Reader

LIBER TERTIUS. DE OFFICIIS MINISTRORUM ECCLESIAE. CAPUT VI. DE QUINTA PARTE MISSAE.

« Christus introivit semel in Sancta.» Sacerdos ad altare ingressurus de immolatione disponit, prius manus lavat, quia Dominus, antequam passurus Hierusalem ingrederetur, pro nostro amore lacrymas fudit, ut in Lazari suscitatione innotuit; sed etiam priores sacerdotes immolaturi, se in labro lavabant, quod munditiam operum et nostras lacrymas figurabat. Praeter haec offerunt et ministri, qui significant fideles pugiles, qui sub Antechristo, per diversa tormenta, se Christo vivum offerent holocaustum. Sed in altari sindon antea praeparatur, ut sicut a terreno est castigatus humore et suo nitet splendore, sic mens offerentium castigetur a carnali cupiditate et coram Deo niteat simplicitate. Aliqui tamen prius offerunt, et in altari disponunt, et prius a populis oblationes accipiunt, quos de pane verbi Dei reficiunt. Sed hic est, ut credo, praeposterus ordo potius desidiae vel ignorantiae, quam alicujus castitate peritiae: ordo namque rectus est quod prius verbum auditur, secundo exponitur, tertio creditur, quarto exsecutioni mandatur; nam fides est ex auditu, et fides per dilectionem operatur: offerunt autem ministri panem, vinum et aquam. Haec est enim hujus sacrificii terrena et materialis substantia; est et alia divina, scilicet de qua infra dicemus. Panem et vinum obtulit Melchisedech, obtulit et Christus in coena discipulis; sed illic figura corporis, hic substantia veritatis: dedit enim corpus proprium de Virgine sumptum, in quod panem credimus transsubstantiatum. Hoc itaque sacramentum idcirco fit ex pane, quia Christus se panem asserit, dicens:« Ego sum panis vivus qui de coelo descendi,» de quo dicitur:« Panem angelorum manducavit homo.» Vel quia sicut panis conficitur ex multis granis, ita personale corpus Christi ex multis membris, et generale, quod est Ecclesia, ex multis fidelibus. Grana vero de thecis suis flagellis excutiuntur, arefacta inter duos lapides conteruntur, ex quibus farina facta, aspergitur aqua, et compastinatur; inde panis factus in clibano mittitur, qui decoctus in candorem mutatur. Ita Christi membra, vel Christus, nobile granum, de quo:« Nisi granum frumenti cadens, etc.», de theca, id est comitatu apostolorum gladiis et fustibus separatus, opprobriis arefactus; a Judaeis et gentibus quasi duobus lapidibus flagellatus, a reprobo Barabba quasi per cribrum sequestratus, proprio sanguine conspersus, cruci configitur, passionis igne decoetus in candorem immortalitatis convertitur.

Fideles quoque de theca veteris vitae flagello praedicationis excutiuntur, arefiunt poenitentia, duarum legum cuduntur doctrina, cribrantur dum ab infidelibus segregantur, consperguntur aqua baptismatis, compastinantur vinculo charitatis, in camino tribulationis excocti, candore innocentiae perfunduntur; et ad Dei imaginem reformantur; hoc sacramentum. Ideo fit ex vino quia Christus se vitem fecit dicens:« ego sum vitis vera;» vel quia sicut vinum conficitur ex multis acinis, sic partiale corpus Christi ex multis membris, et generale, quod est Ecclesia, ex multis fidelibus. Acina in prelo duobus lignis in torculari premuntur, et in vinum eliquantur; ita membra Christi, vel ipse Christus duobus lignis crucis pressus est, ex cujus latere sanguis fusus est; fideles quoque in tribulationibus, pressuris mundi, calcantur, et sanguinem pro Christo fundentes, ipsi per passionem incorporantur. Hoc sacramentum, sicut Alexander papa decrevit, fit ex aqua; quoniam aqua de latere Christi exivit, vel quia aquae multae sunt populi multi. Per hoc ergo quod aqua vino miscetur, intelligitur quod populus sanguine Christi redimitur, vel quia redemptus est sanguine passionis et aqua baptismatis. Utrum alterum sine altero transsubstantietur, et in quid aqua transsubstantietur? Si transsubstantiantur, quomodo est? Sed exploratoribus theologis, quos labor exagitat inquirendi, ad praesens relinquamus, cum et de his etiam alibi super decretis, et in theologiae disputationibus studiose tractaverimus. Scimus tamen quod nec populus sine sanguine salvatur, nec, nisi populi causa, hoc mysterium agitur.

Panis iste sacramentalis in carnem, et vinum in sanguinem transit; quia paschalis Agnus pro nobis occisus, carnem nostram a morte redemit, et sanguinem fundens, pro nobis animam suam posuit, et animam nostram quae in sanguine habitat a criminibus expiavit. Et attende quod, licet sint duae species, non tamen sunt duo sacrificia. Unitas enim Verbi unitatem efficit sacrificii. Hoc est enim illud pallium, quo Noe filii contexerunt, quo Christiani Christi ebrietatem, id est passionem sub sacrificio tegunt. Panis iste utrum debeat esse de azymo vel fermento quaestio est propter Graecorum importunitatem; aiunt enim: Beata Virgo praegnans fuit de Spiritu sancto, recte ergo per fermentatum significamus Dominicam incarnationem, propter virginei ventris tumorem. Respondeo: Non offerimus in sacrificium Virginis uterum, nec ad transsubstantiandum credimus uterum necessarium, sed fidem et Dei verbum; qui enim manibus operatur, et verbum dicit, sed non credit, est asinus ad lyram aures arrigens, sed cantilenae melodiam non intelligens: unde qui visibilem panem comedit et invisibilem non credendo expellit, Christum occidit; quia vitam a vivificando sejungit, et quasi mortuum corpus laniat sacrificii. Unde reus est corporis et sanguinis Domini. Haec vita spiritualis est, quae sic in sacrificio absque vita animali, sicut lux solis sine calore, nobis repraesentatur in opere lunae. Item ait Graecus: Azyma offerre est judaizare; si ergo hoc Latine figurativum observare contendis, judaizas et in reliquis, in circumcisione et sacrificiis. Respondeo: Et quidem azyma significat ut epulemur in azymis sinceritatis et veritatis. Non tamen haec tam necessariae rei abjicienda est figuratio: non enim cunctas legis consuetudines significativas abjecimus, sed quaedam adhuc etiam actualiter celebrantur, ut eorum significata opportune et importune nostris sensibus ingerantur: nam templo, altari, candelabro, thuribulo, oleo, plenilunio, in pascha utimur, et similibus; nec tamen in his judaizare censemur. Quod igitur sit azyma offerendum probat Latinus, quia Dominus legem adimplens azyma benedixit, fregit et dedit discipulis dicens:« Hoc facite in meam commemorationem.» Secundum vero legem non erat fermentum offerendum, juxta illud:« Non immolabis super fermento panem hostiae meae,» et alibi:« Septem diebus azyma comedetis.» Unde Paulus:« Epulemur non in fermento malitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis,» ut inter Christum, qui de massa peccatrice carnem assumpsit sine peccato, velut azymum de fermento, et inter Christianum populum, qui per aquam figuratur, nihil sit malitiae vel corruptionis, sicut in azymo, inter frumentum et aquam nihil est alienae confectionis. Panis hic in modum formatur denarii, tum quia panis vitae Christus pro denariis traditus est; tum quia idem versus denarius in vinea laborantibus in praemio dandus est. In hoc pane saepe scribitur imago et nomen imperatoris; quia per hunc panem in imaginem Dei reformamur, et nomina nostra in Libro vitae scribuntur. Est autem hic panis a sacerdotibus formandus et coqnendus, sicut et in mensa ponendus, ad instar panum, qui propositionis et sacerdotales etiam dicebantur; et licet Christus semel credentes sua morte redemit, hoc tamen sacramentum Ecclesia quotidie necessario repetit ob illas causas, quia in vinea laborantes eo quotidie reficiuntur, et ut neophyti per illud incorporentur et ut memoria passionis Christi quotidie mentibus fidelium ad imitandum infigatur. Ideoque dicitur panis quotidianus: Sicut enim olim fuit necessaria ejus in carne praesentia, quae mori posset, sic et modo est necessaria ejus in sacramento praesentia, qua manducari possit; quia dicitur:« Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.» Tali autem ordine a ministris est offerendum:

Primo sacerdos lotus et sacras vestes indutus ingreditur sanctuarium, perveniens ad altare consecratum. Hic est Christus, qui coenaculum grande stratum est ingressus cum discipulis coenaturus; et vide quia Zacharias papa instituit, in reverentiam sacramenti, ne quis ingrediatur ad altare cum baculo, ne quis etiam capite velato, et ne quis missam celebret absque sacerdotalibus vestibus consecratis, et nisi in altari consecrato.

