Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
12.1
Iam terra glaciale caput fecundaque nimbis
12.2
tempora et austrifero nebulosam uertice frontem
12.3
immitis condebat Hiems, blandisque salubre
12.4
uer Zephyris tepido mulcebat rura sereno.
12.5
prorumpit Capua Poenus uicinaque late
12.6
praemisso terrore quatit, ceu condita bruma,
12.7
dum Riphaea rigent Aquilonis flamina, tandem
12.8
euoluit serpens arcano membra cubili
12.9
et spondente die nouus emicat atque coruscum
12.10
fert caput et saniem sublatis faucibus efflat.
12.11
at Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,
12.12
desolata metu cuncta, et suadente pauore
12.13
uallo se clausere simul trepidique salutis
12.14
expectant ipsis metuentes moenibus hostem.
12.15
Sed non ille uigor qui ruptis Alpibus arma
12.16
intulerat dederatque uias Trebiaque potitus
12.17
Maeonios Italo scelerauit sanguine fluctus
12.18
tunc inerat. molli luxu madefacta meroque
12.19
†inlecebris somni torpentia membra fluebant.
12.20
quis gelidas suetum noctes thorace grauatis
12.21
sub Ioue non aequo trahere et tentoria saepe
12.22
spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,
12.23
ac ne nocte quidem clipeiue ensesue reposti,
12.24
non pharetrae aut iacula, et pro membris arma fuere,
12.25
tum graue cassis onus maioraque pondera uisa
12.26
parmarum ac nullis fusae stridoribus hastae.
12.27
Prima instaurantem sensit certamina mitis
12.28
Parthenope, non diues opum, non spreta uigoris,
12.29
sed portus traxere ducem secura uolentem
12.30
aequora, quae peteret ueniens Carthagine puppis.
12.33
Sirenum dedit una suum (memorabile) nomen
12.34
Parthenope muris Acheloias, aequore cuius
12.35
regnauere diu cantus, cum dulce per undas
12.36
exitium miseris caneret non prospera nautis.
12.31
nunc molles urbi ritus atque hospita Musis
12.32
otia et exemptum curis grauioribus aeuum.
12.37
haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor)
12.38
moenia non ullas ualuit perfringere Poenus
12.39
tota mole uias frustraque inglorius ausi
12.40
pulsauit quatiens obstructas ariete portas.
12.41
stabat Cannarum Graia ad munimina uictor
12.42
nequiquam et cautae mentis consulta probabat
12.43
euentu, qui post Dauni stagnantia regna
12.44
sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.
12.45
‘En, qui nos segnes et nescire addere cursum
12.46
factis iactastis, quod uobis scandere nuper
12.47
non acie ex ipsa concessum moenia Romae,
12.48
intrate atque epulas promissas sede Tonantis
12.49
his, quae Graia manus defendit, reddite tectis.’
12.50
talia iactabat famaeque pudore futurae,
12.51
inritus incepti prima si absisteret urbe,
12.52
audebat cuncta atque acuebat fraudibus enses.
12.53
sed subitae muris flammae totoque fluebant
12.54
aggeris anfractu tela improuisa per auras.
12.55
haud secus, occuluit saxi quo uertice fetus
12.56
ales fulua Iouis, tacito si ad culmina nisu
12.57
euasit serpens terretque propincus hiatu,
12.58
illa hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre
12.59
unguibus incessens nidi circumuolat orbem.
12.60
Tandem ad uicinos Cumarum uertere portus
12.61
defessus subiit uarioque lacessere motu
12.62
fortunam et famae turbando obstare sinistrae.
12.63
sed custos urbi Gracchus tutela uel ipsis
12.64
certior arcebat muris iterumque sedere
12.65
portis atque aditus iterum sperare uetabat.
12.66
lustrat inops animi rimaturque omnia circum
12.67
alite uectus equo rursusque hortatibus infit
12.68
laudum agitare suos: Pro di, quis terminus inquit
12.69
‘ante urbes standi Graias, oblite tuorum
12.70
factorum miles? quis erit modus? Alpibus astat
12.71
nimirum maior moles, et scandere caelum
12.72
pulsantis iubeo scopulos. quamquam altera detur
12.73
si similis tellus, aliaeque repente sub astra
12.74
exsurgant rupes, non ibis et arduus arma
12.75
me ducente feres? tene heu Cumanus hiantem
12.76
agger adhuc murusque tenet Gracchusue, moueri
12.77
non ausus portis? paruo in discrimine cerno
12.78
an uobis gentes quaecumque labore parastis
12.79
casu gesta putent? per uos Tyrrhena fauentum
12.80
stagna deum, per ego et Trebiam cineresque Sagunti
12.81
obtestor, dignos iam uosmet reddite uestra
12.82
quam trahitis fama et reuocate in pectora Cannas.’
12.83
Sic ductor fessas luxu attritasque secundis
12.84
erigere et uerbis temptabat sistere mentes.
