Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Vulgata
7.1
Interea trepidis Fabius spes unica rebus.
7.2
ille quidem socios atque aegram uulnere praeceps
7.3
Ausoniam armabat uiridique ad dura laborum
7.4
bellator senio iam castra mouebat in hostem,
7.5
sed mens humana maior non tela nec enses
7.6
nec fortis spectabat equos. tot milia contra
7.7
Poenorum inuictumque ducem, tot in agmina solus
7.8
ibat et in sese cuncta arma uirosque gerebat.
7.9
ac ni sacra seni uis impressumque fuisset
7.10
sistere Fortunam cunctando aduersa fouentem,
7.11
ultima Dardanii transisset nominis aetas.
7.12
ille modum superis in Punica castra fauoris
7.13
addidit et Libyae finem inter prospera bella
7.14
uincendi statuit. tumefactum cladibus ille
7.15
Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.
7.16
summe ducum, qui regna iterum labentia Troiae
7.17
et fluxas Latii res maiorumque labores,
7.18
qui Carmentis opes et regna Euandria seruas,
7.19
surge, age et emerito sacrum caput insere caelo.
7.20
At Libyae ductor, postquam noua nomina lecto
7.21
dictatore uigent, raptim mutata Latinis
7.22
imperia haud frustra reputans, cognoscere hauebat,
7.23
quae fortuna uiro, quodnam decus, ultima fessis
7.24
ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas
7.25
Hannibali putet esse parem. feruore carentes
7.26
angebant anni fraudique inaperta senectus.
7.27
ocius accitum captiuo ex agmine poscit
7.28
progeniem ritusque ducis dextraeque labores.
7.29
Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris,
7.30
clarum nomen erat. sed laeua adduxerat hora
7.31
Ticini iuuenem ripis, fususque ruentis
7.32
uulnere equi Libycis praebebat colla catenis.
7.33
hic ardens exire malis et rumpere uitam,
7.34
Non cum Flaminio tibi res, nec feruida Gracchi
7.35
in manibus consulta:” inquit Tirynthia gens est;
7.36
quam si fata tuis genuissent, Hannibal, oris,
7.37
terrarum imperium Carthaginis arce uideres.
7.38
non ego te longa serie per singula ducam.
7.39
hoc sat erit: nosces Fabios certamine ab uno.
7.40
Veientum populi uiolata pace negabant
7.41
acceptare iugum, ac uicino Marte furebat
7.42
ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.
7.43
dilectus uetiti, priuataque castra penates
7.44
Herculei impleuere. domo, mirabile, ab una
7.45
patricius iunctis exercitus ibat in armis.
7.46
ter centum exiluere duces. quocumque liberet
7.47
uno non pauidus rexisses bella magistro.
7.48
sed dirum egressis omen: Scelerata minaci
7.49
stridentis sonitu tremuerunt limina portae,
7.50
maximaque Herculei mugiuit numinis ara.
7.51
inuasere hostem, numerarique aspera uirtus
7.52
haud est passa uiros, et plures milite caedes.
7.53
saepe globo densi, saepe et per deuia passim
7.54
dispersi subiere uices, meritique labore
7.55
aequato, nulli quisquam uirtute secundus,
7.56
ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.
7.57
spes heu fallaces oblitaque corda, caducum
7.58
mortali quodcumque datur! grex ille uirorum,
7.59
qui Fabia gente incolumi deforme putabat
7.60
publica bella geri, pariter cecidere deorum
7.61
inuidia, subitis circumuenientibus armis.
7.62
nec tamen occisos est cur laetere. supersunt
7.63
quot tibi sint Libyaeque satis: certauerit unus
7.64
ter centum dextris. tam uiuida membra laborque
7.65
prouidus et cauta sollertia tecta quiete.
7.66
nec uero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas,
7.67
foderis in pugna uelocius ilia planta
7.68
bellatoris equi frenisque momorderis ora.”
7.69
quem cernens auidum leti post talia Poenus,
7.70
Nequiquam nostras, demens,” ait elicis iras
7.71
et captiua paras moriendo euadere uincla.
7.72
uiuendum est. arta seruentur colla catena.”
7.73
haec iuuenis, diuisque tumens ausisque secundis.
7.74
At patres Latiasque nurus raptabat ad aras
7.75
cura deum. maesto suffusae lumina uultu
7.76
femineus matres graditur chorus: ordine longo
7.77
Iunoni pallam conceptaque uota dicabant:
7.78
Huc ades, o regina deum, gens casta precamur
7.79
et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba
7.80
Ausonidum pulchrumque et, acu et subtemine fuluo
7.81
quod nostrae neuere manus, uenerabile donum.
7.82
ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, diua,
7.83
interea uelamen erit. si pellere nostris
7.84
Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro
7.85
pressa tibi uaria fulgebit gemma corona.”
7.86
necnon et proprio uenerantur Pallada dono
7.87
Phoebumque armigerumque deum primamque Dionen.
7.88
tanta adeo, cum res trepidae, reuerentia diuum
7.89
nascitur: at rarae fumant felicibus arae.
7.90
Dum Roma antiquos templis indicit honores,
7.91
iam Fabius, tacito procedens agmine et arte
7.92
bellandi lento similis, praecluserat omnis
7.93
fortunaeque hostique uias. discedere signis
7.94
haud licitum, summumque decus, quo tollis ad astra
7.95
imperii, Romane, caput, parere docebat.
