu tractans. Hic enim inter caeteros apostolos familiaritatis locum cum ipso Salvatore habuit; sed postea cum Judaeis avaritia seductus, mortem Domini meditando, perpetuo mortis sibi ruinam ascivit. Unde et Achitophel videns suum consilium infatuatum, in domo propria laqueo vitam finire elegit. Similiter et Judas, Evangelio testante, videns quod Jesus ad mortem damnatus esset, poenitentia ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus, dicens: Peccavi tradens sanguinem justum. At illi dixerunt: Quid ad nos? tu videris. Et projectis argenteis in templo recessit, et abiens laqueo se suspendit. Possunt non incongrue per Achitophel ipsi Judaei intelligi, qui patrum praerogativa aliquando erant charissimi, ac collocutione Dei clarissimi; sed incarnatione ac passione scandalizati, hostes effecti sunt erudelissimi: unde condignam poenam meritis suis recipientes per Romanos principes in domo propria, hoc est, in Jerusalem necati sunt.

Et Chusai Arachites amicus regis. Chusai, qui interpretatur Aethiops, et David in omnibus permansit fidelis, gentium populum significat, qui postquam ad fidem venit, usque in finem fidelis perseveravit. Unde de utroque populo disjunctionem faciens Dominus per Psalmistam ait: Populus, quem non cognovi, servivit mihi: ab auditu auris obedivit mihi. Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveteraverunt et claudicaverunt a semitis suis.

Post Achitophel consiliarius fuit Joiada, filius Banaiae et Abiathar. Quod in locum Achitophel Joiada substituitur, significat quod Juda praevaricante ac decidente de apostolatu, non remansit duodecimus locus vacuus, sed in locum praevaricatoris, Petro caeterisque apostolis ordinantibus, successit cognoscens gratiam Dei Matthias humilis atque fidelis, qui gratiam, quam dono Dei percepit, humiliter servavit. Quod bene ipsa nomina Joiadae et Banaiae sua interpretatione ostendunt. Interpretatur enim Joiada sciens, vel cognoscens, et Banaia aedificator Domini.

Quem enim gratia Dei in apostolatum praeelegit, hunc agnitio sanae fidei in ipsa dignitate servando consolidavit. Quod subjungitur: Et Abiathar, demonstrat historialiter ipsum Abiathar filium Abimelech pontificis sacerdotem esse ad tempus inter consiliarios David; sed quia in electione Adoniae, quem voluit simul cum Joab pro Salomone fieri regem, deviavit, significat eos qui in Ecclesia ordinem suum ac gratiam, quam divino munere perceperunt, propter cupiditatem terrenam non conservant. Hi enim per veri Salomonis sententiam, si in carcere poenitentiae juxta morem Achitophel permanere noluerint, poena plectendi sunt perpetua.

Princeps autem exercitus regis erat Joab. Joab, vir bellicosissimus et in actu militari strenuosissimus, in hoc loco potest significare eos qui perfectioni virtutum studentes, universam nequitiam toto nisu persequuntur. Interpretatur enim Joab inimicus, vel idem pater. Ex quorum persona idem propheta in Psalterio ad Dominum ait: Ad omnia mandata sua dirigebar: omnem viam iniquam odio habui. Hunc locum dignitatis apostoli Christi plene habere creduntur, qui ab ipso Domino in Evangelio audire meruerunt. Estote perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est. Et item: Ecce, inquit, do vobis potestatem super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici. Qui enim in exercitio virtutum sunt perfectissimi, merito caeteris fidelibus in dignitate praestantes apparent gloriosissimi.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVIII. Verba novissima David, quibus commonuit Salomonem filium suum et universum Israel de aedificatione templi, et cultura Dei.

Congregavit ergo David omnes principes Israel, et duces tribuum, et praepositos turmarum, qui ministrabant regi; tribunos quoque et centuriones, qui praeerant substantiae et possessionibus regis; filiosque cum eunuchis, et potentes et robustissimos quosque in exercitu Jerusalem, et caetera. Quaeri potest quomodo hic eunuchi ad tam grande concilium vocati esse dicantur, cum legis auctoritas prohibeat Israelitas abscidi ac aliqua inustione notari, et alienigenae non facile possint ad tam secretum et honestum consilium admitti? Unde dicunt Hebraei in hoc loco illos vocari eunuchos, qui ab omnibus actibus saeculi alieni, orationi tantum et lectioni vacabant, atque uxores non causa libidinis, sed suscipiendae prolis gratia habebant, quos Josephus eorum historicus, juxta nomen ipsorum haeresis, Essenos vocat.