Postmodum corporale diaconus in altare disponit; subdiaconus vero calicem portat in sinistra, patenam in dextera, et desuper corporale, unus cantorum oblatum cum fanone, et vinum cum ampulla. Alter vero praebet aquam vino miscendam, ad ultimum archidiaconus aquam fundens in calicem offert episcopo. Haec est quarumdam Ecclesiarum consuetudo: subdiaconus est Christus, calix passio, patena crux, sinistra praesens vita, dextera futura, corporale Ecclesia, unus cantor Judaicum populum significat, alter gentilem, ampulla devotionem, oblata corpus, vinum sanguinem, aqua designat Ecclesiam, archidiaconus Christum, episcopus Deum Patrem. Ergo subdiaconus calicem portat in sinistra; quia Christus de torrente in via bibit, id est sustinuit passionem in praesenti vita. Patenam in dextera, quia pervenit ad gloriam, propter hoc enim exaltavit illum Deus. De super corporale: ejus enim passionem Ecclesia non desinit imitari; corporale enim multo labore candidatur, et Ecclesia per multas tribulationes conformatur Christo. Subdiaconus etiam noster Christus patenam cum calice portavit, quando crucem cum passione bajulavit. Primus cantor offert oblata cum fanone, et vinum cum ampulla; quia primitiva Ecclesia de Judaeis suscepit, fidem passionis in devotione mentis. Et vide quoniam oblata non nudis manibus, sed cum fanone candidato offertur; quia Christi corpus tantum ab his digne suscipitur, qui carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixerunt. Alius cantor offert aquam, et diaconus eam vino miscet et offert episcopo. Haec est gentilitas, quae suam obtulit multitudinem, quam Christus in sua passione obtulit Patri Deo; noster autem ordo hic est, scilicet quod subdiaconus calicem et patenam cum pane et vino offerat diacono, diaconus autem oblata ad manus perferat sacerdotis, vel quod apud diligentiores fit, omnia in ipso disponat altari; lex enim, quam subdiaconus significat, hoc nostrae salutis sacrificium solummodo praefiguravit in Melchisedec, sed per evangelicam traditionem, quam significat diaconus, ad altare, id est ad solemnem ritum pervenit Ecclesiae.

Quod solus episcopus aquam miscet vino, significat quod solus Christus populos redemit sanguine; quod sacerdos oblata in altari deponit super crucem in consecratione altaris cum chrismate factam, hic est Christus qui carnem suam cruci affixit. Quod diaconus calicem cum vino, et aquam in dextero latere mittit, hoc est quod Evangelium, sanguinem et aquam de dextero latere Christi manasse docet. Quod diaconus corporale disponit, hoc est quod Evangelium Christum, vel corpus Christi, imo totam ipsius humanitatem plene describit; corporale enim corpus Christi significat: quia, sicut corporale de puro lino conficitur, et multo labore in candorem vertitur, sic corpus Christi, de utero Virginis per multas tribulationes in gloriam transivit resurrectionis; vel significat ipsius corporis tribulationem, munditiam et gloriam; vel significat ipsum Christum; quia, sicut corporale complicatur, ut nec initium, nec finis ejus appareat, sic ejus divinitas initio caret, nec finem habet; et sicut oblatum adjungitur corporale et ponitur in altari, sic caro juncta divinitati affigitur cruci. Vel significat sindonem in qua Domini corpus legimus involutum; ideoque Silvester instituit sacrificium altaris duntaxat in panno lineo celebrari. Qui vero duo corporalia ponit, duo significat linteamina, quibus Joseph corpus Domini aromatibus conditum, involvit; vel per unum multiplicatum, multiplicem, id est multis modis declaratam Christi humanitatem, per alterum multiplicem laborem ejusdem.

Sacerdos dum sacrificium thurificat, petit ut ejus oratio super passionem Domini facienda dirigatur ad aures Divinitatis in odorem suavitatis; vel significat quod Christus pro nobis oblatus sit Patri odor suavitatis, et in hoc recolit quod sacerdos thymiama Domino, ingressus tabernaculum, offerebat, quod prohibuit Dominus in hominum usus offerri; unde est quod oblato thure benedicto super altare, si descenderit thuribulum ad populum, aliud thus sine benedictione est apponendum et hominibus offerendum; inde etiam est quod odor thuris benedicti non datur in Ecclesia sponso et sponsae. Exinde sacerdos se inclinans coram altari, orat et dicit: Suscipe, etc.; Christus enim ad pedes discipulorum se inclinans post sacramentum in coena traditum, oravit ad Patrem. Deinde vertens se ad populum dicit: Orate, fratres, quia Christus monuit apostolos orare. Monet autem sacerdos orare, ut sacrificium fiat Domino acceptabile; ideoque ab hinc debemus orationibus et psalmis intendere; et aiunt quidam quod, antequam dicat Orate, sub silentio dicere debet in hac conversione: Dominus vobiscum, dicentes quod haec conversio significet illam privatam apparitionem, qua Dominus post resurrectionem apparuit Magdalenae. Postmodum super oblata recitat secretam; quia Christus in montem Oliveti prolixius segregatus ab apostolis, quasi secretus oravit, dicens:« Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste;» et orat sacerdos pro acceptione hostiae, quod populum facere praemonuerat. Significat et recolit hoc silentium sacrificium in sacrificiis patrum absconditum, ut in Abel, Isaac, et in agno paschali, in vitula rufa, in hirco emissario; vel significat latibulum Christi ante passionem. Dominus namque noster jam non palam ambulabat apud Judaeos, cum cogitarent eum interficere, sed abiit in regionem juxta desertum, in civitatem quae dicitur Ephrem; in quo figuravit quod abiturus erat in regionem gentium, pedibus evangelizantium. Et item latuit in Hierusalem. Unde et agnus qui erat decima quarta luna immolandus, observabatur a decima luna reclusus. Orat ergo sacerdos in hoc silentio, et sanctum praeparat sacrificium, quia Dominus noster salutare passionis meditabatur in suo latibulo sacramentum; quia vero proximo jam pascha palam Dominus ambulavit, maxime, cum Lazarum suscitavit; ideo sacerdos vocem levat, et alta voce secretam concludit sic: Per omnia saecula saeculorum. Ad quod alte respondeat populus: Amen; quod interpretatur fiat, quo verbo est usus Dominus in creatione mundi dicens:« Fiat lux;» ac si dicat populus: Confiteor quod eo verbo quo mundus est creatus, est etiam recreatus. Hic, secundum quosdam, quintum inchoatur officium, in quo illud tempus ad memoriam nobis reducitur, quando Christus in coena magnum stratum ascendit, ibi Deo gratias egit; secundum Joannem, hymnum cantavit, ergo per Dominus vobiscum, orationem quam pro discipulis fecit, accipimus. Per Sursum corda, ascensum in coenaculum recolimus; vel per Dominus vobiscum, regem praesentem coelorum optamus; qui nos tales efficiat, ut apud nos illud convivium facere dignetur, in quo sursum corda levantes super caput ejus, cum muliere unguentaria alabastrum unguenti nardi pistici pretiosi effundere valeamus, id est divinitatem Filii unguento confessionis catholicae confiteri. Nam per Sursum corda, ad confitendum Filii divinitatem surgimus. Cyprianus ait: Quod ideo Sursum corda dicimus, ut omnis cognitio carnalis abscedat, nec quidquam animus quam id solum cogitet quod precatur, claudat adversario pectus et soli Deo pateat, nec ad se hostem Dei tempore orationis adire permittat. Vel per Sursum corda, angelorum ministerium imploramus, qui nostra vota suscipiant, et ad Deum perferant: vel nos ad angelicas harmonias erigimus, unde et delectabili voce cantamus. Per gratias agamus, Christi recolimus gratiarum actiones et invitamus populum ad agendum gratias Deo Patri per Filium, per quem redimimur et cum angelis ad laudandum admittimur.

