Reader

INCIPIT LIBER QUARTUS.

Solet fessus plerumque viator, unius diei etiamsi valeat confici iter, in alterum transferre[ supple diem], ne sera scilicet adeptio copiam deneget quiescendi lassato. Consuevit et nauta industrius, si quando ventus flando contrarius proprium interdicit, contiguum cujuslibet insulae petere littus, quo scaphis adeptis, ne in syrtim navis incidat, earum, ut quondam Paulus, utatur adjutoriis. Quod et nos exemplum non indecens, propositum unius dici sermonem transferre coegit in alterum, ne lectori videlicet inferret prolixitas fastidium, neve contraria quibusdam dicturis, aliquod, ut assolet, afferret ipsa loquacitatis importunitas periculum: tertia enim hora diei Spiritu sancto afflati, musto etiam summe madidi( Act. II, 13), etiam ipsi dicebantur theologi[ id est apostoli], nedum nos sole occidente quidlibet sobrie judicaremur loqui.

Postquam igitur negotio, quod se simulacrorum sive pastoris et idoli causa ultro obtulit, satisfaciendo, paululum quid, ut videtur, otiose exorbitavimus, siquidem nec congruentia omnimodis quaedam retulimus, et aliquem nos forte laesisse timemus: nunc ad indagandum quid moliri, quid contra te sentire debeat aut valeat episcopus, ut coepimus, properemus. Sed quia paulo verbosius effusi sumus, ipsa in ordinem ut confecta sunt reducamus. Dixi, nisi fallor, episcopos a Deo solo, ut reges, et praestantius multo quam reges, quia et reges ab episcopis instituti, episcopi vero a regibus, 105 etsi eligi vel decerni, non valent tamen ordinari, institutos. Nec dixisse me poenitet, quandoquidem et Ipse testimonium perhibet, qui solus ipse sibi testimonium ferre valet: ipse enim dicit: Ego misi vos metere; et multa hinc testimonia, multa, inquam, sunt et infinita. Vae autem usurpantibus[ scilicet episcopatum] non jussis; permissis non missis: vae his de quibus dicitur: Regnaverunt reges et non ex me, principes exstiterunt et ignoravi. Vae aliunde ascendentibus, et non per ostium intrantibus. Unde eos liberet Pastor bonus, qui cunctivalens solus potest vae in euge convertere, non illic scilicet puniens districte, quos hic concedit mutari benigne. Dixi Ecclesiae filios aut esse clericos et monachos, aut famulos, aut laboratores servos et liberos; aut milites regni; terram Domini commissam tuae rex defensioni: redditus vero aut[ subaudi esse] Sanctum sanctorum Domini et ad jus pertinere sacerdotum, aut esse juris tui, aut incolarum pagi.

Haec vero et ante praelibavi et modo retuli, ut deprehendere si possum, satagam quae dissensio, quod dissidium inter te possit esse et episcopum, cum tu illius defensor, ille tuus esse debeat pastor; ille tibi seminare spiritualia, tu ei ministrare, et utique ex tuo non ex suo, debeas carnalia; sic enim unus eorum et expressius dicit: Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus; ille te benedicere, tu eum debes honorare; postremo vestra etiam temporalia ita a Deo sunt summa aequilibratione divisa, ut nec tu ejus, quia non ejus, sed Domini sunt, debeas invadere; ille tua nec cupere, nisi tantum pro tuae animae salute, illi enim dicitur: Non quaerentes datum sed fructum; tibi autem, cum Deus rogatur, dicitur, et utinam non infructuose, clamatur: Qui dixerunt, haereditate possideamus sanctuarium Dei, Deus meus, pone illos ut rotam, etc.; et: Non alligabis os bovi trituranti.

Vox autem boni episcopi illa debet saepius esse: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit; et: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo; et: Reddite omnibus debita, cui tributum tributum, cui vectigal vectigal; et: Non est potestas nisi a Deo; et: Obedite praepositis vestris et subjacete eis. Et quod quidam pulcherrime, Obedientia, inquit, quae majoribus praebetur, Deo exhibetur; atque caeterorum hujusmodi. Quod si nil aliud contra te sentit, praedicat, et praecipit episcopus, non modo te isto[ f. iste] offendere, sed multo magis, utpote per[ l. pro] te sentiens, debet placare. Sin secus, quod absit, nec praebere patientiam, sed delectat exsequi vindictam; est unde illi facias injuriam, et tibi tam gravem non contrahas 106 noxam. Habent[ subaudit episcopi] conventus inter se generales, synodos universales, canones antiquos, concilia descripta, sanctorum decreta Patrum, sanctiones diversorum pontificum. Nihil est quod possit inter eos contingere, unde proprium inter se non possint judicium invenire. Postremo est sedes universalis, principalis, capitalis, quia ipsis capitibus Ecclesiae insignis, nutrix, mater, judex et magistra omnium. Si quid contra rem actum ab aliquo vel in aliquo est horum; in ea judicari, examinari, vel legali potest sanctione puniri. Hos ergo consule, ad illos rem defer, illis causam committe. Si quid perperam contra te invenitur actum, crede mihi, districte vindicabitur judicio canonum; nam alium esse nullum, qui manus impune, et ipso Deo intacto, possit immittere in aliquo[ l. aliquem] horum; non vales invenire, etiamsi pennis possis volare.

Tu forte contra, siquidem et hoc die audivi dictum a quodam hesterna, non minori insania quam stultitia, quid, inquis, opus judice, quando jam eo utimur censore? nam intantum est diffamatus, ut omnes noverint, quod jure sit damnandus. Totum hoc dicere recte potuisses, si ipsius confessione in concilio canonice discussa percepisses. Sed, o cathedra pestilentiae, qua beatus ille vir rexque Sion mansuetus, qui pro nobis homo est factus, dedignatur sedere! o nefandum et in ipsa radice premendum judicium! o iniqua sententia, et illa[ f. illi] soli saeculo propria, quo pro nobis, solis seditiosi vulgi acclamationibus comprehendebantur sanctorum millia, et farciebantur innocentibus ergastula! o digna, cui ipsa Domini obviet sententia dicentis: Nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium. Et de seipso, sicut audio, inquit, judico; sicut audio, inquit, non sicut audivi. Praeteritis enim calumniatorum accusationibus, subsequente vero accusati responsione, justum valet judex justus et non violentus discernere, ut possit veraciter dicere: Sicut audio judico, id est, sicut lex ipsa decernit, non sicut rumor furentium garrit; sicut praesens ipse fatetur, non prout absentes insidiantur: unde quidam facete satis, Ad puniendum, inquit, properat, cito qui judicat; ad puniendum, inquit, non ad discernendum: Ex verbis enim tuis, inquit, justificaberis, et ex verbis tuis judicaberis, id est, et saeculariter et divine, misericorditer et juste; misericorditer, ut est dictum: Tu prior( dicas) iniquitates tuas, ut justificeris; juste, ut est illud: Ex ore tuo te judico, serve nequam. Et hic enim quasi cautionem quamdam inter te et Deum consideres propositam: juste enim ex ore suo quisque judicatur: misericorditer 107 vero prior iniquitates dicens justificatur. Hinc est quod in scholis hujusmodi nutriendi sponte commissa confitentes, veniam citius merentur, pertinaces diu virgis caeduntur. Dicit autem hujus cautionis Veritas ministra: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis: id est, si justa, justa; si misericordi, misericordi, ubi et sententia sollicite debet illa pensari: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat. Cavenda etiam est Pharisaeorum imitatio, qui observabant, ut caperent Dominum in verbo: unde et humanae satis consideranter leges, advocatis insciis studuerunt providere. Si ergo saecularium quis, non nisi proprio convictus ore, potest damnari, quanto minus ille, cujus judicium in manu solummodo est Dei, debet ad libitum invidorum aliquorum cavillationibus subrigi[ f. subigi]! Qui enim scis, eadem infamia qua intentione, et si scias, qua ex occasione vel causa fuerit orta, quo affectu propalata, zelo charitatis, an zelo livoris?

Et ut ad rem ratiocinando veniamus, subsiste, rogo, paululum, et videamus. Lex et hoc etiam vetus prohibet, viduam et repudiatam sacerdotem accipere. Consecratas vero Deo virgines tanto magis a cujuslibet usu, colloquio vel visu decet fore remotissimas quanto magis sponso castissimo illi et prae filiis hominum pulcherrimo se student servare castissimas, et ipso nec dum actu, sermone, auditu, etiam cogitatu, in quantum homini studiosissime cum Dei adjutorio nitenti possibile est, illibatas. Canones etiam sancti cohabitationem episcopis omnimodam interdicunt mulierum praeter illic exceptarum. Videas quamlibet harum episcopo saepe colloqui, id etiam solitarie aliquoties fieri, et per vulgus diffamari. Volesne eum, ut censes, utpote diffamatum, quasi hoc solo, ut dixisti, sui censorem effectum statim debere deponi? Qui vel quomodo enim scis, utrum secreta quidem tibi, sibi autem et Deo manifesta aliqua, sed tamen pia, id est, lucrandae animae ratione hoc cogatur facere, sicut quidam nec minoris famae anachoretarum quamdam famosissimam legitur convertisse meretricem? Quidam etiam ejusdem nec minus valens propositi, pretio, ut moris erat, illectas quadam in civitate hospitio introducebat pellices; et cum inde diffamaretur in tantum, ut ignibus dari debere acclamaretur; tanta copia conversarum excedens saeculo claruit, ut in illa populis refertissima Alexandria, quae ternis 108 earum millibus eo intrante abundaverat, meretrix nec una eo discedente inveniri valeret.

Quid inquis, et si filii approbent scelus? Ego e diverso, quis hoc, dico, novit, nisi ipse, et Deus? Non legisti: Cum autem dormirent homines, venit inimicus, et superseminavit zizania in medio tritici et abiit: ut intelligas uno seminante verba doctrinae, alium posse subrepere qui inserat semen luxuriae? Dicamus et aliud: Ebriosus, inquiunt canones, episcopus aut desinat aut deponatur. Et saepe videmus multos ejusdem ordinis hujusmodi vitio quasi servientes, cum penitus qua id intentione agant simus ignorantes. Potest enim fieri, ut ebriosis quasi ebriosus quis secundum Apostolum hoc faciat convescendo, ut eos lucri faciat, aut alio aliquo licet occulto, tamen bono affectu id agat. Rectumne ergo censes ob istiusmodi infamiam, absque confessione propria eum deponi debere ad vulgi clamorem? Seditiones autem praedae et bella quam sint gravia, praeter alia ipsa approbant homicidia. Dicente autem Domino: Necesse est, ut veniant scandala; et: Surget gens contra gentem, et regnum adversus regnum; et Job: Nihil in terra sine causa fit: emergente cujuslibet occasione rei, contingat, ut saepe, aliquod in civitate dissidium, aut a regno divortium, fiant nulla homicidiorum[ l. nonnulla homicidia], omnes dicant machinatum id totum fuisse episcopum. Censesne eum, nulla praeeunte canonica examinatione, vel propria confessione, deponendum; aut quod inconvenientius multo, injuriandum ob clamorem, illo solo negante, cunctorum? Quid enim, si erit ab hujusmodi immunis flagitio? Nam tu unde non esse[ supple immunem] conjicis? Quia cum malefactoribus, inquis, inter agendum conversatus, cum ipsis est comprehensus; videlicet non quid senserit, sed ubi fuerit, cogitandum esse judicans; cum econtra Dominum non de opere, sed de intentione noverimus judicare. Quid enim si hoc bona, quia justa, egit intentione? Verbi gratia, veluti Jeremias propheta, qui per charitatem, ut dicit beatus Gregorius, dum cives ab ingressu Aegypti non potuit cohibere, studuit illuc cum eis et ipse descendere. Et revera quem episcoporum legimus, cum Italia a Langobardis invaderetur, relicto grege ad Mauritium transisse? Nunquid jam iste paululum jam dictus[ scilicet S. Gregorius], cum ei idem esset suspectus Mauritius, cum et filium ejus e sacro fonte idem suscepisset sanctus, et quotidie illi idem improperaret 109, quod suo adjutorio, facto et decreto apostolatum primae sedis indeptus fuisset, cum invitus fugisset, et renitens illum[ id est illum apostolatum, seu pontificatum], licet consentiente, sed post poenitente eodem Mauritio, sortitus fuisset, ita agendum decrevit, ut scilicet ob improbitatem civium et incursionem hostium transiens Constantinopolim, relinqueret gregem commissum? Nunquidnam et excellentissimae recordationis pater Augustinus, dum similis urgeret ratio, ita agendum decrevit, aut exemplo monstravit in talibus? Ille autem, qui interrogatus ab hostibus de nomine, respondisse refertur, servum se fore Christi, hosteque consonanter respondente, se flagellum esse Christi, fuitne jure damnandus, quod civitatem illico hostibus aperuit intrantibus? Cunctosne ergo judicas deponendos, qui rebelles regibus cives; et filios esse scientes, non eos ut punirentur prodiderunt, sed e contra missas eis fecerunt, filios eorum baptizaverunt, praedicaverunt, chrismaverunt, poenitentiam indulserunt, reconciliaverunt?

