Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Vulgata
1.1
Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit
1.2
Aeneadum, patiturque ferox Oenotria iura
1.3
Carthago. da, Musa, decus memorare laborum
1.4
antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit
1.5
et quot Roma uiros, sacri cum perfida pacti
1.6
gens Cadmea super regno certamina mouit,
1.7
quaesitumque diu, qua tandem poneret arce
1.8
terrarum Fortuna caput. ter Marte sinistro
1.9
iuratumque Ioui foedus conuentaque patrum
1.10
Sidonii fregere duces, atque impius ensis
1.11
ter placitam suasit temerando rumpere pacem.
1.12
sed medio finem bello excidiumque uicissim
1.13
molitae gentes, propiusque fuere periclo
1.14
quis superare datum: reserauit Dardanus arces
1.15
ductor Agenoreas, obsessa Palatia uallo
1.16
Poenorum ac muris defendit Roma salutem.
1.17
Tantarum causas irarum odiumque perenni
1.18
seruatum studio et mandata nepotibus arma
1.19
fas aperire mihi superasque recludere mentes.
1.20
iamque adeo magni repetam primordia motus.
1.21
Pygmalioneis quondam per caerula terris
1.22
pollutum fugiens fraterno crimine regnum
1.23
fatali Dido Libyes appellitur orae.
1.24
tum pretio mercata locos noua moenia ponit,
1.25
cingere qua secto permissum litora tauro.
1.26
hic Iuno ante Argos( sic credidit alta uetustas),
1.27
ante Agamemnoniam, gratissima tecta, Mycenen
1.28
optauit profugis aeternam condere gentem.
1.29
uerum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte
1.30
exerere ac missas etiam trans aequora classes
1.31
totum signa uidet uictricia ferre per orbem,
1.32
iam propius metuens bellandi corda furore
1.33
Phoenicum extimulat. sed enim conamine primae
1.34
contuso pugnae fractisque in gurgite coeptis
1.35
Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens
1.36
arma remolitur; dux agmina sufficit unus
1.37
turbanti terras pontumque mouere paranti.
1.38
Iamque deae cunctas sibi belliger induit iras
1.39
Hannibal: hunc audet solum componere fatis.
1.40
sanguineo tum laeta uiro atque in regna Latini
1.41
turbine mox saeuo uenientum haud inscia cladum,
1.42
Intulerit Latio, spreta me, Troius” inquit
1.43
exul Dardaniam et bis numina capta penates
1.44
sceptraque fundarit uictor Lauinia Teucris,
1.45
dum Romana tuae, Ticine, cadauera ripae
1.46
non capiant, famulusque mihi per Celtica rura
1.47
sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis
1.48
corporibusque uirum retro fluat, ac sua largo
1.49
stagna reformidet Trasimennus turbida tabo,
1.50
dum Cannas tumulum Hesperiae campumque cruore
1.51
Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam
1.52
teque uadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis
1.53
per clipeos galeasque uirum caesosque per artus
1.54
uix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.”
1.55
haec ait ac iuuenem facta ad Mauortia flammat.
1.56
Ingenio motus auidus fideique sinister
1.57
is fuit, exuperans astu, sed deuius aequi.
1.58
armato nullus diuum pudor: improba uirtus
1.59
et pacis despectus honos, penitusque medullis
1.60
sanguinis humani flagrat sitis. his super, aeui
1.61
flore uirens hauet Aegatis abolere, parentum
1.62
dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto.
1.63
dat mentem Iuno ac laudum spe corda fatigat.
1.64
iamque aut nocturno penetrat Capitolia uisu
1.65
aut rapidis fertur per summas passibus Alpis.
1.66
saepe etiam famuli turbato ad limina somno
1.67
expauere trucem per uasta silentia uocem
1.68
ac largo sudore uirum inuenere futuras
1.69
miscentem pugnas et inania bella gerentem.
1.70
Hanc rabiem in finis Italum Saturniaque arua
1.71
addiderat iam tum puero† patrius furor oscus†
1.72
Sarrana prisci Barcae de gente uetustos
1.73
a Belo numerabat auos. namque orba marito
1.74
cum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri
1.75
Belides iuuenis uitauerat arma tyranni
1.76
et se participem casus sociarat in omnis.
1.77
nobilis hoc ortu et dextra spectatus Hamilcar,
1.78
ut fari primamque datum distinguere lingua
1.79
Hannibali uocem, sollers nutrire furores,
1.80
Romanum seuit puerili in pectore bellum.
1.81
Vrbe fuit media sacrum genetricis Elissae
1.82
manibus et patria Tyriis formidine cultum,
1.83
quod taxi circum et piceae squalentibus umbris
1.84
abdiderant caelique arcebant lumine, templum.
1.85
hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim
1.86
exuerat regina loco. stant marmore maesto
1.87
effigies, Belusque parens omnisque nepotum
1.88
a Belo series, stat gloria gentis Agenor
1.89
et qui longa dedit terris cognomina Phoenix.