7.96
uerum ubi prima satis conspecta in montibus altis
7.97
signa procul fulsitque nouis exercitus armis,
7.98
arrectae spes Sidonii, feruetque secundis
7.99
fortunae iuuenis. uincendi sola uidetur,
7.100
quod nondum steterint acies, mora: Pergite,” clamat
7.101
ite citi, ruite ad portas, propellite uallum
7.102
pectoribus. quantum campi distamus, ad umbras
7.103
tantum hosti superest. resides ad bella uocantur,
7.104
quis pudeat certare, senes. quodcumque uidetis,
7.105
hoc reliquum est, primo damnatum ut inutile bello.
7.106
en, ubi nunc Gracchi atque ubi nunc sunt fulmina gentis
7.107
Scipiadae? pulsi Ausonia non ante pauentem
7.108
dimisere fugam quam terror ad ultima mundi
7.109
Oceanumque tulit. profugus nunc errat uterque
7.110
nomina nostra tremens et ripas seruat Hiberi.
7.111
est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso
7.112
creuerit, et titulis libeat cur figere nostris
7.113
crudum Marte uiri nomen. quot demere noster
7.114
huic annos Fabio gladius ualet! et tamen audet.
7.115
audeat. haud ultra faxo spectetur in armis.”
7.116
Talia uociferans uolucri rapit agmina cursu
7.117
ac praeuectus equo nunc dextra prouocat hostem
7.118
nunc uoce increpitat, missa nunc eminus hasta
7.119
fertur ouans pugnaeque agitat simulacra futurae:
7.120
ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis
7.121
arma tulit, clipeo amplexus terramque polumque
7.122
maternumque fretum totumque in imagine mundum.
7.123
Cassarum sedet irarum spectator et alti
7.124
celsus colle iugi domat exultantia corda
7.125
infractasque minas dilato Marte fatigat
7.126
sollers cunctandi Fabius, ceu nocte sub atra
7.127
munitis pastor stabulis per ouilia clausum
7.128
impauidus somni seruat pecus: effera saeuit
7.129
atque impasta trucis ululatus turba luporum
7.130
exercet morsuque quatit restantia claustra.
7.131
Inritus incepti mouet inde atque Apula tardo
7.132
arua Libys passu legit ac nunc ualle residit
7.133
conditus occulta, si praecipitare sequentem
7.134
atque inopinata detur circumdare fraude,
7.135
nunc nocturna parat caecae celantibus umbris
7.136
furta uiae retroque abitum fictosque timores
7.137
adsimulat, tum castra citus deserta relicta
7.138
ostentat praeda atque inuitat prodigus hostem:
7.139
qualis Maeonia passim Maeandrus in ora,
7.140
cum sibi gurgitibus flexis reuolutus oberrat.
7.141
nulla uacant incepta dolis: simul omnia uersat
7.142
miscetque exacuens uaria ad conamina mentem,
7.143
sicut aquae splendor radiatus lampade solis
7.144
dissultat per tecta uaga sub imagine uibrans
7.145
luminis et tremula laquearia uerberat umbra.
7.146
iamque dolore furens ita secum immurmurat ira:
7.147
Obuia si primus nobis hic tela tulisset,
7.148
nullane nunc Trebiae et Trasimenni nomina? nulli
7.149
lugerent Itali? numquam Phaethontius amnis
7.150
sanguinea pontum turbasset decolor unda?
7.151
inuentum, dum se cohibet terimurque sedendo,
7.152
uincendi genus. en quotiens, uelut obuius iret,
7.153
discinxit ratione dolos fraudesque resoluit.”
7.154
haec secum, medio somni cum bucina noctem
7.155
diuideret, iamque excubias sortitus iniquas
7.156
tertius abrupta uigil iret ad arma quiete.
7.157
uertit iter Daunique retro tellure relicta
7.158
Campanas remeat notus populator in oras.
7.159
hic uero, intrauit postquam uberis arua Falerni
7.160
( diues ea et numquam tellus mentita colono),
7.161
addunt frugiferis inimica incendia ramis.
7.162
Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,
7.163
quamquam magna incepta uocent. memorabere, sacri
7.164
largitor laticis, grauidae cui nectare uites
7.165
nulli dant prelis nomen praeferre Falernis.
7.166
Massica sulcabat meliore Falernus in aeuo
7.167
ensibus ignotis senior iuga. pampinus umbras
7.168
nondum uua uiridis nudo texebat in aruo,
7.169
pocula nec norant sucis mulcere Lyaei,
7.170
fonte sitim et pura soliti defendere lympha.
7.171
attulit hospitio pergentem ad litora Calpes
7.172
extremumque diem pes dexter et hora Lyaeum,
7.173
nec pigitum paruosque lares humilisque subire
7.174
limina caelicolam tecti. cepere uolentem
7.175
fumosi postes et ritu pauperis aeui
7.176
ante focos mensae, laetus nec senserat hospes
7.177
aduenisse deum. sed enim de more parentum
7.178
grato cursabat studio instabatque senectae,
7.179
donec, opes festas, puris nunc poma canistris
7.180
composuit, nunc inriguis citus extulit hortis
7.181
rorantis umore dapes, tum lacte fauisque
7.182
distinxit dulcis epulas nulloque cruore
7.183
polluta castus mensa Cerealia dona
7.184
attulit ac primum Vestae detersit honorem
7.185
undique et in mediam iecit libamina flammam.
