Reader

LIBER PRIMUS.

293 Parvam quidem, sed utilem, ut tibi videtur, a me rem petis, atque instanter exigis, o Philochriste Chuno, amator veritatis, ut videlicet rationes, quoad possum, idoneas Deo donante studeam proferre de quibusdam capitulis regulae beati Benedicti, maximeque de illis de quibus questiones non contemnendas moverunt quidam servorum Dei, viri religiosi, nostrae, id est monachicae professionis. Olim quoque longe antequam percelleret nos aliquis quaestionibus ejusmodi, convenerat nobis sermo de jam dicta regula Patris ejusdem sanctissimi, quod eam vere per mentem ejus disposuisset, et per os ejus locutus fuisset Spiritus sanctus, quo ille plenus fuit, et quod omnino superaedificata esset super fundamentum divinae positionis, fundamentum evangelicae auctoritatis, cui nimirum talis aedificator, sive scriptor apertos suae mentis oculos, dum scriberet, intendit. Primum, eorum quae dicebamus, erat ordo vigiliarum Dominicae noctis, quae psalmorum, lectionum, atque responsoriorum numero duodenario constructae ita concluduntur, ut earum finem laetum valde atque serenum reddat introitus sacerdotis, conventum Ecclesiae quasi repente salutantis, lectionemque legentis sancti Evangelii. Ubi causas reddidi hujusce ordinis, quales potui; tu delectatus illis flagitare coepisti, quatenus dicta vel adhuc dicenda, quasi utiliter scienda mandarem litteris, et tunc quidem remissius, nunc autem attentius insistis, et fere toto praesenti anno renitenti mihi quietem non concedis. Proinde si quem scribendo haec offendero, tibi totum imputet, quiscunque fuerit, sive juste sive non juste offensus ille sit. Novit enim ille, cujus in conspectu sumus nos, cujus in auribus sunt sermones nostri, quia non sine aliquo metu tibi hunc assensum praebui, propter illud quod dixit ipse aliquando quibusdam sapientioribus quam simus nos: Non estis locuti coram me rectum, sicut servus meus Job. Ille namque invisibilis auditor est metuendus, ne forte non totum placeat ei quod loquimur. Item si quis hinc aliquam consolationem acceperit, si quis, ut tu desideras, ex sermonibus nostris in humilitate et simplicitate sua utiliter confortatus fuerit, totum nihilominus tuum cum Deo sit. Si enim caetera quae vel sponte vel rogatus scripsi, mea esse, et mihi imputari debere non concedis, quanto minus istud ad quod me pene per vim impulisti? Nam quia sum homuncio ventris pigri, et cuilibet Epicuro pene consimilis, dicere soles, quod ea quae hactenus scriptitavi, non mihi magis quam asino imputare digneris. Et recte, fateor. Nam quod asina Balaamitica locuta est, et sessorem sui prophetam redarguit, quis eidem asinae et non potius Deo soli, qui et asinam et prophetam fecit, unquam attribuit? Faciam igitur, ut potero, quod vis; verumtamen prius sustine me, ut loquar quodcunque mihi mens suggesserit. Si enim ego te sustineo, toties quasi in angaria me fatigantem, cur non et tu me sustineas, alia prius loqui properantem quae[ quoniam] simul sese ingerunt per occasionem istorum quae mihi tu ingessisti ad scribendum? Quasi de altitudine montis excelsi me nunc advocasti, quia propositum habens scribere de gloria et honore filii hominis, et cum hoc proposito ingressus Evangelium secundum Matthaeum, mente et pene assidua cogitatione illic eram, illo in monte consistebam, ubi sedens et aperiens os suum docebat discipulos suos[ suo] sermone pulcherrimo. Inde me advocasti sermone nondum transacto. Quoniam ergo de illa altitudine in vallem istam, id est ad scribenda haec, in quibus nonnulla est controversia me invitum deduxisti, loquar prius,( necdum istud) ut jam dixi, quocunque mihi mens suggesserit. Quid est illud?

Pauper locutus est, ait Sapientia, et dicunt: Quis est hic? Et si offenderit, subvertent illum. Hoc mihi mens suggerit; nam hoc dictum etiam ad me respicit. Locutus sum enim et quia locutus sum dixerunt: Quis est hic. Quid locutus sim tu scis, et locutiones meas libenter amplecteris, verumtamen et hoc ipsum 294 dicam posthac, nunc dicere praestat, unde, vel apud qualium cogitationes, pauper ego fuerim vel simul. Ex eo pauper ego reputatus sum, apud cogitationes illorum, quod a puerilibus annis monachus et coenobii claustris fui contentus, sive detentus, et non circuivi mare et aridam, sicut divites negotiarores illi quorum apud cogitationes pauper sum, quorum quilibet forte parabolam illam sibi congruere praesumit, quam Dominus dicit: Simile est regnum coelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas, etc. Ierunt enim in longinquum, et apud magistros inclytos peregrinati sunt, et post multas margaritas, quae bonae esse videbantur, margaritas poetarum atque philosophorum, unam vere bonam et vere pretiosam, sanctae ac divinae Scripturae margaritam invenerunt, eamque magno pretio vigilantiae ac sollicitudinis emerunt, et utinam invenerint ad perfectum, et habeant in aeternum! Hoc ego non feci, sed tanquam simplex Jacob cum matre Rebecca domi habitavi. Hinc ego apud cogitationes illorum pauper et contemptibilis, et dixerunt: Quis est hic? Scribit enim et loquitur, loquitur et scribit, qui magistros et praeceptores nostros saltem videre nunquam dignus fuit. Inde etiam pauper ego, quia saltem chartulas, quibus inscriberem, habere vel acquirere vix potui.

Sed vidi sapientiam Dei, vidi quodammodo Verbum incarnatum, Christum filium Dei, totum aureum, totum quasi corpus habentem optimo ex auro formatum, et ex ipso vivas aquas in me cum impetu profluentes, per complures fistulas ex ipso ejus corpore undique proeminentes. Nonne tali schemate pauperem consolabatur, et id quod suum est loquebatur: Ego, inquit eadem Sapientia, diligentes me diligo, et qui mane vigilant ad me, invenient me. Mecum sunt divitiae et gloria, opes superbae et justitia. Melior est fructus meus auro et lapide pretioso, et genimina mea argento electo, ut ditem diligentes me et thesauros eorum repleam. Item: Ego sapientia effudi flumina, ego quasi trames aquae immensae de fluvio. Ego quasi fluvius Dorix, et sicut aquaeductus exivi de paradiso. Dixi: Irrigabo meum hortum plantationum, et inebriabo partus mei fructum, et ecce factus est mihi trames abundans, et fluvius meus propinquavit ad mare, quoniam doctrinam quasi antelucanam illumino omnibus, et enarrabo illam usque in longinquum. Nonne, inquam, secundum verborum hujuscemodi sensum, visus ille mihi loquebatur? Et si non statim sensi quid significaretur, attamen nunc interpretatio fida est, quia statim subsecutus est, et nunc usque perseverat effectus. Et si alii cuilibet hoc ridiculum forte aut infantile videtur, at saltem tibi jucundum esse et venerabile videri debet, per quem fieri coeptum est ex tunc, ut scribere et scribendo refundere volenti vivas aquas de illo charactere aureo in me decurrentes, nummus non deesset, membranula non deficeret, ut dicere possim: Quia sapientia Dei Christus revera, secundum auream visionem illam, dives est, et auri atque argenti satis habet. Fiat mihi secundum illud signum, quod osculum quoque ingessit ore solido, ore, ut jam dictum est, aureo, scilicet, ut non desit mihi secretorum ejus, quae solis debetur amicis, cognitio, utque magis ac magis usu ipso experiar, quia balneis sive cisternis hominum viva fontis Christi fluenta jugiter manantia meliora sunt.

