Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Vulgata
9.1
Turbato monstris Latio cladisque futurae
9.2
signa per Ausoniam prodentibus inrita diuis,
9.3
haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae
9.4
omina uenturae, consul traducere noctem
9.5
exsomnis telumque manu uibrare per umbras
9.6
ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acris
9.7
exercere tubas nocturnaque classica uelle.
9.8
nec minor in Poeno properi certaminis ardor.
9.9
erumpunt uallo fortuna urgente sinistra
9.10
consertaeque manus. nam sparsi ad pabula campis
9.11
uicinis raptanda Macae fudere uolucrem
9.12
telorum nubem. ante omnis inuadere bella
9.13
Mancinus gaudens hostilique unguere primus
9.14
tela cruore cadit, cadit et numerosa iuuentus.
9.15
nec pecudum fibras Varro et contraria Paulo
9.16
auspicia incusante deum compesceret arma,
9.17
ni sors alterni iuris, quo castra reguntur,
9.18
arbitrium pugnae properanti in fata negasset.
9.19
quae tamen haud ualuit perituris milibus una
9.20
plus donasse die. rediere in castra, gemente
9.21
haud dubie Paulo, qui crastina iura uideret
9.22
amenti cessura uiro, frustraque suorum
9.23
seruatas a caede animas. nam turbidus ira
9.24
infensusque morae dilata ob proelia ductor
9.25
Sicine, sic” inquit grates pretiumque rependis,
9.26
Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
9.27
legibus atque urnae dira eripuere minanti?
9.28
tradant immo hosti reuocatos ilicet enses,
9.29
tradant arma iube, aut pugnantum deripe dextris.
9.30
sed uos, quorum oculos atque ora umentia uidi,
9.31
uertere cum consul terga et remeare iuberet,
9.32
ne morem et pugnae signum expectate petendae.
9.33
dux sibi quisque uiam rapito, cum spargere primis
9.34
incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus.
9.35
pandam egomet propere portas. ruite ocius atque hunc
9.36
ereptum reuocata diem.” sic turbidus aegra
9.37
pestifero pugnae castra incendebat amore.
9.38
At Paulus, iam non idem nec mente nec ore,
9.39
sed qualis stratis deleto milite campis
9.40
post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro
9.41
obuersante malo, ceu iam spe lucis adempta
9.42
cum stupet exanimata parens natique tepentis
9.43
nequiquam fouet extremis amplexibus artus,
9.44
Per totiens” inquit concussae moenia Romae,
9.45
perque has, nox Stygia quas iam circumuolat umbra,
9.46
insontis animas, cladi parce obuius ire.
9.47
dum transit diuum furor et consumitur ira
9.48
Fortunae, nouus Hannibalis, sat, nomina ferre
9.49
si discit miles nec frigidus aspicit hostem.
9.50
nonne uides, cum uicinis auditur in aruis,
9.51
quam subitus linquat pallentia corpora sanguis,
9.52
quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger,
9.53
ut rere, in pugnas Fabius quotcumque sub illis
9.54
culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.
9.55
at quos Flaminius— sed dira auertite diui.
9.56
sin nostris animus monitis precibusque repugnat,
9.57
aures pande deo. cecinit Cymaea per orbem
9.58
haec olim uates et te praesaga tuosque
9.59
uulgauit terris proauorum aetate furores.
9.60
iamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram
9.61
fata cano uates: sistis ni crastina signa,
9.62
firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae
9.63
sanguine. nec Graio posthac Diomede ferentur,
9.64
sed te, si perstas, insignes consule campi.”
9.65
haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae.
9.66
Necnon et noctem sceleratus polluit error.
9.67
Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris
9.68
seruitium Satricus, mox inter praemia regi
9.69
Autololum dono datus ob uirtutis honorem.
9.70
huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti
9.71
matris in uberibus nati, Mancinus et una
9.72
nomine Rhoeteo Solimus. nam Dardana origo
9.73
et Phrygio genus a proauo, qui sceptra secutus
9.74
Aeneae claram muris fundauerat urbem
9.75
ex sese dictam Solimon. celebrata colonis
9.76
mox Italis paulatim attrito nomine Sulmo.
9.77
at tum barbaricis Satricus cum rege cateruis
9.78
aduectus, quo non spretum, si posceret usus,
9.79
noscere Gaetulis Latias interprete uoces,
9.80
postquam posse datum Paeligna reuisere tecta
9.81
et patrium sperare Larem, ad conamina noctem
9.82
aduocat ac furtim castris euadit iniquis.
9.83
sed fuga nuda uiri. sumpto nam prodere coepta
9.84
uitabat clipeo et dextra remeabat inermi.