Sed forte ideo tu hoc recte te putas dicere, quia sententiam recolis Domini dicentis: Si offers munus tuum ad altare, etc.; et quia sicut non proficit in vulnere medicamentum, si adhuc ferrum in eo sit; ita non proficit poenitentia, discordante proximo, quanto magis Domino, animum habentis[ subaudi discordem], cum principalis Domini habeatur sententia dicentis: Nisi remiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester remittet vobis peccata vestra. Sed quis ad haec[ subauditur cognoscenda] idoneus, nisi solus ille qui omnia novit Deus? Quomodo enim scis, utrum etsi discordem actum, concordem alicui quis habeat animum? Non legisti: Si fieri potest, cum omnibus hominibus pacem habentes? Non audisti: Quicunque voluerit, amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur? Nescis dictum esse: Qui dixerunt patri, vel matri, non novimus vos, isti custodierunt testamentum tuum? Non recolis dictum Josaphat, dum adjutorium praeberet Achab: Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Deum amicitia jungeris? Et psalmus tibi non occurrit dicens: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos tuos tabescebam; et: Facientes praevaricationes odivi, et totus ille psalmus; et: Laetabitur justus, cum viderit vindictam; et: Iniquos odio habui? Postremo Dominum dicentem si non recolis: Non veni pacem mittere, sed gladium; et in Job de concordia impiorum: Membra carnium ejus cohaerentia sibi; una uni adhaerebit, et nec spiraculum incedit per eas? In tanta ergo diversitate quis nisi solus Deus potest cognoscere, nisi aut verbis, aut quibusdam actuum conjecturis, quis, quid, qua agat intentione; cum etiamsi malam eam omnimodis sciamus esse, nostrum ministerium sit, ut melioretur, vigilanter insistere? Damnandus enimvero Job, cum dicat: Frater, fui draconum, et socius 110 struthionum? Damnandus Loth in scelere Sodomitarum? Damnandi quibus dicit Apostolus: In medio nationis pravae et perversae, in quibus lucetis sicut luminaria in coelo, verbum vitae continentes? Damnandus angelus imo episcopus ille, cui dicitur in Apocalypsi: Scio ubi habitas, ubi sedes est Satanae, et tenes nomen meum, et non negasti fidem meam? Damnandus Noe et filii ejus, quod cum serpentibus fuerint in arca? Damnanda tota generaliter, cui dicitur, Ecclesia: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias?

Si vero negligenda minime navis Ecclesiae in tranquillitate, quanto minus in tempestate? Et si deserendus nequaquam grex lupo dissimulante, quanto minus imminente? Si sani custodiendi, aegri omnino negligendi? Et ubi erit: Non est opus sanis medicus, sed male habentibus? Quis autem filium unquam charum etiam in phrenesim dimisit actum; cum etsi non ligari, utcunque saltem potuerit custodiri? Nam cum et de vilissimis servorum videamus id persaepe fieri personis, dum consulitur, ne periclitentur, sanis; quanto magis si necesse fuerit, de dilectissimis agi congruit filiis? Nempe cum divina suis pastoribus, quos lupina specialiter praesciebat incursione infestandos, pietas consulens concessisset dicens: Si vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in aliam; quid in generali esset necessitate agendum, et suo et mercenarii monstravit exemplo, dicens: Bonus pastor animam suam dat pro ovibus, mercenarius autem fugit? Et alibi: His autem fieri incipientibus, respicite et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra; itemque: Vigilate itaque omni tempore orantes, ut digni habeamini fugere ista omnia quae ventura sunt, et stare ante Filium hominis. Animam ergo dare pro ovibus, cor exhilarare[ f. exhalare], vigilare, et orare, non fugere in communi necessitate praecipimur, cum in speciali id minime prohibeamur.

Desine ergo haec tantum quivis, et si excedendo jam dixeris, defendendo augmentare scelus, ne tu potius et a temporali et a sempiterno honore videaris jure deponendus, quia cum in eodem sis honore, non intelligis; et ideo comparandus jumentis potius quam episcopis, pecoribus videris quam pastoribus, dum et teipsum tam vilipendis, et tam impie contraire legibus niteris, pro te quoque, si tamen illud esses quod vocaris, piissime promulgatis. Nam et quod gigantomachiam, et theomachiam, vel potius idolomachiam illam tuam ista adhuc in re mihi opposuisti, nequaquam et hoc vitium promisisti[ l. permisisti] celari, nempe, dum magis philopompi, quam veri philosophi, licet habitum praetendas, morem secteris, gigantomachiam saepius quam psychomachiam non modo relegens, sed et recolens, magis te idolorum cultorem quam Christi demonstras pontificem; imo idolum te esse insinuas, dum tam meticulose, ne a gigantibus, imo 111 ab eo, qui exsultavit ut gigas ad currendam viam, persecutus consequaris, comprehendaris, dejiciaris, frivolis vaniloquiorum ambagibus, quasi post arborem a calore ejus, cum non possis, absconsus, ab eo scilicet corrigendus inveniaris foliorum[ l. foliis] ficus campestris tectus, non agni veri innocentia vestitus, tinctis fucatus Indiae coloribus, non nive in Selmon dealbatus, te munire conaris; nec pennas columbae, id est, virtutem simplicitatis velis assumere, quibus evoles ut requiescas, sed milvi, quibus extollaris ut vanescas; nec deargentatas, ut sint posteriora tui in specie auri, sed verso in scoriam argento, aurum potius Aethiopiae, quod non aequatur sapientiae, quam illud Ophir optimum ambis, quod verus noster pacificus qui fecit utraque unum( Ephes. II, 14), navibus comparatis praecepit sibi afferri, quibus laquearia vel vasa exornet sui templi, corda videlicet illorum, in quibus ipse habitare, et thesaurum desiderabilem dignatur recondere. Stultam quoque mundi sapientiam, quam confundit infirmus et despectus, speciosus prae filiis hominum noster, magis amplectens, quam aeternam illam veramque sapientiam, fatuitatem a tuis illis doctoribus quos laudas, quos effers, quos magnificas, aestimatam; mutuata ab Aegyptiis vasa non in tabernaculi utensilibus Domini, sed in ornamentis ejusdem congeris Aegypti, lanam et linum Domini cum ipsis[ subaudi vasibus] servire cogens reginae coeli, hoc est terrenae altitudini; dum dolo devictum a Mario Jugurtham, quam ligno subactam a Christo saeculi pompam; captum Siphacem, quam dejectum a Michaele draconem, triumphantemque nostro in praelio, cui non ex equo, sed ascendere debueras ex adverso, introducis: Scipionem, Pompeium, et Dejotarum, Catonemque facundissimum potius quam Petrum, et Paulum, Joannemque recolens Domini dilectissimum; Bella per Emathios, quam concilia a doctoribus celebrata Christianis, imo bellatoribus invictissimis per amoenissimos depicta sanctae Scripturae saepius relegens campos; jusque datum sceleri, quam regulam statutam pie vivendi:

quod Statius; quam virtus in infirmitate perficitur, quod dicit Apostolus. Et ideo percutiendum te a monte sine manibus verere, dum in illum non times offendere, suspicans, imo docens montes coagulatos montem esse Dei uberem, id est, divisionibus gratiarum quos vult et prout vult fecundantem, quod tu audes dicere fieri ab homine, licet aliquoties et partim per hominem[ subaudi fiat]; et ideo quia de terra es, dum coelestibus penitus abdicatis de terra solummodo loqueris, time ne a dracone illo antiquo devoreris, dum cibus ejus esse ambis. Sic enim illi promisit, 112 qui mentiri nescit: Terram, inquit, id est terrenos, comedes cunctis diebus vitae tuae. Meminisse autem debueras, quando haec astute, ut tibi videbatur, proferebas, Cariath Sepner, id est, civitatem litterarum, a Josue, qui vivificat in spiritu quos littera occidit, jam esse destructam, jamque regnum Dei non in sermone consistere, sed in virtute; jam manu fortem nostrum, David scilicet alterum, cui juravit Dominus, et non poenitebit eum; Tu es sacerdos, inquiens, in aeternum, percussisse vallem Salinarum, id est, loquacitatem superbe sapientium, ideo expressam vallis vocabulo, quia omnis, qui se exaltat humiliabitur, non quia convalles abundabunt frumento, id est, quia qui se humiliat exaltabitur, ab eo scilicet qui emittit fontes in convallibus, ut inter medium montium pertranseant aquae( Psal. CIII, 10), non utique illae, quae quondam super montes steterunt Ecclesiarum, id est, tumore eos ad tempus cooperuerunt persecutionum. Jam Deo gratias, ab increpatione Dei, licet tu eas revocare in tui ipsius praejudicio contendas, fugerunt, ascenderunt et descenderunt in locum, quem eis fundavit, id est, perpetualiter locavit Dominus, ut non committantur rursus, licet velint operire terram; quia etsi adhuc in aliquibus laborat regnum Dei, et adversarii sint multi; tamen in maxima jam parte saeculi ostium magnum et evidens aperitur apostolico sermoni, non utique, ut et hoc dicam, inter istos cataclysmi montes, illos quibus Ecclesia potetur, lavetur, mundetur, ut tu docere altum sapiens cupis, suos Dominus emittit fontes; sed inter eos quos rigat de superioribus, his videlicet, in quorum vertice ipse est praeparatus, qui et de monte lapis est abscisus sine manibus, id est, sine operatione virili ex semine David secundum carnem natus Christus. Non, inquam, mundatur Ecclesia aquis Aegypti, quae ruunt cum praecipitio:( supple sed) aquis Siloe, quae vadunt cum silentio. Nam etsi Abana, et Pharphar fluvii Damasci meliores omnibus aquis Israel judicio aestimabantur Naaman Syri; tamen nonnisi in Jordane nostro septies, non sine mysterio, lavatus a lepra potuit mundari. Illa[ id est Ecclesia] etiam, quae,[ hic deest aliquod verbum, ex gr. invehitur.]..... in medicos, id est, falsos theologos, quos et tu adhuc sectaris, dum propositiones et assumptiones in causa Ecclesiae introducis Tullii Ciceronis, a nullo horum potuit curari, quamvis multa potuerit perpeti. Nam et catapharsim et apophasim tuum hac in parte tantum decidemus, ut in uno salubrius ac prudentius fore doceamus responderi secundum Apostolum, quia si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est; in altero autem non solum in eorum numero 113 currere magnopere vitemus, qui firmaverunt sibi sermones, sermones malignos; sed etiam salva catholica fide et reclinata fovea, hoc est officii nostri jactura, malimus alienis sermonibus humiliter cedere, quam pertinaciter contentionibus deservire.