Unde sequitur praefatio, id est sequentis canonis praelocutio et praeparatio, quae mentes nostras ad Christi mysterium praeparat. In hujus praefationis scriptae principio forma hujus litterae V ponitur in sacramento, V enim Christi significat humanitatem, D vero divinitatem, illa ex una parte aperitur, et ex alia clauditur, quia Christi humanitas est ex matre visibiliter, sed Spiritu sancto invisibiliter, cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamenti. Ista vero littera O, circuloso orbe concluditur, quia Divinitas est aeterna, et sine principio et fine; apex crucis in medio est Christi passio. Ideo ergo haec figura in praefationis principio ponitur; quia per mysterium unionis et Dominicae passionis pacificantur homines angelis, sociantur humana divinis in praeconio Salvatoris; in praefationibus enim omnibus conveniunt homines, et angeli ad concinendum praeconia regi. Unde et alta et delectabili voce cantantur, quia angelorum praeconia repraesentantur. Et nota quod praefationes Gelasius elimato sermone composuit, sed cum olim fuerint innumerae praefationes, nunc solummodo novem cantari instituit scilicet: de Natali, de Epiphania, de Jejunio, de Cruce vel de Passione, de Resurrectione, de Ascensione, de adventu Spiritus sancti, de Trinitate, de Apostolis; Urbanus vero decimam praefationem adjunxit de beata Maria. Est etiam undecima, scilicet quotidiana, cui quidem interseruntur aliae post aequum et salutare, aliae post aeterne Deus, aliae post Dominum nostrum. In omnibus sermo dirigitur ad Patrem, cui majestas attribuitur propter auctoritatem, quam laudant angeli, in quorum appellatione intelliguntur archangeli; dominationes adorant; potestates, in quibus et principatus intelliguntur, admirando tremunt; coeli, id est throni coelorumque virtutes, jubilant; seraphim, in quibus intelliguntur et cherubim, socia exsultatione concelebrant. Nota quod seraph atque cherub, ut ait Hieronymus, singularis sunt numeri et generis masculini, cujus pluralis terminatio cherubim, non quod in ministris Dei sit sexus, sed vocabula juxta linguae proprietatem diversis generibus appellantur. Graeca vero consuetudo scribit neutro genere cherubim et seraphim, cum quibus nostras voces adjungimus, supplici laudis confessione dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus. Ter repetitur, quia Trinitas collaudatur. Dominus, Deus, hoc semel et singulariter profertur, quia unitas adoratur. Sabaoth, id est exercituum angelicorum; qui agunt gratias de beneficiis Creatori, dicentes: Pleni sunt coeli et terra gloria tua; sed coeli quidem re, terra autem spe; tunc vero et re plena erit, cum adimplebitur illud:« Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra.» Hucusque est hymnus angelorum, qui sumptus est de Isaia, qui vidit seraphim clamantia:« Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus exercituum! plena est omnis terra gloria tua;» praevidens tempus gloriae, tempore namque legis notus fuit in Judaea Deus, sed tempore gratiae venient ab oriente et occidente, qui recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob. Hosanna in excelsis. Benedictus qui venit in nomine Domini. Hosanna in excelsis, hoc sumptum est de Evangelio; unde cum cantatur, nobis signaculum crucis imprimimus, Nam et hic repraesentamus hilarem clamorem infantium, Domino cum floribus occurrentium, et gratias agimus Christo de beneficio nostrae redemptionis, qui per crucem triumphavit et nos triumphare facit; et est hymnus hominum Christi humanitatem adorantium, et de humani generis, redemptione gaudentium et dicentium: Hosanna quasi, hosi anna, id est salva, obsecro: anna enim apud Haebreos est interjectio obsecrantis; sed cum integrum sit Hosianna, cur dicimus Hosanna? Respondeo: Aut ignorantes corrumpimus, aut scienter synalephantes collidimus, ut in metris facere consuevimus; salva, inquam, o Domine, qui habitas in excelsis. Quod Hosanna iteratur causa est, ut corpore et anima inter angelos deputemur, quem hymnum Sixtus papa ad missam cantari praecepit. Et vide quod in hoc concentu angelorum, et hominum, quandoque organis et musicis utimur instrumentis; quod sumptum est a David, et Salomone, qui instituerunt hymnos in sacrificio Dei organis et aliis musicis instrumentis concrepari, et laudes a populo conclamari. Verumtamen quanto cor majus est quam corpus, tanto Domino devotius confitemur corde quam corpore; nostri enim cantores sunt tuba et psalterium, cithara et tympanum; chorus, chordae et organum; nostri demum, cymbala bene sonantia sicut in fine psalterii sufficienter exponitur. Ad hoc modo gestibus, modo verbis repraesentatur passio Christi; nam diaconus et subdiaconus, post dorsum vadunt episcopi, in quo figuratur fuga apostolorum, qui in passione Christi fugerunt; si qui vero stant retro altare prospieientes in episcopum, significant mulieres, quae, a longe stantes, ejus passionem viderunt; omnes autem et qui retro stant, et qui in faciem episcopi aspiciunt, inclinant se, majestatem divinam et incarnationem Domini venerantes, quae introducta sunt per cantum angelorum et hominum; ordo enim angelicus, dicens: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth, majestatem introducit divinam: ordo hominum, dicens: Benedictus qui venit in nomine Domini; adventum significat in carne, vel inclinatio significat discipulorum confusionem, quam habebant de morte Christi, qui non audebant se erigere et confiteri se discipulos ejus esse. Ideoque stant inclinati, quousque dicatur: Libera nos a malo; vanum enim erat eis ante lucem surgere, id est ante resurrectionem de Christo gloriari; per quam sunt ab omnibus tribulationibus liberati: unde haec petitio septima est, et septenarius universitatis numerus est.