12.85
atque hic perlustrans aditus fulgentia cernit
12.86
arcis templa iugo, quorum tum Virrius, altae
12.87
immitis ductor Capuae, primordia pandit.
12.88
Non est hoc inquit ‘nostri, quod suspicis, aeui:
12.89
maiores fecere manus. cum regna timeret
12.90
Dictaei regis (sic fama est) linquere terras
12.91
Daedalus inuenit nec toto signa sequenti
12.92
orbe dare, aetherias aliena tollere in auras
12.93
ausus se penna atque homini monstrare uolatus.
12.94
suspensum hic librans media inter nubila corpus
12.95
enauit superosque nouus conterruit ales.
12.96
natum etiam docuit falsae sub imagine plumae
12.97
attemptare uias uolucrum, lapsumque solutis
12.98
pennarum remis et non felicibus alis
12.99
turbida plaudentem uidit freta. dumque dolori
12.100
indulget subito motis ad pectora palmis,
12.101
nescius heu planctu duxit moderante uolatus.
12.102
hic pro nubiuago gratus pia templa meatu
12.103
instituit Phoebi atque audacis exuit alas.’
12.104
Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertis
12.105
atque actos sine Marte dies ac stare pudebat.
12.106
ingemit aduersis respectansque inrita tecta
12.107
urbe Dicarchea parat exsatiare dolorem.
12.108
hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles
12.109
officit audenti defensantumque labores.
12.110
dumque tenet socios dura atque obsaepta uiarum
12.111
rumpere nitentis lentus labor, ipse propinqua
12.112
stagnorum terraeque simul miracula lustrat.
12.113
Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes
12.114
unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse
12.115
Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat.
12.116
ast hic Lucrino mansisse uocabula quondam
12.117
Cocyti memorat medioque in gurgite ponti
12.118
Herculeum commendat iter, qua discidit aequor
12.119
Amphitryoniades armenti uictor Hiberi.
12.120
ille, olim populis dictum Styga, nomine uerso
12.121
stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Auernum:
12.122
tum tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens
12.123
et formidatus uolucri letale uomebat
12.124
suffuso uirus caelo Stygiaque per urbes
12.125
religione sacer saeuum retinebat honorem.
12.126
huic uicina palus (fama est Acherontis ad undas
12.127
pandere iter) caecas stagnante uoragine fauces
12.128
laxat et horrendos aperit telluris hiatus
12.129
interdumque nouo perturbat lumine manis.
12.130
at iuxta caligantis longumque per aeuum
12.131
infernis pressas nebulis pallente sub umbra
12.132
Cimmerias iacuisse domos noctemque profundam
12.133
Tartareae narrant urbis. tum sulphure et igni
12.134
semper anhelantis coctoque bitumine campos
12.135
ostentant. tellus, atro exundante uapore
12.136
suspirans ustisque diu calefacta medullis,
12.137
aestuat et Stygios exhalat in aera flatus;
12.138
†parturit et tremulis metuendum exsibilat antris,
12.139
interdumque, cauas luctatus rumpere sedis
12.140
aut exire fretis, sonitu lugubre minaci
12.141
Mulciber immugit lacerataque uiscera terrae
12.142
mandit et exesos labefactat murmure montis.
12.143
tradunt Herculea prostratos mole Gigantas
12.144
tellurem iniectam quatere, et spiramine anhelo
12.145
torreri late campos, quotiensque minantur
12.146
rumpere compagem impositam, expallescere caelum.
12.147
apparet Prochyte saeuum sortita Mimanta,
12.148
apparet procul Inarime, quae turbine nigro
12.149
fumantem premit Iapetum flammasque rebelli
12.150
ore eiectantem et, si quando euadere detur,
12.151
bella Ioui rursus superisque iterare uolentem.
12.152
monstrantur Vesuuina iuga atque in uertice summo
12.153
depasti flammis scopuli stratusque ruina
12.154
mons circum atque Aetnae fatis certantia saxa.
12.155
necnon Misenum seruantem Idaea sepulcro
12.156
nomina et Herculeos uidet ipso in litore Baulos:
12.157
miratur pelagique minas terraeque labores.
12.158
Quae postquam perspecta uiro, regressus ad altos
12.159
inde Pheretiadum muros, frondentia laeto
12.160
palmite deuastat Nysaea cacumina Gauri.
12.161
hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.
12.162
campo Nola sedet crebris circumdata in orbem
12.163
turribus et celso facilem tutatur adiri
12.164
planitiem uallo, sed, qui non turribus arma
12.165
defendenda daret, uerum ultro moenia dextra
12.166
protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.
12.167
isque ubi Agenoream procul aduentare per aequor
12.168
et ferri ad muros nubem uidet, ‘Arma, cruentus
12.169
hostis adest, capite arma, uiri’ clamatque capitque.