Et haec quidem omnia ad id conjectandum, ut si talis etiam, quod absit, aliquis, ut tu dicis, inveniatur episcoporum, non posse convincatur judicari nisi a semet, ab ullo hominum, excepta duntaxat auctoritate canonum. A semet autem pura inter se et Deum aut quemlibet sibi elegerit fidelem patronum confessione judicatur, ut non a Deo districte judicetur; sed prior iniquitates suas adversum se confitens, vocemque accusatori praeripiens justificetur. Canonica vero judicatur auctoritate, si examinatus legitime, crimen suum in concilio proprio publicaverit ore. A Domino vero multis modis judicatur, dum secundum Psalmistam, aut infirmitate, aut damnis, aut inimicorum infestationibus, aut aliis quibuscunque afflictionum generibus, non quidem jubente, sed permittente Deo, in ejus afflictione vindicatur, ut aut corripiatur in praesenti saeculo, ne cum mundo damnetur in futuro; aut ut ferrum ejus mentis ad subtilitatem perveniat acuminis, alienae erasum lima pravitatis, quo et ipse resecare in aliis male pullulantia valeat cordis.

At totum ita se habere non Catonicis, sed Dominicis approbemus eloquiis. A nullo hominum episcopos judicandos, et Apostolus perhibet dicens de eis, dum de se: Qui autem judicat me, Dominus est; et: Spiritualis dijudicat omnia, ipse autem a nemine judicatur; et Dominus sal infatuatum nec in sterquilinio asserens ponendum. A semet, ut idem Apostolus dicit: Si nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur; et illud de Moyse: Posuit et labrum aeneum, in quo lavarentur Aaron et filii ejus, cum ingrederentur in sancta, quae fecerat de speculis mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi. A Domino, ut et illud: Visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum. Non autem hoc dicit ab eo, qui pedes discipulorum lavisse legitur in Evangelio. Canonica vero auctoritate quomodo judicetur, monstrat satis evidenter qui dicit: Sicut audio, judico, et: Ex ore tuo te judico. Et Apostolus, ut etiam hoc in praesenti observandum intelligas, in quantum Dominum adesse consideras, dum aliquo manifesto suae praesentiae judicio, aut invitum et coactum, perspicuam tamen veritatem promentem ac sponte confitentem, aut aliquo justo et legali judicio deprehensum revelat in publico, Nolite, inquit, ante tempus judicare, donec veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum. Mundeburdem autem vulgo quoddam genus regalis vocant tuitionis, quod qui habuerit, speciali quodam privilegio ita regia tuetur auctoritate plerumque, ut nec vi, nec judicio aliquid, etiam in culpa deprehensus, ab aliquo patiatur, antequam in 114 praesentia ejusdem majestatis audiatur. Si autem mortalis ita timetur potestas, si litteris sententia prolata hodie quidem subsistentibus, cras vero aut igne, aut aqua, aut vetustate deletis, nullum robur obtinentibus, ita custoditur; qua reverentia, quo timore illius debent servari edicta, cujus, coelo et terra transeuntibus, non transeunt verba? Quem vero apertiorem requiris Mundeburdem ad defendendum specialiter principes vel ministros, quos ille Rex regum potentissimus[ supple posuit] in Ecclesia, quam nolite tangere christos meos? Wiffam etiam quoddam vocant signum, quod qui regali habuerit dono, et alicujus invasu alicui subjacuerit damno, vindice defenditur gladio. Quod autem terribilius inveniri potest signum quam pontificale pedalum? Perspicaciorem quam desideras wiffam, quam eam quam capite gestant coronam? Stola vero, planeta, dalmatica, cingulum, caligae et sandalia quid tibi, etiamsi nil intus aliud intelligere valeres, nisi manifestissima divinae tuitionis pariter et venerationis, dum contra caeterorum consuetudinem eos his uti cernis, tibi produnt insignia? quae etiam tibi ne tuo judicio obvenerint, non nihil timeo, dum tam vilipendi a te considero, ut magis praedari et occidi, quam his optes defendi.

His contra tam perversissimum et inconvenientissimum etiam laicis judicium breviter praelectis, non te quem supra rogo consideres, cum[ subauditur episcopi] inter se quoque propria, si aliquid excesserint, habeant judicia. Vidistine unquam militem aut plebeium, qui ausus fuerit reprehendere, nedum judicare judicem palatinum? Denique satisfactum tibi jam esse poterat, judices eos[ id est episcopos] esse omnium, non solum hominum, sed et angelorum, apostatarum utique. Sed ad inculcandum, ne volubilitate excedat animum diversarum curarum, iterum arbitror replicandum, aliquid etiam, quod forsan adhuc aut ignoras aut dissimulas, adjiciendum. Noveris itaque quatuor futuros ordines in judicio; unum qui judicet cum Deo, alium qui per judicium liberetur a Deo, tertium qui per judicium damnetur, quartum qui jam judicatus ad nil aliud, ut credimus, aderit, nisi ut ipsa amplius piorum felicitate crucietur, ut in psalmo legitur: Peccator videbit, et irascetur, et quod prae angustia spiritus sunt dicturi. Et ut hoc evidentissimis pandam exemplis, audi Dominum promittentem: Sedebitis, inquit, super sedes duodecim, id est in soliis apostolorum, non quidem solummodo duodecim illorum, sed et omnium ejusdem officii justorum. Et ne novum hoc et forsan a nobis aestimes conjectatum, audi ex his unum, sed jam tertium decimum, quia post Matthiam, e coelo vocatum: Nescitis, ait, quoniam angelos judicabimus? Frustra autem de sede hujus ordinis dubitas, cum apostolos eos, quantum et id agunt, esse scias, si tamen et idem te non fallit vocabulum, quia Graecum; et Psalmista concinat: Principes, inquiens, populorum congregati sunt 115 cum Deo Abraham. Congregati vero quid agant, exsultantes scilicet in gloria, laetantes in cubilibus suis, dicit in alio idem psalmo: Gladii ancipites in manibus eorum ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis; ad alligandos reges eorum in compedibus et nobiles eorum in manicis ferreis, ut faciant in eis judicium conscriptum. Gladius si quis sit non intelligis, cum manus opera, quibus e judicio vindicta et increpatione victuri liberarentur, morituri damnarentur, dederunt; advertere possis, ut ait unus eorum jam gladium tenens, etsi non aperte vibrans. Aliis, inquiens, sumus odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam; et Simeon praeter alterum scilicet sensum de Domino: Et ecce positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum; et Dominus ipse: Est qui accusat vos Moyses; et de apostolis: Ideo, inquit judices vestri erunt; et: Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Jonae; et, Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent. Si vero, ut dixi, quis iste sit non intelligis gladius, interrogatus idem proferat Paulus: Gladium spiritus quod est verbum Dei; et de ultima et praecipua superbia: Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui; et: Est sermo Dei vivus et efficax et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus. Ancipites vero, id est, bis acuti quare sint; praeter istud quod modo est dictum, considera, quod et gehenna, id est duplex poena, illud vocatur judicium conscriptum: Compedes vero et manicae ferreae duritia crudelitatis comparatae, satis in Evangelio habentur dicente: Ligate illis manus et pedes. Judicantur ergo, vindicantibus et increpantibus justis, injusti manibus et ancipitibus, gladiis, quia hic nec opera eorum imitando attendere, sermonem vero non solum spernere, sed etiam multis persecutionibus et mortibus studuerunt insectari. Et quia hic manus et pedes sponte ligatos habuerunt a bono opere, merito invitae illic ligatae in aeterna erunt damnatione. Si pauci sunt, dicis, qui ad hoc erunt quandoque perventuri, dinumerabo, inquit, eos; et forte propter Matthiam duodecim, aut propter Judam undecim, aut propter Paulum erunt tredecim, Super arenam, inquit, multiplicabuntur. Considera quantos judices, et vide si sit leve inter tot unum vel increpare.

Habes ordinem judicum, proferamus et per judicium[ subaudi ordinem] salvandorum: Beatus, inquit, qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus. Da et per judicium damnandorum. Cum incaluerit, inquit beatus Job, solventur de loco suo, utique illo sinistro, perpetuo destinati supplicio. Hos duos ita sermo evangelicus 116 meritis uniuscujusque praemissis dividit, dicens: Ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam. Quartum vero Psalmista praedicente dicendo: Ideo non resurgant impii in judicio: ita et idem excipit sermo: Qui autem non credit jam judicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei.

Operae pretium autem videtur malesanae hic cujusdam obviare sententiae, qui praesentibus quibusdam nec modice, proh dolor! eruditis episcopis ausus est illud quod canitur in Ecclesia improbare, videlicet sanctos omnes cum Christo in aeternum regnaturos fore, asserens nec dicendum nec credendum aliquem praeter Deum in aeternum regnare, sed fatendum sanctos tantummodo cum illo gaudere; quasi et idem non sit cum Deo gaudere quod regnare, regnare quod vivere, vivere quod semper esse. In quo tantum infeliciter convaluit, ut ipsum, pro quo totum[ f. tantum] in praesenti laborat, tantae felicitatis dulcisonum a cantu Ecclesiae se praesente secreverit melos; quod quidem recte faceret, si singularem deitatem, ejus regnatum[ id est principatum], et potentiam, qua cuncta proprio quoque et singulari nutu creata, proprio quoque et singulari regit et gubernat imperio atque moderamine, ita pie venerando intelligeret, ut gratuitae miserationi, quae ex vasis irae vasa facta misericordiae, tanto ditat munere, quo non reges tantummodo esse et vocari, sed insuper Deos esse et dici ineffabili concedat benignitate, impie invidendo contraire timeret. Sed, o caeca caecorum, et dicentis scilicet et conniventium hac duntaxat in parte, et stultissima, si tamen defendatur, stultitia! Dum enim ex se homines Deum conantur metiri, putant et illum, ut se, invidere alieno profectui; quasi et illum, tanta coarctet angustia possessionis et potestatis, tanta autem dilatet magnitudo cupiditatis et ambitionis, ut quod alter assequitur, hoc sibi aestimet minui, cum omnia solus possidens, thesaurarium[ id est thesaurum] ita aequo moderatu contineat suum, ut nec exhauriri valeat nec cumulari; potestas vero ejus nec deficere in aliquo, nec proficere queat omnino, licet omnia ipse pro sui placito naturarumque et causarum consentu et cumulet et exhauriat, quibus vult profectum, quibus vult adhibens defectum, immutabilis in se mutabilia continens, sub se ita illuminanda ex se illuminans, cum sibi nil luminis detrahat, ut et ipsa luce[ f. lux] vocari rite et benignissime concedat: quod et de regibus jam dictis satis ipse intelligere poterat, videlicet ut illum et sciret et confiteretur essentialiter fore Regem regum, sed institutorum, sicut est Lux luminum, sed illuminatorum.