9.85
exuuias igitur prostrataque corpora campo
9.86
lustrat et exutis Mancini cingitur armis.
9.87
iamque metus leuior. uerum, cui dempta ferebat
9.88
exangui spolia et cuius nudauerat artus,
9.89
natus erat, paulo ante Maca prostratus ab hoste.
9.90
Ecce sub aduentum noctis primumque soporem
9.91
alter natorum, Solimus, uestigia uallo
9.92
Ausonio uigil extulerat, dum sorte uicissim
9.93
alternat portae excubias, fratrisque petebat
9.94
Mancini stratum sparsa inter funera corpus,
9.95
furtiua cupiens miserum componere terra.
9.96
nec longum celerarat iter, cum tendere in armis
9.97
aggere Sidonio uenientem conspicit hostem,
9.98
quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro
9.99
Aetoli condit membra occultata Thoantis.
9.100
inde, ubi nulla sequi propius pone arma uirumque
9.101
incomitata uidet uestigia ferre per umbras,
9.102
prosiliens tumulo contorquet nuda parentis
9.103
in terga haud frustra iaculum, Tyriamque sequentum
9.104
Satricus esse manum et Sidonia uulnera credens,
9.105
auctorem caeci trepidus circumspicit ictus.
9.106
Verum ubi uictorem iuuenili robore cursus
9.107
attulit et notis fulsit lux tristis ab armis
9.108
fraternusque procul luna prodente retexit
9.109
ante oculos sese et radiauit comminus umbo,
9.110
exclamat iuuenis subita flammatus ab ira:
9.111
Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles
9.112
nec frater, Mancine, tuus fatearque nepotem
9.113
Pergameo indignum Solimo, si euadere detur
9.114
huic nostras impune manus. tu nobile gestes
9.115
germani spolium ante oculos referasque superba
9.116
me spirante domus Paelignae perfidus arma?
9.117
haec tibi, cara parens Acca, ad solacia luctus
9.118
dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro.”
9.119
Talia uociferans stricto mucrone ruebat.
9.120
ast illi iam tela manu iamque arma fluebant
9.121
audita patria natisque et coniuge et armis,
9.122
ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
9.123
tum uox semanimi miseranda effunditur ore:
9.124
Parce, precor, dextrae, non ut mihi uita supersit
9.125
( quippe nefas hac uelle frui), sed sanguine nostro
9.126
ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
9.127
captiuus, patrias nunc primum aduectus in oras,
9.128
ille ego sum Satricus, Solimi genus. haud tua, nate,
9.129
fraus ulla est. iaceres in me cum feruidus hastam,
9.130
Poenus eram. uerum castris elapsus acerbis
9.131
ad uos et carae properabam coniugis ora:
9.132
hunc rapui exanimi clipeum. sed iam unice nobis
9.133
haec fratris tumulis arma excusata reporta.
9.134
curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
9.135
ductori monitus Paulo, producere bellum
9.136
nitatur Poenoque neget certamina Martis.
9.137
augurio exultat diuum immensamque propinqua
9.138
stragem acie sperat. quaeso, cohibete furentem
9.139
Varronem: namque hunc fama est impellere signa.
9.140
sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine uitae
9.141
solamen cauisse meis. nunc ultima, nate,
9.142
inuento simul atque amisso redde parenti
9.143
oscula.” sic fatus galeam exuit atque rigentis
9.144
inuadit nati tremebundis colla lacertis:
9.145
attonito mentis uerbis sanare pudorem
9.146
uulneris impressi et telum excusare laborat:
9.147
Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
9.148
non nox errorem nigranti condidit umbra?
9.149
cur trepidas? da, nate, magis, da iungere pectus.
9.150
absoluo pater ipse manum, atque in fine laborum
9.151
hac condas oculos dextra, precor.” at miser imo
9.152
pectore suspirans iuuenis non uerba uicesque
9.153
adloquio uocemue refert, sed sanguinis atri
9.154
sistere festinat cursum laceroque ligare
9.155
ocius inlacrimans altum uelamine uulnus.
9.156
tandem inter gemitus miserae erupere querelae:
9.157
Sicine te nobis, genitor, Fortuna reducit
9.158
in patriam? sic te nato natumque parenti
9.159
impia restituit? felix o terque quaterque
9.160
frater, cui fatis genitorem agnoscere ademptum.
9.161
ast ego, Sidoniis imperditus, ecce, parentem
9.162
uulnere cognosco. saltem hoc, Fortuna, fuisset
9.163
solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses
9.164
infausti generis. uerum linquetur iniquis
9.165
non ultra superis nostros scelerare labores.”
9.166
Haec dum amens queritur, iam deficiente cruore
9.167
in uacuas senior uitam disperserat auras.