Quomodo illi de paupere isto loquente dixerunt: Quis est hic? Quomodo admirati sunt? Quomodo zelati sunt? Nimirum sicut scriptum est. Licet enim interdum propter aliquam similitudinem maximis conferre minima. Sed exasperaverunt eum, et jurgati sunt, invideruntque illi habentes jacula. Sed item de illo et de quolibet alio simili ejus scriptum est: In tribulatione invocasti me, et liberavi te, exaudivi te, in abscondito tempestatis. Absconditum tempestatis me viderit exauditor omnium Deus, qui scit me idcirco maledicta illorum sustinuisse, et in faciem eis restitisse, ne rursus inducerent haeresim Florini, dicendo et pertinaciter affirmando quod Deus velit malum fieri, quodque malum illud, peccatum illud, per quod mors in hunc mundum introivit invidia diaboli, per voluntatem Dei acciderit. Scis enim, ut arbitror, haereses fuisse duas sibi contrarias, Colitianam atque Florianam. Nam Colitiani a quodam Colito nominati, dixerunt Deum nullum omnino facere malum, contra illud quod scriptum est: Ego Dominus faciens pacem, et creans malum; ubi subintelligendum est, non malum quod est virtuti contrarium, sed malum afflictionis, quod oportet fieri interdum propter castigationem malorum, id est peccatorum, verbi gratia, famem, gladium pestilentiam et malas bestias, quae ipse Dominus apud Ezechielem quatuor judicia sua pessima nuncupat. Floriani a Floriano nominati econtrario dixerunt Deum creasse mala, et ipsa quae virtuti sunt contraria, nimirum contra id quod scriptum est: Et vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Haec erat illa haeresis, quam beatus Hieronymus anathematizans, cum illud in Isaia sano intellectu exposuisset: Faciens pacem, et creans malum, id est bellum, quomodo enim luci contrariae sunt tenebrae, ita paci contrarium est bellum; protinus ait: Unde et confundatur haeresis, quae malorum arbitratur conditorem Deum, cum hic malum non contrarium bono, sed pro afflictione ponatur, et bello, secundum illud quod in Evangelio scriptum est: Sufficit diei malitia sua. Magistri magni ac praeceptores nominati, praeclara totius Franciae lumina, quorum ad auditum de cunctis fere provinciis examina discipulorum festinabant, sententiam illam de voluntate Dei emisisse atque constanter defendere ferebantur, et idcirco quidquid dicerem ego, non solum non audiebatur, verum etiam tanquam stultum contemnebatur. Ita erant adversarii, vel esse videbantur sibi, auctoritate illorum freti, ut putabant, irrefragabili, ac si angelus de coelo locutus fuisset eis, qui tamen non esset audiendus in hujusmodi, vel si alio quolibet modo contradiceret Scripturis veritatis. Et quidem sapientiores utcunque mihi tolerabiles in contradicendo fuerint, sed de indocto scholarum popello favente adversariis, veluti clericis contra monachum, veluti magistris contra indoctum quid dicam tibi? Qualis in me talium exprobratio fuit? Revera experimento didici, ut sentirem in memetipso magis illud quod per os beati Job sancta Ecclesia dicit: Nunc autem derident me juniores, quorum non dignabar patres ponere cum canibus gregis mei, et quorum virtus manuum erat mihi pronihilo, et vita ipsa putabantur indigni, egestate et fame steriles, qui rodebant in solitudine, squalentes calamitate et miseria et mandebant herbas et arborum cortices, et radix juniperorum erat cibus eorum, qui de convallibus ista rapientes, cum singula reperissent, ad ea cum clamore currebant. Nunc in eorum canticum versus sum, et factus sum eis in proverbium. Abominantur me, et longe fugiunt a me, et faciem meam conspuere non verentur. Ego autem omne canticum eorum, omnemque despectum. 295 dura fronte contemnens, ita ut nunc ego rei vel temporis illius memor admirari possim, et gaudere quod mihi quoque illud propheticum acciderit: Ecce dedi faciem tuam valentiorem faciebus eorum, et frontem tuam duriorem frontibus eorum, ut adamantem et ut silicem dedi faciem tuam. Ivi in Franciam, ut potissimum contra magistros illos praelium disputationis committerem, quorum tanta super me et contra me auctoritas erat, ut quoties illius temporis recordor, simul et recordari debeam dicti illius verissimi, quod Sapientia dixit: Dives locutus est et omnes tacuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent pauper locutus est, et dicunt: Quis est hic? Nam alter eorum magister simul et episcopus alter, quovis episcopo famosior, quamvis ipse non esset episcopus. Mirum mihimet nunc est illud recordationis meae spectaculum, quomodo solus ego vili asello residens, juvenculus, uno tantum puero comitatus, ad exteras tam longe civitates ad conflictum contra tales profectus sum, quibus adesse et os et ingenium, et magnam tam officii quam magisterii dignitatem noveram, nec defuturum quod et factum est, ut magistrorum pariter ac discipulorum coetus quasi non parvus conveniret exercitus ad me audiendum, ad me convincendum. Illud autem magis mirum videtur quod me ingrediente civitatem, jam dictorum alter et praecipuus magistrorum ultimum trahens spiritum, statim post ingressum meum vitam finivit, alter cum quo acerbum habui conflictum, nescio an integrum annum supervixerit. Ex tunc quoniam multi religiosi pariter et docti sententiam illam improbabant, sed et adhuc viventibus illis, quamvis nimium taciti, improbaverant, cessavit illius disceptationis ventus, sed illi contra quos primum certamen habui diu pristinum quod in me conceperant tenuerunt odium, ut veraciter dicere possint; Oderant eum, nec poterant ei quidquam pacifice loqui. Qualiter vindictam quaesierint, quali ultione semetipsos in me consolari desideraverint, postmodum dicam. Nunc primum videtur demonstrare, quibus ex capitulis Scripturarum comprobare voluerint suum illum sensum de voluntate Dei, simulque ostendere quod eadem capitula non perfecte intellexerint. Quatuor capitula sunt: Primum, illud Apostoli: Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam. Tradidit illos Deus, id est in passione ignominiae, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt. Secundum, illud de Apocalypsi: Qui nocet noceat adhuc, et qui in sordibus est sordescat adhuc. Tertium, illud dictum Moysi: Ego indurabo cor Pharaonis. Quartum: Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et convertatur et sanem eum.

