Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
10.1
Paulus, ut aduersam uidet increbrescere pugnam,
10.2
ceu fera, quae telis circumcingentibus ultro
10.3
adsilit in ferrum et per uulnera colligit hostem,
10.4
in medios fert arma globos seseque periclis
10.5
ingerit atque omni letum molitur ab ense.
10.6
increpat horrendum: ‘Perstate et fortiter, oro,
10.7
pectoribus ferrum accipite ac sine uulnere terga
10.8
ad manis deferte, uiri. nisi gloria mortis,
10.9
nil superest. idem sedes adeuntibus imas
10.10
hic uobis dux Paulus erit.’ uelocius inde
10.11
Haemonio Borea pennaque citatior ibat
10.12
quae redit in pugnas fugientis harundine Parthi,
10.13
atque ubi certamen primi ciet immemor aeui
10.14
plenus Gradiuo mentem Cato, fertur in hostis
10.15
ac iuuenem, quem Vasco leuis, quem spicula densus
10.16
Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.
10.17
abscessere retro pauidique in terga relatos
10.18
abduxere gradus: ut, laetus ualle remota
10.19
cum capream uenator agit fessamque propinquo
10.20
insequitur cursu et sperat iam tangere dextra,
10.21
si ferus aduerso subitum se protulit antro
10.22
et stetit ante oculos frendens leo: deserit una
10.23
et color et sanguis et tela minora periclo,
10.24
nec iam speratae cura est in pectore praedae.
10.25
nunc in restantis mucronem comminus urget,
10.26
nunc trepidos ac terga mala formidine uersos
10.27
adsequitur telis. furere ac decorare labores
10.28
et saeuire iuuat. cadit ingens nominis expers
10.29
uni turba uiro, atque, alter si detur in armis
10.30
Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae.
10.31
Tandem inclinato cornu sine more ruebat
10.32
prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocres
10.33
sternuntur leto atque Opiter quos Setia colle
10.34
uitifero, celsis Labienum Cingula saxa
10.35
miserunt muris. iunxit fera tempora leti
10.36
Sidonius non consimili discrimine miles:
10.37
nam Labienus obit penetrante per ilia corno,
10.38
fratres, hic umero, cecidere, hic poplite, caesis.
10.39
oppetis et Tyrio super inguina fixe ueruto
10.40
Maecenas, cui Maeonia uenerabile terra
10.41
et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.
10.42
per medios agitur, proiecto lucis amore
10.43
Hannibalem lustrans, Paulus. sors una uidetur
10.44
aspera, si occumbat ductore superstite Poeno.
10.45
Quam metuens molem (neque enim certamine sumpto
10.46
tempestas tanta et rabies impune fuisset)
10.47
in faciem pauidi Iuno conuersa Metelli
10.48
Quid uanos, inquit ‘Latio spes unica consul,
10.49
incassumque moues fato renuente furores?
10.50
si superest Paulus, restant Aeneia regna;
10.51
sin secus, Ausoniam tecum trahis. ire tumentem
10.52
tu contra iuuenem et caput hoc abscidere rebus
10.53
turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi
10.54
(tam laetus bello est) ausit certare Tonanti.
10.55
et iam conuersis (uidi nam flectere) habenis
10.56
euasit Varro ac sese ad meliora reseruat.
10.57
sit spatium fatis, et, dum datur, eripe leto
10.58
hanc nostris maiorem animam: mox bella capesses.’
10.59
Ad quae suspirans ductor: ‘Mortemne sub armis
10.60
cur poscam, causa ista parum est, quod talia nostrae
10.61
pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?
10.62
i, demens, i, carpe fugam. non hostica tela
10.63
excipias tergo, superos precor. integer, oro,
10.64
intactusque abeas atque intres moenia Romae
10.65
cum Varrone simul. talin', pauidissime, dignum
10.66
me uita pulchraque indignum morte putasti?
10.67
quippe sinit Poenus, qui nunc contraria bella
10.68
ipsi ferre Ioui ualeat. pro degener altae
10.69
uirtutis patrum! quando certamen inire,
10.70
cuiue uirum mallem memet componere, quam qui
10.71
et uictus dabit et uictor per saecula nomen?’
10.72
Talibus increpitat mediosque aufertur in hostis
10.73
ac retro cursum tendentem ad crebra suorum
10.74
agmina et in densis furantem membra maniplis
10.75
per conferta uirum et stipata umbonibus arma
10.76
consequitur melior planta atque obtruncat Acherram,
10.77
ut canis occultos agitat cum Belgicus apros
10.78
erroresque ferae sollers per deuia mersa
10.79
nare legit tacitoque premens uestigia rostro
10.80
lustrat inaccessos uenantum indagine saltus
10.81
nec sistit, nisi conceptum sectatus odorem
10.82
deprendit spissis arcana cubilia dumis.