9.168
tum iuuenis maestum attollens ad sidera uultum
9.169
Pollutae dextrae et facti Titania testis
9.170
infandi, quae nocturno mea lumine tela
9.171
derigis in patrium corpus, non amplius” inquit
9.172
his oculis et damnato uiolabere uisu.”
9.173
haec memorat, simul ense fodit praecordia et atrum
9.174
sustentans uulnus mananti sanguine signat
9.175
in clipeo mandata patris: fvge proelia varro,
9.176
ac summi tegimen suspendit cuspide teli
9.177
defletumque super prosternit membra parentem.
9.178
Talia uenturae mittebant omina pugnae
9.179
Ausoniis superi, sensimque abeuntibus umbris
9.180
conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.
9.181
ductor in arma suos Libys et Romanus in arma
9.182
excibant de more suos, Poenisque redibat
9.183
qualis nulla dies omni surrexerit aeuo.
9.184
Non uerborum” inquit stimulantum” Poenus egetis,
9.185
Herculeis iter a metis ad Iapygis agros
9.186
uincendo emensi. nusquam est animosa Saguntos,
9.187
concessere Alpes, pater ipse superbus aquarum
9.188
Ausonidum Eridanus captiuo defluit alueo.
9.189
strage uirum mersus Trebia est, atque ora sepulcro
9.190
Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent
9.191
ossibus ac nullo sulcantur uomere campi.
9.192
clarior his titulus plusque adlatura cruoris
9.193
lux oritur. mihi magna satis, sat uero superque
9.194
bellandi merces sit gloria: cetera uobis
9.195
uincantur. quicquid diti deuexit Hibero,
9.196
quicquid in Aetnaeis iactauit Roma triumphis,
9.197
quin etiam Libyco si quid de litore raptum
9.198
condidit, in uestros ueniet sine sortibus enses.
9.199
ferte domos quod dextra dabit. nil ductor honoris
9.200
ex opibus posco. raptor per saecula longa
9.201
Dardanus edomitum uobis spoliauerit orbem.
9.202
qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,
9.203
seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,
9.204
adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi
9.205
rura magis centum Cereri fruticantia culmis,
9.206
electos optare dabo inter praemia campos.
9.207
addam etiam, flaua Thybris quas inrigat unda,
9.208
captiuis late gregibus depascere ripas.
9.209
qui uero externo socius mihi sanguine Byrsae
9.210
signa moues, dextram Ausonia si caede cruentam
9.211
attolles, hinc iam ciuis Carthaginis esto.
9.212
neu uos Garganus Daunique fefellerit ora,
9.213
ad muros statis Romae. licet auia longe
9.214
urbs agat et nostro procul a certamine distet,
9.215
hic hodie ruet, atque ultra te ad proelia miles
9.216
nulla uoco: ex acie tende in Capitolia cursum.”
9.217
Haec memorat. tum propulso munimine ualli
9.218
fossarum rapuere moras, aciemque locorum
9.219
consilio curuis accommodat ordine ripis.
9.220
barbaricus laeuo stetit ad certamina cornu
9.221
bellator Nasamon unaque immanior artus
9.222
Marmarides, tum Maurus atrox Garamasque Macesque
9.223
et Massylae acies et ferro uiuere laetum
9.224
uulgus Adyrmachidae pariter, gens accola Nili,
9.225
corpora ab immodico seruans nigrantia Phoebo.
9.226
quis positum agminibus caput imperiumque Nealces.
9.227
at parte in dextra, sinuat qua flexibus undam
9.228
Aufidus et curuo circum errat gurgite ripas,
9.229
Mago regit. subiere leues, quos horrida misit
9.230
Pyrene, populi et uario cinxere tumultu
9.231
flumineum latus: effulget caetrata iuuentus,
9.232
Cantaber ante alios nec tectus tempora Vasco
9.233
ac torto miscens Baliaris proelia plumbo
9.234
Baetigenaeque uiri. celsus media ipse coercet
9.235
agmina, quae patrio firmauit milite quaeque
9.236
Celtarum Eridano perfusis saepe cateruis.
9.237
sed qua se fluuius retro labentibus undis
9.238
eripit et nullo cuneos munimine uallat,
9.239
turritas moles ac propugnacula dorso
9.240
belua nigranti gestans, ceu mobilis agger,
9.241
nutat et erectos attollit ad aethera muros.
9.242
cetera iam Numidis circumuolitare uagosque
9.243
ferre datur cursus et toto feruere campo.
9.244
Dum Libys incenso dispensat milite uires
9.245
hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget
9.246
factis quemque suis et se cognoscere iactat
9.247
qua dextra ueniant stridentis sibila teli,
9.248
promittitque uiris nulli se defore testem,
9.249
iam Varro exacta uallo legione mouebat
9.250
cladum principia, ac pallenti laetus in unda
9.251
laxabat sedem uenturis portitor umbris.