Ad primum capitulum respondi: Quia Deus in passiones ejusmodi neminem tradit, nisi illum qui semetipsum tradidit. Nam et idem Apostolus ad Ephesios dicit: Qui desperantes tradiderunt semetipsos impudicitiae, in operationem omnis immunditiae, in avaritiam. Et ad Romanos antequam diceret, propter quod tradidit illos Deus, praemisit quod semetipsos tradidissent his verbis: Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Quid ergo est tradidit, nisi ac si diceretur; non liberaverit? Causam autem cur tradiderit, id est non liberavit, ex alia Scriptura percipere promptum est. Scripturam illam quaeramus, cujus maxime intuitu Apostolus, ubi in Graecum, id est in gentilem justa declamatione invectus tertio dixit, quapropter tradidit illos Deus tunc demum in Judaeum conversus, cujus de superbia, ne dicam justitia, nata fuerat omnis controversia, propter quod ait: Inexcusabilis es, o homo omnis, qui judicas. In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas. Eadem enim agis quae judicas. Et quidem fere omnis Scriptura legis et prophetarum, sive ἑπιστατικων et regum, manifeste testatur Judaeum eadem commisisse scelera, quae commisisse constat gentilem sive Graecum. Verumtamen maxime ad prophetam Osee divinum cum haec diceret, respexisse arbitramur Apostolum. Ille namque videlicet Osee fornicatorem Judaeum, tam pro spirituali quam pro carnali fornicatione judicialiter conveniens, imo non tam ille quam qui in illo loquitur Dominus, et sic incipiens: Non est veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit, illum quoque scilicet Judaeum tertio tradit traditione eadem qua Apostolus, ut jam dictum est, traditum esse gentilem tertio declamavit, et traditionis causam tertio reddit. Primo namque dicit: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir. Hoc enim dicere quid est, nisi tradere, id est derelinquere? Causamque protinus reddit. Populus enim tuus, sicut hi qui contradicunt sacerdoti. Ad quod subaudiendum est, et idcirco nullam debent misericordiam consequi. Nam et lex superbientem et nolentem obedire sacerdotis imperio decernit mori, et auferri malum hoc de Israel, ut audientes timeant universi. De talibus beatus Job: Ipsi, inquit, fuerunt rebelles luminis, etc., usque ad id, obliviscatur et ejus misericordia: dedit ei Deus locum pnoeitentiae; et ille abutitur eo in superbia. Secundo dicit: Ideo fornicabuntur filiae vestrae, et sponsae vestrae adulterae erunt. Non visitabo super filias vestras cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras cum adulteraverint, quoniam ipsi cum meretricibus versabantur, et cum effeminatis sacrificabant scilicet usu illo qui est contra naturam, quod scelus itidem Apostolus secundo traditionis loco expressit, dicendo: Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum, etc. Quidnam est non visitare, nisi tradere, id est, derelinquere? Tertio loco dicit: Particeps idolorum Ephraim, dimitte eum. Quid enim est dicere, dimitte nisi tradere, id est derelinquere? Causasque istas protinus reddit: Ligavit eum spiritus in alis suis, id est non per ignorantiam, sed per spiritum superbiae delinquit, idcirco non poterit solvi sive corrigi. Item: Ego scio Ephraim, et Israel non est absconditus a me, non dabunt cogitationes suas in medio eorum, et Dominum non cognoverunt, id est in notitia, sicut de gentili dixit Apostolus, habere non probaverunt. Causa ista vel sola satis excusat Deum, quod non idcirco quempiam tradat sive dimittat, quia velit fieri malum dum praemisso, dimitte eum, subjungit, quia ego scio quod non dabunt cogitationes suas ut revertantur ad Dominum. Ad secundum capitulum quod erat; Et qui in sordibus est, sordescat adhuc, interrogatus, ita dixi. Quid est in sordibus esse nisi in sordibus sibi complacere, ipsasque sordes defendere? Nam de illo qui per ignorantiam vult sordidari, et de illo qui per infirmitatem sordes incidit, vel in sordibus fuit, aliud judicium est, quam istud, sordescat adhuc, exempli gratia: En morieris, ait Deus ad Abimelech, propter mulierem quam tulisti. habet enim virum. Abimelech vero non tetigerat eam. Et ait: Domine, num gentem ignorantem et justam interficies? In simplicitate cordis mei, et munditia 296 manuum mearum feci hoc. Dixitque ad eum Deus: Et ego scio quod simplici corde feceris, et ideo custodivi te ne peccares in me, et non dimisi ut tangeres eam. Et Apostolus de semetipso dicit: Sed ideo misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci. Dicit aliquis: Quare non omnes ignorantes similiter praevenit, ut non peccent? Videlicet, quia ipse novit omnes, et scit quia non omnes praemoniti caverent a malis, sicut non cavit ille Cain, quem ipse praemonuit, et melius est illis veritatem non agnoscere quam eamdem agnitam non custodire. Qui autem per infirmitatem sordes incidit, qualium cujusque personam Apostolus semetipso suscipiens: Video, inquit, aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis, contingit illi quod Sapientia dicit: Misereris omnium, Domine, et nihil odisti eorum quae fecisti, dissimulans peccata hominum propter poenitentiam. Non hic praemonetur ad cautelam, sed exspectatur ad poenitentiam. Quod si per superbiam ipsas, in quibus est, defendit suas sordes, jam quid faciat ille non curat Deus, et derelinquentis judicio dicitur, sordescat adhuc, sicut et Psalmo scriptum est: Secundum multitudinem irae suae non quaeret, id est, non corripiet eum propter hoc, quia multipliciter iratus est.