12.170
circumstant rapidi iuuenes aptantque frementi
12.171
sanguineas de more iubas. sonat inde, citato
12.172
agmina disponens passu: ‘Tu limina dextrae
12.173
seruabis portae, Nero; tu conuerte cohortes
12.174
ad laeuam patrias et Larinatia signa,
12.175
clarum Volscorum, Tulli, decus. ast ubi iusso,
12.176
per tacitum ruptis subita ui fundite portis
12.177
telorum in campos nimbum. ferar ipse reuulsa
12.178
in medios equitumque traham certamina porta.’
12.179
Dumque ea Marcellus, iam claustra reuellere Poeni
12.180
et scalis spretis temptabant rumpere muros.
12.181
insonuere tubae passim clamorque uirorum
12.182
hinnitusque, simul litui raucoque tumultu
12.183
cornua et in membris concussa furentibus arma.
12.184
fertur acerba lues disiectis incita portis
12.185
effusaeque ruunt inopino flumine turmae,
12.186
improbus ut fractis exundat molibus amnis,
12.187
propulsum ut Borea scopulis impingitur aequor,
12.188
ut rupto terras inuadunt carcere uenti.
12.189
nec torrente Libys uiso armorumque uirumque
12.190
deiectus spe stare ualet. dux Dardanus instat
12.191
attonito, praegressus equo, tergisque ruentum
12.192
incumbens hasta socios nunc uoce fatigat:
12.193
‘Perge, age, fer gressus. dexter deus, horaque nostra est.
12.194
hac iter ad muros Capuae,’ nunc rursus in hostem
12.195
conuersus: ‘Sta. quo raperis? non terga tuorum,
12.196
te, ductor Libyae, increpito: sta. campus et arma
12.197
et Mars in manibus. dimitto e caede cohortes:
12.198
spectemur soli. Marcellus proelia posco.’
12.199
sic rector Latius, iuuenique inuadere pugnam
12.200
Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli.
12.201
Sed non haec placido cernebat pectore Iuno
12.202
coeptoque auertit suprema in fata ruentem.
12.203
sistere perculsos ille et reuocare laborat:
12.204
‘Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris
12.205
egredimur? state, o miseri, quis gloria summa
12.206
dedecori est. nil uos hodie, mihi credite, terga
12.207
uertentis fidum expectat. meruistis ut omnis
12.208
ingruat Ausonia, et saeuo Mauorte parastis
12.209
ne qua spes fusos pacis uitaeque maneret.’
12.210
uincebat clamore tubas uocisque uigore
12.211
quamuis obstructas saeuus penetrabat in auris.
12.212
Polydamanteis iuuenis Pedianus in armis
12.213
bella agitabat atrox Troianaque semina et ortus
12.214
atque Antenorea sese de stirpe ferebat,
12.215
haud leuior generis fama sacroque Timauo
12.216
gloria et Euganeis dilectum nomen in oris.
12.217
huic pater Eridanus Venetaeque ex ordine gentes
12.218
atque Apono gaudens populus, seu bella cieret
12.219
seu Musas placidus doctaeque silentia uitae
12.220
mallet et Aonio plectro mulcere labores,
12.221
non ullum dixere parem, nec notior alter
12.222
Gradiuo iuuenis nec Phoebo notior alter.
12.223
qui postquam, effusis urgens uestigia frenis
12.224
Poenorum, iuxta galeam atque insigne perempti
12.225
agnouit spolium Pauli (puer illa gerebat
12.226
non paruo laetus ductoris munere Cinyps,
12.227
dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora
12.228
non fuit ac nulla nituit plus fronte decoris:
12.229
quale micat semperque nouum est quod Tiburis aura
12.230
pascit ebur, uel qui miro candoris honore
12.231
lucet in aure lapis rubris aduectus ab undis.)—
12.232
quem postquam egregium cristis et casside nota
12.233
fulgentem extremo Pedianus in agmine uidit,
12.234
ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago
12.235
sedibus infernis amissaque posceret arma,
12.236
inuadit frendens: ‘Tune, ignauissime, sacri
12.237
portabis capitis, quae non sine crimine uester
12.238
inuidiaque deum gestaret tegmina ductor?
12.239
en Paulus.’ uocat inde uiri ad spectacula manis
12.240
et fugientis agit costis penetrabile telum.
12.241
tum delapsus equo galeam atque insignia magni
12.242
consulis abrumpit dextra spoliatque nitentem.
12.243
soluitur omne decus leto, niueosque per artus
12.244
it Stygius color et formae populatur honores.
12.245
ambrosiae cecidere comae, uiolataque ceruix
12.246
marmoreum in iugulum collo labente recumbit.
12.247
haud secus Oceano rediens Cythereius ignis,
12.248
cum sese Veneri iactat splendore refecto,
12.249
si subita inuadat nubes, hebetatur et atris
12.250
decrescens tenebris languentia lumina condit.