7.186
deesse tuos latices, hac sedulitate senili
7.187
captus, Iacche, uetas. subito, mirabile dictu,
7.188
fagina pampineo spumarunt pocula suco,
7.189
pauperis hospitii pretium, uilisque rubenti
7.190
fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cauata
7.191
dulcis odoratis umor sudauit ab uuis.
7.192
En cape” Bacchus ait nondum tibi nota, sed olim
7.193
uiticolae nomen peruulgatura Falerni
7.194
munera,” et haud ultra latuit deus. inde nitentem
7.195
lumine purpureo frontem cinxere corymbi,
7.196
et fusae per colla comae, dextraque pependit
7.197
cantharus, ac uitis thyrso delapsa uirenti
7.198
festas Nysaeo redimiuit palmite mensas.
7.199
nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori,
7.200
postquam iterata tibi sunt pocula, iam pede risum,
7.201
iam lingua titubante moues, patrioque Lyaeo
7.202
tempora quassatus, grates et praemia digna
7.203
uix intellectis conaris reddere uerbis,
7.204
donec composuit luctantia lumina Somnus,
7.205
Somnus, Bacche, tibi comes additus. hinc ubi primo
7.206
ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo,
7.207
uuiferis late florebat Massicus aruis
7.208
miratus nemora et lucentis sole racemos.
7.209
it monti decus, atque ex illo tempore diues
7.210
Tmolus et ambrosiis Ariusia pocula sucis
7.211
ac Methymna ferox lacibus cessere Falernis.
7.212
Haec tum uasta dabat terrisque infestus agebat
7.213
Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,
7.214
ludificante ducem Fabio. iamque improba castris
7.215
Ausoniis uota et pugnandi praua libido
7.216
gliscebat: proni decurrere monte parabant.
7.217
Da famae, da, Musa, uirum, cui uincere bina
7.218
concessum castra et geminos domitare furores.
7.219
Feruida si nobis corda abruptumque putassent
7.220
ingenium patres et si clamoribus” inquit
7.221
turbari facilem mentem, non ultima rerum
7.222
et deplorati mandassent Martis habenas.
7.223
stat pensata diu belli sententia: uincam
7.224
seruare inuitos urgentisque ultima fata.
7.225
nulli per Fabium e uobis cecidisse licebit.
7.226
si lucis piget et supremis esse cupido est
7.227
nominis Ausonii taedetque in tempore tali
7.228
nullum clade noua claraeque fragore ruinae
7.229
insignem fecisse locum, reuocandus ab atris
7.230
Flaminius uobis est sedibus. ille ruendi
7.231
iam dudum properans signum auspiciumque dedisset.
7.232
an nondum praeceps uicinaque fata uidetis?
7.233
una, ut debellet, satis est uictoria Poeno.
7.234
state, uiri, et sentite ducem. cum optabile tempus
7.235
deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta
7.236
aequentur factis. non est, mihi credite, non est
7.237
arduus in pugnas ferri labor: una reclusis
7.238
omnes iam portis in campum effuderit hora.
7.239
magnum illud solisque datum, quos mitis euntis
7.240
Iuppiter aspexit, magnum est ex hoste reuerti.
7.241
fortunae Libys incumbit flatuque secundo
7.242
fidit agens puppim. dum desinat aura sinusque
7.243
destituat tumidos subducto flamine uentus,
7.244
in rem cunctari fuerit. non ulla perenni
7.245
amplexu Fortuna fouet. iam copia quanto
7.246
artior et nullo Tyriis certamine quantum
7.247
detritum est famae! quin inter cetera nostra
7.248
haud laude afuerit, modo qui— sed parcere dictis
7.249
sit melius. iam uos acies et proelia et hostem
7.250
poscitis? o maneat, superi, fiducia talis!
7.251
interea exclusa maioris sorte pericli
7.252
me solum, quaeso, toti me opponite bello.”
7.253
his dictis fractus furor et rabida arma quierunt:
7.254
ut, cum turbatis placidum caput extulit undis
7.255
Neptunus totumque uidet totique uidetur
7.256
regnator ponto, saeui fera murmura uenti
7.257
dimittunt nullasque mouent in frontibus alas,
7.258
tum sensim infusa tranquilla per aequora pace
7.259
languentes tacito lucent in litore fluctus.
7.260
Sensit cura sagax Poeni fraudisque ueneno
7.261
adgreditur mentes. pauca atque haec ruris auiti
7.262
iugera nec multis Fabius uertebat aratris:
7.263
Massicus uuiferis addebat nomina glaebis.
7.264
hinc pestem placitum moliri et spargere causas
7.265
in castra ambiguas. ferro flammisque pepercit
7.266
suspectamque loco pacem dedit arte maligna
7.267
ceu clandestino traheretur foedere bellum.
7.268
Intellectus erat Fabio, Tyriosque uidebat
7.269
dictator saeuire dolos. sed non uacat† aegre
7.270
inuidiam gladios inter lituosque timere
7.271
et dubia morsus famae depellere pugna,
7.272
donec reptantem et nequiquam saepe trahendo
7.273
huc illuc castra scrutantem proelia Poenum,
7.274
qua nemorosa iuga et scopulosi uertice colles
7.275
exurgunt, clausit sparsa ad diuortia turma.
7.276
hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant
7.277
a tergo rupes, undosis squalida terris
7.278
hinc Literna palus, nec ferri aut militis usum
7.279
poscebat regio, saeptos sed fraude locorum
7.280
arta fames poenas miserae exactura Sagunti
7.281
urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.