Verum ut ad ipsum erroris auctorem nostrum 117 jam vertamus sermonem, dic mihi, rogo, hoc aut dicens, aut tacendo consentiens, aut quod multo pejus est, astipulando confirmans, apostolicis refragaris testimoniis? Nullo modo, inquis. Quid itaque in tam aperta ejus sententia inesse reris arcanum, ubi dicit: Si compatimur et conregnabimus? Quid cum in Apocalypsim Joannis finitum pro infinito accipiens, legis: Regnabunt cum ipso mille annis? Quid daturum eis, quibus in judicio dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, nisi idem, ut conregnent, regnum? Quem enim regum terrenorum illud, cum praefecturas et praedia vel alia hujusmodi ad partem regni suis distribuant pertinentia, dicere nisi cum conregnaturo aut certe successuro audis filio? Aut vero propter judicatum in sessu duodeno etiam regnantum praedictum nequis intelligere numerum? Cum vero in psalmo audis: Unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis, quos consortes intelligis, nisi conregnantes? In eo vero quod angelum Mariae dixisse legis: Regnabit in domo Jacob in aeternum( Luc. I, 33), quid, quaeso, intelligis? An aestimas divinitati illius, qua coaeternus et consubstantialis Patri ubique sine initio et sine fine regnat, aliquod non ante habitum, et quod praeter ubique esse possit alicubi regnum promissum; et non potius humanitati illius, qua in tempore pro nobis est indutus, a divinitate, quae una illi cum Patre est, attributum, ut scilicet regnet in domo Jacob, id est, in regno Ecclesiae, quod ex eo coepit ex quo natus est ipse, vel ex eo quod tribunal crucis dignatus est nostri causa ascendere, Psalmista( dum clamat) testante fidelibus Christicolis: Dicite in gentibus, Quia Dominus regnavit a ligno, id est a crucis ascensu, futurum[ subaudi quod regnum], sine fine, cum eodem utique Jacob in aeternum, hoc est, capite cum corpore? An tu aliter sentis; et putas etiam temporarie, cum nec possit vivere sine membris aliquid[ f. aliquod] caput posse regnare? Aut forte de ipso dictum esse non recolis: Cum corpore suo quod est Ecclesia? Itemque: Si autem et haeredes; haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi? Et cujus, quaeso, haeredes rei nisi regni? Postremo cum in oratione ab ipso tibi tradita dicis: Adveniat regnum tuum, quid rogo petis? An ut jam maturet regnare, qui nunquam creditur non regnasse? An, quod est verius, ut cum ipso merearis regnare adoptione non genere, munere non proprietate, dono non debito, concessione non parilitate, gratia non essentia, pietate dantis non comparatione aequalitatis? Nempe ex ejusdem 118 de mansionibus, et Apostoli de stellis differentias quasdam facientes possumus veraciter dictis colligere, non solum ipsum, cui essentialiter idem est semper regnare quod vivere, longe incomparabiliter adoptatis praestare regibus, sed etiam inter ipsos regnantes non parvam regnandi distantiam fore. Desine ergo, fili, hanc tuam non quidem sententiam, sed maximam tueri inscitiam, ne illorum in numero inveniaris aliquando, qui Deum dum defendere nituntur, offendunt. Vindica quin potius et tu moribus dignitatem tuam, ne tantam perdas praerogativam. Inaniter enim hoc in oratione rogas, si illud adipisci, dum etiam desperas, non desideras; cum nec patrem illum aliter tuum esse, nisi et inaniter, dicas.

Ad te vero isto relicto reversus, cum quo mihi jam sermo de non parvo est negotio diutius; considera, rogo, dum summus pontifex a nemine nec reprehendendus, quanto minus quilibet eorum flagellandus, carceri mancipandus, fame et siti, frigore et nuditate caeterisque afflictionum generibus tormentandus? Unum etiam precor ut attendas, et ex te ipso perpendas. Si haberes aliquem servum negligentem quidem, quem tamen tanto amore excoleres, ut in aliquo locorum tuorum secunda post te sede, secunda auctoritate, secunda poneres potestate, videlicet ut quidquid tibi agendum, tibi decernendumque committeres, quidquid statuisset firmares, quidquid destituisset destitueres; benedictus ab eo, a te quoque benediceretur, maledictus malediceretur, cui tua jura, tua insignia, thronum, sceptrum, purpuram, ipsam etiam concederes coronam; nomine etiam tuo appellandum decerneres; postremo quoque nil tibi residui nisi ipsam essentiam, regimen, atque gubernationem qua ipsum cum commissis regeres et gubernares, et quod quidquid ageret, decerneret, statueret, definiret, tua, non sua potestate faceret: inter haec aliquid eum ab aliquo conservorum excedente comprehensus, te inconsulto, licet praesente, ab eo injuriaretur, carceri daretur, fame, siti, geluque necaretur, opprobriis et derisionibus et contemptui, quod gestaret, nominis afficeretur: quid ergo, bone rex, pie princeps, in hujusmodi tibi agendum decerneres negotio? Scio, ais, quid agerem; sed non est iste Deo tam charus quam dicis. Quid, inquam, nosti? Nonne vides eum solio, sceptro, corona, purpura, ipsoque nomine satis praeclue insignitum? Ego, inquis, eum insignivi. Tu? qualiter? Potuistine dare quod nec audes 119 contingere? Valuisti concedere quod etiam cogeris adorare? Fuitne unquam in tua potestate, quod tam altius nunc est supra te? Mirabile ergo quod tibi tulisti, alteri tribuisti. Sed desine hoc vel cogitare. Nam si potuisses dare, poteras utique et auferre. Nunc vero cum rebus spoliare, patria pellere, exsulare, carceri tradere, luminibus orbare, excoriare, exmembrare, ad ultimum in tui ipsius praejudicio eum valeas occidere; nomen autem illud, sceptrum illud, coronam cum purpura, illam benedictionem, illam potestatem ligandi te ipsum, etiam a quo ligatus tenetur, solvendique illam, judicium illud, principatum illum, angelicatum illum, apostolicatum illum, pontificatum illum, regnatum illum, pastoralitatem illam, postremo( quod his omnibus est praestantius) unctionem et dealitatem illam non possis tua vi, tuo judicio, tua auctoritate, tua tollere potestate: agnosce multum supra te esse, quod tantum ipso Deo vides propinquare, ut nisi ab ipso auferri, ab ipso valeat tribui, ab ipso in sui consortio mereatur ita insolubillime asciri, ut a nullo se intacto valeat tangi. Nam illa omnia, quae, ipso licet nolente, dum tam terribiliter interdicit, sed tamen permittente, ab homine eis[ id est episcopis] possunt infligi, licet maxima injuria sit Dei, maxima miseria inferentis, inaestimabilis tamen gloria ejusdem est ordinis; quod testantur illi qui ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.

..... graviter contra dantem erexit, dum tam immaniter illum offendit; quid ad te? Quia meum, inquis, turbavit regnum, concitavit praelia, praedas innumeras exercuit. Non puto, inquam; at vero dicamus, fecerit, dicamus tibi morem gerendo pro, libitu tuo. Sed, o utinam! postquam eum captum in tua habuisti potestate, Deo permittente, quanquam nolente( neque enim fas est fautorem eum esse eorum, quae ne fierent interdixit, dici vel credi) recoluisses illum dixisse omnibus, cum praecipue tibi: Quicunque honorificaverit me, honorificabo eum; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles; et illud: Dedit ei Deus locum: at ille abutitur eo in superbiam; et de quibusdam: Averteruntque oculos suos, ut non viderent coelum, neque recordarentur judiciorum justorum Susurrasset quoque tibi Sapientis illud dicentis hujusce proverbium: Bis vincit, qui se in victoria vincit, et iracundum qui vincit, hostem superat maximum. Itemque: In vindicando criminosa est haereditas. Alterius quoque hujusmodi:« Animum vincere, iracundiam cohibere, victoriam temperare, adversarium non modo extollere jacentem, sed etiam amplificare ejus pristinam dignitatem, haec qui facit, non ego eum summis viris comparo, sed simillimum Deo judico.» Ridiculum econtra, juxta 120 eum qui supra, odio nocentis innocentiam perdere. Occurrisset etiam animo factum David, quomodo persequentem se Saul, sibi a Deo traditum inveniens, et a suis ut eum feriret suasus, noluerit; potiusque dixerit: Propitius mihi sit Deus, ne extendam manum in christum Domini. In quo primum notavisses, quod propitium sibi fieri Deum postulaverit, ne faceret quod ipso locum ei dante juste facere poterat. Vae enim ei, qui secundum Psalmistam dimittitur voluntati suae; cum corruptos et abominabiles utique Deo quosdam in studiis suis factos alibi notans Scriptura dicat: Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere; et: Sunt viae quae videntur hominibus rectae, quarum finis usque in profundum inferni demergit; et desiderent quidem plerumque nonnulli, quod malo suo exauditi solent accipere. Unde quidam satis lepide: Nil tam insanum, inquit, quam id desiderare, per quod possis perire. Alius item scilicet facete, quantum ipsa Sapientia docente: Si miserum est, ait, voluisse prava, potuisse miserius est. Job autem: Abundant, inquit, tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ille omnia dederit in manibus eorum. Unde autem praedones, cum Deus dederit, nisi quod, Deo permittente juste, isti ad praedam exarserunt injuste? Unde audacter provocant, nisi ex eo, unde eis Deus locum, aut propter castigationem, aut propter poenam delinquentium dedit, aut certe malo illorum, ut scilicet sibi relicti, nec a medico prohibiti, edant unde necentur: bibant calicem furoris Domini, unde inebriati gravius corruant in aeternum perituri; exaggerent crimina, unde major eis accendatur gehenna, apposita semper iniquitate super iniquitatem eorum, dum scilicet maligna voluntas eorum nequissimum pervenit ad effectum, ut non intrent in justitiam Dei, sed deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur. Paupere et dolente a salute Dei suscepto, ut magnificet eum in laude, et laudet nomen ejus in cantico. Unde ergo, ut dixi, Dei iram provocant, nisi unde Deo quamvis secretissimo consilii sui disposito permittente, locum accipientes, omnia quae ira, cupiditas, vel superbia eorum dictat, agunt, nec permittentis justitiam verentes, nec pietatem pensantes, nec ancipitem Dei gladium metuentes, nec respectum super afflictionem miserorum considerantes, postremo ne vel suimet consideratione aliorum miseriis condolentes, neque prophetici illius improperii reminiscentes, quo sub persona impiae Babylonis talibus Dominus exprobrat, dicens: Iratus sum super populum meum; contaminavi haereditatem meam, et dedi eos in manu tua; non posuisti eis misericordias, et recordata es novissimi tui; terribiliterque post aliquanta concludentis: Veniet, inquiens, super te malum, et nescies 121 ortum ejus; et irruet super te calamitas, quam non poteris expiare. Veniet super te miseria, quam nescis, caeteraque, quibus nescio, utrum, quid terribilius queat inveniri?