1.90
ipsa sedet tandem aeternum coniuncta Sychaeo.
1.91
ante pedes ensis Phrygius iacet, ordine centum
1.92
stant arae caelique deis Ereboque potenti.
1.93
hic, crine effuso, atque Hennaeae numina diuae
1.94
atque Acheronta uocat Stygia cum ueste sacerdos.
1.95
immugit tellus rumpitque horrenda per umbras
1.96
sibila; inaccensi flagrant altaribus ignes.
1.97
tum magico uolitant cantu per inania manes
1.98
exciti, uultusque in marmore sudat Elissae.
1.99
Hannibal haec patrio iussu ad penetralia fertur,
1.100
ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.
1.101
non ille euhantis Massylae palluit iras,
1.102
non diros templi ritus aspersaque tabo
1.103
limina et audito surgentis carmine flammas.
1.104
Olli permulcens genitor caput oscula libat
1.105
attollitque animos hortando et talibus implet:
1.106
Gens recidiua Phrygum Cadmeae stirpis alumnos
1.107
foederibus non aequa premit. si fata negarint
1.108
dedecus id patriae nostra depellere dextra,
1.109
haec tua sit laus, nate, uelis. age, concipe bella
1.110
latura exitium Laurentibus: horreat ortus
1.111
iam pubes Tyrrhena tuos, partusque recusent
1.112
te surgente, puer, Latiae producere matres.”
1.113
his acuit stimulis subicitque haud mollia dictu:
1.114
Romanos terra atque undis, ubi competet aetas,
1.115
ferro ignique sequar Rhoeteaque fata reuoluam.
1.116
non superi mihi, non Martem cohibentia pacta,
1.117
non celsae obstiterint Alpes Tarpeiaque saxa.
1.118
hanc mentem iuro nostri per numina Martis,
1.119
per manes, regina, tuos.” tum nigra triformi
1.120
hostia mactatur diuae, raptimque recludit
1.121
spirantis artus poscens responsa sacerdos
1.122
ac fugientem animam properatis consulit extis.
1.123
Ast ubi quaesitas artis de more uetustae
1.124
intrauit mentes superum, sic deinde profatur:
1.125
Aetolos late consterni milite campos
1.126
Idaeoque lacus flagrantis sanguine cerno.
1.127
quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,
1.128
cuius in aerio pendent tua uertice castra!
1.129
iamque iugis agmen rapitur: trepidantia fumant
1.130
moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe
1.131
Sidoniis lucet flammis. fluit ecce cruentus
1.132
Eridanus. iacet ore truci super arma uirosque
1.133
tertia qui tulerit sublimis opima Tonanti.
1.134
heu quaenam subitis horrescit turbida nimbis
1.135
tempestas, ruptoque polo micat igneus aether!
1.136
magna parant superi: tonat alti regia caeli,
1.137
bellantemque Iouem cerno.” uenientia fata
1.138
scire ultra uetuit Iuno, fibraeque repente
1.139
conticuere: latent casus longique labores.
1.140
Sic clausum linquens arcano pectore bellum
1.141
atque hominum finem Gadis Calpenque secutus,
1.142
dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,
1.143
occubuit saeuo Tyrius certamine ductor.
1.144
Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae,
1.145
occidui qui solis opes et uulgus Hiberum
1.146
Baeticolasque uiros furiis agitabat iniquis.
1.147
tristia corda duci, simul immedicabilis ira,
1.148
et fructus regni feritas erat; asper amore
1.149
sanguinis, et metui demens credebat honorem,
1.150
nec nota docilis poena satiare furores.
1.151
ore excellentem et spectatum fortibus ausis
1.152
antiqua de stirpe Tagum, superumque hominumque
1.153
immemor, erecto suffixum robore maestis
1.154
ostentabat ouans populis sine funere regem.
1.155
auriferi Tagus ascito cognomine fontis
1.156
perque antra et ripas nymphis ululatur Hiberis.
1.157
Maeonium non ille uadum, non Lydia mallet
1.158
stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro
1.159
campum atque inlatis Hermi flauescit harenis.
1.160
primus inire manu, postremus ponere Martem.
1.161
cum rapidum effusis ageret sublimis habenis
1.162
quadrupedem, non ense uirum, non eminus hasta
1.163
sistere erat: uolitabat ouans aciesque per ambas
1.164
iam Tagus auratis agnoscebatur in armis.
1.165
quem postquam diro suspensum robore uidit
1.166
deformem leti famulus, clam corripit ensem
1.167
dilectum domino pernixque inrumpit in aulam
1.168
atque immite ferit geminato uulnere pectus.
1.169
at Poeni, succensa ira turbataque luctu
1.170
et saeuis gens laeta, ruunt tormentaque portant.