10.83
At coniunx Iouis, ut Paulum depellere dictis
10.84
nequiquam fuit et consul non desinit irae,
10.85
in faciem Mauri rursus mutata Gelestae
10.86
auocat ignarum saeuo a certamine Poenum:
10.87
Huc tela, huc inquit ‘dextram implorantibus adfer,
10.88
o decus aeternum Carthaginis. horrida iuxta
10.89
stagnantis consul molitur proelia ripas,
10.90
et laus haud alio maior datur hoste perempto.’
10.91
haec ait et iuuenem diuersa ad proelia raptat.
10.92
Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem—
10.93
Cristae nomen erat. bis terni iuncta ferebant
10.94
arma senem circa nati; pauperque penatum
10.95
(sed domus haud obscura Tuder, notusque per Vmbros
10.96
bellator populos) factis et caede docebat
10.97
natorum armigeram pugnas tractare cohortem.
10.98
unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,
10.99
postquam hominum satiata nece est, prostrauerat ictu
10.100
innumero cum turre feram facibusque secutis
10.101
ardentem monstri spectabat laeta ruinam,
10.102
cum subitus galeae fulgor conoque coruscae
10.103
maiore intremuere iubae. nec tarda senectus
10.104
(agnouit nam luce uirum): rapit agmine natos
10.105
saeua parens ultro in certamina et addere passim
10.106
tela iubet nec manantis ex ore feroci
10.107
aut quae flagrarent galea exhorrescere flammas.
10.108
armiger haud aliter magni Iouis, anxia nido
10.109
cum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,
10.110
obuersam spectans ora ad Phaethontia prolem,
10.111
explorat dubios Phoebea lampade natos.
10.112
iamque suis daret ut pugnae documenta uocantis
10.113
et medias hasta uelox praeteruolat auras.
10.114
haesit multiplici non alte cuspis in auro
10.115
ac senium inualido dependens prodidit ictu.
10.116
cui Poenus: ‘Quinam ad cassos furor impulit ictus
10.117
exanguem senio dextram? uix prima momordit
10.118
tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.
10.119
en, reddo tua tela tibi: memorabilis ista
10.120
a nobis melius discet bellare iuuentus.’
10.121
sic propria miseri transfigit pectora corno.
10.122
At contra, horrendum, bis terna spicula dextra
10.123
torta uolant, paribusque ruunt conatibus hastae:
10.124
haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam
10.125
uenator premit obsesso cum Maurus in antro,
10.126
inuadunt rabidi iam dudum et inania temptant
10.127
nondum sat firmo catuli certamina dente.
10.128
consumit clipeo tela et collectus in arma
10.129
sustinet urgentis crepitantibus ictibus hastas
10.130
Sidonius ductor, nec iam per uulnera credit
10.131
aut per tot caedes actum satis, iraque anhelat,
10.132
ni leto det cuncta uirum iungatque parenti
10.133
corpora et excidat miseros cum stirpe penatis.
10.134
Tunc Abarim adfatur (namque una hic armiger ira
10.135
flammabat Martem atque omnis comes ibat in actus):
10.136
‘Suppedita mihi tela. uadis liuentis Auerni
10.137
demitti globus ille cupit, qui nostra lacessit
10.138
tegmina: iam stultae fructus pietatis habebit.’
10.139
haec fatus iaculo Lucam, qui maximus aeui,
10.140
transadigit: pressa iuuenis cum cuspide labens
10.141
arma super fratrum resupino concidit ore.
10.142
mortiferum inde manu properantem uellere ferrum
10.143
pilo Volsonem (namque hoc de strage iacentum
10.144
fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
10.145
tum Vesulum calido lapsantem in sanguine fratrum
10.146
ense metit rapido plenamque (heu barbara uirtus!)
10.147
abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
10.148
conuersis in terga iacit. Telesinus, ad ossa
10.149
inliso saxo, qua spina interstruit artus,
10.150
occumbit, fratrisque uidet labentia membra
10.151
Quercentis, quem funda procul per inane uoluta
10.152
sopierat, dum supremam Telesinus in auras
10.153
exhalat lucem et dubitantia lumina condit.
10.154
at fessus maerore simul cursuque metuque
10.155
et tamen haud irae uacuus non certa per aequor
10.156
interdum insistens Perusinus membra ferebat.
10.157
hunc sude, quam raptam Libyci per terga iacentis
10.158
armiger obtulerat monstri, super inguina fixam,
10.159
obtruncat quercuque premit uiolentus obusta.