12.251
ipse etiam rapta Pedianus casside nudos
12.252
attonitus stupet ad uultus irasque coercet.
12.253
tum galeam magno socium clamore reportans
12.254
immitem quatiebat ecum, spumantia saeuo
12.255
frena cruentantem morsu. cui turbidus armis
12.256
obuia Marcellus rapido tulit ora tumultu
12.257
adgnoscensque decus ‘Macte o uirtutis auitae,
12.258
macte Antenoride! nunc’ inquit ‘rapta petamus,
12.259
quod superest, Libyci ductoris tegmina,’ et ardens
12.260
terrificis saeuam fundit stridoribus hastam.
12.261
nec forsan uoti uanus foret, obuia ni uis
12.262
Gestaris opposito tenuisset corpore telum.
12.263
qui dum uicinis ductorem protegit armis,
12.264
transabiit non hunc sitiens grauis hasta cruorem
12.265
ingentisque minas mutata morte peregit.
12.266
auehitur raptim ductor discrimine leti
12.267
turbatus cursumque furens ad castra capessit.
12.268
Iamque fugae immodicus tendit certamine gressum
12.269
praecipitem uersis Poenorum exercitus armis.
12.270
adsequitur telis hostis, longasque uiritim
12.271
exsatiant iras cladum caeloque cruentos
12.272
certatim ostentant et dis ultoribus enses.
12.273
ille dies primus docuit, quod credere nemo
12.274
auderet superis, Martis certamine sisti
12.275
posse ducem Libyae. raptant currusque uirosque
12.276
Massylamque feram, et uiuis auulsa reportant
12.277
tegmina bellantum atque abeunt, sub cuspide terga
12.278
contenti uidisse ducis. tum Martis adaequant
12.279
Marcellum decori: graditur comitante triumpho
12.280
maior quam ferret cum uictor opima Tonanti.
12.281
Inde furens, postquam uallo uix depulit hostem,
12.282
ductor Agenoreus ‘Quando hanc quantoque cruore
12.283
hostili labem eluerim? mea terga uidere
12.284
contigit Ausoniae? mene,’ inquit ‘summe deorum,
12.285
post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?
12.286
uosque, inuicta diu, nunc heu sine Marte iuuentus,
12.287
debellata bonis Capuae, non degener ipse
12.288
gestorum Ausoniis uerti uictricia signa:
12.289
uobis terga dedi. uidi, cum ad bella uocarem,
12.290
non secus atque Italo fugere a ductore pauentis.
12.291
quid relicum prisci Martis tibi, qui dare terga
12.292
me reuocante potes?’ fundebat talia Poenus.
12.293
at Latiae sese Nolana ad moenia turmae
12.294
portantes spolia insigni clamore ferebant.
12.295
At consueta grauis per longum audire suorum
12.296
euentus Roma et numquam recreata secundis,
12.297
adlato tandem faustae certamine pugnae
12.298
erigitur primoque deum se munere tollit.
12.299
ante omnis pigra in Martem fugiensque laborum,
12.300
dum bellum tonat, et sese furata iuuentus
12.301
dat poenas latebrae. tum, qui dulcedine uitae
12.302
inuenere dolos iurataque foedera Poeno
12.303
corrupere, notant et purgant crimine gentem.
12.304
punitur patriam meditati linquere terram
12.305
consilium infelix scelerataque culpa Metelli.
12.306
talia corda uirum. sed enim nec femina cessat
12.307
mente aequare uiros et laudis poscere partem.
12.308
omnis, prae sese portans capitisque manusque
12.309
antiquum decus ac derepta monilia collo,
12.310
certatim matrona ruit belloque ministrant.
12.311
haud tanta cessisse uiros in tempore tali
12.312
laudis sorte piget, factoque in saecula ituro
12.313
laetantur tribuisse locum. tum celsa senatus
12.314
subsequitur turba. in medium certamine magno
12.315
priuatae cumulantur opes. nudare penatis
12.316
ac nihil arcanos uitae melioris ad usus
12.317
seposuisse iuuat. coit et sine nomine uulgus.
12.318
corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,
12.319
exanguis rursus tollebat ad aethera uultus.
12.320
Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha
12.321
portantes responsa uiri. nam laeta ferebant
12.322
exaudisse adytis, sacra cum uoce tonaret
12.323
antrum et mugiret Phoebo iam intrata sacerdos:
12.324
‘Soluite, gens Veneris, grauioris corde timores:
12.325
aduersa et quicquid duri sub Marte manebat
12.326
exhaustum est uobis. restant leuiora laborum
12.327
et sine pernicie terror. dis uota precesque
12.328
ferte modo et tepidos aris libate cruores,
12.329
neu date terga malis. aderit Gradiuus, et ipse
12.330
Delius auertet propiora pericula uates
12.331
Troianos notus semper minuisse labores.