Ad tertium capitulum quod erat: Ego indurabo cor Pharaonis, ita breviter dixit: Nonne antequam diceret Deus: Ego indurabo, satis durus erat Pharao? Nonne illud magnae fuerat duritiae quod dixerat: Venite, sapienter opprimamus hunc populum, ne forte multiplicetur; quod dixerat obstetricibus, quando obstetricabitis Hebraeas, et partus tempus advenerit, si masculus fuerit, interficite illum, si femina, reservate. Itemque omni populo suo: Quidquid masculini sexus natum fuerit, in flumen projicite, quidquid feminei reservate. Quodque oderant filios Israel Aegyptii, et affligebant illudentes eis, atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum, operibus duris luti et lateris, omnique famulatu quo in terrae operibus premebantur? Quid igitur est dicere, ego indurabo, nisi ac si dicatur quoniam durus est, et duro corde odit, et invidet, ego faciendo signa, et ostendendo curam meam pro filiis Israel, non solum non emolliam nequissimum cor, verum etiam in contrarium proveniet illi, ut qui durus est, adhuc fiat durior? Neque enim aliter sane intelligitur, nec aliter intellectum est a sanctis Patribus, illud quoque quod in Psalmo dictum est: Convertit cor eorum, ut odirent populum ejus, nisi ita, benefaciendo populo suo, et multiplicando illum, tormentum fecit invidentibus, ut ita magis ac magis indurarentur de beneficiis apparentibus, sicut lutum, quanto magis ardenti sole uritur, tanto magis durum efficitur: Invidia Siculi non invenire tyranni Majus tormentum, ait quidam, licet longe sit aliud quod invidet tyrannus homo, tyranno homini, et aliud quod invidet terrenus homo Deo et regi coeli, quod fecit ille Pharao exemplar diaboli. Nunquid tunc invidus vel impius esse coepit, et duri cordis, quando ad primam vocem dicentis: Haec dicit Dominus Deus Israel: Dimitte populum meum, ut sacrificet mihi in deserto, respondit: Quis est Dominus, ut audiam vocem ejus et dimittam Israel? nescio Dominum et Israel non dimittam. Imo et antequam rex fieret, durus erat et impius, et idcirco in regnum sublevavit eum judex Deus, ut esset nota persona in qua noto exemplo praemonstraret qualiter impios atque invidos foret judicaturus. Hoc est quod ipse dixit, et Apostolus quoque memorat: Idcirco autem posui te, ut ostendam in te fortitudinem meam, et narretur nomen meum in universa terra. Proinde quod dicit Apostolus; Ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat, expeditum habet sensum, si, ut volunt plerique doctorum, maximeque Origenes, ex persona objicientis accipias. Nam et ubi loquitur Isaias: Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis, indurasti cor nostrum ne timeremus te? ita dicit beatus Hieronymus: Epistola quam scribit Paulus ad Corinthios cum ad unius scribatur populum civitatis, pro varietate habitantium, id est sanctorum et peccatorum, nunc laudat eos, nunc corripit, nunc docet, nunc reprehendit. Provocat ad continentiam, nuptias non recusat, retrahit ab idololatria, instruit resurrectionem, bigamiae porrigit manum, ne locum tribuat fornicationi. Hoc diximus, ut praesens quoque capitulum, quod omne ex populi Deum deprecantis oratione contexitur, vel justorum intelligamus esse vel peccatorum et nunc laudare Dominum, nunc movere Domino quaestionem, et suam culpam referre in Deum.

In quarto capitulo, quod erat: Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videat oculis, et auribus audiat, et corde intelligat, et convertatur, et sanem eum, videbatur esse vis, ut vel ex eo possent os meum obstruere adversarii. Ego autem fere nil praemeditatus, ita protinus respondi: Initium visionis ex fine melius cognoscitur. Nam visionis ejusdem quam propheta sic narrare incipit: In anno quo mortuus est rex Ozias, ubi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum, etc., domus fumo impleta dicitur, et quid istud significet innuitur subjungendo, excaeca cor populi hujus, circa finem vero visionis Dominus ipse dicit: Liga testimonium, signa legem in discipulis meis. Nunquid hoc est malum, taliter Judaeos excaecari, sive excaecatos esse, ut non intelligant, ut non audiant, ut non suscipiant fidem evangelicam? Imo valde bonum est gentibus universis, quia si credidissent Judaei, stetissetque locus eorum, et templum, magnum fuisset gentibus scandalum, nec ipsis profuisset susceptum Evangelium. De paucis illis quod crediderunt sumamus argumentum. Dixerunt enim ad Petrum: Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis? Et quidem audita ratione tunc tacuerunt, sed postea fecerunt apostolis seditionem magnam, docendo fratres; Quia nisi circumcidamini, non potestis salvi fieri. Hoc Antiochiae factum est, et cum propter eamdem seditionem non minimam Paulus et Barnabas et quidam alii ascendissent ad apostolos et presbyteros in Hierusalem, congregata Ecclesia; Surrexerunt quidam de haeresi Pharisaeorum qui crediderant, dicentes quia oportet circumcidi eos, praecipere quoque servare omnem legem Moysi, magnaque conquisitio facta de verbo hoc vix per Petrum et Jacobum sedata est. Si pauci illi tantum jam fecerant scandalum, jamque caeremoniis carnalibus, quantum in ipsis erat, miscuerant Christi Evangelium, quid putas fieret, si gens tota credidisset, locusque et templum stetisset? Nimirum nec illis credidisse profuisset, nec gentibus, quoniam earum oderunt salutem, credere licuisset, et si crederent, atque Judaeis cogentibus circumciderentur, Christus eis nihil prodesset. Proinde beatus Hieronymus super isto capitulo: Excaeca cor populi hujus, sic breviter elocutus est. Si enim illi 297 viderint et conversi fuerint, et intellexerint, et sanati fuerint, totus mundus non recipiet sanitatem. Universaliter quoque de cunctis, quibus Deus justus claudit sive non aperit oculos intelligentiae, sciendum quia melius est illis viam veritatis non agnoscere quam post agnitam retrorsum abire. Nam si agnitam veritatem fuissent observaturi, Deus hoc sine dubio praesciens, dux eis fuisset, et auctor agnoscendae ejusdem veritatis.

Hic illud occurrit quod ipse quibusdam civitatibus exprobrans, quia si in Tyro, ait, et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Item et alibi dicit: Quia si in Sodomis factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem. Sed non fecit virtutes in eisdem civitatibus, in Sodomis, in Tyro et in Sidone. De illis enim civitatibus dicebat: Quid igitur? Saltem ne illarum civitatum voluit malum, illorum perditionem hominum, ut salvi non fierent, ut perirent? Beatus Pater Augustinus in libro Enchiridion, quem scripsit ad Laurentium, multum in isto capitulo laborare videtur quasi inter fugam et pugnam, dum fugit consentire, quod unquam voluntate Dei factum sit, vel fiat aliquod malum ejusmodi; pugnat tamen quod salvos illos fieri noluerit, et juste noluerit. Laborem intentionis ejus perpendit, quisquis verba ejus vigilanter attendit, quia velut pro constantissimo habens, quod illos salvos fieri noluerit, et de hoc Deum excusare non valens, velut allisus loquitur infirmius quam velit ipse, sicut, legens, potes patenter advertere. Non ergo, inquit, fit aliquid, nisi omnipotens Deus fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo. Nec dubitandum est Deum facere bene, etiam sinendo fieri quaecunque fiunt male. Sciebam quid vellet homo sanctae et piae voluntatis, toto corde et sensu tendens ad honorem divinae justitiae, divinae bonitatis, sed non concedebatur mihi ab adversariis, gaudentibus quasi patronam se habere sententiam tanti doctoris dicentis: Non ergo fit aliquid nisi omnipotens Deus fieri velit, nec volentibus pati, ut ea quae sequuntur discuterem ego, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo. Quapropter laborans, et ego tandem intrepidus dixi, quam cum idem sanctissimus doctor de scriptis suis multa retractaverit, istud quoque retractatione dignum fuit. Audeo