10.160
temptarat precibus saeuum lenire furorem,
10.161
sed Stygius primos impleuit feruor hiatus,
10.162
et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
10.163
tandem cum toto cecidit grege, nomen in Vmbro
10.164
clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
10.165
aesculus aut proauis ab origine cognita quercus
10.166
cum fumat percussa Ioui, sacrosque per aeuum
10.167
aetherio ramos populantur sulphure flammae,
10.168
donec uicta deo late procumbit et omnem
10.169
conlabens operit spatioso stipite prolem.
10.170
Atque ea dum iuxta Tyrius stagna Aufida ductor
10.171
molitur, Paulus, numerosa caede futuram
10.172
ultus iam mortem, ceu uictor bella gerebat.
10.173
inter mille uiros iacet ingens Phorcys ab antris
10.174
Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam,
10.175
unde genus †tristique deae manabat origo.
10.176
hunc obiectantem sese atque antiqua tumentem
10.177
nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae,
10.178
dum laeuum petit incumbens uiolentius inguen,
10.179
detrahit excelsi correptum uertice coni,
10.180
adflictumque premens, tergo qua balteus imo
10.181
sinuatur coxaeque sedet munimen utrique,
10.182
coniecto fodit ense super: uomit ille calentem
10.183
sanguinis effundens per hiantia uiscera riuum
10.184
et subit Aetolos Atlanticus accola campos.
10.185
Has inter strages rapido terrore coorti
10.186
inuadunt terga atque auerso turbine miscent
10.187
bella inopina uiri, Tyrius quos fallere doctos
10.188
hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem,
10.189
succinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
10.190
dediderant dextras. tum totis mentibus actam
10.191
in caedes aciem pone atque in terga ruentes
10.192
praecipitant. non hasta uiro, non deficit ensis:
10.193
e strage est ferrum atque euulsa cadauere tela.
10.194
raptum Galba procul (neque enim uirtutis amorem
10.195
aduersa exemisse ualent) ut uidit ab hoste
10.196
auferri signum, conixus corpore toto
10.197
uictorem adsequitur letalique occupat ictu.
10.198
ac dum comprensam caeso de corpore praedam
10.199
auellit, tardeque manus moribunda remittit,
10.200
transfixus gladio propere accurrentis Amorgi
10.201
occidit, immoriens magnis non prosperus ausis.
10.202
Haec inter, ueluti nondum satiasset Enyo
10.203
iras saeua truces, sublatum puluere campum
10.204
Vulturnus rotat et candentis torquet harenas.
10.205
iamque reluctantis stridens immane procella
10.206
per longum tulit ad campi suprema cauisque
10.207
adflictos ripis tumidum demersit in amnem.
10.208
hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aeui
10.209
seruabat tacito, non felix Curio, leto.
10.210
namque, furens animi dum consternata moratur
10.211
agmina et oppositu membrorum sistere certat,
10.212
in praeceps magna propulsus mole ruentum
10.213
turbatis hauritur aquis fundoque uolutus
10.214
Hadriaca iacuit sine nomine mortis harena.
10.215
Ingens ferre mala et Fortunae subdere colla
10.216
nescius, aduersa fronte incurrebat in arma
10.217
uincentum consul: pereundi Martius ardor
10.218
atque animos iam sola dabat fiducia mortis,
10.219
cum Viriathus agens telis, regnator Hiberae
10.220
magnanimus terrae, iuxta atque ante ora furentis
10.221
obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.
10.222
heu dolor, heu lacrimae! Seruilius, optima belli,
10.223
post Paulum belli pars optima, corruit ictu
10.224
barbarico magnamque cadens leto addidit uno
10.225
inuidiam Cannis. tristem non pertulit iram
10.226
consul et, insani quamquam contraria uenti
10.227
exarmat uis atque obtendit puluere lucem,
10.228
squalentem rumpens ingestae toruus harenae
10.229
ingreditur nimbum ac Viriathum moris Hiberi
10.230
carmina pulsata fundentem barbara caetra
10.231
inuadit laeuaeque fodit uitalia mammae.
10.232
hic fuit extremus caedum labor. addere bello
10.233
haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est
10.234
uti, Roma, tibi posthac ad proelia Paulo.
10.235
saxum ingens, uasto libratum pondere, caeca
10.236
uenit in ora manu et perfractae cassidis aera
10.237
ossibus infodiens compleuit sanguine uultus.
10.238
inde pedem referens, labentia membra propinquo
10.239
imposuit scopulo atque, undanti uulnere anhelans,
10.240
sedit terribilis clipeum super ore cruento:
10.241
immanis ceu, depulsis leuioribus hastis,
10.242
accepit leo cum tandem per pectora ferrum,
10.243
stat teli patiens media tremebundus harena
10.244
ac, manante iubis rictuque et naribus unda
10.245
sanguinis, interdum languentia murmura torquens,
10.246
effundit patulo spumantem ex ore cruorem.