12.332
sed uero, sed enim ante omnis altaria fument
12.333
centum festa Ioui: centum cadat hostia cultris.
12.334
ille trucem belli nubem saeuasque procellas
12.335
in Libyam uiolentus aget: spectabitis ipsi
12.336
aegida turbato quatientem in proelia mundo.’
12.337
atque ea Parnasi postquam clamata sub antris
12.338
adlatum, uulgique deus peruenit ad auris,
12.339
in Capitolinas certatim scanditur arces,
12.340
sternunturque Ioui et delubrum sanguine honorant;
12.341
tum paeana canunt responsaque fida precantur.
12.342
Interea adsuetis senior Torquatus in armis
12.343
Sardoas patrio quatiebat milite terras.
12.344
namque ortum Iliaca iactans ab origine nomen
12.345
in bella Hampsagoras Tyrios renouata uocarat.
12.346
proles pulchra uiro nec tali digna parente
12.347
Hostus erat, cuius fretus fulgente iuuenta
12.348
ipse asper paci crudos sine uiribus annos
12.349
barbarici studio ritus refouebat in armis.
12.350
isque ubi Torquatum raptim properata ferentem
12.351
signa uidet pugnaeque auidas accedere dextras,
12.352
fraude loci nota latebrosa per auia saltus
12.353
euolat et prouisa fugae compendia captans
12.354
uirgulta tegitur ualle ac frondentibus umbris.
12.355
Insula fluctisono circumuallata profundo
12.356
fastigatur aquis compressaque gurgite terras
12.357
enormis cohibet nudae sub imagine plantae:
12.358
inde Ichnusa prius Grais memorata colonis.
12.359
mox Libyci Sardus generoso sanguine fidens
12.360
Herculis ex sese mutauit nomina terrae.
12.361
adfluxere etiam et sedes posuere coactas
12.362
dispersi pelago post eruta Pergama Teucri.
12.363
nec paruum decus, aduecto cum classe paterna
12.364
agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.
12.365
fama est, cum laceris Actaeon flebile membris
12.366
supplicium lueret spectatae in fonte Dianae,
12.367
attonitum nouitate mali fugisse parentem
12.368
per freta Aristaeum et Sardoos isse recessus.
12.369
Cyrenen monstrasse ferunt noua litora matrem.
12.370
serpentum tellus pura ac uiduata uenenis,
12.371
sed tristis caelo et multa uitiata palude.
12.372
qua uidet Italiam, saxoso torrida dorso
12.373
exercet scopulis late freta pallidaque intus
12.374
arua coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.
12.375
cetera propensae Cereris nutrita fauore.
12.376
Hoc habitu terrae nemorosa per inuia crebro
12.377
Torquatum eludens Hostus Sidonia pugnae
12.378
tela expectabat sociosque laboris Hiberos.
12.379
qui postquam appulsis animos auxere carinis,
12.380
haud mora: prorumpit latebris, aduersaque late
12.381
agmina inhorrescunt, longumque coire uidetur
12.382
et conferre gradum. media interualla patentis
12.383
corripiunt campi properatis eminus hastis,
12.384
donec ad expertos enses, fidissima tela,
12.385
peruentum. dira inde lues: caeduntque caduntque
12.386
alternique animas saeuo in mucrone relincunt.
12.387
Non equidem innumeras caedes totque horrida facta
12.388
sperarim tanto digne pro nomine rerum
12.389
pandere nec dictis bellantum aequare calorem.
12.390
sed uos, Calliope, nostro donate labori
12.391
nota parum magni longo tradantur ut aeuo
12.392
facta uiri, et meritum uati sacremus honorem.
12.393
Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,
12.394
miscebat primas acies, Latiaeque superbum
12.395
uitis adornabat dextram decus. hispida tellus
12.396
miserunt Calabri: Rudiae genuere uetustae,
12.397
nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno.
12.398
is prima in pugna (uates ut Thracius olim,
12.399
infestam bello quateret cum Cyzicus Argo,
12.400
spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)
12.401
spectandum sese non parua strage uirorum
12.402
fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor.
12.403
aduolat aeternum sperans fore pelleret Hostus
12.404
si tantam labem, ac perlibrat uiribus hastam.
12.405
risit nube sedens uani conamina coepti
12.406
et telum procul in uentos dimisit Apollo,
12.407
ac super his: ‘Nimium iuuenis nimiumque superbi
12.408
sperata hausisti. sacer hic ac magna sororum
12.409
Aonidum cura est et dignus Apolline uates.
12.410
hic canet inlustri primus bella Itala uersu
12.411
attolletque duces caelo, resonare docebit
12.412
hic Latiis Helicona modis nec cedet honore
12.413
Ascraeo famaue seni.’ sic Phoebus, et Hosto
12.414
ultrix per geminum transcurrit tempus harundo.
12.415
uertuntur iuuenis casu perculsa per agros
12.416
agmina, et effusae pariter dant terga cateruae.