7.282
Cuncta per et terras et lati stagna profundi
7.283
condiderat somnus, positoque labore dierum
7.284
pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.
7.285
at non Sidonium curis flagrantia corda
7.286
ductorem uigilesque metus haurire sinebant
7.287
dona soporiferae noctis. nam membra cubili
7.288
erigit et fului circumdat pelle leonis,
7.289
qua super instratos proiectus gramine campi
7.290
presserat ante toros. tunc ad tentoria fratris
7.291
fert gressus uicina citos. nec degener ille
7.292
belligeri ritus taurino membra iacebat
7.293
effultus tergo et mulcebat tristia somno.
7.294
haud procul hasta uiri terrae defixa propinquae,
7.295
et dira e summa pendebat cuspide cassis;
7.296
at clipeus circa loricaque et ensis et arcus
7.297
et telum Baliare simul tellure quiescunt.
7.298
iuxta lecta manus, iuuenes in Marte probati,
7.299
et sonipes strato carpebat gramina dorso.
7.300
ut pepulere leuem intrantis uestigia somnum,
7.301
Heus!” inquit( pariterque manus ad tela ferebat)
7.302
quae te cura uigil fessum, germane, fatigat?”
7.303
ac iam constiterat sociosque in caespite fusos
7.304
incussa reuocat castrorum ad munera planta,
7.305
cum Libyae ductor: Fabius me noctibus aegris,
7.306
in curas Fabius nos excitat, illa senectus
7.307
heu fatis quae sola meis currentibus obstat!
7.308
cernis ut armata circumfundare corona,
7.309
et uallet clausos collectus miles in orbem.
7.310
uerum, age, nunc quando res artae, percipe porro
7.311
quae meditata mihi. latos correpta per agros
7.312
armenta adsueto belli de more secuntur.
7.313
cornibus arentis edicam innectere ramos
7.314
sarmentique leuis fronti religare maniplos,
7.315
admotus cum feruorem disperserit ignis
7.316
ut passim exultent stimulante dolore iuuenci
7.317
et uaga per collis ceruice incendia iactent.
7.318
tum terrore nouo trepidus laxabit iniquas
7.319
custos excubias maioraque nocte timebit.
7.320
si cordi consulta( moras extrema recusant)
7.321
accingamur” ait. gemino tentoria gressu
7.322
inde petunt. ingens clipeo ceruice reposta
7.323
inter equos interque uiros interque iacebat
7.324
capta manu spolia et rorantia caede Maraxes
7.325
ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens
7.326
clamorem tum forte dabat dextraque tremente
7.327
arma toro et notum quaerebat feruidus ensem.
7.328
huic Mago, inuersa quatiens ut dispulit hasta
7.329
bellantem somnum, Tenebris, fortissime ductor,
7.330
iras compesce atque in lucem proelia differ.
7.331
ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus
7.332
nunc nocte utendum est. arentis nectere frondes
7.333
cornibus et latis accensa immittere siluis
7.334
armenta, oppositi reserent quo claustra manipli,
7.335
germanus parat atque obsessa euellere castra.
7.336
emergamus, et hic Fabio persuadeat astus
7.337
non certare dolis.” nihil hinc cunctante, sed acris
7.338
incepti laeto iuuene, ad tentoria Acherrae
7.339
festinant, cui parca quies minimumque soporis,
7.340
nec notum somno noctes aequare: feroci
7.341
peruigil inseruibat equo fessumque leuabat
7.342
tractando et frenis ora exagitata fouebat.
7.343
at socii renouant tela arentemque cruorem
7.344
ferro detergent et dant mucronibus iras.
7.345
quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi
7.346
quaenam agitent, pandunt et coeptis ire ministrum
7.347
haud segnem hortantur. discurrit tessera castris,
7.348
intentiquo docent, quae sint properanda, monentque
7.349
quisque suos: instat trepidis stimulatque ruentis
7.350
nauus abire timor, dum caeca silentia dumque
7.351
maiores umbrae. rapida iam subdita peste
7.352
uirgulta atque altis surgunt e cornibus ignes.
7.353
hic uero ut, gliscente malo et quassantibus aegra
7.354
armentis capita, adiutae pinguescere flammae
7.355
coepere et uincens fumos erumpere uertex,
7.356
per collis dumosque( lues agit atra) per altos
7.357
saxosi scopulos montis lymphata feruntur
7.358
corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni
7.359
luctantur frustra rabidi mugire iuuenci.
7.360
per iuga, per uallis errat Vulcania pestis
7.361
nusquam stante malo, uicinaque litora fulgent:
7.362
quam multa adfixus caelo sub nocte serena
7.363
fluctibus e mediis sulcator nauita ponti
7.364
astra uidet, quam multa uidet, feruoribus atris
7.365
cum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,
7.366
uertice Gargani residens incendia pastor.
7.367
At facie subita uolitantum montibus altis
7.368
flammarum, quis tunc cecidit custodia sorti,
7.369
horrere atque ipsos nullo spargente uagari
7.370
credere et indomitos pasci sub collibus ignes.
7.371
caelone exciderint, et magna fulmina dextra
7.372
torserit Omnipotens, an caecis rupta cauernis
7.373
fuderit egestas accenso sulphure flammas
7.374
infelix tellus, media in formidine quaerunt.
7.375
iamque abeunt, faucesque uiae citus occupat armis
7.376
Poenus et in patulos exultans emicat agros.