10.247
tum uero incumbunt Libyes, super ipse citato
10.248
ductor equo, qua flatus agit, qua peruius ensis,
10.249
qua sonipes, qua belligero fera belua dente.
10.250
obrutus hic telis ferri per corpora Piso
10.251
rectorem ut uidit Libyae, conixus in hastam
10.252
ilia cornipedis subrecta cuspide transit
10.253
conlapsoque super nequiquam incumbere coeptat,
10.254
cum Poenus, propere collecto corpore, quamquam
10.255
cernuus inflexo sonipes effuderat armo:
10.256
‘Vmbraene Ausoniae rediuiua bella retractant
10.257
post obitum dextra nec in ipsa morte quiescunt?’
10.258
sic ait atque aegrum coeptanti attollere corpus
10.259
arduus insurgens totum permiscuit ensem.
10.260
Ecce, Cydonea uiolatus harundine plantam,
10.261
Lentulus effusis campum linquebat habenis,
10.262
cum uidet in scopulo rorantem saxa cruore
10.263
toruoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
10.264
mens abiit, puduitque fugae. tum uisa cremari
10.265
Roma uiro, tunc ad portas iam stare cruentus
10.266
Hannibal; Aetoli tum primum ante ora fuere
10.267
sorbentes Latium campi. ‘Quid deinde relictum
10.268
crastina cur Tyrios lux non deducat ad urbem,
10.269
deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
10.270
testor caelicolas,’ inquit ‘ni damna gubernas
10.271
crudelis belli uiuisque in turbine tanto
10.272
inuitus, plus, Paule, (dolor uerba aspera dictat)
10.273
plus Varrone noces. cape, quaeso, hunc, unica rerum
10.274
fessarum spes, cornipedem. languentia membra
10.275
ipse leuabo umeris et dorso tuta locabo.’
10.276
Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem
10.277
eiectans, consul: ‘Macte o uirtute paterna!
10.278
nec uero spes angustae, cum talia restent
10.279
pectora Romuleo regno. calcaribus aufer,
10.280
qua uulnus permittit, ecum atque hinc ocius urbis
10.281
claudantur portae (ruet haec ad moenia pestis)
10.282
dic, oro: rerum Fabio tradantur habenae.
10.283
nostris pugnauit monitis furor. amplius acta
10.284
quid superest uita, nisi caecae ostendere plebi
10.285
Paulum scire mori? feror an consumptus in urbem
10.286
uulneribus? quantine emptum uelit Hannibal, ut nos
10.287
uertentis terga aspiciat? nec talia Paulo
10.288
pectora, nec manis tam parua intramus imago.
10.289
ille ego—sed uano quid enim te demoror aeger,
10.290
Lentule, conquestu? perge atque hinc cuspide fessum
10.291
erige quadrupedem propere.’ tum Lentulus urbem
10.292
magna ferens mandata petit. nec Paulus inultum
10.293
quod superest de luce sinit: ceu uulnere tigris
10.294
letifero cedens tandem proiectaque corpus
10.295
luctatur morti et languentem pandit hiatum
10.296
in uanos morsus, nec sufficientibus irae
10.297
ictibus extrema lambit uenabula lingua.
10.298
iamque coruscanti telum propiusque ferenti
10.299
gressum exultantem et securo caedis Iertae
10.300
non expectatum surgens defixerat ensem
10.301
Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
10.302
exoptans animam certantem ponere dextra.
10.303
sed uicere uirum coeuntibus undique telis
10.304
et Nomas et Garamas et Celtae et Maurus et Astur.
10.305
hic finis Paulo. iacet altum pectus et ingens
10.306
dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
10.307
aequares forsan Fabio. mors additur urbi
10.308
pulchra decus misitque uiri inter sidera nomen.
10.309
Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae,
10.310
ceu truncus capitis, saeuis exercitus armis
10.311
sternitur, et uictrix toto fremit Africa campo.
10.312
hic Picentum acies, hic Vmber Martius, illic
10.313
Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
10.314
passim signa iacent, quae Samnis belliger, et quae
10.315
Sarrastes populi Marsaeque tulere cohortes.
10.316
transfixi clipei galeaeque et inutile ferrum
10.317
fractaque conflictu parmarum tegmina et ore
10.318
cornipedum derepta fero spumantia frena.
10.319
sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
10.320
eiectat redditque furens sua corpora ripis.
10.321
sic Lagea ratis, uasto uelut insula ponto
10.322
conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
10.323
naufragium spargens operit freta: iamque per undas
10.324
et transtra et mali laceroque aplustria uelo
10.325
ac miseri fluitant reuomentes aequora nautae.
10.326
At Poenus, per longa diem certamina saeuis
10.327
caedibus emensus, postquam eripuere furori
10.328
insignem tenebrae lucem, tum denique Martem
10.329
dimisit tandemque suis in caede pepercit.