1.171
non ignes candensque chalybs, non uerbera passim
1.172
ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,
1.173
carnificaeue manus penitusue infusa medullis
1.174
pestis et in medio lucentes uulnere flammae
1.175
cessauere; ferum uisu dictuque, per artem
1.176
saeuitiae extenti, quantum tormenta iubebant
1.177
creuerunt artus, atque omni sanguine rapto
1.178
ossa liquefactis fumarunt feruida membris.
1.179
mens intacta manet: superat ridetque dolores
1.180
spectanti similis, fessosque labore ministros
1.181
increpitat dominique crucem clamore reposcit.
1.182
Haec inter spretae miseranda piacula poenae
1.183
erepto trepidus ductore exercitus una
1.184
Hannibalem uoce atque alacri certamine poscit.
1.185
hinc studia accendit patriae uirtutis imago,
1.186
hinc fama in populos iurati didita belli,
1.187
hinc uirides ausis anni feruorque decorus
1.188
atque armata dolis mens et uis insita fandi.
1.189
Primi ductorem Libyes clamore salutant,
1.190
mox et Pyrenes populi et bellator Hiberus.
1.191
continuoque ferox oritur fiducia menti,
1.192
cessisse imperio tantum terraeque marisque.
1.193
Aeoliis candens Austris et lampade Phoebi
1.194
aestifero Libye torretur subdita Cancro,
1.195
aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris.
1.196
terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus
1.197
septeno impellens tumefactum gurgite pontum.
1.198
at qua diuersas clementior aspicit Arctos,
1.199
Herculeo dirimente freto, diducta propinquis
1.200
Europes uidet arua iugis. ultra obsidet aequor,
1.201
nec patitur nomen proferri longius Atlas,
1.202
Atlas subducto tracturus uertice caelum.
1.203
sidera nubiferum fulcit caput, aetheriasque
1.204
erigit aeternum compages ardua ceruix.
1.205
canet barba gelu, frontemque immanibus umbris
1.206
pinea silua premit. uastant caua tempora uenti,
1.207
nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.
1.208
tum geminas laterum cautes maria alta fatigant,
1.209
atque ubi fessus equos Titan immersit anhelos,
1.210
flammiferum condunt fumanti gurgite currum.
1.211
sed qua se campis squalentibus Africa tendit,
1.212
serpentum largo coquitur fecunda ueneno,
1.213
felix qua pinguis mitis plaga temperat agros,
1.214
nec Cerere Hennaea Phario nec uicta colono.
1.215
hic passim exultant Nomades, gens inscia freni,
1.216
quis inter geminas per ludum mobilis aures
1.217
quadrupedem flectit non cedens uirga lupatis.
1.218
altrix bellorum bellatorumque uirorum
1.219
tellus nec fidens nudo sine fraudibus ensi.
1.220
Altera complebant Hispanae castra cohortes,
1.221
auxilia Europae genitoris parta tropaeis.
1.222
Martius hinc campos sonipes hinnitibus implet,
1.223
hinc iuga cornipedes erecti bellica raptant:
1.224
non Eleus eat campo feruentior axis.
1.225
prodiga gens animae et properare facillima mortem.
1.226
namque ubi transcendit florentis uiribus annos,
1.227
impatiens aeui spernit nouisse senectam,
1.228
et fati modus in dextra est. hic omne metallum:
1.229
electri gemino pallent de semine uenae,
1.230
atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.
1.231
sed scelerum causas operit deus. Astur auarus
1.232
uisceribus lacerae telluris mergitur imis
1.233
et redit infelix effosso concolor auro.
1.234
hic certant, Pactole, tibi Duriusque Tagusque,
1.235
quique super Grauios lucentis uoluit harenas
1.236
infernae populis referens obliuia Lethes.
1.237
nec Cereri terra indocilis nec inhospita Baccho,
1.238
nullaque Palladia sese magis arbore tollit.
1.239
Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
1.240
utque dati rerum freni, tunc arte paterna
1.241
conciliare uiros, armis consulta senatus
1.242
uertere, nunc donis. primus sumpsisse laborem,
1.243
primus iter carpsisse pedes partemque subire,
1.244
si ualli festinet opus. nec cetera segnis
1.245
quaecumque ad laudem stimulant, somnumque negabat
1.246
naturae noctemque uigil ducebat in armis.
1.247
interdum proiectus humi turbaeque Libyssae
1.248
insignis sagulo duris certare maniplis;
1.249
celsus et in magno praecedens agmine ductor
1.250
imperium perferre suum; tum uertice nudo
1.251
excipere insanos imbris caelique ruinam.
1.252
spectarunt Poeni, tremuitque exterritus Astur,
1.253
torquentem cum tela Iouem permixtaque nimbis
1.254
fulmina et excussos uentorum flatibus ignes
1.255
turbato transiret equo, nec puluere fessum
1.256
agminis ardenti labefecit Sirius astro.
1.257
flammiferis tellus radiis cum exusta dehiscit,
1.258
candentique globo medius coquit aethera feruor,
1.259
femineum putat umenti iacuisse sub umbra
1.260
exercetque sitim et spectato fonte recedit.