7.377
huc tamen usque uigil processerat arte regendi
7.378
dictator Trebiam et Tusci post stagna profundi,
7.379
esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela
7.380
euasisse satis. quin et uestigia pulsi
7.381
et gressus premeret castris, ni sacra uocarent
7.382
ad patrios ueneranda deos. tum uersus ad urbem
7.383
adloquitur iuuenem, cui mos tramittere signa
7.384
et belli summam primasque iubebat habenas,
7.385
atque his praeformat dictis fingitque monendo:
7.386
Si factis nondum, Minuci, te cauta probare
7.387
erudiit Fortuna meis, nec ducere uerba
7.388
ad uerum decus ac prauis arcere ualebunt.
7.389
uidisti clausum Hannibalem. nil miles et alae
7.390
iuuere aut densis legio conferta maniplis.
7.391
testor te, solus clausi nec deinde morabor.
7.392
dis sine me libare dapem et sollemnia ferre:
7.393
hunc iterum atque iterum uinctum uel montibus altis
7.394
amnibus aut rapidis( modo pugna absistite) tradam.
7.395
interea( crede experto, non fallimus) aegris
7.396
nil mouisse salus rebus. sit gloria multis
7.397
et placeat, quippe egregium, prosternere ferro
7.398
hostem, sed Fabio sit uos seruasse triumphus.
7.399
plena tibi castra atque intactus uulnere miles
7.400
creditur: hos nobis( erit haec tibi gloria) redde.
7.401
iam cernes Libycum huic uallo adsultare leonem,
7.402
iam praedas offerre tibi, iam uertere terga,
7.403
respectantem adeo atque iras cum fraude coquentem.
7.404
claude, oro, castra et cunctas spes eripe pugnae.
7.405
haec monuisse satis. sed si compescere corda
7.406
non datur oranti, magno te iure pioque
7.407
dictator capere arma ueto.” sic castra relinquens
7.408
uallarat monitis ac se referebat ad urbem.
7.409
Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo
7.410
litora Caietae Laestrygoniosque recessus
7.411
sulcabat rostris portusque intrarat apertos
7.412
ac totus multo spumabat remige pontus,
7.413
cum trepidae fremitu uitreis e sedibus antri
7.414
aequoreae pelago simul emersere sorores
7.415
ac possessa uident infestis litora proris.
7.416
tum magno perculsa metu Nereia turba
7.417
attonitae propere refluunt ad limina nota,
7.418
Teleboum medio surgunt qua regna profundo
7.419
pumiceaeque procul sedes. immanis in antro
7.420
conditur abrupto Proteus ac spumea late
7.421
cautibus obiectis reiectat caerula uates.
7.422
is postquam( sat gnarus enim rerumque metusque)
7.423
per uarias lusit formas et terruit atri
7.424
serpentis squamis horrendaque sibila torsit
7.425
aut fremuit toruo mutatus membra leone,
7.426
Dicite,” ait quae causa uiae? quisue ora repente
7.427
peruasit pallor? cur scire futura libido?”
7.428
Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu
7.429
Italidum: Nosti nostros, praesage, timores.
7.430
quid Tyriae classes ereptaque litora nobis
7.431
portendunt? num migrantur Rhoeteia regna
7.432
in Libyam superis? aut hos Sarranus habebit
7.433
nauita iam portus? patria num sede fugatae
7.434
Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?”
7.435
Tunc sic euoluens repetita exordia retro
7.436
incipit ambiguus uates reseratque futura:
7.437
Laomedonteus Phrygia cum sedit in Ida
7.438
pastor et errantis dumosa per auia tauros
7.439
arguta reuocans ad roscida pascua canna
7.440
audiuit sacrae lentus certamina formae,
7.441
tum matris currus niueos agitabat olores
7.442
tempora sollicitus litis seruasse Cupido.
7.443
paruulus ex umero corytos et aureus arcus
7.444
fulgebat, nutuque uetans trepidare parentem
7.445
monstrabat grauidam telis se ferre pharetram.
7.446
ast alius niuea comebat fronte capillos,
7.447
purpureos alius uestis religabat amictus.
7.448
cum sic suspirans roseo Venus ore decoros
7.449
adloquitur natos: Testis certissima uestrae
7.450
ecce dies pietatis adest. quis credere saluis
7.451
hoc ausit uobis? de forma atque ore( quid ultra
7.452
iam superest rerum?) certat Venus. omnia paruis
7.453
si mea tela dedi blando medicata ueneno,
7.454
si uester, caelo ac terris qui foedera sancit,
7.455
stat supplex, cum uultis, auus: uictoria nostra
7.456
Cypron Idymaeas referat de Pallade palmas,
7.457
de Iunone Paphos centum mihi fumet in aris.”
7.458
dumque haec aligeris instat Cytherea, sonabat
7.459
omne nemus gradiente dea. iam bellica uirgo,
7.460
aegide deposita et qua adsuetum casside crinem
7.461
inuoluit, nec compta tamen pacemque serenis
7.462
condiscens oculis, ibat lucoque ferebat
7.463
praedicto sacrae uestigia concita plantae.
7.464
parte alia intrabat iussis Saturnia siluis,
7.465
iudicium Phrygis et fastus pastoris et Iden
7.466
post fratris latura toros. postrema nitenti
7.467
adfulsit uultu ridens Venus: omnia circa
7.468
et nemora et penitus frondosis rupibus antra
7.469
spirantem sacro traxerunt uertice odorem.