Quod si, ut ad David redeamus, more.... usitatissimo respondens[ respondeas], magnae quidem patientiae illud exemplum[ subaudi Davidis] fuisse, sed hodie ista non competere; respondeo quia magis hodie competit talia quam tunc: tunc enim juste licebat ulcisci, modo nec irasci. Hoc, inquis, ideo quia dominus suus fuerat, egit. Tu, inquam, ideo quia pastor tuus, propheta tuus, angelus tuus, judex tuus, Deus tuus fuerat, convenientius fecisses. Verum si altius quid in hujusmodi facto velis rimari, scias David te in isto turbato, ut dicis, regno injuriam tuam significasse; Saul vero unctum quidem, sed justi persecutorem, praepositorum in Ecclesia, sed negligentium ordinem. Saul itaque purgat ventrem, cum quilibet eorum de se malae opinionis elicit fetorem. Dolet David se oram chlamydis ejus abscidisse, quia valde metuendum est cuilibet...... etiamsi sit et ipse unctus ut David, vel in extrema actione reprehendere quemlibet Hebraeorum. Regale autem nostrum esse sacerdotium( I Petr. II, 9), et Petri testimonium, et millia approbant testimoniorum. Quod denique testimonium alio festinans ponere non proposueram, sed quia se ultro obtulit, abjici nullomodo potuit: forsan nec minus alias sui opportunitate valebit.

Verum potest fieri, ut per totum ita se rem non habere, ut dicis, inveniamus, si ventilemus discussius. Videor enim mihi optime intelligere quid desiderares. Lupus enim cum sis ipse, pastorem timidum canemque mutum velles invenire. Et cum Ecclesiae sis publicus praedo, contradictorem inveniri velles nullum. Sed, o importabilis sarcina! et ubi erit: Non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus, digni sunt morte? Ubi quod dicit alibi idem: Quicunque voluerit amicus saeculi hujus esse, inimicus Dei constituitur? Ubi illud Psalmistae: Si videbas furem, currebas cum eo, id est, consentiebas ei? Haec, 122 ut opinor, causa fuit dissidii; haec nota, quod ingeris, criminis; quod videlicet tu res omnes volebas tenere Ecclesiae, eum vero mercenarium tui, non pastorem gregis esse Christi; hocque sibi displicere aliquo resistendi monstravit genere, regem te ipsa etymologia pensus ubi recte ageres, furem ubi sacrilegium perpetrares. Caeterum quidquid factum sit, quidquid perperam contigerit( ita enim sermo est agendus, ceu factum fuerit et contigerit) quod ne fiat et contingat, interdicere labor hic noster contendit: nunquidnam non debuit auctor facti judicio canonum prius legitime examinari, et si legaliter fuisset convictus, ipse suae damnationis testis, judex et censor effectus, non jam damnaretur ut episcopus, sed eo, si ita se lex haberet, deposito, et alio Ecclesiae substituto, et iste poenas, si velles, juste lueret pro commisso, et tam sacratissimum ministerium non violaretur in aliquo, et Ecclesia mater per tam diuturni temporis spatia, tam nimia deperditione suorum filiorum non sustineret praejudicia? Ubi enim, quos uno saltem paschali tempore eadem debuit parere, filii, ipsa vidua, ut ita dicam, sine consortio tanquam viri existente matre? In animo excedit dictum: Quod Deus conjunxit, homo non separet; cum et in primordialis virginitatis commendatione primi hominis prophetiam exponens Apostolus dicat: Sacramentum, inquiens, hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia.

Cui vero( dicamus) imputabitur, quod tanta multitudo, quae pie per gratiam Christi liberata, regna debuerat intrare coelorum, impie derelicta cumulavit infernum? Nam, ut ad ipsum, de quo superius satis prolixus est sermo habitus, modicum quid a proposito digressi redeamus, quorumdam( proh dolor!) relatu cognovimus, quod eodem quo[ subauditur episcopus] absens fuit paschali tempore, cum baptisterium non fuisset( chrisma deficiente qui daret) in eadem ecclesia celebratum; tanta clades in civitate contigit infantium, et hoc solummodo non baptizatorum, quantam nullus meminit unquam priorum: 123 ita ut passim per domos a matribus non quidem sponte suffocati, unum totius civitatis facere possent( si tamen timor[ Vulg. timore, male] Dei eodem ullus esset in loco) lamentum, pro vindicta divinae animadversionis lugentibus aliis, aliis tam temporalem, quam aeternam et natorum et genitricum mortem plangentibus. Quid igitur super hoc( dicamus), judex ille dicturus est, cum venerit terribilis, qui primum venit quaerere et salvum facere quod perierat, mitis nisi se frustra, quantum ad ipsos spectat, venisse frustra illos quaesiisse, nescio quo, ipse viderit( si tamen ita catholice, metaphoricos[ id est metaphorice] scilicet, dici possit)[ subaudi se] abscondente, ne inveniri et salvari possent. Frustra actionarios, qui eos unde colligerent, constituisse; frustra sanguinem suum pro eis dedisse conquerendo clamabit. Esto episcopus deliquerit, quilibet[ id est infantium] eorum quid deliquit? Christus in quo aliquem, ut hoc pateretur, laesit? Ecclesia quid commisit? Quod si peccato delinquentis exsulati imputandum censes, bene consentiamus: tamen nec tu( auctorem autem facti alloquor) Dei judicium evades, imo tanto majus duruit quod senties, quanto de ejus injuria tuam visus es vindicare: cum ille te suo exemplo monet, non solum ut in illum causam non referres, sed ut nec fratri malum pro malo, quin magis bonum pro malo rependeres, ut filius tanti Patris esse merereris; quod quia refutasti, vide cujus filius( cum nonnisi duo patres, sicut nonnisi duae sint generationes) merearis vocari. Forsan autem, ut et hoc aditum[ l. addatur], super eo consultus respondere tibi propheta potuerat Eliseus: Non, inquiens, percuties, neque enim eum coepisti, gladio, aut arcu tuo, ut percutias. Quid autem in illo supplicio quod tu illi juste quidem secundum te, injuste autem et Deo penitus exsecrabili, saeculoque Christiano penitus injusto ordine, quantum ad officium[ subauditur episcopale], intulisti, Deus indulserit; sicut latroni in cruce, et quibusdam aliis legimus contigisse, qui pro criminibus dati suppliciis, Christi gratiam in ipsis meruerunt tormentis: nunquidnam putas et Deum tantum sui regni dispendium relinquere impunitum? Num si quid iste deliquit, tu injuriis 124 emendasti? Quod tu agis cujus judicio committis? Nempe Deus, ut in Job habetur, nil inultum abire patitur. Ipse quoque, etiamsi tu errare velis, et quasi dissimulando abscondi, ut dicit Apostolus, non irridetur. Nunquam vero scelus scelere vindicandum testatur Sapientis proverbium. Perturpe est enim quod objicitur in objiciente cognosci, et scelestum a scelerato damnari. Tantis igitur tamque terribilibus sententiarum tonitruis ipsam judicii tempestatem, quae in turbine veniet, praeeuntibus, non solum experrectus, sed et perterritus, ab afflictione cujuslibet ecclesiastici, licet minimi, licet negligentis, contine quaeso vim, linguam et manus; ne forte Deo per te illos, ut jam alios[ subauditur corrigit] per alios, corrigente eruditi, stent et illi cum aliis in magna constantia adversum te, qui eos angustiasti, tuque cum tuis gemens prae angustia spiritus, seroque poenitens, incipias dicere illis te judicantibus districte: Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum et in similitudinem improperii. Haec tibi quantum ad rem breviter, cum possem infinite, volui demonstrare. Et si ignarus horum in hoc nefandissimum et singularis contra Deum rebellionis facinus incurreres incautius; poenas ego pro tui perditione luerem, quandoquidem alia[ supple crimina] minoris valde periculi pandens, dum istud tacendo recusarem interdicere, viderer sparsisse.

Sed ut ad aliquem horum, quos nunc Boreae divisimus, tetrarchiam satis strenue novi gubernare, haec cuncta referam; otiose me ista praelibasse puto, in quantum te Christianissimum fore conspicio, nec tyrannide imperium, nec potestatem insania commutavisse. Tantos etiam tales et tam maximi numeri sciam[ l. scio] adhuc in Ecclesia doctores haberi, ut si, quod absit,...... impellereris hujusmodi, ab his satis valeres coerceri. Vae enim ipsis, si aut te, Deo posthabito, tantum timeant, cum ejusdem qua illi conditionis, ejusdem sis pulveris, nihilque nisi permissus possis; potestatis autem auctoritate ab eis diu multum supereris: aut in tantum odio habent, cum sis eorum tu ovis, filius, defensor, advocatus, atque patronus, et forsitan( quod adhuc licet ex malo est amplius atque onerosius aliquo eis sacramenti genere confoederatus: cum veracissima illa sit Clementis papae sententia, quia Unicum negligere non minus 125 est quam odisse. Et verissime: Qui enim, ut ait sapientium quidam, succurrere perituro potest, dum non succurrit, occidit. Vae etiam adhuc eis imminet deterius, si cum sint canes ad hoc Domini praepositi ovibus, ut eas latratu a luporum defendant semper incursibus adeo obmutuerint, ut non solum easdem defendere[ supple negligant, vel aliquid simile], sed etiam unum quemlibet suorum, licet debilem et inutilem, omnigenoque aegritudinum genere confectum, nulli etiam usui penitus aptum, tamen eorum consortem, canem quoque et pastorem vocatum, permittant ore pessimi et inauditi generis silentio infelicissime per quemdam ejusdem ordinis obturato, coram suis a quolibet strangulari; cum veracissime sit dictum in causam ejusdem negotii: Mortem languenti, qui cum potuit non abstulit, inflixit. Nam si tanta hodieque, ut jam fecit[ f., fuit], fervesceret rabies, nonne debuerant hac occasione pro fratre, imo pro Christo, suas sponte gladio submittere cervices? Nunc vero cum tam clementissimae quivis nostrum sit lenitatis, tam obedientissimae Deo voluntatis, tamque affabilissimae hominibus benignitatis, ut quibuslibet precantum precibus liberalis, firmum praebere non moretur assensum, magisque ignorantia quam malitia in quempiam proruat lapsum: quod, rogo, excusationis sibi obtendere valeant velum, nisi quod videntur omnino seipsos negligere, dum sibi non prospiciunt: dumque te forsitan proditum iri, quandoquidem sinunt, cupiunt, semetipsos interficiunt? Nempe audeo incunctanter dicere, nec in eo mihi videor errare, quia nullus consilium, consensum, vel adjutorium in hujusmodi labendi crimine tibi valet, vult, aut audet tribuere, nisi qui Deum aut non novit, aut negavit, aut vitae, regni, atque honoris tui, praesentis scilicet et futuri, proditor esse velit, vel etiamsi nescius sit, aut[ aut hic abundat] sacramentum, quod tibi fecit, aut non intelligit aut non recolit, dum illud tam perverse negligit: Intelligite haec, qui obliviscimini Deum, nequando rapiat, et non sit qui eripiat.