1.261
idem correptis sternacem ad proelia frenis
1.262
frangere ecum et famam letalis amare lacerti
1.263
ignotique amnis tranare sonantia saxa
1.264
atque e diuersa socios accersere ripa.
1.265
idem expugnati primus stetit aggere muri,
1.266
et quotiens campo rapidus fera proelia miscet,
1.267
qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes.
1.268
ergo instat fatis, et rumpere foedera certus,
1.269
quo datur, interea Romam comprendere bello
1.270
gaudet et extremis pulsat Capitolia terris.
1.271
Prima Saguntinas turbarunt classica portas,
1.272
bellaque sumpta uiro belli maioris amore.
1.273
haud procul Herculei tollunt se litore muri,
1.274
clementer crescente iugo, quis nobile nomen
1.275
conditus excelso sacrauit colle Zacynthos.
1.276
hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas
1.277
Geryone extincto caeloque ea facta ferebat.
1.278
tris animas namque id monstrum, tris corpore dextras
1.279
armarat ternaque caput ceruice gerebat.
1.280
haud alium uidit tellus, cui ponere finem
1.281
non posset mors una uiro, duraeque sorores
1.282
tertia bis rupto torquerent stamina filo.
1.283
hinc spolia ostentabat ouans captiuaque uictor
1.284
armenta ad fontis medio feruore uocabat,
1.285
cum tumidas fauces accensis sole uenenis
1.286
calcatus rupit letali uulnere serpens
1.287
Inachiumque uirum terris prostrauit Hiberis.
1.288
mox profugi ducente Noto aduertere coloni,
1.289
insula quos genuit Graio circumflua ponto
1.290
et, quae auxit quondam Laertia regna, Zacynthos.
1.291
firmauit tenues ortus mox Daunia pubes
1.292
sedis inops, misit largo quam diues alumno
1.293
magnanimis regnata uiris, nunc Ardea nomen.
1.294
libertas populis pacto seruata decusque
1.295
maiorum, et Poenis urbi imperitare negatum.
1.296
Admouet abrupto flagrantia foedere ductor
1.297
Sidonius castra et latos quatit agmine campos.
1.298
ipse caput quassans circumlustrauit anhelo
1.299
muros saeuus equo, mensusque pauentia tecta
1.300
pandere iamdudum portas et cedere uallo
1.301
imperat et longe clausis sua foedera, longe
1.302
Ausoniam fore, nec ueniae spem Marte subactis:
1.303
scita patrum et leges et iura fidemque deosque
1.304
in dextra nunc esse sua. uerba ocius acer
1.305
intorto sancit iaculo figitque per arma
1.306
stantem pro muro et minitantem uana Caicum.
1.307
concidit exacti medius per uiscera teli,
1.308
effusisque simul praerupto ex aggere membris
1.309
uictori moriens tepefactam rettulit hastam.
1.310
at multo ducis exemplum clamore secuti
1.311
inuoluunt atra telorum moenia nube.
1.312
clara nec in numero uirtus latet: obuia quisque
1.313
ora duci portans ceu solus bella capessit.
1.314
hic crebram fundit Baliari uerbere glandem
1.315
terque leui ducta circum caput altus habena
1.316
permissum uentis abscondit in aera telum,
1.317
hic ualido librat stridentia saxa lacerto,
1.318
huic impulsa leui torquetur lancea nodo.
1.319
ante omnis ductor patriis insignis in armis
1.320
nunc picea iactat fumantem lampada flamma,
1.321
nunc sude, nunc iaculo, nunc saxis impiger instat
1.322
aut hydro imbutas, bis noxia tela, sagittas
1.323
contendit neruo atque insultat fraude pharetrae,
1.324
Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris
1.325
spicula quae patrio gaudens acuisse ueneno
1.326
fundit apud ripas inopina binominis Histri.
1.327
Cura subit, collem turrita cingere fronte
1.328
castelloque urbem circumuallare frequenti.
1.329
heu priscis numen populis, at nomine solo
1.330
in terris iam nota Fides! stat dura iuuentus
1.331
ereptamque fugam et claudi uidet aggere muros,
1.332
sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto
1.333
seruata cecidisse fide. iamque acrius omnis
1.334
intendunt uires: adductis stridula neruis
1.335
Phocais effundit uastos balista molaris;
1.336
atque eadem ingentis mutato pondere teli
1.337
ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.
1.338
alternus resonat clangor. certamine tanto
1.339
conseruere acies, ueluti circumdata uallo
1.340
Roma foret, clamantque super: Tot milia, gentes
1.341
inter tela satae, iam capto stamus in hoste?
1.342
nonne pudet coepti, pudet ominis? en bona uirtus
1.343
primitiaeque ducis! taline implere paramus
1.344
Italiam fama, talis praemittere pugnas?”
1.345
Accensae exultant mentes, haustusque medullis
1.346
Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.