9.252
stant primi, quos sanguineae pendente uetabant
9.253
ire notae clipeo, defixique omine torpent.
9.254
iuxta terribilis facies: miseranda iacebant
9.255
corpora in amplexu, natusque in pectore patris
9.256
imposita uulnus dextra letale tegebat.
9.257
effusae lacrimae, Mancinique inde reuersus
9.258
fraterna sub morte dolor, tum triste mouebat
9.259
augurium et similes defuncto in corpore uultus.
9.260
ocius erroris culpam deflendaque facta
9.261
ductori pandunt atque arma uetantia pugnam.
9.262
ille ardens animi Ferte haec” ait omnia Paulo.
9.263
namque illum, cui femineo stant corde timores,
9.264
mouerit ista manus, quae caede imbuta nefanda,
9.265
cum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno
9.266
signauit moriens sceleratum sanguine carmen.”
9.267
Tum minitans propere discribit munera pugnae,
9.268
quaque feras saeuus gentes aciemque Nealces
9.269
temperat, hac sese Marso cum milite cumque
9.270
Samnitum opponit signis et Iapyge alumno.
9.271
at campi medio( namque hac in parte uidebat
9.272
stare ducem Libyae) Seruilius obuia adire
9.273
arma et Picentis Vmbrosque inferre iubetur.
9.274
cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
9.275
his super insidias contra Nomadumque uolucrem
9.276
Scipiadae datur ire manum, quaeque arte dolisque
9.277
scindent se turmae, praedicit spargere bellum.
9.278
Iamque propinquabant acies, agilique uirorum
9.279
discursu mixtoque simul calefacta per ora
9.280
cornipedum hinnitu et multum strepitantibus armis
9.281
errabat caecum turbata per agmina murmur.
9.282
sic, ubi prima mouent pelago certamina uenti,
9.283
inclusam rabiem ac sparsuras astra procellas
9.284
parturit unda freti fundoque emota minacis
9.285
expirat per saxa sonos atque acta cauernis
9.286
torquet anhelantem spumanti uertice pontum.
9.287
Nec uero fati tam saeuo in turbine solum
9.288
terrarum fuit ille labor. discordia demens
9.289
intrauit caelo superosque ad bella coegit.
9.290
hinc Mauors, hinc Gradiuum comitatus Apollo
9.291
et domitor tumidi pugnat maris, hinc Venus amens,
9.292
hinc Vesta et captae stimulatus caede Sagunti
9.293
Amphitryoniades, pariter ueneranda Cybebe
9.294
Indigetesque dei Faunusque satorque Quirinus
9.295
alternusque animae mutato Castore Pollux.
9.296
contra cincta latus ferro Saturnia Iuno
9.297
et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
9.298
ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
9.299
multaque praeterea diuorum turba minorum.
9.300
quorum ubi mole simul uenientum et gressibus alma
9.301
intremuit tellus, pars impleuere propinquos
9.302
diuisi montes, pars sedem nube sub alta
9.303
ceperunt: uacuo descensum ad proelia caelo.
9.304
Tollitur immensus deserta ad sidera clamor,
9.305
Phlegraeis quantas effudit ad aethera uoces
9.306
terrigena in campis exercitus, aut sator aeui
9.307
quanta Cyclopas noua fulmina uoce poposcit
9.308
Iuppiter, extructis uidit cum montibus ire
9.309
magnanimos raptum caelestia regna Gigantas.
9.310
nec uero prima in tantis concursibus hasta
9.311
ulla fuit: stridens nimbus certante furore
9.312
telorum simul effusus, cupidaeque cruoris
9.313
hinc atque hinc animae gemina cecidere procella.
9.314
ac prius insanus dextra quam ducitur ensis
9.315
bellantum pars magna iacet. super ipsa suorum
9.316
corpora consistunt auidi calcantque gementis.
9.317
nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu
9.318
auertiue potest pubes, aut ordine pelli
9.319
fixa suo Sarrana manus, quam uellere sede
9.320
si coeptet Calpen impacto gurgite pontus.
9.321
amisere ictus spatium, nec morte peracta
9.322
artatis cecidisse licet. galea horrida flictu
9.323
aduersae ardescit galeae, clipeusque fatiscit
9.324
impulsu clipei, atque ensis contunditur ense.
9.325
pes pede, uirque uiro teritur, tellusque uideri
9.326
sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens
9.327
abstulit ingestis nox densa sub aethere telis.
9.328
quis astare loco dederat Fortuna secundo,
9.329
contorum longo et procerae cuspidis ictu,
9.330
ceu primas agitent acies, certamina miscent.
9.331
at, quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,
9.332
missilibus certant pugnas aequare priorum.