Dedit autem David Salomoni filio suo descriptionem porticus et templi, et cellariorum, et cubiculorum in aditis, et domus propitiationis, necnon et omnium, quae cogitaverat, atriorum et exedrarum per circuitum in thesauros domus Domini, et in thesauros sanctorum, divisionumque sacerdotalium et Leviticarum, in omnia opera domus Domini, et universa vasa ministerii templi Domini, aurum in pondere ad vasa ministerii, argenti quoque pondus pro vasorum ac operum diversitate, et caetera. Quid est quod David Salomoni filio suo descriptionem totius domus Dei, quae ab ipso aedificanda erat, dedit, et sumptus ad hoc universos exhibuit, nisi quod psalmi ipsius David, necnon et dicta seu facta mystica tam ipsius quam caeterorum patrum, qui sub Veteri Testamento fuerunt, figuris atque aenigmatibus praemonstrant universa quae Pacificus noster incarnatus in Ecclesia sua spiritualiter fabricaturus erat? Ibi enim invenitur praedictum quomodo omnes nationes terrae per fidem et baptismatis sacramentum aditum introeundi habuerint in Ecclesiam; qualis ipsius Ecclesiae venerabilissimus status in praesenti vita foret, qualisque perfectio sanctorum ac remuneratio in regno coelesti futura esset; qualiter diversa ministeria ac singulorum profectus fierent, ac qualis remuneratio unicuique pro meritis in futuro reddenda sit, per diversas cellas atque exedras, quia multae mansiones sunt in regno Dei, nec non et per varia diversorum ponderum omina praefigurabantur. Ibi sapientiae splendor in auro, atque praedicationis nitor in argento praefigurabantur, quae Spiritus sanctus unicuique fidelium tribuit, dividens singulis prout vult. Haec ergo cuncta quomodo in sancta Ecclesia ordinata ac constituta sunt, si quis plenius nosse voluerit, legat expositiones diversas sanctorum doctorum, quae de tabernaculi ac templi atque vasorum ejus constructione scripserint, et ibi omnia manifeste explanata inveniet. Quod autem post alia sequitur:

Aurum quoque dedit in mensas propositionis pro diversitate mensarum; similiter argentum in alias mensas argenteas, ad fuscinulas quoque et phialas et thuribula ex auro purissimo, et leunculos aureos, pro qualitate mensurae pondus distribuit, in leunculum et leunculum; similiter et in leones argenteos diversum argenti pondus separavit; altari autem, in quo adoletur incensum, aurum purissimum dedit; et ut ex ipso fieret similitudo quadrigae cherubim extendentium alas, velantium arcam foederis Domini. Igitur neque in Exodo in constructione tabernaculi, sed neque in Regum in aedificatione templi leunculi sive leones uspiam leguntur facti, excepta eaelatura quae in quibusdam operibus templi facta narratur, ut in confectione decem basium ac laterum, ubi leones et boves et cherubim et palmae sculptae atque caelatae memorantur. Sed neque cherubim in similitudinem quadrigae formata, sed tantum quod duo cherubim fuissent fabricata, quae alis suis tegerent arcam, narratur. Nam quia nunc hic de leunculis, similiter et de leonibus, necnon quadriga cherubim mentio fuit facta, quod mysterium nobis innuat quaerendum est. Legitur enim in Ezechiel propheta quod ei in prima visione, quam vidit juxta fluvium Chobar, ostensa sit similitudo quatuor animalium, et hic aspectus eorum: Similitudo hominis in eis; et quatuor facies uni, et quatuor pennae uni et pedes eorum pedes recti et planta pedis eorum quasi planta pedis vituli. Et post pauca: Similitudo, inquit, vultus eorum, facies hominis, et facies leonis a dextris ipsorum quatuor, facies autem bovis a sinistris ipsorum quatuor, et facies aquilae desuper ipsorum quatuor, et caetera. Sic et in alia visione in posterioribus idem propheta narrat dicens: Quatuor facies habebut unum: facies una, facies cherub; et facies secunda, facies hominis; et in tertia facies leonis; et in quarta facies aquilae; et elevata sunt cherubim. Ipsum est animal, quod videram juxta flumen Chobar. Cumque ambularent cherubim, ibant pariter et rotae juxta ea; et cum levarent cherubim alas suas, ut exaltarentur a terra, non residebant rotae, sed ipsae juxta erant. Stantibus illis, stabant, et cum elevatis elevabantur. Spiritus enim vitae erat in eis. Et egressa est gloria Domini a limine templi, et stetit super cherubim; et elevantia cherubim alas suas exaltata sunt a terra coram me; et illis egredientibus rotae quoque subsecutae sunt; et stetit in introitu domus Domini portae Orientalis, et gloria Dei Israel erat super ea. Ipsum est animal quod vidi super Dominum Israel juxta fluvium Chobar. Et intellexi quod cherubim essent. Quatuor vultus uni, et quatuor alae uni, et similitudo manus hominis sub alis eorum, et similitudo vultuum eorum, ipsi vultus quos videram juxta fluvium Chobar.