10.330
sed mens inuigilat curis noctisque quietem
10.331
ferre nequit. stimulat dona inter tanta deorum
10.332
optatas nondum portas intrasse Quirini.
10.333
proxima lux placet. hinc strictos ferre ocius enses,
10.334
dum feruet cruor et perfusae caede cohortes,
10.335
destinat ac iam claustra manu, iam moenia flamma
10.336
occupat et iungit Tarpeia incendia Cannis.
10.337
Quo turbata uiri coniunx Saturnia coepto
10.338
irarumque Iouis Latiique haud inscia fati,
10.339
incautum ardorem atque auidas ad futtile uotum
10.340
spes iuuenis frenare parat. ciet inde quietis
10.341
regnantem tenebris Somnum, quo saepe ministro
10.342
edomita inuiti componit lumina fratris,
10.343
atque huic adridens Non te maioribus inquit
10.344
‘ausis, diue, uoco nec posco ut mollibus alis
10.345
des uictum mihi, Somne, Iouem. non mille premendi
10.346
sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos
10.347
Inachiae multa superandus nocte iuuencae.
10.348
ductori, precor, immittas noua somnia Poeno,
10.349
ne Romam et uetitos cupiat nunc uisere muros,
10.350
quos intrare dabit numquam regnator Olympi.’
10.351
Imperium celer exequitur curuoque uolucris
10.352
per tenebras portat medicata papauera cornu.
10.353
ast ubi per tacitum adlapsus tentoria prima
10.354
Barcaei petiit iuuenis, quatit inde soporas
10.355
deuexo capiti pennas oculisque quietem
10.356
inrorat, tangens Lethaea tempora uirga.
10.357
exercent rabidam truculenta insomnia mentem.
10.358
iamque uidebatur multo sibi milite Thybrim
10.359
cingere et insultans astare ad moenia Romae.
10.360
ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis
10.361
elata torquens flagrantia fulmina dextra
10.362
Iuppiter, et lati fumabant sulphure campi,
10.363
ac gelidis Anien trepidabat caerulus undis,
10.364
et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum
10.365
uibrabant ignes. tunc uox effusa per auras:
10.366
‘Sat magna, o iuuenis, prensa est tibi gloria Cannis.
10.367
siste gradum: nec enim sacris inrumpere muris,
10.368
Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum.’
10.369
attonitum uisis maioraque bella pauentem
10.370
post confecta Sopor Iunonia iussa relinquit,
10.371
nec lux terribili purgauit imagine mentem.
10.372
Quos inter motus somni uanosque tumultus
10.373
dedita per noctem reliquo cum milite castra
10.374
nuntiat et praedam pleno trahit agmine Mago.
10.375
huic ductor laetas Tarpeio uertice mensas
10.376
spondenti, cum quinta diem nox orbe tulisset,
10.377
celatis superum monitis clausoque pauore,
10.378
uulnera et exhaustas saeuo certamine uires
10.379
ac nimium laetis excusat fidere rebus.
10.380
tum spe deiectus iuuenis, ceu uertere ab ipsis
10.381
terga iuberetur muris ac signa referre,
10.382
Tanta mole inquit ‘non Roma, ut credidit ipsa,
10.383
sed Varro est uictus. quaenam tam prospera Martis
10.384
munera destituis fato patriamque moraris!
10.385
mecum exultet eques: iuro hoc caput, accipe muros
10.386
Iliacos portasque tibi sine Marte patentis.’
10.387
Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
10.388
iam Latius sese Canusina in moenia miles
10.389
colligere et profugos uicino cingere uallo
10.390
coeperat. heu rebus facies inhonora sinistris!
10.391
non aquilae, non signa uiris, non consulis altum
10.392
imperium, non subnixae lictore secures.
10.393
trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina,
10.394
corpora debilibus nituntur sistere membris.
10.395
clamor saepe repens et saepe silentia fixis
10.396
in tellurem oculis: nudae plerisque sinistrae
10.397
detrito clipeo, desunt pugnacibus enses,
10.398
saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
10.399
cristarum decus et damnarunt Martis honores.
10.400
at multa thorax perfossus cuspide, et haerens
10.401
loricae interdum Maurusia pendet harundo.
10.402
interdum maesto socios clamore requirunt.
10.403
hic Galba, hic Piso et leto non dignus inerti
10.404
Curio deflentur, grauis illic Scaeuola bello.