9.333
ultra clamor agit bellum, milesque cupiti
9.334
Martis inops saeuis impellit uocibus hostem.
9.335
non ullum defit teli genus. hi sude pugnas,
9.336
hi pinu flagrante cient, hi pondere pili,
9.337
at saxis fundaque alius iaculoque uolucri.
9.338
interdum stridens per nubila fertur harundo,
9.339
interdumque ipsis metuenda phalarica muris.
9.340
Speramusne, deae, quarum mihi sacra coluntur,
9.341
mortali totum hunc aperire in saecula uoce
9.342
posse diem? tantumne datis confidere linguae,
9.343
ut Cannas uno ore sonem? si gloria uobis
9.344
nostra placet neque uos magnis auertitis ausis,
9.345
huc omnis cantus Phoebumque uocate parentem.
9.346
uerum utinam posthac animo, Romane, secunda,
9.347
quanto nunc aduersa, feras, sintque hactenus, oro,
9.348
nec libeat temptare deis an Troia proles
9.349
par bellum tolerare queat. tuque anxia fati
9.350
pone, precor, lacrimas et adora uulnera laudes
9.351
perpetuas paritura tibi. nam tempore, Roma,
9.352
nullo maior eris. mox sic labere secundis
9.353
ut sola cladum tuearis nomina fama.
9.354
Iamque inter uarias Fortuna utrimque uirorum
9.355
alternata uices incerto eluserat iras
9.356
euentu, mediaque diu pendente per ambas
9.357
spe gentis, paribus Mauors flagrabat in armis:
9.358
mitia ceu uiridis agitant cum flamina culmos,
9.359
necdum maturas impellit uentus aristas,
9.360
huc atque huc it summa seges nutansque uicissim
9.361
alterno lente motu incuruata nitescit.
9.362
tandem barbaricis perfractam uiribus acri
9.363
dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
9.364
laxati cunei, perque interualla citatus
9.365
inrupit trepidis hostis. tum turbine nigro
9.366
sanguinis exundat torrens, nullumque sub una
9.367
cuspide procumbit corpus. dum uulnera tergo
9.368
bellator timet Ausonius, per pectora saeuas
9.369
exceptat mortes et leto dedecus arcet.
9.370
Stabat cum primis mediae certamine pugnae
9.371
aspera semper amans et par cuicumque periclo
9.372
Scaeuola, nec tanta uitam iam strage uolebat,
9.373
sed dignum proauo letum et sub nomine mortem.
9.374
is postquam frangi res atque augescere uidit
9.375
exitium, Breuis hoc uitae, quodcumque relictum,
9.376
extendamus;” ait nam uirtus futtile nomen,
9.377
ni decori sat sint pariendo tempora leti.”
9.378
dixit et in medios, qua dextera concita Poeni
9.379
limitem agit, uasto conixus turbine fertur.
9.380
hic exultantem Caralim atque erepta uolentem
9.381
induere excelso caesi gestamina trunco
9.382
ense subit, capuloque tenus ferrum impulit ira.
9.383
uoluitur ille ruens atque arua hostilia morsu
9.384
adpetit et mortis premit in tellure dolores.
9.385
nec Gabaris Sicchaeque uirum tenuere furentes
9.386
concordi uirtute manus; sed perdidit acer,
9.387
dum stat, decisam Gabar inter proelia dextram;
9.388
at Siccha auxilium, magno turbante dolore,
9.389
dum temere accelerat, calcato improuidus ense
9.390
succidit ac nudae sero uestigia plantae
9.391
damnauit dextraque iacet morientis amici.
9.392
tandem conuertit fatalia tela Nealcae
9.393
fulminei gliscens iuuenis furor. exilit ardens
9.394
nomine tam claro stimulante ad praemia caedis.
9.395
tum silicem scopulo auulsum, quem montibus altis
9.396
detulerat torrens, raptum contorquet in ora
9.397
turbidus. incusso crepuerunt pondere malae,
9.398
ablatusque uiro uultus: concreta cruento
9.399
per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
9.400
orbibus elisis et trunca lumina fronte.
9.401
sternitur unanimo Marius succurrere Capro
9.402
conatus metuensque uiro superesse cadenti.
9.403
lucis idem auspicium ac patrium et commune duobus
9.404
paupertas: sacro iuuenes Praeneste creati
9.405
miscuerant studia et iuncta tellure serebant.
9.406
uelle ac nolle ambobus idem sociataque toto
9.407
mens aeuo ac paruis diues concordia rebus.
9.408
occubuere simul, uotisque ex omnibus unum
9.409
id Fortuna dedit, iunctam inter proelia mortem.
9.410
arma fuere decus uictori bina Symaetho.