7.470
nec iudex sedisse ualet, fessique nitoris
7.471
luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse uideri.
7.472
sed uictae fera bella deae uexere per aequor,
7.473
atque excisa suo pariter cum iudice Troia.
7.474
tum pius Aeneas terris iactatus et undis
7.475
Dardanios Itala posuit tellure penatis.
7.476
dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo
7.477
lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,
7.478
hic regna et nullae regnis per saecula metae.
7.479
at uos, o natae, currit dum immobile filum,
7.480
Hadriaci fugite infaustas Sasonis harenas.
7.481
sanguineis tumidus ponto miscebitur undis
7.482
Aufidus et rubros impellet in aequora fluctus,
7.483
damnatoque deum quondam per carmina campo
7.484
Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae.
7.485
Punica Romuleos quatient mox spicula muros,
7.486
multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.
7.487
hinc ille in furto genitus patruique piabit
7.488
idem ultor patrisque necem; tum litus Elissae
7.489
implebit flammis auelletque Itala Poenum
7.490
uiscera torrentem et propriis superabit in oris.
7.491
huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet,
7.492
hic dabit ex sese qui tertia bella fatiget
7.493
et cinerem Libyae ferat in Capitolia uictor.”
7.494
Quae dum arcana deum uates euoluit in antro,
7.495
iam monita et Fabium bellique equitumque magister
7.496
exuerat mente ac praeceps tendebat in hostem.
7.497
pascere nec Poenus prauum ac nutrire furorem
7.498
deerat et, ut paruo maiora ad proelia damno
7.499
eliceret, dabat interdum simulantia terga:
7.500
non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi
7.501
euocat e liquidis piscem penetralibus esca,
7.502
cumque leuem summa uidit iam nare sub unda,
7.503
ducit sinuato captiuum ad litora lino.
7.504
Fama furit uersos hostis, Poenumque salutem
7.505
inuenisse fuga: liceat si uincere, finem
7.506
promitti cladum, sed enim dicione carere
7.507
uirtutem, et poenas uincentibus esse repostas.
7.508
clausurum iam castra ducem rursusque referri
7.509
uaginae iussurum enses, reddatur in armis
7.510
ut ratio, et purget miles cur uicerit hostem.
7.511
haec uulgus. necnon patrum Saturnia mentes
7.512
inuidiae stimulo fodit et popularibus auris.
7.513
tunc indigna fide censent optandaque Poeno,
7.514
quae mox haud paruo luerent damnata periclo.
7.515
Diuiditur miles, Fabioque equitumque magistro
7.516
imperia aequantur penitus. cernebat et expers
7.517
irarum senior, magnas ne penderet alti
7.518
erroris poenas patria inconsulta, timebat.
7.519
ac tum, multa putans secum, ut remeauit ab urbe,
7.520
partitus socias uires, uicina propinquis
7.521
signa iugis locat et specula sublimis ab alta
7.522
non Romana minus seruat quam Punica castra.
7.523
nec mora. disiecto Minuci uecordia uallo
7.524
perdendi simul et pereundi ardebat amore.
7.525
Quem postquam rapidum uidit procedere castris
7.526
hinc Libys, hinc Fabius, simul accendere sagacis
7.527
in subitum curas: propere capere arma maniplis
7.528
edicit uallique tenet munimine turmas
7.529
Ausonius, torquet totas in proelia uires
7.530
Poenorum ductor propellitque agmina uoce:
7.531
Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae.
7.532
non sperata diu plano certamina campo
7.533
offert ecce deus. quando data copia, longum
7.534
detergete situm ferro multoque cruore
7.535
exsatiate, uiri, plenos rubiginis enses.”
7.536
Atque ea Cunctator pensabat ab aggere ualli
7.537
perlustrans campos oculis, tantoque periclo
7.538
discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.
7.539
cui natus iuncta arma ferens Dabit improbus,” inquit
7.540
quas dignum est, poenas, qui per suffragia caeca
7.541
inuasit nostros haec ad discrimina fasces.
7.542
insanae spectate tribus. pro lubrica rostra
7.543
et uanis fora laeta uiris! nunc munera Martis
7.544
aequent imperio et solem concedere nocti
7.545
sciscant imbelles. magna mercede piabunt
7.546
erroris rabiem et nostrum uiolasse parentem.”
7.547
tum senior, quatiens hastam lacrimisque coortis.
7.548
Sanguine Poenorum, iuuenis, tam tristia dicta
7.549
sunt abolenda tibi. patiarne ante ora manusque
7.550
ciuem deleri nostras, aut uincere Poenum,
7.551
me spectante, sinam? non aequauisse minorem
7.552
soluetur culpa si sunt mihi talia corda?
7.553
iamque hoc, ne dubites, longaeui, nate, parentis
7.554
accipe et aeterno fixum sub pectore serua:
7.555
succensere nefas patriae, nec foedior ulla
7.556
culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.
7.557
sic docuere senes. quantus qualisque fuisti,
7.558
cum pulsus lare et extorris Capitolia curru
7.559
intrares exul, tibi corpora caesa, Camille,
7.560
damnata quot sunt dextra! pacata fuissent
7.561
ni consulta uiro mensque impenetrabilis irae,
7.562
mutassentque solum sceptris Aeneia regna
7.563
nullaque nunc stares terrarum uertice, Roma.