Post haec, sacerdos osculatur pedes majestatis, et se signat in fronte, et se inclinans, dicit: Te igitur, innuens quod reverenter ad mysterium crucis accedant, sed in quibusdam codicibus majestas Patris, et crux depingitur Crucifixi, ut quasi praesentem videamus quem invocamus, et passio quae repraesentatur, cordis oculis ingeratur; in quibusdam vero altera tantum. Et sacerdotum quidam prius osculantur pedes majestatis, et postea crucifixi secundum seriem canonis: quidam prius crucifixi, et postea majestatis; quia per Filium pervenitur ad Patrem. Canon Graece, Latine dicitur regula; quia per hunc regulariter fit sacramenti consecratio. Dicitur et actio, quia in eo agitur causa nostra cum Deo. Sub silentio pluribus de causis dicitur: primo, quia Deus non oris, sed cordis clamorem attendit; unde et Moysi dixit:« Quid clamas ad me?» cum tamen ipse taceret; cum enim Deo cogitationibus loquamur, non est vox reboans necessaria. Unde Dominus:« Intra in cubiculum et ora Patrem tuum,» et Propheta:« In cubilibus vestris compungimini.» Sic orans Publicanus audiri meruit, quod Pharisaeus vociferans obtinere non potuit; verba tamen proferimus, ne aestimemur penitus ignorare quid debeamus petere, vel intendere. Alia est, ne longa declamatione deficiamus, vel ne populus orare impediatur, qui tunc orare tenetur, ut supradiximus. Vel ne verba tanti mysterii per quotidianum usum vilescant, et ne sciantur a laicis, qui abuterentur eis in locis incompetentibus[ sicut de pastoribus legitur, quod cum die quodam super lapidem quemdam posuerint panem et vinum, et desuper haec verba protulerint, repente panis in carnem, et vinum conversum est in sanguinem; quos igne coelitus misso ultio divina percussit]. Unde sub anathemate praecipitur, in synodali decreto, ut nullus canonem dicat, nisi vestibus sacris indutus, et in libro, et super altare, et super sacrificio. Vel ad significandum quod humana ratio nequaquam tantum mysterium plenarie capere potest; ideoque secreta voce dicitur; vel per hoc repraesentatur, quod olim sacerdos Sancta sanctorum secreta secretorum ingrediebatur. Rursus secreto agitur, eo quod haec immolatio ad solum pertinet sacerdotem, dicat ergo sacerdos: Te igitur. Et attende, quia canon incipit a tau, T, quae formam exprimit crucis; unde et in ea consuevit crucifixus depingi, ut passio cujus signum subjacet oculis, infigatur et oculis cordis sacerdotis, qui alloquitur Patrem quasi praesentem; ideoque dicit: Te, et inclinat se sacerdos usque ad altare, quoniam hic incipit mysterium passionis Christi, qui obediens Patri se usque ad aram crucis inclinavit, et ecce pontifex, qui ingrediebatur semel in anno Sancta sanctorum, ecce Christus, qui semel introivit aeterna redemptione inventa.

Clementissime Pater, id est mentem clarificans, dicitur enim clemens, quasi clara mens: mens autem clarescit, cum Deum propitium sentit. Inde est quod hoc sacramentum sine lumine celebrari non debet; lumen enim significat Spiritum sanctum, qui hoc sacramentum consecrat, qui hoc digne percipientes illustrat; lumen et laetitiam designat, et hoc sacramentum nobis aeternam laetitiam donat. Petimus, hic osculatur altare in reverentiam passionis, Benedicas haec dona, de tribus signaculis quae his fiunt, et de aliis quae sequuntur, hic communiter exsequemur. Cruces igitur, quae quatuor habent angulos facimus super sacrificium; quia Christus, dum in cruce pependit, quatuor climata mundi redemit, et ea sex ordinibus ordinamus, vel propter perfectionem senarii, qui ascribitur corpori Christi, vel ut solido et perfecto, vel quia per ejus passionem mundus est redemptus; qui fuit sex diebus perfectus, et qui est sex aetatibus distinctus. Et attende quod fere in quolibet ordine, per imparem numerum signacula disponuntur; quia corpus Christi unum permanens non scinditur; aut enim tres cruces facimus, et fidem sanctae Trinitatis exprimimus, aut quinque, et quinque partitam Domini passionem denotamus. In primo ordine tres cruces facimus, cum dicimus: Haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia: ubi tempus ante legem, quod tribus intervallis distinguitur innuimus, scilicet ab Adam ad Noe; inde ad Abraham, inde ad Moysen; in quibus aetatibus justi Christum suis sacrificiis praefiguraverunt; ut Abel in agno, Melchisedech in pane et vino: Abraham in filio. In secundo ordine quinque cruces facimus dicentes: Benedictam, ascriptam, ratam, corpus, et sanguis, ubi tempus legis exprimimus; quod quinque libris distinguitur et in singulis Christi passio denotatur, vel quod quinque personis regebatur, scilicet judice, rege, principe, propheta et sacerdote, in quorum manibus Christus assimilatur. Nam quid est Josue per simulationem vincens regem urbis Hay, nisi Christus per infirmitatem superans superbiam diaboli? Quid est David in spelunca, nisi Christus in sepultura? Quid est Zorobabel ortus in confusione, nisi Christus natus in carne? Quid est quod Helias sedit in torrente Carith, nisi quia Dominus, de torrente passionis in calvaria bibit? Quid est Jesus indutus sordidam vestem, nisi Christus qui alienigenam duxit uxorem? In tertio ordine suscipientes panem et vinum in manibus, duas cruces facimus, unam super panem, alteram super calicem dicentes: Qui pridie, etc., ubi tempus coenae, et tempus innuimus gratiae, in quo duo parietes in angulari lapide conjunguntur, vel gigas geminae substantiae crucifigitur. In quarto ordine quinque cruces facimus dicentes: Hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immacalatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, ubi significamus quod Christus in carne quinque vulnera suscepit, et quinque saecula redemit. In quinto ordine tres cruces facimus, dicentes: Sanctificas, vivificas, benedicis, etc., ubi repraesentamus primitivam Ecclesiam, quae suscepit fidem Trinitatis. In sexto ordine quinque cruces cum oblato facimus, quatuor super calicem dicentes: Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, est tibi Deo Patri omnipotenti, et quintam ad latus calicis dicentes: In unitate Spiritus sancti: ubi modum notamus Dominicae passionis, qui quatuor vulnera pertulit in manibus, et pedibus, et quintum in latere. Ex praecedentibus liquet nos facere XXIII signa, quae cum fiant tribus digitis propter fidem Trinitatis, si ea triplicaveris, LXIX habebis: quibus si tria signa quae cum oblato super calicem facimus dicentes: Pax Domini sit semper vobiscum, adjeceris, LXXII fiunt haec, scilicet LXXII linguae per superbiam dispersae, per Christi humilitatem congregatae, per ejus passionem redemptae, per ejus corpus et sanguinem ei conjunctae. Videtur Augustino, si tantum semel fieret crux super panem et vinum, sufficere posse; quia semel crucifixus est Dominus. Nunc ad litteram revertamur.

Haec dona, quoad panem, in quo sunt farina et aqua; haec munera, quoad vinum, in quo sunt vinum et aqua; haec sancta sacrificia, quoad utrumque illibata, id est sine labe, sicut Agnus Paschalis immaculatus; quia significat Christum qui est sine macula et ruga; vel haec tria verba tribus crucibus insignimus, quia gratias agimus trino Deo qui dat nobis calicem salutis accipere, et nomen Domini invocare; qui dat nobis donum, et a nobis munus recepit in sacrificium. Eadem enim sacrificia dona sunt, et munera: sunt dona, quia nobis ab illo donata, ut sustentaremur; munera, quoniam a nobis illi oblata, ut laudaretur: donum enim est quod donatur a superiori, munus quod ab inferiori, sacrificia sunt ut sacrificentur; vel secundum Augustinum. Dona offerimus, cum nos ipsos ei donamus. Munera cum ejus beneficiorum memores sumus. Sacrificia illibata, cum ei humilitatem et laudes impendimus.