1.347
inuadunt manibus uallum caesasque relincunt
1.348
deiecti muris dextras. subit arduus agger
1.349
imponitque globos pugnantum desuper urbi.
1.350
armauit clausos ac portis arcuit hostem
1.351
librari multa consueta phalarica dextra,
1.352
horrendum uisu robur celsisque niuosae
1.353
Pyrenes trabs lecta iugis, cui plurima cuspis,
1.354
uix muris toleranda lues, sed cetera pingui
1.355
uncta pice atque atro circumlita sulphure fumant.
1.356
fulminis haec ritu summis e moenibus arcis
1.357
incita, sulcatum tremula secat aera flamma,
1.358
qualis sanguineo praestringit lumina crine
1.359
ad terram caelo decurrens ignea lampas.
1.360
haec ictu rapido pugnantum saepe per auras,
1.361
attonito ductore, tulit fumantia membra;
1.362
haec uastae lateri turris cum turbine fixa,
1.363
dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,
1.364
arma uirosque simul pressit flagrante ruina.
1.365
tandem condensis artae testudinis armis
1.366
subducti Poeni uallo caecaque latebra
1.367
pandunt prolapsam suffossis moenibus urbem.
1.368
terribilem in sonitum procumbens aggere uicto
1.369
Herculeus labor atque immania saxa resoluens
1.370
mugitum ingentem caeli dedit. Alpibus altis
1.371
aeriae rupes scopulorum mole reuulsa
1.372
haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.
1.373
surgebat cumulis etiam tum prorutus agger,
1.374
obstabatque iacens uallum, ni protinus instent
1.375
hinc atque hinc acies media pugnare ruina.
1.376
Emicat ante omnis primaeuo flore iuuentae
1.377
insignis Rutulo Murrus de sanguine( at idem
1.378
matre Saguntina Graius geminoque parente
1.379
Dulichios Italis miscebat prole nepotes).
1.380
hic magno socios Aradum clamore uocantem,
1.381
qua corpus loricam inter galeamque patescit,
1.382
conantis motus speculatus, cuspide sistit,
1.383
prostratumque premens telo, uoce insuper urget:
1.384
Fallax Poene, iaces; certe Capitolia primus
1.385
scandebas uictor. quae tanta licentia uoti?
1.386
nunc Stygio fer bella Ioui!” tum feruidus hastam
1.387
aduersi torquens defigit in inguine† Hiberi,
1.388
oraque dum calcat iam singultantia leto,
1.389
Hac iter est” inquit uobis ad moenia Romae,
1.390
o metuenda manus. sic, quo properatis, eundum.”
1.391
mox instaurantis pugnam circumsilit arma
1.392
et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.
1.393
diues agri, diues pecoris famaeque negatus
1.394
bella feris arcu iaculoque agitabat Hiberus,
1.395
felix heu nemorum et uitae laudandus opacae,
1.396
si sua per patrios tenuisset spicula saltus.
1.397
hunc miseratus adest infesto uulnere Ladmus.
1.398
cui saeuum adridens Narrabis Hamilcaris umbris
1.399
hanc” inquit dextram, quae iam post funera uulgi
1.400
Hannibalem uobis comitem dabit,” et ferit alte
1.401
insurgens gladio cristatae cassidis aera
1.402
perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.
1.403
tum frontem Chremetes intonsam umbrante capillo
1.404
saeptus et horrentis effingens crine galeros,
1.405
tum Masulis crudaque uirens ad bella senecta
1.406
Kartalo, non pauidus fetas mulcere leaenas,
1.407
flumineaque urna caelatus Bagrada parmam
1.408
et uastae Nasamon Syrtis populator Hiempsal,
1.409
audax in fluctu laceras captare carinas,
1.410
una omnes dextraque cadunt iraque perempti;
1.411
nec non serpentem diro exarmare ueneno
1.412
doctus Athyr tactuque grauis sopire chelydros
1.413
ac dubiam admoto subolem explorare ceraste.
1.414
tu quoque fatidicis Garamanticus accola lucis
1.415
insignis flexo galeam per tempora cornu,
1.416
heu frustra reditum sortes tibi saepe locutas
1.417
mentitumque Iouem increpitans, occumbis, Hiarba.
1.418
et iam corporibus cumulatus creuerat agger,
1.419
perfusaeque atra fumabant caede ruinae.
1.420
tum ductorem auido clamore in proelia poscit:
1.421
fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,
1.422
cum siluam occursu uenantum perdidit, hirto
1.423
horrescit saetis dorso et postrema capessit
1.424
proelia, canentem mandens aper ore cruorem,
1.425
† iamque gemet geminum contra uenabula dentem.
1.426
At parte ex alia, qua se insperata iuuentus
1.427
extulerat portis, ceu spicula nulla manusque
1.428
uim ferre exitiumue queant, permixtus utrisque
1.429
Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,
1.430
cantato nuper senior quem fecerat igni
1.431
litore ab Hesperidum Temisus, qui carmine pollens
1.432
fidebat magica ferrum crudescere lingua:
1.433
quantus Bistoniis late Gradiuus in oris
1.434
belligero rapitur curru telumque coruscans,
1.435
Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella
1.436
cornipedum adflatu domat et stridoribus axis.