10.405
hos passim, at Pauli pariter ceu dira parentis
10.406
fata gemunt: ut uerba mali praenuntia numquam
10.407
cessarit canere et Varronis sistere mentem,
10.408
utque diem hunc totiens nequiquam auerterit urbi,
10.409
atque idem quantus dextra. sed cura futuri
10.410
quos premit, aut fossas instant praeducere muris
10.411
aut portarum aditus, ut rerum est copia, firmant,
10.412
quaque patet campus planis ingressibus hostis,
10.413
ceruorum ambustis imitantur cornua ramis,
10.414
et stilus occulitur, caecum in uestigia telum.
10.415
Ecce, super clades et non medicabile uulnus,
10.416
reliquias belli atque imperdita corpora Poenis
10.417
impia formido ac maior iactabat Erinys.
10.418
trans aequor Tyrios enses atque arma parabant
10.419
Punica et Hannibalem mutato euadere caelo.
10.420
dux erat exilio non laetus Marte Metellus,
10.421
sed stirpe haud parui cognominis. is mala bello
10.422
pectora degeneremque manum ad deformia agebat
10.423
consulta atque alio positas spectabat in orbe,
10.424
quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla
10.425
Poenorum aut patriae penetraret fama relictae.
10.426
Quae postquam accepit flammata Scipio mente,
10.427
quantus Sidonium contra fera proelia miscens
10.428
ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem
10.429
atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
10.430
coepta uiri, ruptis foribus sese arduus infert.
10.431
tum quatiens strictum cum uoce ante ora pauentum
10.432
mucronem: ‘Tarpeia, pater, qui templa secundam
10.433
incolis a caelo sedem, et Saturnia, nondum
10.434
Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus
10.435
aegide Gorgoneos uirgo succincta furores,
10.436
Indigetesque dei, sponte en per numina uestra
10.437
perque caput, nullo leuius mihi numine, patris
10.438
magnanimi iuro: numquam Lauinia regna
10.439
linquam nec linqui patiar, dum uita manebit.
10.440
ocius en testare deos, si moenia taedis
10.441
flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,
10.442
ausurum in terras gressus. ni talia sancis,
10.443
quem tremis et cuius somnos formidine rumpis,
10.444
Hannibal hic armatus adest. moriere, nec ullo
10.445
Poenorum melior parietur gloria caeso.’
10.446
his excussa incepta minis. iamque ordine iusso
10.447
obstringunt animas patriae dictataque iurant
10.448
sacramenta deis et purgant pectora culpa.
10.449
Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,
10.450
lustrabat campos et saeuae tristia dextrae
10.451
facta recensebat pertractans uulnera uisu
10.452
Hannibal et magna circumstipante caterua
10.453
dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis.
10.454
quas strages inter, confossus pectora telis
10.455
seminecem extremo uitam exhalabat in auras
10.456
murmure deficiens iam Cloelius oraque nisu
10.457
languida uix aegro et dubia ceruice leuabat.
10.458
agnouit sonipes, arrectisque auribus acrem
10.459
hinnitum effundens sternit tellure Bagesum,
10.460
quem tum captiuo portabat in agmina dorso.
10.461
hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui
10.462
stante cruore soli et tumulata cadauera caede
10.463
euolat ac domini consistit ad ora iacentis.
10.464
inde inclinatus colla et submissus in armos
10.465
de more inflexis praebebat scandere terga
10.466
cruribus ac proprio quodam trepidabat amore.
10.467
milite non illo quisquam felicius acri
10.468
insultarat equo, uel si resupina citato
10.469
proiectus dorso ferretur membra, uel idem
10.470
si nudo staret tergo, dum rapta uolucris
10.471
transigeret cursu sonipes certamina campi.
10.472
At Libys humanos aequantem pectore sensus
10.473
haud parce miratus ecum, quinam ille sinistrae
10.474
depugnet morti iuuenis, nomenque decusque
10.475
erogitat letique simul compendia donat.
10.476
hic Cinna (ad Tyrios namque is sua uerterat arma
10.477
credulus aduersis, et tum comes ibat ouanti)
10.478
Auribus huic, inquit ‘ductor fortissime, origo est
10.479
non indigna tuis. quondam sub regibus illa,
10.480
quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim
10.481
Roma fuit. sed enim, solium indignata Superbi
10.482
ut sceptra exegit, confestim ingentia bella
10.483
Clusina uenere domo. si Porsena fando
10.484
auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra,
10.485
ille ope Maeonia et populo succinctus Etrusco
10.486
certabat pulsos per bella reponere reges.
10.487
multa adeo nequiquam ausi, pressitque tyrannus
10.488
Ianiculum incumbens urbi. mox pace probata
10.489
compressere odia, et positum cum foedere bellum,
10.490
obsidibusque obstricta fides. mansuescere corda
10.491
nescia, pro superi! et nil non immite parata
10.492
gens Italum pro laude pati: bis Cloelia senos
10.493
nondum complerat primaeui corporis annos,
10.494
una puellarum Laurentum et pignora pacis
10.495
inter uirgineas regi tramissa cateruas.