7.564
pone iras, o nate, meas. socia arma feramus
7.565
et celeremus opem.” iamque intermixta sonabant
7.566
classica, procursusque uiros conliserat acer.
7.567
Primus claustra manu portae dictator et altos
7.568
disiecit postis rupitque in proelia cursum.
7.569
non grauiore mouent uenti certamina mole
7.570
Odrysius Boreas et Syrtim tollere pollens
7.571
Africus, obnixi cum bella furentia torquent:
7.572
distraxere fretum ac diuersa ad litora uoluunt
7.573
aequor quisque suum; sequitur stridente procella
7.574
nunc huc, nunc illuc, raptum mare et intonat undis.
7.575
haud prorsus daret ullus honos tellusque subacta
7.576
Phoenicum et Carthago ruens, iniuria quantum
7.577
orta ex inuidia decoris tulit. omnia namque
7.578
dura simul deuicta uiro, metus, Hannibal, irae,
7.579
inuidia, atque una fama et fortuna subactae.
7.580
Poenus ab excelso rapidos decurrere uallo
7.581
ut uidit, tremuere irae, ceciditque repente
7.582
cum gemitu spes haud dubiae praesumpta ruinae.
7.583
quippe aciem denso circumuallauerat orbe
7.584
hausurus clausos coniectis undique telis.
7.585
atque hic Dardanius prauo certamine ductor
7.586
iam Styga et aeternas intrarat mente tenebras
7.587
( nam Fabium auxiliumque uiri sperare pudebat),
7.588
cum senior gemino complexus proelia cornu
7.589
ulteriore ligat Poenorum terga corona
7.590
et modo claudentis aciem nunc, extima cingens,
7.591
clausos ipse tenet. maiorem surgere in arma
7.592
maioremque dedit cerni Tirynthius. altae
7.593
scintillant cristae et, mirum, uelocibus ingens
7.594
per subitum membris uenit uigor: ingerit hastas
7.595
auersumque premit telorum nubibus hostem:
7.596
qualis post iuuenem, nondum subeunte senecta,
7.597
rector erat Pylius bellis aetate secunda.
7.598
Inde ruens Thurin et Buten et Narin et Arsen
7.599
dat leto fisumque manus conferre Mahalcen,
7.600
cui decus insigne et quaesitum cuspide nomen.
7.601
tum Garadum largumque comae prosternit Adherben
7.602
et geminas acies superantem uertice Thulin,
7.603
qui summas alto prensabat in aggere pinnas,
7.604
eminus hos, gladio Sapharum gladioque Monaesum
7.605
et Morinum pugnas aeris stridore cientem,
7.606
dexteriore gena cum sedit letifer ictus,
7.607
perque tubam fixae decurrens uulnere malae
7.608
extremo fluxit propulsus murmure sanguis.
7.609
proximus huic iaculo Nasamonius occidit Idmon.
7.610
namque super tepido lapsantem sanguine et aegra
7.611
lubrica nitentem nequiquam euadere planta
7.612
impacto prosternit equo trepideque leuantem
7.613
membra adflicta solo pressa uiolentius hasta
7.614
implicuit terrae telumque in caede reliquit.
7.615
haeret humi cornus motu tremefacta iacentis
7.616
et campo seruat mandatum adfixa cadauer.
7.617
Necnon exemplo laudis furiata iuuentus,
7.618
Sullaeque Crassique simul iunctusque Metello
7.619
Furnius ac melior dextrae Torquatus, inibant
7.620
proelia et unanimi uel morte emisse uolebant
7.621
spectari Fabio. miser hic uestigia retro
7.622
dum rapit et molem subducto corpore uitat
7.623
intorti Bibulus saxi atque in terga refertur,
7.624
strage super lapsus socium, qua fibula morsus
7.625
loricae crebro laxata resoluerat ictu,
7.626
accepit lateri penitusque in uiscera adegit
7.627
extabat fixo quod forte cadauere ferrum.
7.628
heu sortem necis! euasit Garamantica tela
7.629
Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus
7.630
occideret, telo non in sua uulnera misso.
7.631
uoluitur exanimis, turpatque decora iuuenta
7.632
ora nouus pallor. membris dimissa solutis
7.633
arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.
7.634
Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum
7.635
excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,
7.636
Eoa tumidus pharetrati militis ala,
7.637
gens Cadmi, Cleadas; fulua cui plurima passim
7.638
casside et aurato fulgebat gemma monili,
7.639
qualis ubi Oceani renouatus Lucifer unda
7.640
laudatur Veneri et certat maioribus astris.
7.641
ostro ipse ac sonipes ostro totumque per agmen
7.642
purpura Agenoreis saturata micabat aenis.
7.643
hic auidum pugnae et tam clarum excidere nomen
7.644
Brutum exoptantem, uarie nunc laeuus in orbem,
7.645
nunc dexter leuibus flexo per deuia gyris
7.646
ludificatus equo, uolucrem post terga sagittam
7.647
fundit Achaemenio detractans proelia ritu.
7.648
nec damnata manus, medio sed, flebile, mento
7.649
armigeri Cascae penetrabilis haesit harundo
7.650
oblicumque secans subrecta cuspide uulnus
7.651
umenti ferrum admouit tepefacta palato.
7.652
at Brutus diro casu turbatus amici
7.653
ausum multa uirum et spargentem in uulnera saeuos
7.654
fraude fugae calamos, iam nullis cursibus instat
7.655
prendere cornipedis, sed totam pectoris iram
7.656
mandat atrox hastae telumque uolatile nodo
7.657
excutit et summum, qua laxa monilia crebro
7.658
nudabant uersu, tramittit cuspide pectus.