Igitur quia locus inventus est ubi de quadriga cherubim, quibus praesidebat gloria Dei, narratur, specialem ejus significantiam juxta Patrum dicta edisseramus.

De quatuor ergo animalibus, quorum aspectus erat similitudo hominis, ita duntaxat, ut singula haberent quaternas facies et quaternas alas, pedesque rectos, et plantam pedis quasi vestigium pedis vituli, quidam quatuor Evangelia horum animalium putant nominibus signari: Matthaei, quod quasi hominem descripsit: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham. Leonis ad Marcum refertur: Initium Evangelii Jesu Christi filii Dei sicut scriptum est in Isaia propheta: Vox clamantis in deserto, Parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri. Vituli ad Lucae Evangelium, quod a Zachariae incipit sacerdotio. Aquilae ad Joannis exordium, qui ad excelsum evolans ita coepit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.

Alii vero, qui philosophorum stultam sequuntur sapientiam, duo hemisphaeria in duobus templi cherubim, nos et antipodas, quasi supinos et cadentes homines, suspicantur.

Plerique, juxta Platonem, rationale animae, et irascentiam et concupiscentiam ad hominem et leonem ac vitulum referunt, rationem ac cognitionem et mentem et consilium, eamdemque virtutem atque sapientiam in arce cherubim humani ponentes, feritatem vero et iracundiam atque violentiam in leonem, quae consistit in felle: porro libidinem, luxuriam et omnium voluptatum cupidinem in jecore, id est, in vitulo, qui terrae operibus haereat, iramque ponunt, quae supra haec, et extra haec est, quam Graeci vocant Sinesin, quae scintilla conscientiae in Cain quoque pectore, postquam ejectus est de paradiso, non exstinguitur, et victi voluptatibus vel furore, ipsaque interdum rationis decepti similitudine, nos peccare sentimus.

Quam proprie aquilae deputant non se miscentem tribus, sed ita errantia corrigentem; quam in Scripturis interdum vocari legimus Spiritum, qui interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Nemo enim scit ea quae hominis sunt, nisi Spiritus, qui in eo est, quem et Paulus ad Thessalonicenses scribens cum anima et corpore servari integrum deprecatur. Et tamen hanc quoque conscientiam juxta illud quod in Proverbiis scriptum est: Impius cum venerit in profundum peccatorum, contemnit, cernimus praecipitari, ac quosdam et suum locum omittere, qui nec pudorem quidem et verecundiam habent in delictis, et merentur audire: Facies meretricis facta est tibi, nescis erubescere.

Hanc ergo quadrigam in aurigae modum Deus regit, et incompositis currentem gradibus refrenat, docibilemque facit, et suo parere cogit imperio. Quam disputationem partium animae, id est, hominis, qui minor mundus ab istis philosophis appellatur, et nos attingemus. Sunt qui simpliciter in quatuor animalibus juxta Hippocratis sententiam quatuor arbitrantur elementa monstrari, de quibus constant omnia: ignem, aerem, aquam terramque.