Inprimis, quae tibi offerimus. Vide quod canonis oratio in quinque dividitur, unde et quinquies Per Christum Dominum nostrum concluditur, eo quod per quinque partitam Domini passionem oratio fidelium exauditur. Prius offerimus pro Ecclesia catholica: et ecce legalis pontifex, qui ingrediens Sancta sanctorum orabat, ecce Christus qui ante passionem oravit et se glorificavit, et discipulos conservavit, et adhuc pro nobis quotidie interpellat. Sic sacerdos pro se et pro tota preces fundit Ecclesia, quae consistit in praelatis et subditis; unde subditur de praelatis:

Una cum famulo tuo papa nostro; quod quidam addunt de antistite et rege, nova traditio est. Et omnibus orthodoxis atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus. Hic excluduntur schismatici et haeretici, qui non sunt orthodoxi, id est rectae fidei; nec catholicae, id est universalis. Post haec adjicitur et de subditis: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, quorum tibi fides cognita est et nota devotio: ob hoc catechumeni, qui sacramenta fidei non receperunt, in principio canonis excluduntur. Scriptum est enim:« Alienigena non vescetur ex eis, quia sancta sunt.» Illos ergo ad esum agni duntaxat assumimus, qui nostrae domui conjuncti sunt: omnem scilicet domesticum fidei a principe ad plebeum, ab apostolo ad publicanum. Pro quibus offerimus actu, vel qui tibi offerunt devotione. Pro se, exegesis, id est expositio, est quod sequitur, pro redemptione animarum suarum, pro spe salutis et incolumitatis suae. Communicantes. Concludit in oratione beatae Virginis, et apostolorum, et martyrum commemorationem, tum ut repraesentet legalem pontificem, qui portabat in vestibus nomina patrum, et etiam Christum qui novit mente et actu nomina suarum ovium, tum ut eorum preces et merita divinae protectionis auxilio muniantur. Ideo sancta Dei Genitrix memoratur in hoc sacrificio, quia vera hostia de virginali processit utero. Ideo quoque apostoli, quia passionem Christi verbi et sanguinis testimonio probaverunt. Nam Petrus, Andreas et Philippus sunt crucifixi; Paulus, Jacobus, Matthaeus et Bartholomaeus decollati; Jacobus, Simon, Thaddaeus necati, Joannes veneno cruciatus, Thomas transfossus. Idcirco et martyres adjiciuntur, quia ipsorum cruciatu Christi passio confirmatur, ex quibus quidam pontifices summi, ut Linus; quidam episcopi, ut Cyprianus Carthaginensis; quidam diacones, ut Laurentius; quidam milites, ut Crysogonus. Joannes et Paulus, quidam medici, ut Cosmas et Damianus, quia omnes gradus vel ordines passionis Domini testimonium praebuerunt. Forte confessores non sunt hic nominandi quia proprie martyres sunt testes. Quidam tamen adjiciunt hic nomina suorum patronorum. Hanc oblationem servitutis nostrae, etc.: in hac secunda oratione orat pro se et famularibus sibi, ut eorum oblationem Dominus placatus accipiat, quam per pronomen demonstrativum Domino repraesentat, Diesque nostros, etc. Hoc Gregorius addidit ut nullus hic securus existat; sed qui stat, videat ne cadat.

Quam oblationem: hic accedit ad Domini consecrationem, dicens: Quam oblationem, id est terrenam materiam ad corpus tui Filii destinatam, tu Deus, quaesumus, in omnibus; hoc est tota cogitatione, tota vita et toto intellectu, digneris facere benedictam, id est spiritu sancto replere; ascriptam, id est divinitati ascribere; ratam, id est in veritate, ut ad salutem sufficiat, solidare; rationabilem, in nostra fide; acceptabilem, in nostra devotione. Ecce Abigail uxor viri stulti, quae prohibuit David sanguinem effundere, et propriam manum polluere, cui benedixit David, dicens:« Benedictus Dominus Deus Israel, et benedictum eloquium tuum, et benedicta tu, quae prohibuisti ne irem ad sanguinem, et ne ulciscerer me manu mea.» Haec est Ecclesia, quondam uxor diaboli, quae oblatione praesentis sacrificii praevenit Christum agonizantem rogatque pacem, ne sic se ulciscatur, ut cum viro aeterna pereat damnatione; quam oblationem et orationem David perficit: benedictam, dum ejus benedicit eloquium; ascriptam, dum nulla oblatione deletur, ratam, dum remissionis sententia non violatur.

Qui pridie, id est priori, die quam pateretur, accepit panem, benedixit, fregit, dedit discipulis, et ait: Accipite, et manducate, hoc est corpus meum. Hoc tragicis gestibus quod littera sonat, exprimimus. Aiunt quidam quod Benedixit, benedictione occulta nobis, alia quam ista: Hoc est corpus meum, qua nunc utimur; alii, quod Benedixit eadem benedictione, unde sic mutant litteram Benedixit, dicens: Hoc est corpus meum, et postea fregit, et dedit discipulis, dicens: Accipite, et manducate, inculcatio verborum est, nec est intelligendum quod acceptum corpus de manu Domini sibi ministrarent, sed qui consecravit, ipse et ministravit; si vero cum benedixit crucis signum apposuit, ipsi norunt qui praesentes fuerunt; praesertim cum nondum erat erectum sanctae crucis vexillum; et quod sicut alibi de quinque panibus dicitur Benedixit, id est gratiam multiplicationis infudit, sic etiam hic credimus intelligendum Benedixit, id est gratiam transsubstantiandi infudit, ut panis transsubstantiaretur in carnem; et Spiritu sancto replevit, vel repletam ostendit, et sic fregit, in quo morti se subjiciendum ostendit. Et vide quod ad prolationem istorum verborum: Hoc est corpus meum, panis divinitus transsubstantiatur in carnem, divina etenim materialis substantia hujus sacrificii est verbum quod ad elementum accedens perficit sacramentum; sic verbum carni unitum efficit hominem Christum. Equidem,« Mirabilis Deus in operibus suis,» sed mirabilius est, de nihilo cuncta creare quam creaturam transsubstantiare; nam et natura magistra aqua subtiliatur in ignem; et homo vinum calidum in frigidum mutat acetum; nec tamen ista dicimus, quod istud humana ratione probare velimus; huc enim logica non ascendit, hoc mathematica non inquirit; in hoc physica deficit; sensus enim primam tenet regionem, imaginatio secundam, ratio tertiam. In his illae matronae ludere consueverunt, sed fides est excellentior illis, quae non habet meritum, cum humana ratio praebet experimentum. Nemo igitur hoc disputet, sed cessent argumenta ubi fides quaeritur; humiliter quaeratur quod sine periculo non discutitur; firmiter credatur quod sine praemio non habetur; intellectus vero fidem transcendit, quo sancti non jam in aenigmate, sed vident facie ad faciem.