9.411
Sed longum tanto laetari munere casus
9.412
haud licitum Poenis. aderat terrore minaci
9.413
Scipio conuersae miseratus terga cohortis
9.414
et cuncti fons Varro mali flauusque comarum
9.415
Curio et a primo descendens consule Brutus.
9.416
atque his fulta uiris acies repararet ademptum
9.417
mole noua campum, subito ni turbine Poenus
9.418
agmina frenasset iam procurrentia ductor.
9.419
isque ut Varronem procul inter proelia uidit
9.420
et iuxta sagulo circumuolitare rubenti
9.421
lictorem, Nosco pompam atque insignia nosco.
9.422
Flaminius modo talis” ait. tum feruidus acrem
9.423
ingentis clipei tonitru praenuntiat iram.
9.424
heu miser! aequari potuisti funere Paulo,
9.425
si tibi non ira superum tunc esset ademptum
9.426
Hannibalis cecidisse manu. quam saepe querere,
9.427
Varro, deis, quod Sidonium defugeris ensem!
9.428
nam, rapido subitam portans in morte salutem
9.429
procursu† incepta in sese discrimina uertit
9.430
Scipio. nec Poenum, quamquam est ereptus opimae
9.431
caedis honor, mutasse piget maiore sub hoste
9.432
proelia et erepti Ticina ad flumina patris
9.433
exigere oblato tandem certamine poenas.
9.434
stabant educti diuersis orbis in oris,
9.435
quantos non alias uidit concurrere tellus,
9.436
Marte uiri dextraque pares, sed cetera ductor
9.437
anteibat Latius, melior pietate fideque.
9.438
Desiluere caua turbati ad proelia nube,
9.439
Mauors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno,
9.440
aduentuque deum intrepidis ductoribus ambae
9.441
contremuere acies. ater, qua pectora flectit
9.442
Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore
9.443
sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis.
9.444
fulgent sanguinei, geminum uibrare cometem
9.445
ut credas, oculi, summaque in casside largus
9.446
undantis uoluit flammas ad sidera uertex.
9.447
at Mauors, moto proturbans aera telo
9.448
et clipeo campum inuoluens, Aetnaea Cyclopum
9.449
munere fundentem loricam incendia gestat
9.450
ac pulsat fulua consurgens aethera crista.
9.451
Ductores pugnae intenti, quantumque uicissim
9.452
auderent, propius mensi, tamen arma ferentis
9.453
sensere aduenisse deos et laetus uterque
9.454
spectari superis addebant mentibus iras.
9.455
iamque ictu ualido libratam a pectore Poeni
9.456
Pallas in oblicum dextra detorserat hastam,
9.457
et Gradiuus, opem diuae portare ferocis
9.458
exemplo doctus, porgebat protinus ensem
9.459
Aetnaeum in pugnas iuueni ac maiora iubebat.
9.460
tum Virgo ignescens penitus uiolenta repente
9.461
suffudit flammis ora atque obliqua retorquens
9.462
lumina turbato superauit Gorgona uultu.
9.463
erexere omnes immania membra chelydri
9.464
aegide commota, primique furoris ad ictus
9.465
rettulit ipse pedem sensim a certamine Mauors.
9.466
hic dea conuulsam rapido conamine partem
9.467
uicini montis scopulisque horrentia saxa
9.468
in Martem furibunda iacit, longeque relatos
9.469
expauit sonitus tremefacto litore Sason.
9.470
At non haec superum fallebant proelia regem.
9.471
demittit propere succinctam nubibus Irim
9.472
quae nimios frenet motus, ac talia fatur:
9.473
I, dea, et Oenotris uelox adlabere terris
9.474
germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras
9.475
nec speret fixas Parcarum uertere leges.
9.476
dic etiam: Ni desistis( nam uirus et aestus
9.477
flammiferae noui mentis) nec colligis iram,
9.478
aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces.””
9.479
Quae postquam accepit dubitans Tritonia uirgo
9.480
nec sat certa diu, patriis an cederet armis,
9.481
Absistemus” ait campo. sed Pallade pulsa
9.482
num fata auertet? caeloque arcebit ab alto
9.483
cernere Gargani feruentia caedibus arua?”
9.484
haec effata caua Poenum in certamina nube
9.485
sublatum diuersa tulit terrasque reliquit.
9.486
At Gradiuus atrox remeantis in aethera diuae
9.487
abscessu reuocat mentes fusosque per aequor
9.488
ipse manu magna nebulam circumdatus acri
9.489
restituit pugnae. conuertunt signa nouamque
9.490
instaurant Itali uersa formidine caedem.