10.496
facta uirum sileo. rege haec et foedere et annis
10.497
et fluuio spretis mirantem interrita Thybrim
10.498
tranauit, frangens undam puerilibus ulnis.
10.499
cui si mutasset sexum natura, reuerti
10.500
forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,
10.501
Porsena. sed iuueni, ne sim tibi longior, hinc est
10.502
et genus et clara memorandum uirgine nomen.’
10.503
Talia dum pandit, uicinus parte sinistra
10.504
per subitum erumpit clamor. permixta ruina
10.505
inter et arma uirum et lacerata cadauera Pauli
10.506
eruerant corpus media de strage iacentum.
10.507
heu quis erat! quam non similis modo Punica telis
10.508
agmina turbanti, uel cum Taulantia regna
10.509
uertit, et Illyrico sunt addita uincla tyranno!
10.510
puluere canities atro arentique cruore
10.511
squalebat barba, et perfracti turbine dentes
10.512
muralis saxi, tum toto corpore uulnus.
10.513
Quae postquam aspexit, geminatus gaudia ductor
10.514
Sidonius Fuge, Varro, inquit ‘fuge, Varro, superstes,
10.515
dum iaceat Paulus. patribus Fabioque sedenti
10.516
et populo consul totas edissere Cannas.
10.517
concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,
10.518
concedam tibi, Varro, fugam. at, cui fortia et hoste
10.519
me digna haud paruo caluerunt corda uigore,
10.520
funere supremo et tumuli decoretur honore.
10.521
quantus, Paule, iaces! qui tot mihi milibus unus
10.522
maior laetitiae causa es. cum fata uocabunt,
10.523
tale precor nobis salua Carthagine letum.’
10.524
Haec ait et socium mandari corpora terrae,
10.525
postera cum thalamis Aurora rubebit apertis,
10.526
imperat armorumque iubet consurgere aceruos,
10.527
arsuros, Gradiue, tibi. tum munera iussa,
10.528
defessi quamquam, accelerant sparsoque propinquos
10.529
agmine prosternunt lucos: sonat icta bipenni
10.530
frondosis silua atra iugis. hinc ornus et albae
10.531
populus alta comae, ualidis accisa lacertis,
10.532
scinditur, hinc ilex proauorum condita saeclo.
10.533
deuoluunt quercus et amantem litora pinum
10.534
ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos.
10.535
funereas tum deinde pyras certamine texunt,
10.536
officium infelix et munus inane peremptis,
10.537
donec anhelantis stagna in Tartessia Phoebus
10.538
mersit equos, fugiensque polo Titania caecam
10.539
orbita nigranti traxit caligine noctem.
10.540
post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena
10.541
ignibus atque sui terris rediere colores,
10.542
supponunt flammam et manantia corpora tabo
10.543
hostili tellure cremant. subit horrida mentem
10.544
formido incerti casus, tacitusque pererrat
10.545
intima corda pauor, si fors ita Martis iniqui
10.546
mox ferat, hac ipsis inimica sede iacendum.
10.547
at tibi, Bellipotens, sacrum, constructus aceruo
10.548
ingenti mons armorum surgebat ad astra.
10.549
ipse, manu celsam pinum flammaque comantem
10.550
attollens, ductor Gradiuum in uota ciebat:
10.551
‘Primitias pugnae et laeti libamina belli
10.552
Hannibal Ausonio cremat haec de nomine uictor,
10.553
et tibi, Mars genitor, uotorum haud surde meorum,
10.554
arma electa dicat spirantum turba uirorum.’
10.555
tum face coniecta populatur feruidus ignis
10.556
flagrantem molem, et rupta caligine in auras
10.557
actus apex claro perfundit lumine campos.
10.558
hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo
10.559
ibat et hostilis leti iactabat honorem.
10.560
sublimem eduxere pyram mollisque uirenti
10.561
stramine composuere toros. superaddita dona,
10.562
funereum decus: expertis inuisus et ensis
10.563
et clipeus, terrorque modo atque insigne superbum
10.564
tum laceri fasces, captaeque in Marte secures.
10.565
non coniunx natiue aderant, non iuncta propinquo
10.566
sanguine turba uirum, aut celsis de more feretris
10.567
praecedens prisca exequias decorabat imago
10.568
omnibus exuuiis nudo, iamque Hannibal unus
10.569
sat decoris laudator erat: fulgentia pingui
10.570
murice suspirans inicit uelamina et auro
10.571
intextam chlamydem ac supremo adfatur honore:
10.572
‘I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas
10.573
uirtute et factis animas. tibi gloria leto
10.574
iam parta insigni. nostros Fortuna labores
10.575
uersat adhuc casusque iubet nescire futuros.’