12.417
tum pater audita nati nece turbidus irae
12.418
barbaricum atque immane gemens transfigit anhelum
12.419
pectus et ad manis urget uestigia nati.
12.420
At Libyae ductor, Marcello fractus et acri
12.421
contusus pugna, campos damnarat et arma:
12.422
uerterat ad miseras non aequi Martis Acerras.
12.423
inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,
12.424
Nuceriae nihilo leuior nec parcior ira
12.425
incussit sese atque aequauit moenia terrae.
12.426
post Casilina sibi multum obluctatus iniquis
12.427
defendentum armis aegre reserauerat astu
12.428
limina et obsessis uitam pensauerat auro.
12.429
iamque in Dauniacos transfundens agmina campos
12.430
flectebat rabiem quo praeda uel ira uocasset.
12.431
fumabat uersis incensa Petilia tectis,
12.432
infelix fidei miseraeque secunda Sagunto,
12.433
at quondam Herculeam seruare superba pharetram.
12.434
Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,
12.435
portisque intrarant Poeni. sed enim arce corusca,
12.436
fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat.
12.437
hic, miranda mouens, classem quae condita portu
12.438
astabat (namque angustis e faucibus aequor
12.439
erumpit scopulos inter patuloque recessu
12.440
infundit campis secretum gurgite pontum)—
12.441
inclusas igitur, quibus haud enare dabatur
12.442
arce superposita, claustris maris extulit astu
12.443
perque auersa tulit portatas arua carinas.
12.444
lubrica roboreis aderant substramina plaustris,
12.445
atque recens caesi tergo prolapsa iuuenci
12.446
aequoream rota ducebat per gramina puppim.
12.447
et iam per collis dumosque ad litus adacta
12.448
innabat pelago ueniens sine remige classis.
12.449
Nuntius interea uectis non more carinis
12.450
terrentem freta curarum feruoribus implet,
12.451
dum procul Oebalios amet expugnare nepotes
12.452
et primus rostris sulcet naualibus arua,
12.453
adsessos Capuae muros: claustra ipsa reuelli
12.454
portarum, ac totum miseris incurrere bellum.
12.455
linquit coepta ferox, pennasque addente pudore
12.456
atque ira simul immani per proxima motu
12.457
euolat et minitans auida ad certamina fertur.
12.458
haud secus, amisso tigris si concita fetu
12.459
emicet, attonitae paucis lustratur in horis
12.460
Caucasus et saltu tramittitur alite Ganges,
12.461
donec fulmineo partus uestigia cursu
12.462
colligat et rabiem prenso consumat in hoste.
12.463
Obuius huic sparso Centenius agmine raptim
12.464
funditur audendi prauus facilisque periclis,
12.465
sed paruum decus Hannibali. nam uitis honore
12.466
perfunctus Latiae subito stimularat agrestis
12.467
semermemque manum sternendam obiecerat hosti.
12.468
bis septem demissa neci (nec substitit agmen)
12.469
milia, bis septem, quae non sollertior ense,
12.470
sed genus insignis, iustis ducebat in armis
12.471
Fuluius: ast aeque per corpora fusa iacentum
12.472
raptum iter est, uictorque moram non passus eundi.
12.473
exequiae tantum famam nomenque uolentem
12.474
mitificae mentis tenuerunt funere laeto.
12.475
namque per insidias, infandum, et ab hospite caesus,
12.476
conloquium et promissa petit dum perfida gentis
12.477
Lucanae, Gracchus caeco circumdatus astu
12.478
occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.
12.479
Sed nunc, ut scitum celerare ad moenia Poenum,
12.480
haud stabat res ulla loco: iam consul uterque
12.481
praecipites aderant, Nola uis omnis, et Arpis
12.482
aeui floridior Fabius rapida arma ferebat.
12.483
hinc Nero et hinc uolucris Silanus nocte dieque
12.484
impellebat agens properata ad bella cohortis.
12.485
undique conueniunt, pariterque opponere cunctos
12.486
uni ductores iuueni placet. arduus ipse
12.487
Tifata insidit, propior qua moenibus instat
12.488
collis, et e tumulis subiectam despicit urbem.
12.489
uerum ubi tot sese circumfundentibus armis
12.490
uallatas socium portas unaque negari
12.491
intrauisse sibi Capuaeque erumpere cernit,
12.492
anxius euentus, nunc ferro frangere coetum
12.493
obstantum meditatur, init nunc auia coepto
12.494
consilia atque astu quaerit tot milia portis
12.495
abstrahere artatis cinctosque resoluere muros.
12.496
sic igitur secum curasque ita corde fatigat:
12.497
‘Quo, mens aegra, uocas? rursusne pericula sumam
12.498
non aecus regione loci, Capuaque uidente
12.499
terga dabo? an residens uicini uertice montis
12.500
excindi ante oculos patiar socialia tecta?