9.491
cum uentis positus custos, cui flamina carcer
9.492
imperio compressa tenet caelumque ruentes
9.493
Eurique et Boreae parent Corique Notique,
9.494
Iunonis precibus promissa haud parua ferentis
9.495
regnantem Aetolis Vulturnum in proelia campis
9.496
effrenat. placet hic irae exitiabilis ultor.
9.497
qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro
9.498
concepitque ignes et flammea protulit ora,
9.499
euolat horrendo stridore ac Daunia regna
9.500
perflat agens caecam glomerato puluere nubem.
9.501
eripuere oculos aurae uocemque manusque.
9.502
uertice harenoso candentis, flebile dictu,
9.503
torquet in ora globos Italum et bellare maniplis
9.504
iussa laetatur rabie. tum mole ruinae
9.505
sternuntur tellure et miles et arma tubaeque,
9.506
atque omnis retro flatu occursante refertur
9.507
lancea et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.
9.508
atque idem flatus Poenorum tela secundant,
9.509
et uelut ammento contorta hastilia turbo
9.510
adiuuat ac Tyrias impellit stridulus hastas.
9.511
tum denso fauces praeclusus puluere miles
9.512
ignauam mortem compresso maeret hiatu.
9.513
ipse caput flauum caligine conditus atra
9.514
Vulturnus multaque comam perfusus harena
9.515
nunc uersos agit a tergo stridentibus alis,
9.516
nunc mediam in frontem ueniens clamante procella
9.517
obuius arma quatit patuloque insibilat ore.
9.518
interdum intentos pugnae et iam iamque ferentis
9.519
hostili iugulo ferrum conamine et ictu
9.520
auertit dextramque ipso de uulnere uellit.
9.521
nec satis Ausonias passim foedare cohortes:
9.522
in Martem uomit immixtas mugitibus auras
9.523
bisque dei summas uibrauit turbine cristas.
9.524
Quae dum Romuleis exercet proelia turmis
9.525
Aeolius furor et Martem succendit in iras,
9.526
adfatur Virgo, socia Iunone, parentem:
9.527
Quantos Gradiuus fluctus in Punica castra,
9.528
respice, agit quantisque furens se caedibus implet!
9.529
nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim?
9.530
quamquam ego non Teucros( nostro cum pignore regnet
9.531
Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim)
9.532
non Teucros delere aderam, sed lumen alumnae
9.533
Hannibalem Libyae pelli florentibus annis
9.534
uita atque extingui primordia tanta negabam.”
9.535
Excipit hic Iuno longique laboris ab ira
9.536
Immo,” ait ut noscant gentes, immania quantum
9.537
regna Iouis ualeant cunctisque potentia quantum
9.538
antistet, coniunx, superis tua, disice telo
9.539
flagranti( nil oramus) Carthaginis arces
9.540
Sidoniamque aciem uasto telluris hiatu
9.541
Tartareis immerge uadis aut obrue ponto.”
9.542
Contra quae miti respondet Iuppiter ore:
9.543
Certatis fatis et spes extenditis aegras.
9.544
ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,
9.545
contundet Tyrios iuuenis ac nomina gentis
9.546
induet et Libycam feret in Capitolia laurum.
9.547
at, cui tu, coniunx, cui das animosque decusque,
9.548
( fata cano) auertet populis Laurentibus arma.
9.549
nec longe cladis metae. uenit hora diesque,
9.550
qua nullas umquam transisse optauerit Alpes.”
9.551
sic ait atque Irim propere demittit Olympo
9.552
quae reuocet Martem iubeatque abscedere pugna.
9.553
nec uetitis luctatus abit Gradiuus in altas
9.554
cum fremitu nubes, quamquam lituique tubaeque
9.555
uulneraque et sanguis et clamor et arma iuuarent.
9.556
Vt patuit liber superum certamine tandem
9.557
laxatusque deo campus, ruit aequore ab imo
9.558
Poenus quo sensim caelestia fugerat arma,
9.559
magna uoce trahens equitemque uirosque feraeque
9.560
turrigerae molem tormentorumque labores.
9.561
atque ubi turbantem leuioris ense cateruas
9.562
agnouit iuuenem, scintillauitque cruentis
9.563
ira genis, Quaenam Furiae quisue egit in hostem,
9.564
en, Minuci, deus, ut rursus te credere nobis
9.565
auderes?” inquit genitor tibi natus ab armis
9.566
ille meis ubi nunc Fabius? semel, improbe, nostras
9.567
sit satis euasisse manus.” atque inde superbis
9.568
hasta comes dictis murali turbine pectus
9.569
transforat et uoces uenturas occupat ictu.
9.570
Nec ferro saeuire sat est. appellitur atra
9.571
mole fera, et monstris componitur Itala pubes.
9.572
nam praeuectus equo moderantem cuspide Lucas
9.573
Maurum in bella boues stimulis maioribus ire
9.574
ac raptare iubet Libycarum armenta ferarum.