Quatuor ergo rotas de terrenis ad sublimia consurgentes singulis et quadriformibus vinctas animalibus et eorumdem elementorum commixtione aestimant: et temporum circulum, qui ternis conficitur mensibus, annumque vertentem, qui ab eo quod semper vertatur, et in se redeat, nomen acceperit, de quibus pulchre uno versiculo dictum est: Ver, aestas, autumnus, hiems, et mensis, et annus. quodque dicitur, erat in rota. annum in annos significari putant. De quo alius poeta: Atque in se sua per vestigia volvitur annus.

Firmamenti similitudine, quae crystallo comparatur, coelum hoc, quod suspicimus, intelligi volunt, sub quo volvuntur et transeunt quatuor animantia, thronumque coloris sapphyri, et sedentem desuper hominem sub humana similitudine, imperium cuncta regentis omniaque habentis sub pedibus suis omnipotentiae Dei describi autumant, dicique ad extremum hic visionem similitudinis gloriae Domini, per quam, quasi per picturam quamdam et imaginem, Providentiam demonstrari.

Quodque pedes animantium recti esse dicantur, et planta pedis vituli, seu rotunda terrenaque, ad coelestia subvolare, et omnibus angulis amputatis rotunditatem sequi, quae omnium figurarum pulcherrima est; scintillas rutilantes cuncta plena luminis indicare, et manus hominis sub pennis tam ipsius hominis quam leonis et vituli et aquilae, ut ratio cuncta sustentet ac de humilitate terrena ad coelestia sublevet. Haec ergo ad Evangelia et ad cuncta quae supra posuimus referri possunt. Posset etiam juxta anagogen, sicut quatuor animalia quatuor Evangelia et quatuor evangelistas significant, sic sub eorum specie simul perfectos annos significari.

Omnis etenim electus atque in via Domini perfectus, et homo, et vitulus, et leo simul et aquila est: homo enim rationale est animal, vitulus in sacrificio mactari solet, leo vero fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum, aquila ad sublimia evolat, et in reverberatos solis radios oculos intendit.

Omnis itaque qui in ratione perfectus est, homo est, et quando semetipsum ab hujusmodi voluptatibus mortificat, vitulus est. Quia vero ipsa sua spontanea mortificatione contra adversa omnia fortitudinem securitatis habet, leo est. Unde scriptum est: Justus autem, quasi leo confidens absque terrore erit.

Quia vero sublimiter contemplatur ea quae coelestia atque aeterna sunt, aquila est. Igitur quoniam justus quisque per rationem homo, per sacrificium mortificationis suae vitulus, per fortitudinem securitatis leo, per contemplationem vero efficitur aquila, recte per haec et caetera animalia signari unusquisque perfectus potest. Quod idcirco dicimus, ut ea quae de quatuor animalibus dicta sunt, pertinere quoque ad perfectorum singulos demonstremus.

Quod autem dicitur gloria Domini sive majestas quae steterat in templi limine, stetisse super cherubim, quae elevantia alas suas, propheta cernente, exaltata sunt, rotis pariter sequentibus, et stetisse in introitu domus Domini Orientalis, ostendit quod paulatim protectio Dei requirit Israel. Primum fuit in templo, deinde stetit in atrio templi, sive limine. Qua recedente de templo, nubes et caligo implevit templi penetralia. Rursumque ipsa gloria sedit super cherubim, et illis stantibus, avolantibus et ad exteriora abeuntibus, secutae sunt rotae, et gloria stetit in porta domus Domini Orientalis. Quod cum propheta vidisset: Ipsum est, inquit, quod vidi subter Dominum Israel, juxta fluvium Chobar, et intellexi, quod cherubim essent.

Quid enim novi viderat, quod intelligeret esse cherubim, quae prius non intellexerat. Cherubim, in lingua nostra scientiae multitudo, est notitia sacramentorum Dei, et thronus ejus ac requies. Unde et in Psalmo dicitur: Qui sedes super cherubim, manifestare. Semper enim gloria Domini sedet in scientiae multitudine, et tunc manifestatur, quando cuncta regi providentia demonstrantur; nec fortuito quid fieri, non dicere est quempiam: Dereliquit Dominus terram, et Dominus non vidit. Unde et intuitus cherubim et appetitus eorum, est oblivisci praeteritorum, et in futura se extendere. Ecce, juxta id quod promisimus, quomodo cherubim quadriga Dei sint ex sanctorum Patrum sententiis ostendimus. Si cui haec expositio non placet, quaerat aliam, si forte alicubi invenerit meliorem atque congruentiorem.