10.576
haec Libys, atque repens crepitantibus undique flammis
10.577
aetherias anima exultans euasit in auras.
10.578
Fama dehinc gliscente sono iam sidera adibat,
10.579
iam maria ac terras, primamque intrauerat urbem.
10.580
diffidunt muris: solam pauitantibus arcem
10.581
sperauisse sat est. nec enim superesse iuuentam,
10.582
ac stare Ausoniae uacuum sine corpore nomen,
10.583
quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
10.584
contemptu cessare putant. iam tecta cremari,
10.585
ac delubra rapi caedesque ante ora nefandae
10.586
natorum septemque arces fumare uidentur.
10.587
lux una euersas bis centum in strage curulis,
10.588
ac iuuenum bis tricenis orbata gemebat
10.589
milibus exhaustae nutantia moenia Romae,
10.590
atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,
10.591
nec socium numero pariter leuiore perempto.
10.592
sed uero sed enim reliqui pia turba senatus
10.593
munera sortito inuadunt. celer omnia lustrans
10.594
clamitat attonitis Fabius: ‘Non ulla relicta est,
10.595
credite, cunctandi ratio. adproperemus, ut hostis
10.596
nequiquam armatos ausit succedere muros.
10.597
dura inter pauidos alitur fortuna sedendo,
10.598
et gliscunt aduersa metu. ite ocius, arma
10.599
deripite, o pubes, templis. uos atria raptim
10.600
nudate et clipeos in bella refigite captos.
10.601
sat patriae sumus, e numero si ad proelia nostro
10.602
nil minuit pauor. in patulis illa horrida campis
10.603
sit metuenda lues, muros haud fregerit umquam
10.604
exultare leuis nudato corpore Maurus.’
10.605
Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,
10.606
Varronem aduentare uagus per moenia rumor
10.607
spargit et occulto perfundit pectora motu:
10.608
haud secus ac, fractae rector si forte carinae
10.609
litoribus solus uacuis ex aequore sospes
10.610
adnatet, incerti trepidant, tendantne negentne
10.611
iactato dextras, ipsamque odere salutem
10.612
unius amissa superantis puppe magistri.
10.613
quam restare uiro labem, qui accedere portis
10.614
audeat ac dirum ueniat pauitantibus omen!
10.615
Hos mulcens questus Fabius deforme docebat
10.616
cladibus irasci uulgumque arcebat ab ira.
10.617
aduersis etenim ferri non esse uirorum
10.618
qui Martem inscribant genti, non posse dolores
10.619
condere et ex poena solacia poscere luctus.
10.620
si uero exprobrare sinant, sibi tristius illum
10.621
inluxisse diem, quo castris uiderit ire
10.622
Varronem, quam quo uideat remeare sine armis.
10.623
his dictis sedere minae, et conuersa repente
10.624
pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno
10.625
consulibus reputant caesis erepta duobus.
10.626
ergo omne effundit longo iam se agmine uulgus
10.627
gratantum, magnaque actum se credere mente
10.628
testantur, quod fisus auis sceptrisque superbis
10.629
Laomedontiadum non desperauerit urbi.
10.630
Nec minus infelix culpae grandique pudore
10.631
turbatus, consul titubantem ad moenia gressum
10.632
portabat lacrimans: deiectum attollere uultum
10.633
ac patriam aspicere et luctus renouare pigebat.
10.634
quod uero reduci tum se populusque patresque
10.635
offerrent, non gratari, sed poscere natos
10.636
quisque suos fratresque simul miseraeque parentes
10.637
ire uidebantur laceranda ad consulis ora.
10.638
sic igitur muto lictore inuectus in urbem
10.639
damnatum superis aspernabatur honorem.
10.640
At patres Fabiusque, procul maerore remoto,
10.641
praecipitant curas. raptim delecta iuuenta
10.642
seruitia armantur, nec claudit castra saluti
10.643
postpositus pudor. infixum est Aeneia regna
10.644
Parcarum in leges quacumque reducere dextra
10.645
proque arce et sceptris et libertatis honore
10.646
uel famulas armare manus. primaeua suorum
10.647
corpora praetexto spoliant uelamine et armis
10.648
insolitis cingunt. puerilis casside uultus
10.649
clauditur atque hostis pubescere caede iubetur.
10.650
idem obsecrantis, captiuum uulgus ut auro
10.651
pensarent paruo (nec pauca fuere precantum
10.652
milia), miranti durarunt prodere Poeno.
10.653
cuncta adeo scelera et noxam superauerat omnem
10.654
armatum potuisse capi. tunc terga dedisse
10.655
damnatis Siculas longe meritare per oras
10.656
impositum, donec Latio decederet hostis.
10.657
haec tum Roma fuit: post te cui uertere mores
10.658
si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.