autem adhuc, et bonam voluntatem habens, non dubito inclamare tanto Patri, quoniam lego sacerdotem Madian Jethro consilium dedisse sancto Moysi utique meliori atque sanctiori et sapientiori. Quid est hoc, inquit, quod facis in plebe? Non bonam rem facis: stulto labore consumeris, et tu et populus iste qui tecum est. Ultra vires tuas est negotium. Sed audi verba mea atque consilia, et erit Dominus tecum, etc. Ut igitur non timerem adversarios, ausus sum nec timui, quoniam causa postulabat resultare tanto Patri, et quodammodo dicere illi: Quid est hoc quod facis? Quare Deum quasi adjuvare volens longo labore fatigaris? Compendiosius iter est ad illud quo tendis. Considera namque quia non dixit, si in Tyro et Sidone, et si in Sodomis factae fuissent virtutes quae factae sunt in vobis, salvi facti fuissent Sodomitae, salvi facti fuissent Tyrii et Sidonii, sed hoc tantum dixit, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent, forte mansissent usque in hanc diem. Nunquid autem poenitentiam agere, et salvum esse, paria vel aequipollentia sunt? Nunquid manere civitates Sodomorum usque in hanc diem, et salvos esse Sodomitas homines, sensum eumdem dicta haec habent? Non utique, nam neque omnes homines, qui poenitentiam egerunt, salutem quaesierunt, neque omnes homines, quorum civitates manent usque in hanc diem, salvi sunt. Exempli gratia. Rex Israel impius Achab poenitentiam egit, sed non propter futurum, imo propter praesens saeculum. Haec differentia diligenter animadvertenda est, quia multum differt apud Deum utrum propter futurum quis poenitentiam agat, an propter praesens saeculum. Si propter vitam futuri saeculi ille Achab jejunasset et dormisset in sacco, ambulans demisso capite, nequaquam in cultu vitulorum et servitio Baal perseverasset. Item Ninivitae, si propter fidem vel vitam futuri saeculi poenitentiam egissent, nequaquam securitate resumpta, eo quod non cito veniret vindicta praesens, ad pristina peccata rediissent; quod quam fecerunt, a Chaldaeis subversi sunt. Igitur cum dicit Dominus, quia si in Tyro et Sidone et in Sodoims factae fuisse virtutes, etc., non consequitur quod eos salvos esse noluerit, imo illud consequitur, quod de poenitentia illorum non curaverit, quia non fuisset valens atque sufficiens ad consequendum fructum verae, id est aeternae salutis. Poenitentiam agite, ait ipse Dominus, causam istam subnectens, appropinquabit enim regnum coelorum. Et ista sola causa est, propter quam praedicare poenitentiam, et virtutes facere dignetur, ut invitentur homines ad credendum. Unde valde notandum quia Ninivitis sicut non praedicari regnum coelorum, de quo non curarent, ita nec praedicari jussit poenitentiam, sed tantummodo subversionem futuram, licet haec fuerit intentio, ut illis poenitentiam agentibus, quod futurum praesciebat Deus, Israel ex comparatione gentium nimis injustus et misericordia indignus, utpote impoenitens demonstraretur, et comprobaret Dominus verum esse quod ad quemlibet prophetarum dicere solebat tale quid, ut est illud: Non enim ad populum profundi sermonis, et difficilis linguae tu mitteris, neque ad populos multos et profundi sermonis, et ignotae linguae, quorum non possis audire sermones. Et si ad illos mitterem te, ipsi audirent te, domus autem Israel nolunt audire te, quia nolunt audire me. Quid ergo intendens de Tyro et Sydone, atque Sodomis, talia Dominus dixit, exprobrando civitatibus Judaicis? Nimirum hoc ut sciremus justum esse, ut quemadmodum ipse dicit, terrae Sodomorum remissius sit in die judicii quam Judaeis, quia videlicet Sodomitae poenitentiam egissent saltem pro evitandis malis de propinquo venientibus, si praenuntiata fuissent eis virtutibus attestantibus, Judaei vero neque metu gehennae, quasi in tempora longa futurae, neque timore temporalis excidii cito venturi, poenitentiam egerunt, ad omnia rebelles et increduli.

Causas dixi quam breviter potui, quae odii multorum seminaria fuerunt pauperi huic, ut eo loquente dicerent: Quis est hic, intenti ad perscrutandum, ut si in locutione sua quidquam offenderet, subverterent eum. Nunc dicendum est quid locutus sim et qualiter quidam illorum me offendisse cupientes, subvertere voluerint, in vindictam sive vicissitudinem reprehensionis, in qua contra illos secundum ea quae hactenus dicta sunt constans et indeficiens perseveravi. Locutus sum in primis opusculum De officiis divinis sive sacramentis per circulum anni, distinctum 298 libellis XII materiamque pergrandem, ut ipse fateris breviori quam oportuisset opere astrinxi. Deinde in Evangelium secundum Joannem libros XIV. Et post hoc de sancta Trinitate et operibus ejus lib. XLII. Deinde in Apocalypsin Joannis libros XII. Deinde in duodecim prophetas libros XXXI. Deinde de Victoria Verbi Dei libros XII. Et nunc novissime de gloria et honore Filii hominis secundum Evangelium Matthaei, opus tibi charissimum, ut ipse fateris, tuo rogatu incoepi, et in hoc totus eram, tu autem me interpellasti. Haec locutus est pauper, non sua auctoritate, sed ejus de quo scriptum est: Leo rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit? Ipse autem quid invenerunt offensionis, in omni hujusmodi locutione pauperis? Imo quomodo ut invenirent scrutati sunt, et scrutantes defecerunt? Virgilianum illud cunctis pene tritum est:......... Et crimine ab uno Disce omnes. Hoc si placet, de uno tibi referam, et ab uno disce omnes.

Unus ille, quem nosti, vir bonae conversationis, sed novae conversionis, magni nominis, sed dubiae opinionis, jam praelatus et praedicator, sed fere nunquam subditus, sive auditor, familiariter a me, quasi pro studio legendi praestari sibi rogavit aliquid de meis opusculis, et praestiti illi supra memoratum opusculum De divinis officiis. Accepit, abiit, legit quantum et quandiu voluit, et post multos dies librum remisit nihil mihi dicens, aut rogans boni sive mali. Cum ecce post dies complures audio, et a multis mihi nuntiatur, et ab exteris quoque civitatibus fratres eruditi mittuntur ad me interrogandum, ad inquirendum, utrum verum esset an non, quod de me fama longe lateque disperserat, scilicet me dixisse, me scripsisse Spiritum sanctum de Maria Virgine esse incarnatum. Exhorrui, fateor, tantumque conscientiae munitus clypeo, quaerebam diligenter quisnam hujusce rumoris existeret auctor. Quid multa? Diu quaesitum, tandemque per quosdam confratres nostros mihi compertum est, auctorem criminis, imo falsae criminationis hujus illum esse quem dixi, et ex lectione libri quem commodaveram illi male aucupatum fuisse istud de verbis hujuscemodi, in officio IV Dominicae Adventus Domini. Investigare enim quis potest, quomodo corporatur Verbum, quomodo summus et vivificator Spiritus intra uterum matris animatur, quomodo is qui initium non habet, et existit et concipitur? Quomodo vel quid a facie Verbi hujus ille parturivit? Quomodo pauperem offendisse credidit? Quomodo subvertere voluit? Librum proclamavit haereticum, flammis exurendum, et hoc in medio imperitorum, multorum quoque omnino litteras ignorantium, qui sequebantur et audiebant illum, et, ut solent ejusmodi homines in divinis ac profundis rebus majorem pene quam litterati ostentare animum, libro nimium infesti poscebant eum, et rapere festinabant ad comburendum. Quid magis in hoc asperneris, inscitiam ne an invidentiam? Nam nisi fuisset inscius, et minus quam putet ipse peritus, sciret profecto cujus essent verba, quae tam irreverenter calumniabatur. Si non esset invidus, imo nisi fuisset gloriolae cupidus, me cum primo contulisset verba ipsa, quae mea vel a me primo dicta esse arbitrabatur. Quid enim? nunquid non haec verba sunt beati papae Gregorii in homilia illius evangelicae lectionis: Miserunt Judaei ab Hierosolymis sacerdotes et levitas ad Joannem, ut interrogarent eum: Tu quis es?