Omnia, inquit, venerunt scripta manu Domini ad me, ut intelligerem universa opera exemplaris. Tradunt Hebraei exemplar templi et vasorum Moysi in monte monstrati ad Jesum pervenisse, deinde ad judices, et ad Heli, et ad Samuel, et David, ad extremum ad Salomonem. Unde nunc ait manu ad se Domini pervenisse. Aliter manus Domini ipse est Filius Dei, per cujus donum ipse David et omnes cuncti perceperunt quidquid de sanctae Ecclesiae structura rite agnoscere rationabiliter proferre valebant.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIX. De benedictione David, qua benedixit Dominum cum omni Israel, immolans victimas Domino, et offerens holocausta: ubi unxerunt Salomonem, filium David, secundo in principem Domino, et Sadoc in pontificem. De eo quod Salomon sedit super solium David, et paruit illi omnis Israel, cui dedit Deus gloriam regni, qualem nullus habuit ante eum rex in Israel.

Polliciti sunt itaque principes familiarum, et proceres Israel tribuum, tribuni quoque et centuriones et principes possessionum regis, dederuntque in opera domus Domini auri talenta quinque millia, et solidos decem millia, argenti talenta decem millia, et aeris talenta decem et octo millia, ferri quoque centum millia talentorum; et apud quemcunque inventi sunt lapides, dederunt in thesaurum domus Domini per manum Jahiel Gersonitis, et reliqua. Quid est, quod David offerente impensas copiosissimas ad aedificationem domus Dei, principes quoque familiarum, proceres et tribuni, et caeterae dignitates, de facultatibus suis in idem opus expenderunt dona diversa: nisi quod unusquisque, qui sibimetipsi et eis qui secum sunt bene principari et rite praeesse didicerit, praeveniente se gratia Dei, quantum ex se ad lucrandum proximos, et opus Dei agendum, per studium bonum ac devotam humilitatem obsequi debet, ut ipse pro viribus in splendore sapientiae, in verborum nitore, in praedicationis sonoritate, in firmitate fidei, et gemmis diversarum virtutum donum Dei, hoc est, sanctam Ecclesiam aedificare nitatur? Quia juxta Pauli sententiam unusquisque a Domino mercedem accipiet secundum suum laborem. Si quis aedificat super fundamentum Dei, aurum, argentum, lapides pretiosos, mercedem accipiet, ejus opus permanet. Qui autem fragilia construit opera, hoc est, lignum, fenum, stipulam, igne futuri judicii ea exurente, detrimentum patietur. Postquam vero Scriptura de oratione David refert, adjungit dicens:

Praecepit autem David universae Ecclesiae dicens: Benedicite Domino Deo nostro. Et benedixit omnis Ecclesia Domino Deo patrum suorum, et inclinaverunt se, et adoraverunt Dominum et deinde regem; immolaveruntque victimas Domino, et obtulerunt holocausta die consequenti, tauros mille, et arietes mille, et agnos mille, cum libaminibus suis et universo ritu abundantissime in omnem Israel, et comederunt et biberunt coram Domino in die illo cum grandi laetitia, et unxerunt secundo Salomonem filium David, unxerunt autem eum Domino in principem, et Sadoc in pontificem. Dum David Dominum benediceret, tota Ecclesia ab ipso commonita Dominum benedicebat et adorabat, immolans ei victimas, et offerens holocausta, quia congregatio fidelium scriptis prophetarum admonita, et sanctorum Patrum dictis simul atque exemplis provocata, laudes et hymnos Deo celebrant, immolando ei piae confessionis hostias, et sanctae conversationis cum fructu bonorum operum. Offert holocausta, hoc est, tauros pii laboris, arietes justi regiminis, et agnos verae simplicitatis atque innocentiae, cum libaminibus utique sacrarum orationum. Quod autem per millenarium numerum praedictorum animalium censura describitur, significat fideles Christi ea intentione oblationes Deo deferre, quatenus per ipsius gratiam aeternae vitae perfectam beatitudinem consequi mereantur; hocque ipsorum est gaudium, haec cordis et animae tota intentio, ut hac spe unusquisque semetipsum confirmet, et ob indigentiam famis futurae virtutum se operibus replere studeat. Quod autem subjungitur, quia unxerit secundo Salomonem filium David Domino in principem, et Sadoc in pontificem, significat Dominum Salvatorem in regia simul et pontificali dignitate ab omnibus fidelibus sana fide et pia confessione colere pariter et venerari. Nam quia Salomon pacificus, et Sadoc justus interpretatur, nulli melius quam Redemptori nostro haec nomina conveniunt, qui est Rex et sacerdos noster. Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, justus et justitiam diligens, judex est vivorum et mortuorum. Hunc ergo verum Pacificum primo unxit omnis fidelis in regem et sacerdotem, cum illum in perceptione sacri baptismatis corde credulo confitebatur verum regem esse et sacerdotem, mediatoremque Dei et hominum, unguit et secundo, cum illum pia doctrina et dona operatione coram aliis praedicat atque collaudat. Unde et sponsa in Cantico canticorum ad sponsum ait: Unguentum effusum, nomen tuum, quia cohors fidelium cum valida opinione bonae operationis ac praedicationis longe lateque nomen ipsius ad multorum perducit notitiam. De quo per Paulum dicitur: Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco.

Seditque Salomon super solium Domini in regem pro David patre suo, et cunctis placuit, et paruit illi omnis Israel; sed et universi principes et potentes, et cuncti filii regis David dederunt manum, et subjecti fuerunt Salomoni regi. Omnibus placet veri Salomonis potestas, cum omnes qui sanae mentis sunt ejus subdi delectantur imperio, universi scilicet principes et potentes et cuncti filii regis David, quia nulla potestas nullaque dignitas hujus saeculi istius regis rite spernere valet dominationem, propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctor salutis nostrae. Unde omnes illi tradunt manus et subjecti erunt servientes et facientes voluntatem ejus. Sequitur:

Magnificavit ergo Dominus Salomonem super omnem Israel, et dedit illi gloriam regni, qualem nullus habuit ante eum rex Israel. Quia Pacificus noster magnus est Dominus, et laudabilis nimis, et Rex magnus super omnes deos, nullusque regum ei in toto orbe terrarum adaequari potest: Quia omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant; qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia; cujus regnum regnum est omnium saeculorum, et dominatio ejus in omni generatione et progenie.

Igitur David, filius Isai, regnavit super universum Israel, et dies, quibus regnavit super Israel, fuerunt quadraginta anni: in Hebron regnavit septem annis, et in Jerusalem annis triginta tribus. Et mortuus est in senectute bona, plenus dierum, et divitiis et gloria. De tempore autem, quo regnavit David, superius, ut reor, satis dictum est. Quod autem dicit, in senectute bona plenum dierum, et divitiis, et gloria, mortuum esse, significat, cum copia virtutum et lucis operibus praesentem vitam finiisse, dignum quiete futura et regno coelesti.

Nec enim memini me alicubi legisse quemlibet in bona senectute defunctum, qui vitiosam et peccatricem duxit vitam. Abraham enim centum et septuaginta duorum annorum mortuus est in senectute bona, provectaeque aetatis, et plenus dierum. Isaac consumptus aetate mortuus est, et appositus populo suo, senex, et plenus dierum. Jacob centum quadraginta quatuor annorum defunctus est et appositus ad populum suum. Joseph mortuus est, expletis centum et decem vitae suae annis, et conditus est aromatibus. Moyses centum viginti annorum mortuus est, cujus non caligavit oculus, nec dentes moti sunt, sed perfectus vita et moribus cum caeteris patribus aeternam spectabat requiem. E contrario vero viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos. Infelices autem sunt et inter mortuos spes illorum, qui licet( ut ipsis videbatur) duxerunt in bonis dies suos: verumtamen in puncto ad inferna descendunt, ubi vermis eorum non morietur, nec ignis exstinguetur.