Tu vero, bone rex, Christianissime princeps, dum te ab istis similibus prudentissime caveris respectu illius, a quo quotidie prosperis ad vota successibus attolleris, debella post haec hostes, conserva cives. Accipe, si accipis, ab extraneis; da tuis; et ut minaris[ id est emines], et quorum uteris saepius obsequiis, perpende. Etiam nomen in Graeco officiale[ f., officium] tuum, et inter Graecam Latinamque illud interpretando 126 formam agnosce, te populum portare debere; non premere. Esto superbis erectus, humilibus vero submissus, mitis cunctis, affabilis universis, discretus, munificus, moderatus, potentiam propter utilitatem cogitans, propter timorem dissimulans. Audi sapientiam dicentem: Misericordia et veritas custodiunt regem. Itemque: Tolle impietatem de corde regis, et roborabitur clementia thronus ejus. Cui illud quoque vulgare videtur concinere, quia non debet habere potestatem, qui non habet patientiam. Dilige itaque, juxta cujusdam sapientis dictum jure, bonos, et miserescere malis. Res enim, secundum alterius proverbium, optima est, non sceleratos exstirpare, sed scelera. Eleemosynas non solum assidue, ut alii, sed continuatim facito. Dicerem etiam tibi, sed timeo ne succenseas; sed tamen facias necne, non audeo reticere. Vereor enim, quod in Evangelio audivi pridie: Qui me erubuerit et meos sermones, et hunc filius hominis erubescet, cum venerit in gloria sua et Patris et sanctorum angelorum. Quid est, inquis, quod dicere cupis? Vide, aio, unde facias eleemosynas, quibus, cur, qualiter. Unde: hoc est, ne alii tuleris: Qui enim offert sacrificium ex substantia pauperis, sic est quasi qui victimat filium in conspectu patris sui. Nam etsi de mammona iniquitatis juberis amicos facere; non hoc ideo, ut alii auferas inique, quod alii tribuas benigne; sed ut noveris divitias, undecunque fiant[ f. sint] collectae, de iniquitate procedere. Omnis enim, ut ait Hieronymus, dives, aut iniquus, aut iniqui est haeres. Iniquum est enim, ut quod Deus omnibus contulit generaliter, quidam congregent singulariter. Aut iniquus ergo si congregat, aut iniqui haeres, si congregatori succedit. Lucrum autem sine damno alterius fieri non posse et vetus proverbium et quotidianum approbat experimentum. Et ideo mammona iniquitatis divitiae appellantur, quia qui eas colligunt suadente spiritu philargyriae, quae Punice illo vocantur nomine, injuste omnium generalia sibi faciunt specialia; sicut econtra de dispergente et dante pauperibus dicitur, quia justitia ejus manet in saeculum saeculi. Quibus facias? id est, primum tuis, inde universis. Quid enim affert[ f., refert], quod tuum bubulcum nudum dimittis, alterum vestis? Cur facias? id est, primum pro debito; dispensator enim es eorum quae tibi contulit, imo commisit Deus; et ideo multa commisit, ut plurimum eroges; deinde pro statu et pace regni tui: hinc demum 127 pro praeteritis et quotidianis et tuis et tuorum facinoribus; quia multa tui audacia, tui auctoritate, tui obtentu contra rem aguntur a tuis, quae tu etiam nescis. Periculosa enim est, ut ait quidam, domus sarcina, et ipsi Domino vehementer onerosa, si moribus vitiosa sit familia. Unde ille rex potentissimus, fortissimus, justissimus, temperantissimus, prudentissimus, sanctissimus, quem tu quoque debes imitari, clamabat: Delicta quis intelligit? Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo. Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero, et emundabor a delicto maximo. Ecce quantum istud metuebat delictum, quod vocabat maximum. Ut enim ante nos est dictum, quidquid a te procedit, in te recurrit; quidquid etiam a discipulis delinquitur, ad magistrum respicit. Postremo, ne securitate eleemosynarum futura et quotidiana criminosa etiam velis admittere, sed praeterita deleas, praeterita vel futura caveas. Futura autem dico, non quae velim ut veniant, sed quae evenire nisi caveantur poterunt. Quod alterius quam mea, quae nulla est praeter officium, auctoritate tibi suggerere malo; siquidem etiamsi illud digne depromere valerem, non a te libenti animo percipi scirem. Difficile enim, docente Gregorio, esse scio, ut quamvis recta praedicans, qui non amatur, libenter audiatur. Adsit ergo hic augustae recordationis ille Aurelius, aures tui cordis decachordis suis mulcens modulatibus:« Exercete, inquit, vos in misericordia, in eleemosynis, in jejuniis, in orationibus: his enim purgantur quotidiana peccata, quae non possunt nisi subrepere in animam propter fragilitatem humanam. Nolite illa contemnere, quia minora sunt; sed timete quia plura sunt. Attendite, fratres mei, minuta sunt, non sunt magna. Non est bestia quasi leo, ut uno morsu guttur frangat, sed et plerumque et bestiae minutae multae necant. Si projiciatur quisque in loco pulicibus pleno, nunquid non moritur ibi? Non sunt quidem majores, sed infirma est natura humana, quae etiam a minutissimis bestiis interimi potest. Sic et modica peccata: attenditis quia modica sunt, sed cavete quia plura sunt. Quam minutissima sunt grana arenae: si arena amplius in navi mittatur, mergit illam ut pereat. Quam minutae sunt guttae pluviae; nonne flumina implent, et domos dejiciunt? Ergo ista nolite contemnere. Sed dicturi estis: Ecquis potest esse sine istis? Ne hoc dixeritis, quia vere nemo potest. Deus misericors videns nostram fragilitatem, posuit 128 econtra remedia. Quae sunt remedia? eleemosynarum, jejuniorum, orationum. Ipsa sunt tria; ut autem verum dicas in oratione, perfectae implendae sunt eleemosynae. Quae sunt perfectae eleemosynae? ut ex quo tibi abundat, des ei qui non habet, et quod, vel cum te laedit aliquis, ignoscas illi. Sed ne putetis, fratres, quia facienda sint quotidie adulteria, et eleemosynis quotidianis mundanda. Ad ea scelera majora non sufficiunt quotidianae eleemosynae, ut ea mundent. Aliud est ubi mutes vitam, aliud ubi toleres vitam. Illa mutanda sunt, ut si moechus eras, jam non sis; si fornicator eras, noli fornicari; si homicida, noli esse homicida; si ibas ad mathematicum, vel ad caeteras pestes sacrilegas, jam desine. Arbitraberis haec, nisi fieri desinant, quotidianis posse eleemosynis mundari? Illa dico quotidiana peccata, quae aut per linguam facile committuntur, ut est verbum durum, aut cum labitur quis in risum immoderatum, aut in hujusmodi nugas quotidianas. In ipsis etiam concessis peccata sunt. Cum ipsa uxore si exceditur concumbendi modus procreandis liberis debitus, peccatum est. Ad hoc enim ducitur uxor, quod et tabulae indicant, ubi scribitur, liberorum procreandorum causa. Quando tu uti uxore amplius quam necessitas procreandorum liberorum cogit, volueris, jam peccatum est; et ipsa talia peccata quotidianae eleemosynae mundant. In ipsis etiam alimentis, quae utique concessa sunt, si forte excedis modum, et amplius accipis quam necesse est, peccas. Quotidiana sunt ista quae dico: tamen peccata sunt, et non sunt levia; quia vero quotidiana sunt et plurima, timenda est ruina multitudinis. Talia peccata dicimus, fratres, quotidianis mundari eleemosynis.» Item post aliquanta. Quanta donatis histrionibus, quanta donatis venatoribus, quanta donatis turpibus personis, qui vos occidunt? Per ipsas enim exhibitiones voluptatum interficiunt animas vestras; et insanitis quis plus donet. Si insaniretis quis plus servet, non essetis ferendi. Quis plus servet insanire, avaritiae est; quis plus donet insanire, profusionis est. Nec avarum te Deus, nec profusum te vult. Collocare te vult quae habes, non projicere. Certatis quis vincat in pejus, non datis operam quis sit melior: atque utinam non daretis res vestras, et diceretis: Christiani sumus. Ad favorem populi projicitis res vestras, contra jussa tenetis res vestras. Ecce non jubet Christus: rogat Christus, 129 eget Christus. Esurivi, dicit Christus, et non dedistis mihi manducare. Egere voluit propter te, ut haberes ubi seminares terrena quae dedit, et meteres vitam aeternam.» Videtis, fratres mei, Christi misericordiam. Deo gratias, quia pericula mortifera viventes audistis. Nemo vos fallat, odit ista Deus, vindicat ista Deus.

Eia, optime princeps, quis tibi hodie ista dicere auderet? Nempe, si ego dixissem, aut degenerem vel bacularem appellares, aut insanire me diceres: ipsos etiam bromios nequirem ferre tuos; eorum in me convicia nulla caperet mensura. Verum hujuscemodi fuit antiquorum constantissima severitas, quos mira comitabatur sanctitas; dum purissima afflaret veritas, ferventissima accenderet charitas. Cum talibus quoque res agebatur, qui ne irascerentur nil omnino metuebatur; dum illi sibi in talibus consuli omnimodis gratularentur, sicut clementissimae recordationis imperator sub hisdem temporibus egit Theodosius..... ut impleatur quod per prophetam dictum est: Disperdet Dominus caput et caudam incurvantem et refrenantem in die una. Nemo invenitur, sicut nec in docentibus mendacium, ita nec in conventu longaevorum, qui tuum tibi audeat monstrare, saltem aliquo ut Natham David ingenio, periculum; cum non sis, quod Deus omnino avertat, filius Belial, ut nemo tibi possit loqui, neque in eorum, Deo gratias, te sciam currere velle numero, de quibus dicitur quasi de uno: Considera opera Dei, quia nemo possit corrigere quem ille despexerit. Ideoque timendum est, ne ad euge perpetuum comparandum in illo examine, nullius pene istius aevi alloquatur actio Domino dicens: Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar; manifestato illorum peccato; a quorum te Deus separet consortio, qui dixerunt Domino Deo: Recede a nobis, dum praedicatoribus scilicet non obaudierunt ejus appropriare cupientis, et inambulare, et habitare, et cohabitari, ut esset illorum ipse Deus, et ipsi ejus populus desiderantis. E quibus duobus, ut evadas alterum, ut nanciscaris( alium), perexpediamus quod de eleemosyna coepimus, ut ita demum de caeteris ad id pertinentibus te copiosissime instruamus.

Vide qualiter facias, hoc est humiliter, non superbe, ne tibi contingat cum Pharisaeis audire: Amen dico vobis, recepistis mercedem vestram. Quid enim debet quis superbire de eleemosyna, cum etiamsi fieri posset, tamen non sua est, quam largitur, 130 pecunia. Ideo enim justitia vocatur et non misericordia, quia ejus est quae datur pecunia, qui praecipit ut agatur eleemosyna: quam si fideliter erogas, pro justitia coronaris; si avare retines, pro justitia damnaris; si arroganter tribuis, de fraude judicaris. Fraus enim est rem commissam non ad committentis, sed ad proprium libitum, ad proprium redigere, vel dispergere favorem. Quod si[ subaudi eleemosyna] pro peccatis agitur,[ supple et] exinde superbitur; tale est, ac si quis aegrotus substantiam suam in medicos effundat, atque in phrenisim actus, quod aegrotando ad hanc devenerit necessitatem, gaudeat,..... quod necessitas, imo insania est, deputet; cum melius illi esset, ut sanus suas divitias possideret, quam infirmus perderet.