7.659
labitur intento cornu transfossus, et una
7.660
arcum laeua cadens, dimisit dextra sagittam.
7.661
At non tam tristi sortitus proelia Marte
7.662
Phoebei Soractis honor Carmelus agebat.
7.663
sanguine quippe suo iam Bagrada tinxerat ensem,
7.664
dux rectorque Nubae populi, iam fusus eidem
7.665
Zeusis Amyclaei stirps impacata Phalanti,
7.666
quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi.
7.667
talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste
7.668
tam rapido nec deinde fugae, suadente pauore,
7.669
per dumos miser in uicina cacumina quercus
7.670
repserat atque alta sese occultabat in umbra
7.671
Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.
7.672
hunc longa multa orantem Carmelus et altos
7.673
mutantem saltu ramos transuerberat hasta,
7.674
ut, qui uiscatos populatur harundine lucos,
7.675
dum nemoris celsi procera cacumina sensim
7.676
substructa certat tacitus contingere meta,
7.677
sublimem calamo sequitur crescente uolucrem.
7.678
effudit uitam, atque alte manante cruore
7.679
membra pependerunt curuato exanguia ramo.
7.680
Iamque in palantis ac uersos terga feroces
7.681
pugnabant Itali, subitus cum mole pauenda
7.682
terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.
7.683
nigra uiro membra, et furui iuga celsa trahebant
7.684
cornipedes, totusque nouae formidinis arte
7.685
concolor aequabat liuentia currus equorum
7.686
terga: nec erectis similes imponere cristis
7.687
cessarat pennas, aterque tegebat amictus:
7.688
ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos
7.689
cum fugeret thalamos Hennaea uirgine rapta,
7.690
egit nigrantem Stygia caligine currum.
7.691
at Cato, tum prima sparsus lanugine malas,
7.692
quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso
7.693
moenia, Laertae quondam regnata nepoti,
7.694
quamquam tardatos turbata fronte Latinos
7.695
collegisse gradum uidet, imperterritus ipse
7.696
ferrata calce atque effusa largus habena
7.697
cunctantem impellebat equum. negat obuius ire
7.698
et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.
7.699
tum celer in pugnam dorso delatus ab alto
7.700
alipedem planta currum premit atque uolanti
7.701
adsilit a tergo. cecidere et lora repente
7.702
et stimuli, ferrumque super ceruice tremiscens
7.703
palluit infelix subducto sanguine Maurus.
7.704
ora rapit gladio praefixaque cuspide portat.
7.705
At saeuo Mauorte ferox perrumpit anhelum
7.706
dictator cum caede globum. miserabile uisu,
7.707
uulneribus fessum ac multo labente cruore
7.708
ductorem cernit suprema ac foeda precantem.
7.709
manauere genis lacrimae, clipeoque pauentem
7.710
protegit et natum stimulans Fortissime, labem
7.711
hanc pellamus” ait Poenoque ob mitia facta,
7.712
quod nullos nostris ignis disperserit aruis,
7.713
dignum expendamus pretium.” tunc arte paterna
7.714
ac stimulis gaudens iuuenis circumdata Poenum
7.715
agmina deturbat gladio campumque relaxat,
7.716
donec Sidonius decederet aequore ductor:
7.717
ceu, stimulante fame, rapuit cum Martius agnum
7.718
auerso pastore lupus fetumque trementem
7.719
ore tenet presso, tum, si uestigia cursu
7.720
auditis celeret balatibus obuia pastor,
7.721
iam sibimet metuens, spirantem dentibus imis
7.722
reiectat praedam et uacuo fugit aeger hiatu.
7.723
† tum demum, Tyriis quas circumfuderat atra
7.724
tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae.
7.725
torpebant dextrae, et sese meruisse negabant
7.726
seruari, subitisque bonis mens aegra natabat:
7.727
ut, qui conlapsa pressi iacuere ruina,
7.728
eruta cum subito membra et nox atra recessit,
7.729
coniuent solemque pauent agnoscere uisu.
7.730
Quis actis senior numerato milite laetus
7.731
collis et tuto repetebat in aggere castra.
7.732
ecce autem e media iam morte renata iuuentus
7.733
clamorem tollens ad sidera et ordine longo
7.734
ibat ouans Fabiumque decus Fabiumque salutem
7.735
certatim et magna memorabant uoce parentem.
7.736
tum qui partitis dissederat ante maniplis
7.737
Sancte” ait o genitor, reuocato ad lucis honorem
7.738
si fas uera queri, cur nobis castra uirosque
7.739
diuidere est licitum? patiens cur arma dedisti,
7.740
quae solus rexisse uales? hoc munere lapsi
7.741
aeternas multo cum sanguine uidimus umbras.
7.742
ocius huc aquilas seruataque signa referte.
7.743
hic patria est, murique urbis stant pectore in uno.
7.744
tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos:
7.745
cum solo tibi iam Fabio sunt bella gerenda.”
7.746
Haec ubi dicta dedit, mille hinc, uenerabile uisu,
7.747
caespite de uiridi surgunt properantibus arae.
7.748
nec prius aut epulas aut munera grata Lyaei
7.749
fas cuiquam tetigisse fuit quam multa precatus
7.750
in mensam Fabio sacrum libauit honorem.