Sed forte reus sive debitor ego sum. Scriptum est enim: Si quis aperuerit cisternam, et foderit, et non operuerit eam, cecideritque bos vel asinus in eam, Dominus cisternae reddet pretium jumentorum; quod autem mortuum est, ipsius erit. Cisternam ego aperui et fodi, quia sententiam profundam scriptis meis interserui. Porro cisternam ipsam non operui, quia nominis auctoritatem, ut appareret omnibus, cujus esset sententia, non superposui. Si ita dixissem: Investigari enim, ut ait beatus papa Gregorius, nullatenus potest, quomodo corporatur verbum, quomodo summus et vivificator Spiritus intra uterum matris animatur, profecto cisterna operta fuisset, munita nominis auctoritate, sive auctoris nomine fuisset, nec cecidisset in cisternam qui cecidit, qui prope blasphemavit. Quem enim nisi beatum Gregorium haereticum declamavit? Quid nisi Verbum Dei, Verbum Deum, Spiritum esse fere negavit? Non tamen omnino negavit, sed minus quam debuisset habens dilectionis, et in me aliquid occulti gerens odii, quo solet obtenebrari oculus cordis, non vidit, non recogitavit, quia Deus Spiritus est: Deus unus, Pater et Verbum et Spiritus sanctus unus Spiritus est: Spiritus, inquam, non corpus est. Sola autem persona tertia Spiritus sanctus dicitur et est, composito nomine ex eo quod et Pater spiritus, et Filius spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus est. Et si rite perpendis, persona haec tertia, scilicet Spiritus sanctus, ex eo coepit Spiritus sanctus praedicari, ex quo datus est in sanctificationem generis humani, ex quo in remissionem peccatorum coepit hominibus dari. Denique, ante gratiam Evangelii, ante incarnationem Filii Dei dicebatur vel scribebatur Spiritus Dei, Spiritus Domini, et praeter unum locum in propheta David dicente: Et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me, fere nusquam aut vix invenies illum tali censeri nomine, antequam diceret angelus ad Mariam: Spiritus sanctus superveniet in te, et de Joanne circa idem tempus: Et Spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae. Nunquid innostra, imo beati Gregorii sententia taliter dictum est, quomodo Spiritus sanctus intra uterum matris animatur? Non, sed quomodo summus et vivificator Spiritus intra uterum matris animatur. Igitur, ut jam dixi, reus sive debitor ego sum, et idcirco reddo casus illius, qui accidit, quale possum pretium, scilicet praesentem rationis hujus nummum argenteum, ut casum illius recompenset status alterius, qui forte legens rationem hanc stabit certius, dum nonnihil proficiet, vigilantius recogitando et sentiendo, quia non una tantum persona haec, cujus nomen est Spiritus sanctus, sed et Pater, et Filius, et hic utriusque amor Spiritus sanctus unus Deus, sancta Trinitas: una substantia, unus spiritus est. Non est mortuum quod cecidit, quia is de quo loquimur correptus, ut audivi, monstrata sibi auctoritate tanti doctoris, cito quamvis confusus resipuit. Quod nisi fecisset, fieret et fieri deberet, sicut habet jam dicta sententia legis, quod autem mortuum est, ipsius erit. Nam revera sicut meum justo jure traherem in jus, postulando ab Ecclesia, sicut jam facere coeperam, ut tanquam in criminatorem justam decerneret sententiam, pro eo quod non me, si errassem, corrigere voluit, sed ipse errans recte gradientem, et ab illo non caventem seorsum infamare properavit, immemor dicti illius quod Ecclesiastes dixit: Si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet qui occulte detrahit. Hoc enim erat in silentio mordere, hoc erat occulte detrahere; me 299 praetermisso librum circumferre, et aliis simplicioribus capitulum ingerere, et singulis quasi congemiscendo insusurrare, quod dicerem ego, quod scripsissem ego inscius, ineptus, quia Spiritus sanctus de Maria virgine esset incarnatus, et hinc apparerem haereticus, et quod idcirco periret mundus, quia talia scriberentur. Ut reor, non ita fecisset, nisi aliquid occulti odii subesset. Nescio tamen unde illum offendissem, nisi quod non mihi per omnia placebat, vel satis cautum videbatur, quod cum esset juvenis, et de vita saeculari noviter conversus, repente expetito sacerdotio publicum arripuisset praedicationis officium, asserendo, ut ferebatur, quod cum auctoritate apostolica undecim suscepisset praedicationis remedio curandos episcopatus. Fateor illud mihi adhuc et sapientioribus plerisque videtur, quod aetati, et pristinae ejus conversationi ordo iste, qui omnibus bene convenit, maxime convenisset, ut non ante praelatus, quam subditus, sed ante subditus quam praelatus esse studuisset.