Nec hoc me ideo autumes dicere, quod velim in aliquo nomine opera levigare, quasi astruens meriti nullius esse pro peccatis eleemosynam facere. Non hoc astruo; quin potius pro posse contra venio. Quod enim majus peccatori meritum, quam beatitudo, quae paratur indulgentia peccatorum? Beati enim, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Non perdit itaque substantiam, qui pro peccatis agit eleemosynam; cum, ut juste videri potest, ideo eam[ refert ad substantiam] susceperit, si tamen non malo aliquo, sed eam acquisivit labore vel ingenio; at vero fecerit[ subaudi eleemosynam]; nec tamen et in hoc illius deest misericordia, qui quaerit, et salvum facere quod perierat venit. Adest enim regula talium magnus ille gratia, licet pusillus statura, Zachaeus; adest, inquam, clamans, sed inspiratus: Ecce, inquit, Domine, dimidium bonorum meorum do pauperibus; et si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplum. Sed quis novit, inquis, utrum hoc facto placuerit? Subjecit evangelista dicens: Ait autem Jesus ad eum: Quia hodie salus domui huic facta est, eo quod et ipse filius sit Abrahae, imitatione utique, non genere Sicut enim Abraham Dei praecepto reliquit Chaldaeam, ita iste Dei dilectus abdicavit avaritiam. Non perdit, inquam, substantiam, qui pro peccatis facit eleemosynam; imo ex ipsa acquirit veniam, per Dei gratiam exstinguit sibi gehennam, et praeparat vitam aeternam. Perdit autem substantiam, qui dat propter vanam gloriam: imo acquirit sibi poenam, et Dei iram: poenam propter fraudem; iram, propter superbiam. Fraudem quam? Illam, quam jam diximus, rem commendatam usurpando ut propriam, et ad suae elationis dispergendo libidinem, cum utique hoc facto nil aliud, ut omnem computem summam, sit exinde capturus, quam ventum inanem, hoc est, adulantium favorem; 131 et forte nec ipsum invenit, quem toto annisu quaesivit. Iram autem Dei quam provocat invenit, eumque sibi inimicum acquirit, quem illo opere sibi reconciliare debuit. Deus enim superbis resistit: cum econtra humilibus det gratiam.

Est autem praeter hos quintus eleemosynae modus, cui sextus praestantior multum caeteris, fraterni sit remissio excessus, quem sequitur septimus, cum exhortatione pia alimoniam ignoranti verbi porrigimus; quem videlicet quintum tactis breviter sequentibus, non ex meis proferre, sed ex illius, quem superius introduxi, malo dictis, ne scilicet me mei causa finxisse dicere velis. Ait autem idem hoc sensu, iisdemque verbis:« Omnibus quidem misericordia inopibus jure debetur; sed major quaedam, cum ex divitibus atque nobilibus in ultimum statum atque egestatis necessitatem aliquos aerumna dejicit, miserationis pulsat affectus.» Habes parva, sed prudenti sufficienter dicta, eleemosynae faciendae documenta. Transeamus ad caetera.

Sed urget animum sententia ab infante quidem mihi percepta, sed( ut puto) non primitus pueriliter inventa, cum praeter id quod est sapientissima, sit etiam veracissima. Nam interrogatus, me audiente, quidam puerulus a quodam joculariter, Cujus homo esset rex, continuo nil etiam haesitans respondit: Cujus opera facit. Quod cum pro tempore non parvum stuporem ingessisset mihi, cognovi quodam referente, id proverbium in concionibus celebrari, conversusque ad Deum optavi, ut et id ita, ut mihi, audire contingeret tibi; quatenus illud cum Dominica voce conferens dicente: Nemo potest duobus dominis servire; reminiscens etiam dictum esse: Qui facit peccatum, servus est peccati, et quia a quo quis superatur, ejus et servus est; pessimum non modo Dominum fugeres; sed nobilitatem tuam moribus vindicans, erecta cervice illi resisteres, eique subdi dedignatus, optimi Domini totus esse contenderes, nec alterius homo, quam[ subaudi illius] qui te ut homo esses, imo ut caeteris hominibus praecelleres fecit, esse, ejus opera faciendo certares. Scimus enim prae caeteris tibi sollicitius fore cavendum, ne quando rex Babylonis interfectis filiis, quod timemus, tuis, id est dissipatis, si quos Deo generasti, bonarum cogitationum operumque fetibus, vel certe commissis 132 tua culpa aut exemplo perditis in Reblatha, quae interpretatur multa haec, quae et a Domino lata et spatiosa saeculi hujus vocatur ad perditionem ducens, via; dum contra illum[ subaudi regem Babylonis] brachium pro natis interfectis, poenitens scilicet pro excessis, moribus in melius commutatis, armis justitiae correptis, non erigis, processu impiae dominationis, ipsis etiam luminibus orbatus, in carcerem ab eo trudaris, ut sicuti Samson ille quidem fortissimus, femineis illecebris enervatus, ad molam deputeris, cujus in gyro impii ambulant, terrenae et inexplebilis sollicitudinis, hoc est, visu rationis, quo te tibique commissos debueras praevidere, adempto, carcerem improvidus subeas aeternae perditionis. Solet enim miserrimae animae id saepe contingere, ut dum virtutibus paulatim quotidie deficientibus, humeros mentis ad reparandum in pristinum aut certe meliorem non exerit statum; crescente miseria ad hoc deveniat, ut regnante peccato in mortali ejus corpore, ita ad obediendum ejus subdatur concupiscentiis, ut lumine ipso carens rationis, nec acta recolat, nec agenda videat. Quod ne tibi contingat, illis[ id est concupiscentiis] fortissime repugnando a corde tuo expelle daemonem: jugum Christi suave et onus ejus leve assumens, subjectos provido regimine sub te illi militare non tantum praeceptis quam exemplis facito, ut sine fine regnare mercaris cum ipsis. Et ne, rogo, floccipendas, tametsi a puero prolatum tam salubre, licet permodicum, superius documentum, quandoquidem, ut hodierna monet solemnitas, ipsi Deo testimonium placuisse noveris etiam non loquentium.

Neque etiam, ut jam iter carpamus arreptum, tibi omnia licere putes exsequi, quae voluntas suggerit cordi. Cum audis, quia cor regis in manu Dei, scias tribus ut investigare quivimus modis hoc posse intelligi, quorum prior tibi, alter subjectis, sequens generaliter congruit omnibus, qui et firmius tenendus et sollicitius est servandus. Nam ut de primo dicamus tecum, scias cor tuum in manu esse Dei; et tunc noveris eum illud dirigere, cum quod praecipit, corde percipere, opere studueris implere. Cor autem, non illam, quae sub costis latens ita appellatur, carnis particulam, ex qua rivi prodire noscuntur venarum, dicimus; sed illam vim, qua cogitationes fiunt; quae, ut et majores senserunt, et magnus quoque dixit Pater Augustinus, 133 ideo hoc appellatur nomine, quia sicut motus non cessat, unde sese pulsus diffundit usquequaque venarum in corde, ita non quiescimus aliquid cogitando versare. Ex toto itaque isto corde, hoc est ista vi animae praecipimur Deum diligere: ex ista, denique vocantur excordes, concordes, discordes, vecordes, et socordes. Inde quibusdam dicitur: Reddite, praevaricatores, ad cor, ut intelligant se amentia agi, non corde regi, dum suam volentes statuere, voluntati Dei nil nisi justum et bonum amantis dedignantur se subdere, nec cor ad id Deum vertere, sed adversarium amentiam implere. Secundo hoc ideo dici agnoscas, ne quis tuam plus justo timeat iram, aut ambiat gratiam: Bonum est enim sperare in Domino, quam sperare in principibus; cum etiam maledictus ab alio dicatur propheta, qui spem suam ponit in homine. Itemque per alium: Ego Dominus formans lucem et creans tenebras, faciens pacem et creans malum. Dicendo enim: Cor regis in manu Dei, quocunque voluerit vertet illud, vult omnes monere, te nil posse perficere iratum, nisi quod ipse permiserit; nec concedere placatum, nisi quod ipse voluerit. Quocirca se solum timeri, se solum amari, sibi omnino nil cupit conferri, nedum praeferri: quod una sententiola breviter pulcherrime est ab apostolo comprehensum: Deum timete, regem honorificate. Ac si dicatur: Dominum timete, ministrum honorate. Sed cur mutando verbum levigo dictum? Deum timete, regem honorificate dixit: nec perfunctorie quidem, ut autumo; honoratus enim aliorum redderis obsequiis, qui ex te ejusdem es conditionis. Ut enim potens esse possis, non in te, sed in servientium manibus situm veracissime noveris: unde et quos terres, ipse plus metuis. Metiri autem sese quemquam dicit, ut[ l. quisquam debet, ut] Avienus dicit, propriisque juvari laudibus, nec alterius bona ferre, id est computare sibi. Vide ergo ut et tuis honoretur ille servitiis, cujus honoraris praeceptis; alienisque utens bonis, ingratus largitori ne exstiteris. Nam cum alibi dixisset: Subditi estote omni humanae creaturae; statim intulit; propter Deum; hoc est, honorate creatum propter Creatorem; subdimini facto, non facti, sed factoris amore; sive regi, inquit, quasi praecellenti, subaudi propter Deum: videlicet ut agnoscat, quanta reverentia ipse debet Creatori subjici, cum tanta illi impenditur a creatura conditione consimili. Quid sibi exigit[ l. exigat] jure omnium Dominus, dum tanta exigere videtur communis naturae a confamulis servus? Deum timete, regem honorificate. Timete flagellantem Dominum, honorificate ipsum, per quod[ l. quem] ab eo corrigimini. Metuite patronum, honorate quo sustentamini baculum. Veneramini patrem, nec vilipendatis qui vos erudit auctorem. Pavete ad vocem genitoris, nec spernatis personam tutoris.

Ita enim dicitur: Cor regis in manu Dei; quocunque voluerit vertet illud, sicut: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in 134 mari et in omnibus abyssis; et: In manu ejus omnis finis terrae. Cujus ista allegationis tota est summa, nisi fallor, iste est finis: Quidquid fit, quidquid factum est, quidquid fiet, res sit, corpus sit, actio sit, passio sit, aut disponente et volente, jubente, adjuvante, perficiente eo aut annuente, concedente vel permittente eo agitur, disponitur et perficitur; nilque neque ab homine, neque ab angelo, neque a bestia ulla, aura ulla, elemento ullo, serpenti, verme, ipsa denique musca alicui potest contingere, quod sine ipsius nutu, voluntate, et potestate valeat evenire. Quo etiam illud conficitur quod a sapientibus jam definitum firmissime tenetur: quod tamen( ut ait qui superius satis lepide) non nisi perpurgatae animae possunt conspicere; tanta scilicet Dei providentia justitiaque gubernari omnia, ut nulli, nec ipsa mors inique possit accidere, etiamsi eam iniquus forte videatur inferre. In naturis quoque nullam esse, quae non ab illo sit; in voluntatibus vero nullam bonam esse, cui non prosit; nullam malam, qua bene uti non possit. Bipartito enim( ut et idem beatus et eloquentissimus doctor Augustinus luculentissime dicit) providentiae nutu praeesse universis certissime creditur creaturis, naturis quidem praestans ut sint, voluntatibus vero ut nil absque illius jussu vel permissu possint. Quod utrumque in Job passionibus patet manifestissime, qui frustra et non frustra, et Dominica assertione, etsi apta pronuntiatione, flagella dicitur suscepisse. Nam illi et diabolus omnia abstulerat, et tamen dicebat: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est. Domino autem certum est nil nisi justum placere. Ipse autem adversarius, qui contra Deum singulariter superbit, vires non tribuit suae malignitati, sed Dominicae potestati, cum dicit: Extende manum tuam, et tange cuncta quae possidet. Ipse autem Dominus quid de minutis animantibus dicat audivimus; ait enim: Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro? Quid ergo mirum, si in manu Dei est cor regis, aut alicujus alterius hominis, in cujus manu est et penna minutissimi volatilis? Aut quid in manu ejus non tenetur, qui coelum metitur palmo, et terram continet pugillo? Ne tibi itaque arroganter soli velis tribuere, quod constat omnes creaturas generaliter accepisse, ut cor tuum sit solummodo in manu Dei, extra cujus manum, si aliquid est, perditum sine dubio est: imo audenter dico, quia non est: Nihil enim, dictum est ei, odisti eorum quae fecisti; et Apostolus: Ex quo omnia, per quem omnia. Manum autem, id est potentiam ejus, aliud quid esse praeter ipsum, credere, non solum desipere, sed incomparabiliter est insanire. Sapere enim, posse, velle, vivere, et intelligere idem est ei quod esse.