Accipiens hunc praeclarum calicem, hic in mysterio, sed non hoc in metallo; hic in figura, sed aliud in materia. Nam hic et ille, quem Christus manibus tenuit, ebrietatem, id est passionem Domini, significat et significavit. Ecce David noster qui regi Achis insanire videtur; qui se manibus gestat, cum panem et vinum tenens, ait: Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus; de cujus ore defluunt salivae, dum creditur infantilia loqui, dicens:« Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.» Hic pendens in cruce tympanizavit et ad ostium, id est conclusa corda Judaeorum impegit. Quod sacerdos panem elevat, significat cibum esse caeteris excellentiorem. Similiter et de potu: Gratias agens, de nostra salute, qui non meritis, sed gratia justificati sumus, Benedixit, etc. exposita non exponas. Accipite et bibite. O felix ebrietas! salutaris satietas! quae quanto copiosius et dignius sumitur, tanto sobrietatem mentibus amplius donare dignatur. Judas bibit, sed sitim non exstinxit ignis aeterni; quia assumpsit indigne mysterium Jesu Christi. Et vide quoniam sic quisque discipulorum calicem aceepit, quod unicuique Dominus propinavit. Unde et sacerdos hic calicem deponit, sed non derelinquit, dicens: Hic est calix sanguinis mei, id est continens sanguinem, vel sanguinis significans passionem. Et vide quia passio dicitur calix, vel a calida potione; vel quia mensurate sumitur: fidelis est enim Dominus, qui non sinit nos affligi plus quam portare possimus. Novi et aeterni testamenti: subaudi confirmator. Sacra Scriptura dicitur Testamentum, quasi mentis defuncti testatio; quia continet nobis promissa legata et fideicommissa. Vetus quidem Testamentum promittebat nobis temporalia:« Et dabo vobis terram fluentem lacte et melle;» sed in Novo Christus per sanguinem et mortem suam nobis in haereditatem vitam legavit aeternam. Novum dicitur Testamentum, quia novus pro nostra redemptione sanguis effunditur; olim effundebatur sanguis animalis irrationalis, non hominis innocentis. Aeternum dicitur, quia in aliud testamentum non mutabitur sicut mutatum est Vetus in Novum. Mysterium fidei, quoniam aliud videtur et aliud intelligitur, species panis et vini cernitur, corpus Christi et sanguis creditur. Mysterium Graece, Latine secretum. Hoc credere jubemur, discutere non audemus. Qui pro vobis apostolis et pro multis efficaciter effundetur, non pro omnibus; nam sufficit omnibus, sed solis effecit electis, qui unione charitatis corpus Christi sunt. Quod baptismo purgatur a culpa, sanguine liberatur a poena, et est haec hujus sacramenti utilitas, ut ejus ope fiat possibile corpus, quod terra est, coelum ascendere:« Quia nemo ascendit in coelum, nisi Filius hominis;» cui quasi capiti membra corporis adnectuntur omnes qui in fide hujus sacramenti efficiuntur filii Dei, et sic corpus unum, caput cum membris, ascendit in coelum. Intentionem vero tanti corporis in sequenti verbo Veritas ipsa declarat, dicens: Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis; in mei memoriam, qui pro vobis languores portavi, crucem subii, resurrexi, coelos ascendi. Et nunc stringantur duo digiti vel ob reverentiam sacramenti, vel in signum quod sacerdos accedat primo, id est Filius obediat Patri; unde sequitur ex voce sacerdotis et plebis. Memores tam beatae passionis, resurrectionis et ascensionis. Haec tria potius memorat Ecclesia, quia primum nostram vulnerat charitatem, secundum confortat fidem, tertium laetificat spem. De tuis donis ac datis. Dona sunt in re aeterna, data in opere temporali. Offerimus hostiam puram, scilicet corpus, hostiam sanctam, id est sanguinem: hostiam immaculatam, quoad utrumque; vel hostiam puram, id est ab aliis hostiis separatam, hostiam sanctam, id est sanctificantem; hostiam immaculatam, id est a maculis emundantem. Moraliter offerimus hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, cum offerimus hostiam de corde puro, conscientia bona et fide non ficta. Sequitur: panem sanctum vitae aeternae; hic est Christus, quo pasti finaliter, satiabimur aeternaliter; calicem salutis perpetuae, cujus gustu salutem perpetuo consequemur: quinque cruces inter haec verba signacula sunt quinque dilecti, plagae quinque viventis; petrae foramina, in quibus nidificat immaculata columba. Super quae cum oravit pro hostia transsubstantianda, eamque transubstantiavit, et transubstantiatam Patri obtulit, nunc orat pro ipsius acceptione, ut eam ad instar antiquorum sacrificiorum acceptet, et in conspectum divinae proferat majestatis; ut per ejus interpellationem ad Patrem, et per ejus nostram perceptionem, repleamur caelestis gratiae benedictione. Sicuti accepta habere dignatus es, similitudinis est, et non quantitatis; multo enim acceptius est hoc sacrificium Deo quam quod obtulit Abel, quod Abraham, quod Melchisedech; quia valet amplius res quam umbra, veritas quam figura; ipsam enim similitudinem desideramus magis quam acceptionis quantitatem. Similes sumus Abel, si recte offerimus et recte dividimus, quod quia Cain non fecit, peccavit: recte enim obtulit, quia Deo, cui debuit; sed male divisit, quia cor suum auferens Deo, se sibi retinuit; Abel vero se Domino subdidit, ideoque Dominus ad Abel et ad munera ejus respexit. Abrahae quoque similes sumus, cum Deo filium Isaac, id est hilarem voluntatem offerimus, et hilariter obedimus. Melchisedech etiam assimilamur, cum sine experimento rationis humanae firmiter credimus, quod sub specie panis et vini, carnem et sanguinem accipiemus Jesu Christi. Itaque recte dividamus cum Abel, hilariter cum Abraham, spiritualiter cum Melchisedech, nos ipsos innocentiae, obedientiae, justitiae sacrificium offerentes, arietinam spiritus proterviam deponentes, taurinam feritatem exuentes, hircinam libidinem jugulantes, juxta illud:« Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum; offeram tibi boves cum hircis.» Et ita Dominus acceptabit sacrificium nostrum, sicut munera Abel, sicut sacrificium Abrahae, et sicut sacrificium et immaculatam hostiam Melchisedech. Haec, inquam, moraliter ad nos referuntur, sed allegorice Christum respiciunt, verbi gratia: Pueri tui justi Abel; hic in agno quem obtulit, et in se, qui cum esset triginta annorum innocens occubuit, illam immaculatam Christi hostiam figuravit. Patriarchae nostri Abrahae. Hic patriarcha princeps patrum Deus Pater est: quod sicut Abraham Isaac obtulit, sed arietem immolavit, sic Filium Unigenitum pro nobis tradidit, cujus carne immolata divinitas permansit illaesa. Melchisedech hic sine patre et matre legitur fuisse, et in pane et vino sacrificasse dicitur; per quem merito Dei Filius intelligitur, qui est Rex Sadoch, Rex justitiae, juste remunerans justos, et juste damnans injustos, qui est sine matre in coelo, sine patre in terris, qui se praebuit in specie panis et vini discipulis. Et quod Leo papa addidit in canone sanctum sacrificium, immaculatam hostiam.

Per sequentem sacerdotis inclinationem, mors Christi intelligitur, quae in praemissis sacrificiis figurabatur et repraesentabatur; quod Christus, inclinato capite, emisit spiritum. Et vide, secundum quosdam infra canonem diaconus lavat manus, significans quod Pilatus se lavit, cum se mundum ab ejus sanguine proclamavit; vel quod opera nostra sordida Christi passione mundantur, vel quod nullus immundus ad percipienda fidei sacramenta procedat. Jube haec perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum. Hic est Angelus magni consilii, consiliarius ille, cujus consilio Pater nundum creavit et recreavit. Sublime altare in conspectu Dei, est Christus crucifixus, sedens in dextera Patris. Igitur Angelus fert haec sacramenta in sublime altare, in conspectu Dei dum cicatrices ostendens interpellat ad Patrem pro nobis, haec sacramenta conficientibus. Quod alicubi dicitur: Jube hoc perferri consociandum corpori Christi, sic intelligitur; jube significatum hujus, id est militantem Ecclesiam consociari triumphanti; vel, dissonantia est rem a sua specie alienari: petimus ergo aenigma viatoris evacuari et nobis comprehensoribus corpus in specie propria revelari. Ut quotquot, etc. Quod hic altare ter presbyter osculatur, agit gratias Trinitati, quae per passionem Domini sibi genus reconciliavit humanum: Corpus et sanguinem, quidam signant hic bis; quia gigas substantiae geminae crucifigitur; quidam vero nequaquam. Sumpserimus: secundum primitivam Ecclesiam, vel in sacramento et re, vel re tantum, juxta illud:« Crede, et manducasti.» Omni benedictione. Hic se presbyter signat, ut mereatur benedictionem consequi, et coelesti gloria repleri.