1.437
iamque Hostum Rutulumque Pholum ingentemque Metiscum,
1.438
iam Lygdum Duriumque simul flauumque Galaesum
1.439
et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris,
1.440
Daunum etiam, grata quo non spectatior alter
1.441
uoce mouere fora atque orando fingere mentes
1.442
nec legum custos sollertior, aspera telis
1.443
dicta admiscentem: Quaenam te, Poene, paternae
1.444
huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta
1.445
feminea fabricata manu pretioue parata,
1.446
exulibusue datum dimensis litus harenis.
1.447
fundamenta deum Romanaque foedera cernis.”
1.448
ast illum toto iactantem talia campo
1.449
ingenti raptum nisu medioque uirorum
1.450
auulsum inter tela globo et post terga reuinctum
1.451
Hannibal ad poenam lentae mandauerat irae,
1.452
increpitansque suos inferri signa iubebat,
1.453
perque ipsos caedis cumulos stragemque iacentum
1.454
monstrabat furibundus iter cunctosque ciebat
1.455
nomine et in praedas stantem dabat improbus urbem.
1.456
Sed postquam a trepidis allatum feruere partem
1.457
diuersam Marte infausto, Murroque secundos
1.458
hunc superos tribuisse diem, ruit ocius amens
1.459
lymphato cursu atque ingentis deserit actus.
1.460
letiferum nutant fulgentes uertice cristae,
1.461
crine ut flammifero terret fera regna cometes
1.462
sanguineum spargens ignem: uomit atra rubentis
1.463
fax caelo radios, ac saeua luce coruscum
1.464
scintillat sidus terrisque extrema minatur.
1.465
praecipiti dant tela uiam, dant signa uirique,
1.466
atque ambae trepidant acies. iacit igneus hastae
1.467
dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.
1.468
talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto
1.469
per longum uasto Cori cum murmure fluctus
1.470
suspensum in terras portat mare, frigida nautis
1.471
corda tremunt: sonat ille procul flatuque tumescens
1.472
curuatis pauidas tramittit Cycladas undis.
1.473
non cuncta e muris unum incessentia tela
1.474
fumantesque ante ora faces, non saxa per artem
1.475
tormentis excussa tenent. ut tegmina primum
1.476
fulgentis galeae conspexit et arma cruento
1.477
contra solem auro rutilantia, turbidus infit:
1.478
En, qui res Libycas inceptaque tanta retardet,
1.479
Romani Murrus belli mora. foedera, faxo,
1.480
iam noscas, quid uana queant et uester Hiberus.
1.481
fer tecum castamque fidem seruataque iura:
1.482
deceptos mihi linque deos.” cui talia Murrus:
1.483
Exoptatus ades. mens olim proelia poscit
1.484
speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum
1.485
praemia et Italiam tellure inquire sub ima.
1.486
longum in Dardanios finis iter atque niualem
1.487
Pyrenen Alpesque tibi mea dextera donat.”
1.488
Haec inter cernens subeuntem comminus hostem
1.489
praeruptumque loci fidum sibi, corripit ingens
1.490
aggere conuulso saxum et nitentis in ora
1.491
deuoluit, pronoque silex ruit incitus ictu.
1.492
subsedit duro concussus fragmine muri.
1.493
tum pudor accendit mentem, nec conscia fallit
1.494
uirtus pressa loco; frendens luctatur et aegro
1.495
scandit in aduersum per saxa uetantia nisu.
1.496
sed postquam propior uicino lumine fulsit
1.497
et tota se mole tulit, uelut incita clausum
1.498
agmina Poenorum cingant, et cuncta pauentem
1.499
castra premant, lato Murrus caligat in hoste.
1.500
mille simul dextrae densusque micare uidetur
1.501
ensis et innumerae nutare in casside cristae.
1.502
conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos
1.503
igne micet. trahit instanti languentia leto
1.504
membra pauens Murrus supremaque uota capessit:
1.505
Conditor Alcide, cuius uestigia sacra
1.506
incolimus, terrae minitantem auerte procellam,
1.507
si tua non segni defenso moenia dextra.”
1.508
Dumque orat caeloque attollit lumina supplex,
1.509
Cerne”, ait an nostris longe Tirynthius ausis
1.510
iustius adfuerit. ni displicet aemula uirtus,
1.511
haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis
1.512
agnosces, inuicte, tuis. fer numen amicum
1.513
et, Troiae quondam primis memorate ruinis,
1.514
dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos.”
1.515
sic Poenus pressumque ira simul exigit ensem
1.516
qua capuli statuere morae, teloque relato
1.517
horrida labentis perfunditur arma cruore.