Ne autem, dum aliquid moliris, injuste Deum dicas ad id cor tuum vertere; scito certissime 135 illum nil mali velle, eumque nullius cor ad aliquod crimen impellere, sed diabolum, sed voluntatem propriam; quod facete, et quo non facetius quis, idem qui paulo superius, est prosecutus in epistola 166, n. 5, ad Hieronymum dicens: Certus sum animam nulla Dei culpa, nulla Dei necessitate vel sua, sed propria voluntate, in peccatum esse collapsam. Ipsum vero, sicut jam multipliciter diximus, occulto suo judicio, nunquam vero injusto, etiam quod non vult, aliquando permittere non denego, quin potius astruo. Quare vero praeter id quod superius exinde dixi, hoc aliquoties contingat, reddit Apostolus causam in Epistola ad Romanos dicens: Quoniam, cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt; et: Propterea tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt[ al., conveniant]. In quo studiose te admoneo, ne intelligas quod Deus aliquem malo tradat. Sed tradidit dicit[ supple id est], tradi permisit, sicut dicit: Ego induravi cor Pharaonis; id est, indurari permisi; et David si Deus, inquit, concitat te, id est concitari laxat[ id est sinit]; et de Semei: Dimittite eum ut maledicat; Dominus enim praecepit, ut malediceret David: praecepit dicens pro sivit; et nos in oratione dicimus quotidie ne nos inducas in tentationem, id est ne induci sinas, caeteraque his similia. Cum igitur aliquid boni facis, Deo ascribe; cum aliquid mali, tibi imputa. Ipse enim consuevit( ut superior quoque se habet sensus) licet nullo nostro merito, sed suo beneficio multa bona facere, non solum per nos, sed etiam de nostris malitiis, sicut nos econtra multa mala de ipsius agimus beneficiis. Hoc itaque ita se habente, nullius aut gratia, Deo relicto, ambiri, aut potestas, etiamsi aliqua sit quae se super regem efferat, debet formidari. Illa vis singulariter amplectenda, illa solummodo est metuenda, quae ad quoslibet usus voluerit, etiam ea quae non diligit sibi servire compellit: in cujus gubernatione omnia non in suo sunt possidere relicta, cujus in laude quidam sapiens orator perorat sapientissime: Nosti enim, Domine, inquiens, bona facere per iniquos, cum converteris ad adjutorium, quod paratum est ad nocendum, potius esse dijudicans laesiones ad utilitatem convertere, quam causas malorum radicitus amputare. Verum si omnia quae hinc occurrunt, vel occurrere, si enucleatim exquirantur, possunt, velim congerere, fateor deficiet septimana, nedum dies sufficiat ipsa.

Ad tertium vero intellectus hujusce sententiae accedentes modum, ipsum quem superius ut hoc expediat proferamus in medium. Itaque exponens dupliciter illum psalmi versiculum, ubi a quibusdam dicitur: Anima mea in manibus meis semper, ab aliquibus vero in manibus tuis; et priorem quidem sensum non respuens, secundum vero sibi eligens( ille quasi cum securitate loquentium, iste vero de sola Dei pietate praesumentium 136 videtur esse) his ait verbis: Scit propheta, ubi animae suae praesidium locet, unde opem speret. In manus Dei constituere vult animam suam, quia cor regis in manu Dei. Quicunque proprium corpus subegerit, nec ejus passionibus turbari animam suam rector sui congrua vivacitate permiserit; is bene regia potestate se cohibens, rex dicitur, quod regere se noverit, ne captivus trahatur in culpam, nec praeceps feratur in vitium. Alius autem tanto lautius, quanto succinctius, inquit: Tu si animo regeris, rex es; si corpore, servus. Item vero alter vir ait: Habere[ f. Habe rex] honorem, dabo tibi magnum imperium, et impera tibi. Hinc etiam est, quod usu locutionis communi ea, quae antiqua et recta est, regia dicitur via; et regia vocatur porta, qua intratur in aulam; regale insinuans fore quidquid recte incedens, viamque et inter ortum aliis recti itineris et beatae mansionis propriis monstrat exemplis. Ut enim et etymologia ipsius innuit nominis, rex a recto derivatum obtinens vocabulum ostendit illi nil nisi rectum, ne scilicet a nomine discordet, agendum. Quid ergo mirum, si regia jure quaelibet recte suum gerens corpus bona dicatur anima, cum regia recte deducens dicatur et via; regia qua non aliunde ascenditur, sed legitime intratur, et janua[ subaudi dicatur]? Nam et illud, quod non parvam male intelligentibus afferre solet jactantiam, de Proverbiorum libro, hoc est, Divinatio in corde regis, in judicio non errabit os ejus, de rege[ id est Deo regum rege] potius intelligendum alia translatio monstrat ita dicendo: Nil falsum dicetur regi, et nil falsum exiet de ore ejus; quia nimirum, ut et Beda exponit, nec ullo mentiente potest falli, nec aliquando mentiri. In ejus quoque regis hilaritate est vita; quia quicunque in illo supremo examine hilarem ejus vultum videre merebuntur, his in aeternum cum illo vivere dabitur, de quibus in expositione superioris quoque sententiae idem taliter ait:« Quare cor regis in manu Dei esse, et non potius omnium hominum perhibet, cum scriptum sit, quia in manu ejus omnes fines terrae, nisi quia regem quemcunque esse dicit, qui vitiorum bella in se vincere et virtutum militia noverit stipari? Sicut enim Dominus multifidis aquarum divisionibus terrarum fines et aeris late simul implet, tegit quoque aquis superiora coelorum; ita cor regis quocunque vult inclinat; quia sicut divisiones gratiarum, juxta voluntatem suam, et angelis et hominibus tribuit, ita corda sanctorum quibuscunque voluerit digna donationibus reddit, neque ullum habet Pelagianista locum, quod absque Dei gratia quis salvus possit fieri.»

Caeterum ut jam sufficiant ista, quanquam modica, magna vero dicentium auctoritate suffulta, pauca tibi adhuc vivendi suggero dogmata, et sic te relicto, pergo ad alia, hoc ante omnia 137 proferens, quia justum est te legibus obtemperare debere. Tecum enim jura tua ab hominibus custodienda scias, si et tu illis reverentiam praebeas. Teneris enim tu, ut dicit Isidorus, tuis legibus, nec ipse damnare, contra haec faciendo, tua debes jura, quae in subjectis constituis. Justa est enim vocis tuae auctoritas, si quod prohibes populis, tibi licere non patiaris. Multos autem, ut ait veridicum proverbium, timere debet, quem multi timent; et, ut verbis jam dictis te alloquar, scias moneo, quia principes saeculi nonnunquam intra Ecclesiam potestatis adeptae culmina tenent, ut per eamdem potestatem disciplinam ecclesiasticam muniant. Caeterum intra Ecclesiam potestates necessariae non essent, nisi ut, quod non praevalet sacerdos efficere per doctrinae sermonem, potestas hoc imperet per disciplinae terrorem. Ecce quae et quare tibi potestas in Ecclesiae sit rebus concessa.

Ne ergo decidat[ f., decidas] a ministerio, priorum tuorum exemplo ecclesias Dei restaura, monasteria releva, opibus dita: erit enim forte tempus, quo et ipsae expendentur pro salute tua. Interroga quis regum anteriorum juste sapienterve incessit? quis voluntatem Dei, amplius ut faceret, quaesivit? Quis jure populum rexit? quis ecclesias construxit, monasteria fundavit, xenodochia statuit? et illum amplectere, illum sequere, illum imitare. Cave, ne unquam aliquis existat, qui possit suadere, ut aliquid ex his aut ad tuos, aut ad tuorum auferas usus. Scito certissime, quia si illi mercedem pro dato, tu poenam habiturus es pro ablato; si illi dando mercati sunt, vitam aeternam, tu auferendo acquiris gehennam. Res enim ecclesiae igneae. Nam nec eleemosynam exinde potes facere, nec manducare, nec bibere, nisi aut Ecclesiae dono, aut tuo sacrilegio. Ipsum autem quid legibus mereatur, non indiges doceri qui et vindex a Deo et a populo constitutus es super hujusmodi. Noveris autem Ecclesiae Dei te advocatum esse institutum, non dominum( non enim matri dominari quis nisi absurde valet); tutorem, non dispensatorem, quem scias esse, Domino docente, pontificem; patronum, non ministrum, quod[ l. quem] eumdem esse ipsum quoque, si legis, potes invenire dixisse in Evangelio Dominum. Verere autem, ne si plusquam perceptum est usurpare velis, poenas pro invasione in judicio luere cogaris. Audi Dominum, ut etiam juxta litteram illud accipias, in Evangelio dixisse: Nolite sanctum dare canibus. Audi eumdem per legem clamasse: Quidquid Domino offertur, sanctum sanctorum est, et ad jus pertinet sacerdotum. Vide ergo sive tu, sive quilibet etiam eorum[ id est sacerdotum] ne quod alendis collatum est pauperibus, sive sacerdotibus pascendis, tribuas canibus.

Inter 138 haec uxorem dilige, concubinarum consortia fuge. Usus quidem prioris aevi iste fuit pro paucitate hominum; sed deficiente necessitate, debet quoque et quod propter necessitatem agitur, cessare; praesertim cum sciamus novum hominem nova praecepta dedisse. Ministros et consiliarios tibi tales elige, qui non tua, sed te probentur diligere; nec tantum morigeros, quantum amicos, id est animae custodes, qui te scilicet corripiant in misericordia et increpent, neque oleo noxiae vel mortiferae adulationis caput, id est mentem tuam, demulceant. Cave etiam delatorum fallaciam: memento illorum fraude multorum jam innocentiam fuisse praescriptam, e quibus ut vel unum periculi causa memorem, scias Joseph carcerem subiisse insontem. Agnoveris, Egesippo teste, nunquam illos defore, si illis credulus volueris esse. Vide ne cum in edictis, epistolis, sive decretis vocari ambias pius, in factis appareas impius; et ut aliquid de saecularibus adhuc audeamus tangere: Erubesce, Sidon: ait enim mare. Animadverte etiam, rogo, quid poeta tibi dicat, inquiens in satyra:

sociorum, inquit, non servorum, non subjectorum: Omnes enim in Christo, secundum Apostolum, unum sumus. Sed studebo jam te relinquere, ne alicujus videar velle mores carpere. Simul etiam vel sero debeo meminisse, me contra flumen non debere natare.

Regina es? praeter alias innumeras, multa etiam quae et tibi jam superius posita competunt documenta, habes quas imiteris, Helenam scilicet Constantini post Mariam Christi, Radegundem reginam pariter et virginem, Clotildem Clodovei, et Placillam Theodosii. Has si volueris imitari, et hic sceptra feliciter regni praesentis, et illic, ubi jam illae praecesserunt, si tamen sequi non dedigneris, felicissime obtinere praemia valebis regni coelestis.