9.575
immane stridens agitur crebroque coacta
9.576
uulnere bellatrix properos fert belua gressus.
9.577
liuenti dorso turris flammaque uirisque
9.578
et iaculis armata sedet. procul aspera grando
9.579
saxorum super arma ruit, passimque uolanti
9.580
celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.
9.581
stat niueis longum stipata per agmina uallum
9.582
dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta
9.583
fulget ab incuruo derecta cacumine cuspis.
9.584
hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma
9.585
exigit Vfentis sceleratum belua dentem
9.586
clamantemque ferens calcata per agmina portat.
9.587
nec leuius Tadio letum: qua tegmine thorax
9.588
multiplicis lini claudit latus, improba sensim
9.589
corpore non laeso penetrarunt spicula dentis
9.590
et sublime uirum clipeo resonante tulerunt.
9.591
haud excussa noui uirtus terrore pericli:
9.592
utitur ad laudem casu geminumque citato
9.593
uicinus fronti lumen transuerberat ense.
9.594
extimulata graui sese fera tollit ad auras
9.595
uulnere et erectis excussam cruribus alte
9.596
pone iacit uoluens reflexo pondere turrim.
9.597
arma uirique simul spoliataque belua uisu
9.598
sternuntur subita, miserandum, mixta ruina.
9.599
Spargi flagrantis contra bellantia monstra
9.600
Dardanius taedas ductor iubet et facis atrae,
9.601
quos fera circumfert, compleri sulphure muros.
9.602
nec iusso mora. collectis fumantia lucent
9.603
terga elephantorum flammis, raptusque sonoro
9.604
ignis edax uento per propugnacula fertur.
9.605
non aliter, Pindo Rhodopeue incendia pastor
9.606
cum iacit, et siluis spatiatur feruida pestis,
9.607
frondosi ignescunt scopuli, subitoque per alta
9.608
conlucet iuga dissultans Vulcanius ardor.
9.609
it fera candenti torrente bitumine corpus
9.610
amens et laxo diducit limite turmas.
9.611
nec cuiquam uirtus propiora capessere bella:
9.612
longinquis audent iaculis et harundinis ictu.
9.613
uritur impatiens et magni corporis aestu
9.614
huc atque huc iactas accendit belua flammas,
9.615
donec uicini tandem se fluminis undis
9.616
praecipitem dedit et tenui decepta liquore
9.617
stagnantis per plana uadi tulit incita longis
9.618
extantem ripis flammam. tum denique sese
9.619
gurgitis immersit molem capiente profundo.
9.620
At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis
9.621
igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes
9.622
nunc iaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo
9.623
eminus incessunt, ut qui castella per altos
9.624
oppugnat munita locos atque adsidet arces.
9.625
ausus digna uiro, fortuna digna secunda,
9.626
extulerat dextram atque aduersum comminus ensem
9.627
Mincius infelix ausi, sed stridula anhelum
9.628
feruorem effundens monstri manus abstulit acri
9.629
implicitum nexu diroque ligamine torsit
9.630
et superas alte miserum iaculata per auras
9.631
telluri elisis adflixit, flebile, membris.
9.632
Has inter clades uiso Varrone sub armis
9.633
increpitans Paulus Quin imus comminus” inquit
9.634
ductori Tyrio, quem uinctum colla catenis
9.635
staturum ante tuos currus promisimus urbi?
9.636
heu patria, heu plebes scelerata et praua fauoris!
9.637
haud umquam expedies tam dura sorte malorum,
9.638
quem tibi non nasci fuerit per uota petendum,
9.639
Varronem Hannibalemne, magis.” dum talia Paulus,
9.640
urget praecipitis Libys atque in terga ruentum
9.641
ante oculos cunctas ductoris concitat hastas.
9.642
pulsatur galea et quatiuntur consulis arma.
9.643
acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostis.
9.644
Tum uero excussus mentem, in certamina Paulo
9.645
auia diducto, conuertit Varro manuque
9.646
cornipedem inflectens Das,” inquit patria, poenas,
9.647
quae Fabio incolumi Varronem ad bella uocasti.
9.648
quaenam autem mentis uel quae discordia fati
9.649
Parcarumque latens fraus est? abrumpere cuncta
9.650
iamdudum cum luce libet. sed comprimit ensem
9.651
nescio qui deus. at quae me ad grauiora reseruat!
9.652
uiuamne? et fractos sparsosque cruore meorum
9.653
hos referam populo fasces atque ora per urbes
9.654
iratas spectanda dabo et, quo saeuius ipse
9.655
Hannibal haud poscat, fugiam et te, Roma, uidebo?”
9.656
plura indignantem telis propioribus hostes
9.657
egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.