Dixi tibi:« Ab uno disce omnes;» nam revera similiter fere omnes adversarii mei, et nonnulli ardentius scriptis meis incubuerunt, et instantius ea scrutati sunt, desiderantes reperire aliquid quod jacerent in me, pertinens ad contagium cujuslibet haereticae maculae in vindictam supradicti opprobrii, quod per me injectum sibi quaerebantur in illa controversia de voluntate Dei. Tandem se aliquid scrutando invenisse sibi visi sunt, et ad horam hostiliter gaudere coeperunt, eo quod dixerim ego de tenebris creatos esse angelos. Hoc, inquiunt, manifeste haeresis est. Ego autem ad illos: Haeresis, inquam, est contradicere sanctae et canonicae Scripturae, affirmare aliquid quod ab illa negatum est, negare aliquid quod ab illa affirmatum est. Quaenam autem Scriptura contradicit, vel cui Scripturae hoc contrarium est? Illis in hoc deficientibus, et auctoritatem contradictionis non invenientibus. Igitur, inquam, objectio vestra manifeste calumnia est, praesertim cum non de Creatore, sed de creatura quaestio sit, et nullus sit ex vobis qui cum auctoritate contradicere possit. Tantummodo nomen tenebrarum simplicibus horrendum esse vultis, distinguere nolentes tenebras bonas a tenebris malis. Sunt enim tenebrae bonae, de quibus Psalmista: Posuisti, inquit, tenebras, et facta est nox, utique Deo loquens, qui vidit cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Ipse quoque Deus dicit: Ego Dominus formans lucem, et creans tenebras. Quomodo vel quando formavit lucem, vel quas creavit tenebras? Utique in principio creatis coelum et terram, tenebrae erant super faciem abyssi, dixitque Deus: Fiat lux. Hinc Apostolus ad Corinthios: Quoniam Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, illuxit in cordibus nostris, ad illuminationem scientiae claritatis Dei in faciem Christi Jesu. Tenebrae illae super faciem abyssi erant aer crassus et humidus, sole et luna, et stellis nondum illustratus. Ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est. Porro beatus Augustinus lucem illam angelos vult intelligi, quam Deus, et secundum Genesim, et secundum jam dictum Apostolum de tenebris splendescere jussit. Dicit enim in libro undecimo De civitate Dei: Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuntur, non evidenter dicitur, utrum vel quo ordine creati sint angeli. Sed, si praetermissi non sunt, vel coeli nomine ubi dictum est:« In principio fecit Deus coelum et terram,» vel potius lucis hujus, de qua loquor, significati sunt. Ac deinceps: Cum enim dixit Deus:« Fiat lux, et facta est lux,» si recte in hac luce creatio intelligitur angelorum, profecto facti sunt participes lucis aeternae, quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei, per quam omnia facta sunt, quam dicimus unigenitum Dei Filium, ut ea luce illuminati, qua et creati, fierent lux, et vocarentur dies, participatione incommutabilis lucis et diei, quod est Verbum Dei, per quod et ipsi et omnia facta sunt. Plane ostendit quid velit, nos autem scire debemus, quam ob causam dubitabundus, et pene fugienti similis taliter dixerit, si recte in hac luce creatio intelligitur angelorum, et his similia, quae praesenti loco perscribere nimis esset longum. Denique ante ipsum alii nonnulli sancti, sicut et illustres viri scripserant de opere sex dierum, et de luce illa, quod senserunt infirmum et inconstans, nec satis probabile videri huic poterat, quod videlicet ante creationem solis, qui quarto die creatus est, lux fuerit corporea, et nox ab eadem luce tribus vicibus discreta. His quae dicta sunt adjungere libet illud, quod idem Pater in libro vicesimo primo ejusdem operis De civitate Dei, dum tractaret de supplicio diaboli, cujusmodi futurum sit, inter caetera dicit: Hic occurrit quaerere si non erit ignis incorporalis, sicut est animi dolor, sed corporalis tactu noxius, ut eo possint corpora cruciari, quomodo in eo erit etiam poena spirituum malignorum, idem quippe ignis erit supplicio scilicet hominum attributus et daemonum, dicente Domino Christo: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus,» nisi quia sunt quaedam sua etiam daemonibus corpora, sicut doctis hominibus visum est ex isto aere crasso atque humido, cujus impulsus flante vento sentitur. Quod genus elementi si nihil ignis perpeti posset, non ureret fervefactos in balneis. Ut enim urat prior uritur, facitque quod patitur. Si autem quisquam nulla habere corpora daemones asseverat, non est de hac re aut laborandum operosa inquisitione, aut contentiosa disputatione certandum. Finem hic posuit dicendo, non est de hac re laborandum, aut contentiosa disputatione certandum. Eligant igitur utrum velint. Si sensum probant tanti doctoris beati Augustini, quod ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, tunc angeli creati sint, qui dicuntur et sunt lux, participatione incommutabilis lucis, quod est Verbum Dei, Apostolum simul audiant dicentem: Quia Deus lucem illam de tenebris splendescere jussit. Si autem concedere vel audire nolunt, quod lux illa sint angeli, dicant quando vel unde angeli creati sint. Quod si dixerint quod in illa Scriptura sint angeli praetermissi: Non, inquit idem doctor, esse praetermissos hic existimo, quod scriptum est requievisse Deum die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ita sit exorsus: In principio creavit Deus coelum et terram, ut ante coelum et terram nihil fecisse videatur. Deinde ait: Cum omnia creando disposita sint, quae per sex dies consummata narrantur, quomodo angeli praetermitterentur tanquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos alibi sancta Scriptura clarissima voce testatur Nam et in hymno trium in camino ignis virorum cum praedictum esset: Benedicite, omnia opera Domini Domino, in exsecutione eorumdem operum etiam angeli nominati sunt, et in psalmo canitur: Laudate Dominum de coelis, laudate eum in excelsis. Laudate eum omnes angeli ejus, etc., usque 300 quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est, cum eis inter caetera coelestia commemoratis infertur ad omnia Ipse dixit, et facta sunt. Eligant, inquam, utrum velint; nam ego voces illorum non metuo, dummodo demonstrare non possint quod ego in sermone aliquo vocibus sanctae canonicae Scripturae contrarius sim. Sed et hoc inferam, quia sic ubi sancti doctores, qui utique in fide concordes sunt, in aliqua sententia discrepant, illi libentius atque confidentius tanquam magistro discipulus aurem praebebo consentientem, cujus ex ore sententiam audiero Scripturae canonicae testimoniis magis vel melius esse roboratam; exempli gratia. Hic idem beatus Augustinus in Evangelium secundum Joannem ubi scriptum est: Et cum intinxisset panem dedit Judae Simonis Scariothis, haec inter caetera dicit: Non autem ut putant quidam negligenter legentes, tunc Judas Christi corpus accepit. Intelligendum est enim, quod jam omnibus eis distribuerat Dominus sacramentum corporis et sanguinis sui, ubi et ipse Judas erat, sicut sanctus Lucas evidentissime narrat. Porro beatus Hilarius Pictaviensis in Evangelio secundum Matthaeum dicit: Post quae Judas proditor indicatur, sine quo pascha accepto calice et fracto pane conficitur. Dignus enim aeternorum sacramentorum communione non fuerat. Nam discessisse statim hinc intelligitur, quod cum turbis reversus ostenditur. Neque sane bibere cum Deo poterat, qui non erat bibiturus in regno, cum universos istum bibentes ex vitis istius fructu bibituros secum postea polliceretur. Si causa postulaverit, ut in quaestionem veniat, utrum Judas adhuc in illa hora cum discipulis