12.501
non ita me experti Fabius Fabiique magister
12.502
turbatum, Hesperio cum clausos milite collis
12.503
euasi uictor sparsosque per arua iuuencos
12.504
iactare accensis stimulaui cornibus ignes.
12.505
haud dum omnes abiere doli. defendere nobis
12.506
si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.’
12.507
Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem,
12.508
non expectato, Titan dum gurgite lucem
12.509
spirantis proferret equos, impellit in agmen
12.510
uoce manuque uiros et coepta immania pandit:
12.511
‘Perge, age, uince omnem, miles, uirtute laborem
12.512
et quantum humani possunt se tendere passus,
12.513
arduus accelera. Romam petis. hoc iter Alpes,
12.514
hoc Cannae strauere tibi. eia, incute muris
12.515
umbonem Iliacis Capuaeque repende ruinas:
12.516
quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas
12.517
et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.’
12.518
Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret,
12.519
Roma oculis, creduntque ducis sollertibus actis
12.520
aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso
12.521
fatali Aeneadis campo. Vulturna citata
12.522
tramittunt alno uada postremique relincunt
12.523
tardandis Italis corruptas igne carinas.
12.524
tum Sidicina legunt pernicibus arua maniplis
12.525
Threiciamque Calen, uestras a nomine nati,
12.526
Orithyia, domos. hinc Allifanus Iaccho
12.527
haud inamatus ager nymphisque habitata Casinis
12.528
rura euastantur. mox et uicinus Aquinas
12.529
et quae fumantem texere Giganta Fregellae
12.530
agmine carpuntur uolucri. fert concitus inde
12.531
per iuga celsa gradum, duris qua rupibus haeret
12.532
bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti
12.533
dorso frugiferis Cerealis Anagnia glaebis.
12.534
iamque adeo est campos ingressus et arua Labici,
12.535
linquens Telegoni pulsatos ariete muros,
12.536
haud dignam inter tanta moram. nec amoena retentant
12.537
Algida nec iuxta Iunonis tecta Gabinae.
12.538
praeceps ad ripas immani turbine fertur,
12.539
sulphureis gelidus qua serpit leniter undis
12.540
ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.
12.541
Hic ut signa ferox dimensaque castra locauit
12.542
et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis
12.543
Ilia prima uadis sacro se coniugis antro
12.544
condidit, et cunctae fugerunt gurgite nymphae.
12.545
at matres Latiae, ceu moenia nulla supersint,
12.546
attonitae passim furibundis gressibus errant.
12.547
ante oculos astant lacerae trepidantibus umbrae,
12.548
quaeque grauem ad Trebiam quaeque ad Ticina fluenta
12.549
oppetiere necem: Paulus Gracchusque cruenti
12.550
Flaminiusque simul, miseris ante ora uagantur.
12.551
clausit turba uias. stat celsus et asper ab ira
12.552
ingentemque metum toruo domat ore senatus.
12.553
interdum tamen erumpunt sub casside fusae
12.554
per tacitum lacrimae: quidnam Fortuna minetur,
12.555
quidue parent superi? pubes dispersa per altas
12.556
stat turris atque huc uentum sub corde uolutat
12.557
ut iam Roma satis credat defendere muros.
12.558
Poenus ut ad somnos uix totam cursibus actae
12.559
indulsit pubi noctem, uigil ipse nec ullam
12.560
ad requiem facilis credensque abscedere uitae
12.561
quod sopor eripiat tempus, radiantibus armis
12.562
induitur Nomadumque iubet prorumpere turmas.
12.563
inde leuis frenis circum pauitantia fertur
12.564
quadrupedante sono perculsae moenia Romae.
12.565
nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat
12.566
infesta portas fruiturque timore pauentum.
12.567
nunc lentus celsis astans in collibus intrat
12.568
urbem oculis discitque locos causasque locorum.
12.569
ac legeret uisu cuncta et penetraret in omnis
12.570
spectando partis, ni magno turbine adesset
12.571
Fuluius haud tota Capuae obsidione relicta.
12.572
tum demum castris turmas inflexit ouantis
12.573
spectata ductor satiatus pectora Roma.
12.574
atque ubi nox depulsa polo primaque rubescit
12.575
lampade Neptunus reuocatque Aurora labores,
12.576
effundit rupto persultans agmina uallo
12.577
et, quantum clamare ualet: ‘Per plurima uestra,
12.578
o socii, decora et sacras in sanguine dextras,
12.579
uobis ite pares et tantum audete sub armis
12.580
quantum Roma timet. reliquam hanc excindite molem:
12.581
nil quod uincatis toto restabit in orbe.
12.582
neu populi uos Martigenae tardarit origo:
12.583
intratam Senonum capietis milibus urbem
12.584
adsuetamque capi. fortasse curulibus altis
12.585
iam uos exemplo proauorum ad nobile letum
12.586
expectant de more senes mortique parantur.’