Memento etiam, Domine, famulorum famularumque tuarum. Hic pro defunctis in Christo quiescentibus orat Ecclesia, ut eis haec prosint sacramenta; ubi notare poteris nomina quae volueris[ sed non in Dei Dominica, ut quidam aiunt; quia creduntur animae tunc observatione Dominica, requiem habere]. Et quidem congrue haec interseritur memoria transeuntium,« qui in Domino moriuntur.» Finita est enim memoria mortis Domini, et sequitur mors nostra, Christus praecessit, et nos ejus vestigia sequimur. Nobis quoque peccatoribus; hic pro poenitentibus exoramus, et paululum expressa voce silentium interrumpimus, et pectus percutimus memorantes latronis confessionem et petitionem, scilicet:« Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum,» et miserentis Dei promissionem, scilicet:« Hodie mecum eris in paradiso.» Percussura pectoris est poenitentiae et luctus indicium. Quidam hanc elevationem referunt ad centurionem. Cum Joanne, quidam intelligunt Joannem Baptistam, quidam Marcum, qui etiam Joannes dictus est. Et vide quod hic octo viri et septem feminae computantur; quia per hoc sacrificium septem charismata gratiarum, et octo beatudines jungentur in nobis, item hic diversitas sexuum et ordinum continetur. Nam ex evangelistis et episcopis est Joannes, qui et Marcus dicitur, qui fuit praesul Alexandriae; ex diaconibus Stephanus protomartyr; ex apostolis Matthias; ex septuaginta discipulis Barnabas; ex patriarchis Ignatius; ex apostolicis Alexander; ex presbyteris Marcellinus; ex exorcistis Petrus, ex conjugatis Felicitas et Perpetua; ex virginibus Agatha et reliquae omnes, quoniam omnes hoc sacrificium suo sanguine firmaverunt. Ecce bina commemoratio sanctorum rememorat logion, et superhumerale, in quibus legalis pontifex gestabat nomina patrum. Per quem haec omnia... bona creas, ut sint; sanctificas tibi deputando; vivificas, animando; benedicis, ut utilia sint; praestas, ut prosint. Hic ter signatur, quia passio Domini consummatur: unde consequenter corporale aufertur, quia velum templi scissum est, a summo usque deorsum; et quidquid de passione fuerat clausum, modo est revelatum; unde, sumpto aceto, dixit:« Consummatum est.» Cum denuo super calice discooperto cum hostia ter signatur his verbis: Per ipsum, et cum ipso, et in ipso, centurionis confessio memoratur qui dixit:« Vere Filius Dei erat iste,» quia cum revelata passione miracula, vidit per ipsum Filium, qui erat hostia, Patrem agnovit et Spiritum sanctum intellexit. Duae quoque cruces, quae cum eadem hostia fiunt in latere calicis, in haec verba: Est tibi Deo Patri omnipotenti, in unitate Spiritus sancti, Sanguinem et aquam significant quae fluxerunt de latere patientis; vel eum crucifixum significant pro duobus populis: et haec omnia in capite consummata, suam ad membra transferunt utilitatem. Unde pluraliter dicitur, omnia bona; spirituale etiam corpus pluraliter propter membrorum pluralitatem ostendit, et demonstrat, ac si dicat: Per Christum nos creas. Quidam apponunt mirificas, et quidem mirificatio cum omnibus communis per creationem, per gratiam fit singularis, et terrenus homo coelestis. Sanctificas in baptismo, vivificas in verbo, quasi pabulo vitae, benedicis in augmento gratiae, et praestas nobis, post mortem, vitam aeternam. Per ipsum, nos creanti; cum ipso, nos recreanti, et in ipso, nos ad gloriam suscitanti, est tibi Deo Patri omnipotenti in unitate Spiritus sancti omnis honor et gloria. Hic cum hostia calicem tangimus, innuentes quod ad passionem Domini facta sit redemptio mundi, unde cum quatuor sint partes orbis, quidam tangunt quatuor partes calicis. Per omnia saecula saeculorum. Hucusque fuit canon, id est regula cui quidquam addere, vel diminuere non est devotionis, sed praesumptionis, cujus conclusio, scilicet per omnia saecula saeculorum, alta voce levatur, tum quia Dominus alta voce tradidit spiritum, tum quia centurio clamavit:« Vere Filius Dei erat iste;» tum quia mulieres lamentabantur flentes Dominum, tum ut repraesentetur quod sacerdos legalis foras exibat, ut lavaret vestimenta: quod est publice pro populis exorare, tum ut populus sciens finem canonis, respondeat: Amen. Asseverans quod presbyter fecit et impetrans quod oravit, dicente vero sacerdote: Per omnia saecula saeculorum, diaconus calicem sublevat; cum fanone partem ejus cooperit, secundum quosdam, et post in altari deponit, et cum corporali cooperit oblatam et calicem, significans Joseph ab Arimathia, qui corpus Domini de cruce suscepit, et faciem sudario velavit, et in sindone munda involvit, et in sepulcro deposuit et lapide celavit.

Sacerdos qui oblatam elevat Nicodemum repraesentat, et haec elevatio Christi depositionem de cruce, depositio vero collocationem in sepulcro demonstrat. Diaconus qui sacerdotis humerum osculatur, innuit quod Joseph deponens corpus ipsum fuerit osculatus quod in sepulturis aliquibus repraesentatur; vel innuit quod Deum nequimus videre, nisi per speculum in aenigmate. Sacerdos etiam hostiam osculatur, innuens quod Nicodemus idem fecerit quod Joseph, vel potius per Domini passionem factam esse nostram reconciliationem.

Oremus. Ab hoc loco maxime orare debemus prostrati, usque ad finem Pater noster, in diebus profestis; in festivis autem stantes. Praeceptis salutaribus moniti; tres articuli sequentes, scilicet Praeceptis, Pater noster, Libera nos, significant tres dies Dominicae sepulturae. Ideoque his duntaxat utimur in Parasceve, et est haec praefatio vel captatio ad orationem Dominicam. Praecepta et divinam institutionem dicit, quia Dominus et hanc instituit, et apostolis sic orare praecepit.

Pater noster. Orationem Dominicam beatus Gregorius dici ad missam instituit; asserens incongruum esse, ut super eucharistiam oratio diceretur, quam scholasticus composuerat, et illam omittere, quam Dominus ipse dictaverat et apostoli dicere consueverant; quod cum a Graecis acceperit, in hoc differre voluit, ut cum apud Graecos ab omni populo dicatur, apud nos a solo sacerdote cantetur. Haec oratio alta voce cantatur, ut communicaturi sibi dimittant, sicut ibi continetur, offensas, ne indigni accedant ad mensam Domini.

Vel ideo non dicitur sub silentio, quia est de Evangelio. Sed objicitur quia de hac oratione Dominus ait:« Cum orabis, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio ora Patrem tuum.» Verum non dicit ostium, occultam domum, sed cordis secretum, id est ut a mala cogitatione pectus nostrum mystica fidei clave claudamus, et labiis clausis incorrupta mente loquamur. Pater antiquorum dicebatur Dominus, quasi servorum, sed nunc est per gratiam pater, quae libertatis vox est, et magna fiducia; quid enim filiis perseveranter et digne petentibus denegabit, qui jam dedit quod Pater est; cum illos de regno velut inutiles servos ejecerit, Filius haereditatem tribuit, quos pane angelorum et carne vituli reficit saginati. Noster, quod commune est omnibus; nemo dicat meus, quod soli Christo convenit, qui est filius per naturam; nos autem per adoptionis gratiam. Non ergo superbiant nobiles, cum simus ejusdem Patris filii. Nihil sibi arroget dives, cum simus fratres et cohaeredes. Qui es in coeli, id est in secretis, in angelis, in sanctis, in spiritualibus per gratiam. Sanctificetur nomen tuum; septem petitiones in hac oratione continentur, quas tantum apostolos dixisse super hoc sacramentum audivimus. Prima quarum haec est: Sanctificetur nomen tuum. Hoc nomen quod petimus sanctificari est Pater, quo relative dicimur filii Dei: quod petimus sanctificari in nobis, ut sanctificationem Patris imitemur, et nomen Patris moribus et vita ostendatur in filiis: ergo iis moribus vivendum est, ut filii et fratres Christi esse possimus; quia filius non est, qui ab ejus degenerat voluntate, nec in eum tendit fide. Vel sanctificari, id est confirmari in nobis, ut nec ipse desinat esse Pater noster, nec nos filii ejus, ut qui in baptismate sanctificamur, in eo quod esse coepimus, perseveremus. Vel sanctificetur nomen tuum, id est sicut est sanctum, innotescat nobis, ut nihil putemus sanctius esse. Simile est, Deus clarificetur in nobis, et magnificetur.