1.518
ilicet ingenti casu turbata iuuentus
1.519
procurrit: nota arma uiri corpusque superbo
1.520
uictori spoliare negant. coit aucta uicissim
1.521
hortando manus, et glomerata mole feruntur.
1.522
hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis.
1.523
incessunt sudibus librataque pondera plumbi
1.524
certatim iaciunt. decisae uertice cristae,
1.525
direptumque decus nutantum in caede iubarum.
1.526
iamque agitur largus per membra fluentia sudor,
1.527
et stant loricae squamis horrentia tela.
1.528
nec requies tegimenue datur mutare sub ictu.
1.529
genua labant, fessique umeri gestamina laxant.
1.530
tum creber penitusque trahens suspiria sicco
1.531
fumat ab ore uapor, nisuque elisus anhelo
1.532
auditur gemitus fractumque in casside murmur.
1.533
mente aduersa domat gaudetque nitescere duris
1.534
uirtutem et decoris pretio discrimina pensat.
1.535
Hic subitus scisso densa inter nubila caelo
1.536
erupit quatiens terram fragor, et super ipsas
1.537
bis pater intonuit geminato fulmine pugnas.
1.538
inde inter nubes uentorum turbine caeco
1.539
ultrix iniusti uibrauit lancea belli
1.540
ac femine aduerso librata cuspide sedit.
1.541
Tarpeiae rupes superisque habitabile saxum
1.542
et uos, uirginea lucentes semper in ara
1.543
Laomedonteae, Troiana altaria, flammae,
1.544
heu quantum uobis fallacis imagine teli
1.545
promisere dei! propius si pressa furenti
1.546
hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes,
1.547
nec, Trasimenne, tuis nunc Allia cederet undis.
1.548
Sed Iuno, aspectans Pyrenes uertice celsae
1.549
naua rudimenta et primos in Marte calores,
1.550
ut uidet impressum coniecta cuspide uulnus,
1.551
aduolat obscura circumdata nube per auras
1.552
et ualidam duris euellit ab ossibus hastam.
1.553
ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,
1.554
tardaque paulatim et dubio uestigia nisu
1.555
alternata trahens, auersus ab aggere cedit.
1.556
Nox tandem optatis terras pontumque tenebris
1.557
condidit et pugnas erepta luce diremit.
1.558
at durae inuigilant mentes molemque reponunt,
1.559
noctis opus. clausos acuunt extrema pericli
1.560
et fractis rebus uiolentior ultima uirtus.
1.561
hinc puer inualidique senes, hinc femina ferre
1.562
certat opem in dubiis miserando naua labori,
1.563
saxaque mananti subuectat uulnere miles.
1.564
iam patribus clarisque senum sua munia curae:
1.565
concurrunt lectosque uiros hortantur et orant
1.566
defessis subeant rebus reuocentque salutem
1.567
et Latia extremis implorent casibus arma.
1.568
Ite citi, remis uelisque impellite puppim.
1.569
saucia dum castris clausa est fera, tempore Martis
1.570
utendum est rupto et grassandum ad clara periclis.
1.571
ite citi, deflete fidem murosque ruentis
1.572
antiquaque domo meliora accersite fata.
1.573
mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.”
1.574
ast illi celerant, qua proxima litora, gressum
1.575
et fugiunt tumido per spumea caerula uelo.
1.576
Pellebat somnos Tithoni roscida coniunx,
1.577
ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos
1.578
adflarat montis roseasque mouebat habenas.
1.579
iam celsa e muris extructa mole iuuentus
1.580
clausam nocturnis ostentat turribus urbem.
1.581
rerum omnes pendent actus, et milite maesto
1.582
laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,
1.583
inque ducem uersae tanto discrimine curae.
1.584
Interea Rutulis longinqua per aequora uectis
1.585
Herculei ponto coepere existere colles
1.586
et nebulosa iugis attollere saxa Monoeci.
1.587
Thracius hos Boreas scopulos immitia regna
1.588
solus habet semperque rigens nunc litora pulsat,
1.589
nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes,
1.590
atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,
1.591
haud ulli contra fiducia surgere uento.
1.592
uerticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant
1.593
aequora, et iniecto conduntur gurgite montes,
1.594
iamque uolans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.
1.595
hunc postquam Boreae dirum euasere furorem,
1.596
alternos maesti casus bellique marisque
1.597
et dubium rerum euentum sermone uolutant.
1.598
O patria, o Fidei domus inclita, quo tua nunc sunt
1.599
fata loco? sacraene manent in collibus arces?
1.600
an cinis( heu superi) tanto de nomine restat?
1.601
ferte leues auras flatusque ciete secundos,
1.602
si nondum insultat templorum Poenicus ignis
1.603
culminibus, Latiaeque ualent succurrere classes.”
1.604
Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,
1.605
donec Laurentis puppis defertur ad oras,
1.606
qua pater acceptis Anienis ditior undis
1.607
in pontum flauo descendit gurgite Thybris.
1.608
hinc consanguineae subeunt iam moenia Romae.