fuerit, an ante jam exierit, exitu illo quem Joannes determinat dicens: Cum ergo accepisset buccellam exivit continuo, quis horum magis audiendus, vel sequendus erit? Is utique cui magis opitulatur ratio sumpta de textu Evangelium narrationis. Ratio beati Augustini ista est: Quia Lucas ita narravit, ut prius diceret post illam typicam coenam quam ita scripsit:« Et cum facta esset hora discubuit, et duodecim apostoli cum eo, et ait illis: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum,» etc. Prius, inquam, diceret: Et accepto pane, gratias egit et fregit, et dedit eis dicens: Hoc est corpus meum, etc., quam scriberet haec verba Domini: Verumtamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa: Haec est ratio beati Augustini. Denique si verba haec Dominus locutus est de Juda: Ecce manus tradentis me mecum est in mensa, postquam illis sacramentum corporis et sanguinis sui tradiderat, consequens est, quod eidem sacramento cum caeteris apostolis interfuerit et Judas. At vero secundum alios evangelistas Matthaeum et Marcum, non post, sed antequam traderet sacramentum corporis et sanguinis sui, verbo haec Dominus de Juda dixit: Amen dico vobis, quia unus vestrum me traditurus est, etc., usque tu dixisti, et tunc demum sequitur, quia coenantibus eis, accepit Jesus panem, etc. Haec est ratio beati Hilarii. Si igitur scire opus est, vel scire cupimus cujusnam ratio firmior sit, pervidendum prius est, quomodo Lucas a caeteris evangelistis Matthaeo et Marco in ista narratione non discrepet, quia videlicet beatus Augustinus eorum consonantiam hic non requisivit, dum Lucae narrationem sequi visus est. Quaerentibus istud jam occurrit, quomodo Lucas non dissonet a caeteris, quia videlicet cum dixisset: Et accepto pane gratias egit, et fregit, et dedit eis dicens: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur, hoc facite in meam commemorationem, similiter et calicem, ita determinavit ut diceret, postquam coenavit. Profecto, si postquam coenavit, ergo et post verba haec: Verumtamen ecce manus tradentis me, mecum est in mensa, quia, sicut jam dictum est, secundum alios evangelistas haec verba dixit: non postquam coenavit, sed quando coenavit, et de coena ipsa buccellam intinctam Judae porrexit, qui et sicut Joannes refert, continuo exivit. Quorsum istud? Videlicet ut recogites qualem ob causam ego absens pene fuerim judicatus, quatenus omnis mihi licentia scribendi tolleretur, et quomodo tibi velut de coelo a Deo missus pro me occurrerit beatus Hilarius, suumque librum manibus tuis, et suam sententiam quam non quaerebas, sed nec usquam esse sciebas, tuis ingesserit oculis. Adhuc tibi eram fere incognitus, tantum autem semel visus, et tecum pauca locutus, quando istud actum est, adversariis mihi nescienti, et procul absenti magnam invidiam conflantibus. Habueram quippe cum aliquo magni nominis, magnaeque aestimationis scholastico licet monacho certamen permolestum de sacramento corporis et sanguinis Domini, qui inter caetera, quibus deprimere conabatur majestatem tanti sacramenti, illud mihi objecerat, quia sacramentum illud Judae quoque traditori suo Dominus dedit sicut et caeteris apostolis, hoc nimirum intendens, quod nequaquam illi dedisset, si vera esset substantia corporis et sanguinis sui. Quod autem illi, videlicet Judae proditori dedisset simul cum caeteris, in promptu erat illi astruere auctoritate beati Augustini. Ejus rei necessitas me compulit, ut dicerem non esse in canone scripta beati Augustini, non esse illi per omnia confidendum sicut libris canonicis. Putarem ego novum vel incognitum hoc esse adversariis, praesertim nominatis, et scientia non parum praesumentibus, maxime in comparatione mei rudis, ut putabant, atque juvenculi? At illi me ex hoc diffamare coeperunt, tanquam haereticum, qui dixissem non esse in canone beatum Augustinum. Nosti ubi, quando vel quomodo tibi is, de quo jam dixi, occurrerit beatus Hilarius, taliterque me defenderit, ut sine illo non possem judicari haereticus. Illud mihi miraculum fuit, quod de corde meo nulla unquam delebit oblivio, et quandiu ero, tandiu ero, tam in praesenti quam in futuro saeculo, per gratiam Christi grates illi semper habebo. De mei quoque animi constantia nonnihil gratulor in Domino, quia, cum nullum omnino scirem de sanctis doctoribus habiturum me fore in hac sententia patronum( neque enim ego magis quam tu, sciebam beatum hinc aliquid scripsisse Hilarium) bonum tamen, juxta quod ex Evangelio conceperam, exercui zelum, sciens scriptum: Quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Contigit itaque mihi, juxta illud quod sapiens Jesus filius Syrach dixit: Speciosa misericordia Dei in tempore tribulationis, quasi nubes pluviae in tempore siccitatis( Eccli. XI). Cum enim tribulatio patriae immineret, quis denique tribulationem illam non audivit; cum, inquam, patriae tribulatio vehemens prope jam adesset, me dissimulante exire, et reverti ad te quo me magnopere invitabas, sine dubio manum meam apprehendit angelus Domini, et per obedientiae januam eduxit me, dum sanctae memoriae Fridericus in episcopum electus, cujus causam conscius et testis Deus tantis tamque crebris miraculis defendit atque illustravit 301 secum huc ad Agrippinensem metropolim cum electionis suae testibus adduxit me. Extunc obedienter hic ego passus sum detineri et quia succedentem tribulationem non sensi, imo dulce consolationis refrigerium inveni: dixi, iterumque dico, uti expertus sum, quia speciosa misericordia Dei in tempore tribulationis, quasi nubes pluviae in tempore siccitatis.

Desinant igitur vel nunc adversarii de paupere isto, qui locutus est, dicere: Quis est hic, vel quid opus est eum loqui, cum sancti et antiqui doctores sufficienter locuti sint? quod si nec dum desinunt, audebo adhuc loqui, et dicere illud Isaianum: Quia post omnes, vel infra omnes terminos terrae, id est humiles qui recordati sunt nominis Domini, et locuti sunt in nomine Domini, fortasse istum quoque pauperem contingit: Domine, in angustia requisierunt te: in tribulatione murmuris doctrina tua eis. Sicut quae concipit, cum appropinquaverit ad partum dolens clamat in doloribus suis, sic facti sumus a facie tua, Domine. Concepimus, et quasi parturivimus et peperimus. Quis rogo sapiens est, qui dicat mulieri quae concipit, cum appropinquaverit ad partum. Quid clamas, cur non taces, cur non imponis ori tuo silentium? Forte dicat mihi aliquis: Tune es ejusmodi? Quando vel quomodo concepisti? Unde scis quod a facie Domini conceperis, ut illa quae scripsisti quasi parturiens loquereris? At haec, inquam: Secretum meum mihi, secretum meum mihi, vae mihi! Verumtamen desinant, propter illud quod itidem Isaias dicit: Vae qui dicit patri: Quid generas, et mulieri: Quid parturis? Derogat enim patri, qui invidet praegnanti; derogat generanti, qui invidet parturienti. Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis misericordiam generat, et viduam verbo suo consolatur animam, et tu dicis: Quid generas? Verbum mente conceptum vocem quaerit, et tu dicis: Mulier, quid parturis? Defensa est Thamar nurus Judae testimoniis congruis, de viro, inquiens, cujus haec sunt concepi: Cognosce cujus sit annulus, et armilla, et baculus. Cognosce et tu, si vis, utrum nec ne sit in scriptis meis annulus fidei, baculus spei, armilla charitatis, et dicentem audi animam meam de viro, cujus haec sunt, concepi. Nam et aliquid recolo in me sensibiliter factum, ut indubitanter dicam, qui datum hoc sive donum desursum est, descendens a Patre luminum.