Secunda petitio est: Adveniat regnum tuum, id est ad te veniat Ecclesia, in qua regnas, de qua dicitur:« Simile est regnum coelorum,» sagenae missae in mari, vel ad nos veniat regnum coelorum, quod nobis promisisti dicens:« Percipite regnum quod vobis paratum est; vel adveniat regnum tuum regnum Dei semper est, sed ad nos veniat, id est nobis manifestetur, quod regnas in sanctis et in te sancti regnant, quia non poterimus ignorare, cum Dominus venerit judicare.

Tertia est: Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra. Voluntas Dei semper fit, sed petimus ut libertas nostrae voluntatis et operis divinae consonet voluntati; sicut in angelis, ita in hominibus; sicut in justis, ita in peccatoribus; sicut in Christo, ita in Ecclesia; sicut in mente, ita in corpore; ut spiritus et caro sint unus homo spiritualis; cujus cor et caro exsultent in Deum vivum, qui non sibi, sed tibi vivat. Vel voluntas est custodia praeceptorum. Haec tria perfectius in futuro; sed interim ex parte oramus ut postea perfectius in nobis impleantur. Panem nostrum quotidianum, vel familiarem, alia littera supersubstantialem, vel egregium. Et dicitur supersubstantialis Latine, epiousion Graece, segulla Hebraice. Panis noster est Deus, noster refugium, et virtus qua quotidie egemus, qui est super omnes substantias, quem petimus nobis dari; quia in ipso vivimus. Vel panis noster est verbum Dei vel praecepta Dei, quae sunt nobis quotidie necessaria; quia« non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei:» quem petimus nobis dari, quia in ipso reficimur. Vel panis noster est corpus Christi, quod est nostrae humanitatis, quo quotidie egemus, quia, quotidie peccamus, de quo:« Panis quem ego dabo vobis, caro mea est pro mundi vita»: quem petimus nobis dari, quia in ipso recreamur; ergo qui sumus impliciti peccatis, petimus ut simus digni coelestibus alimentis. Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Debita vocat peccata, culpas, offensas, quibus Deum offendimus: et exinde nos rei debitores existimus, quae petimus nobis dimitti, ut liberi ad patriam redeamus, sed eo pacto eave cautione: Sicut nos dimittimus debitoribus nostris, id est offensoribus nostris, qui nos offenderunt: unde et nobis satisfacere debent; aliter nullus est orationis fructus, quia Dominus dicit: Nisi dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis.» Et ne nos inducas in tentationem diabolicam. Tentat Deus ut probet, et tentat homo ut discat, tentat diabolus ut decipiat; sed, nunquid Deus inducit in hanc deceptionem? non; sed deserit et tentari permittit, sed nunquid non tentatio est utilis ad coronam? est; quia ubi major lucta, ibi major corona; petimus ergo ne nos inducat in tentationem, id est ne nos deserens in tentatione vinci et succumbere sinat. Sed libera nos. Vide quod in omnibus petitionibus ad nos pertinentibus unus orat pro omnibus, ut da nobis, dimitte nobis, et ne nos inducas, libera nos, quia Deus pacis et concordiae, sic unus pro omnibus orare voluit; quomodo in se uno omnes ipse portavit; ut uno ore, sicut tres pueri, Domino benedicamus. Sequitur a malo, a culpa, a poena temporali et aeterna, quo facto nihil est metuendum, et nihil restat orandum: Ecce septima petitio finis est orationis et finis nostrae persecutionis. Et vide dum haec septem petitiones dicuntur, diaconi stant inclinati communionem exspectantes, in quo significant apostolos qui, post mortem Domini per septem hebdomadas exspectaverunt confirmationem Spiritus sancti; subdiaconi vero quiescunt, quia mulieres in Sabbato, quod est dies septimus, siluerunt.

Sequitur embolismus, id est super accrescens: super accrescitur enim ultimae petitionis repetitio et expositio. Illa dicit: Libera nos a malo. Iste subdit a quibus malis, praeteritis, praesentibus et futuris, et subditur transitus ad orationem, in qua pro pace danda reverenter orat Ecclesia, Ambrosiana quidem aperte, Romana sub silentio et breve silentium, sabbatum respicit, in quo Dominus in sepulcro quievit. Similiter et Dominica oratio cum petitionibus ponitur in designationem illius septimae diei, in qua laborabant apostoli; laborabant orantes ut liberarentur a malis. Libera nos, ecce ultimae petitionis repetitio et expositio, intercedente beata; ecce transitus, in quo ad impetrandam gratiam pacis mater exigitur Salomonis, id est viri pacifici, et Michael nuntius pacis, et Baptista praeco pacis, et tres apostoli testes pacis, plures pacis non hic computantur, quia« in ore trium testium stat omne verbum.» Embolismo finito, non concluditur: Per Dominum, haec est enim praefationum et embolismorum consuetudo, sed ei continuatur oratio: Da pacem. Hic patena presbytero praesentatur, de cujus observatione variae sunt consuetudines: alicubi enim tenet eam acolythus et subdiaconus, ille involutam, iste vero nudam; sacra enim vasa duntaxat a consecratis clericis sunt tractanda; sed apud nos eam ad te igitur, usque nunc subdiaconus observavit, quae cum a patere dicatur: Sanctarum feminarum, quas subdiaconus repraesentat, corda significat, quae latitudine charitatis in obsequio Christi patebant, dum aromatibus ungere corpus Domini veniebant. Per hoc ergo quod subdiaconus diacono patenam praebet, recolitur quod mulieres late resurrectionem Christi credentes, eam apostolis nuntiarunt, qui demum Domino suae fidei latitudinem obtulerunt, vel per subdiaconum intellige Nicodemum, qui etiam late credidit et obsequium Salvatori exhibuit; da, inquam, pacem pectoris, ut simus a peccato liberi; da pacem temporis, ut simus ab omni perturbatione securi; nocet infirmis enim perturbatio: et ecce quam apertius enodatur a quibus malis erui deprecemur. Et vide quod sacerdos cum osculata patena se in utraque ultima clausula signat; quia per crucem et hoc sacrificium, et odorem ejus omnia in coelis et in terris pacificata denuntiat; oblata frangitur, quia Dominus in coena panem benedixit, et fregit; haec et illa fractio fractionem corporis in cruce significant, aut panis fractionem, in qua cognitus est post resurrectionem; vel diversitatem corporis Christi, scilicet ambulantis, quiescentis et sedentis: de tribus enim partibus infra dicemus. Papa oblatam non frangit, sed partem ex ea mordet et reliquam in calicem mittit; quia Christus infernum momordit, et inde sumptos in paradisum misit. Alta voce concluditur: Per omnia saecula saeculorum, ut populus desiderans pacem respondeat: Amen; vel haec vocis, quae sequitur, elevatio bonum significat nuntium Dominicae resurrectionis, per quam hilaritatem et claritatem recipiemus aeternam.