1.609
Concilium uocat augustum castaque beatos
1.610
paupertate patres ac nomina parta triumphis
1.611
consul et aequantem superos uirtute senatum.
1.612
facta animosa uiros et recti sacra cupido
1.613
attollunt, hirtaeque togae neglectaque mensa
1.614
dexteraque a curuis capulo non segnis aratris.
1.615
exiguo faciles et opum non indiga corda,
1.616
ad paruos curru remeabant saepe penates.
1.617
In foribus sacris primoque in limine templi
1.618
captiui currus, belli decus, armaque rapta
1.619
pugnantum ducibus saeuaeque in Marte secures,
1.620
perfossi clipei et seruantia tela cruorem
1.621
claustraque portarum pendent: hic Punica bella,
1.622
Aegatis cernas fusaque per aequora classe
1.623
exactam ponto Libyen testantia rostra.
1.624
hic galeae Senonum pensatique improbus auri
1.625
arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis
1.626
arma reuertentis pompa gestata Camilli,
1.627
hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa
1.628
et Ligurum horrentes coni parmaeque relatae
1.629
Hispana de gente rudes Alpinaque gaesa.
1.630
Sed postquam clades patefecit et horrida bella
1.631
orantum squalor, praesens astare Sagunti
1.632
ante oculos uisa est extrema precantis imago.
1.633
tum senior maesto Sicoris sic incipit ore:
1.634
Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur
1.635
Marte satam populi ferro parere subacti,
1.636
ne crede emensum leuia ob discrimina pontum.
1.637
uidimus obsessam patriam murosque trementis,
1.638
et, quem insana freta aut coetus genuere ferarum,
1.639
uidimus Hannibalem. procul his a moenibus, oro,
1.640
arcete, o superi, nostroque in Marte tenete
1.641
fatiferae iuuenem dextrae! qua mole sonantis
1.642
exigit ille trabes! et quantus crescit in armis!
1.643
trans iuga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,
1.644
exciuit Calpen et mersos Syrtis harenis
1.645
molitur populos maioraque moenia quaerit.
1.656
omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,
1.657
omnis ab aestifero sitiens Libys imminet axe.
1.646
spumeus hic medio qui surgit ab aequore fluctus,
1.647
si prohibere piget, uestras effringet in urbes.
1.648
an tanti pretium motus ruptique per enses
1.649
foederis hoc iuueni iurata in bella ruenti
1.650
creditis, ut statuat superatae iura Sagunto?
1.651
ocius ite, uiri, et nascentem extinguite flammam,
1.652
ne serae redeant post aucta pericula curae.
1.653
quamquam o, si nullus terror, non obruta iam nunc
1.654
semina fumarent belli, uestraene Sagunto
1.655
spernendum consanguineam protendere dextram?
1.658
per uos culta diu Rutulae primordia gentis
1.659
Laurentemque larem et genetricis pignora Troiae,
1.660
conseruate pios, qui permutare coacti
1.661
Acrisioneis Tirynthia culmina muris.
1.662
uos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni
1.663
iuuisse egregium, uos et Campana tueri
1.664
moenia, depulso Samnitum robore, dignum
1.665
Sigeis duxistis auis. uetus incola Dauni,
1.666
testor uos, fontes et stagna arcana Numici,
1.667
cum felix nimium dimitteret Ardea pubem,
1.668
sacra domumque ferens et aui penetralia Turni
1.669
ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.
1.670
cur ut decisa atque auulsa a corpore membra
1.671
despiciar, nosterque luat cur foedera sanguis?”
1.672
Tandem, ut finitae uoces,( miserabile uisu)
1.673
summissi palmas, lacerato tegmine uestis,
1.674
adfigunt proni squalentia corpora terrae.
1.675
inde agitant consulta patres curasque fatigant.
1.676
Lentulus, ut cernens accensae tecta Sagunti,
1.677
poscendum poenae iuuenem celerique negantis
1.678
exuri bello Carthaginis arua iubebat.
1.679
at Fabius, cauta speculator mente futuri
1.680
nec laetus dubiis parcusque lacessere Martem
1.681
et melior clauso bellum producere ferro,
1.682
prima super tantis rebus pensanda, ducisne
1.683
ceperit arma furor, patres an signa moueri
1.684
censuerint, mittique uiros, qui exacta reportent.
1.685
prouidus haec ritu uatis fundebat ab alto
1.686
pectore praemeditans Fabius surgentia bella,
1.687
ut saepe e celsa grandaeuus puppe magister,
1.688
prospiciens signis uenturum in carbasa Corum,
1.689
summo iam dudum substringit lintea malo.
1.690
sed lacrimae atque ira mixtus dolor impulit omnis
1.691
praecipitare latens fatum, lectique senatu,
1.692
qui ductorem adeant; si perstet surdus in armis
1.693
pactorum, uertant inde ad Carthaginis arces
1.694
nec diuum oblitis indicere bella morentur.