12.587
Talibus hic Poenus, sed contra Oenotria pubes
12.588
non ullas uoces ducis aut praecepta requirit.
12.589
sat matres stimulant natique et cara supinas
12.590
tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.
12.591
ostentant paruos uagituque incita pulsant
12.592
corda uirum, armatis infigunt oscula dextris.
12.593
ire uolunt et pro muris opponere densi
12.594
pectora respectantque suos fletumque resorbent.
12.595
ut uero impulso patefactae cardine portae
12.596
et simul erupit motis exercitus armis,
12.597
funditur immixtus gemitu precibusque per altos
12.598
ad caelum muros clangor, sparsaeque solutis
12.599
crinibus exululant matres atque ubera nudant.
12.600
Fuluius anteuolans agmen Quis nesciat inquit
12.601
‘non sponte ad nostros Poenum uenisse penatis?
12.602
a portis fugit Capuae.’ subnectere plura
12.603
conantem tristis caeli cum murmure uasto
12.604
turbauit fragor et subita de nube procellae.
12.605
Iuppiter Aethiopum remeans tellure minantem
12.606
Romuleo Poenum ut uidit succedere uallo,
12.607
caelicolis raptim excitis defendere tecta
12.608
Dardana et in septem discurrere iusserat arces.
12.609
ipse e Tarpeio sublimis uertice cuncta,
12.610
et uentos simul et nubes et grandinis iras
12.611
fulminaque et tonitrus et nimbos conciet atros.
12.612
concussi tremuere poli, caelumque tenebris
12.613
clauditur, et terras caeco nox condit amictu.
12.614
instat tempestas oculis, hostique propinquo
12.615
Roma latet. iactae in turmas per nubila flammae
12.616
stridorem seruant, membrisque insibilat ignis.
12.617
hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis
12.618
bella mouent, quantis animos et pectora possint
12.619
irati satiare Iouis. fluit agmen aquarum
12.620
turbine confusum piceo et nigrante procella
12.621
atque omnis circa campos spumantibus undis
12.622
inuoluit. celsus summo de culmine montis
12.623
regnator superum sublata fulmina dextra
12.624
librauit clipeoque ducis non cedere certi
12.625
incussit. summa liquefacta est cuspis in hasta,
12.626
et fluxit ceu correptus fornacibus ensis.
12.627
Ambustis sed enim ductor Sidonius armis
12.628
sistebat socios et caecum e nubibus ignem
12.629
murmuraque a uentis misceri uana docebat.
12.630
tandem, post clades socium caelique ruinam,
12.631
non hoste in nimbis uiso, non ense, referri
12.632
signa iubet castris maestasque resuscitat iras:
12.633
‘Ventis debebis nimirum hiemisque procellis
12.634
unum, Roma, diem. sed non te crastina nobis
12.635
lux umquam eripiet, descendat Iuppiter ipse
12.636
in terras licet.’ infrendens dum talia fatur,
12.637
ecce serenato clarum iubar emicat axe,
12.638
purgatusque nitet discussis nubibus aether.
12.639
Aeneadae sensere deum telisque repostis
12.640
summissas tendunt alta ad Capitolia dextras
12.641
et festa cingunt montis penetralia lauro.
12.642
tum uultus, modo non paruo sudore madentis,
12.643
nunc laetos Iouis aspectant: ‘Da, summe deorum,
12.644
da, pater, ut sacro Libys inter proelia telo
12.645
concidat. haud alia potis est occumbere dextra.’
12.646
Sic adeo orantes pressere silentia, postquam
12.647
abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.
12.648
quem simul attollens rutilantem lampada Titan
12.649
obruit et uitae rediit mortalibus usus,
12.650
Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes
12.651
continet. haud dum enses stricti, mediumque iacebat
12.652
tantum ad bella loci, quantum tramittere iactae
12.653
sufficerent hastae, cum fulgor hebescere caeli
12.654
per subitum coepit, densaeque subire tenebrae,
12.655
atque dies fugere, atque armari ad proelia rursus
12.656
Iuppiter. incumbunt uenti, crassusque rotante
12.657
Austro nimborum feruet globus. intonat ipse,
12.658
quod tremat et Rhodope Taurusque et Pindus et Atlas.
12.659
audiuere lacus Erebi, mersusque profundis
12.660
agnouit tenebris caelestia bella Typhoeus.
12.661
inuadit Notus ac, piceam cum grandine multa
12.662
intorquens nubem, cunctantem et uana minantem
12.663
circumagit castrisque ducem succedere cogit.
12.664
Verum ubi depositis saepsit sese aggere telis,
12.665
laeta serenati facies aperitur Olympi,
12.666
nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem
12.667
fulmina, nec placido commota tonitrua caelo.
12.668
durat et adfirmans non ultra spondet in ipsos
12.669
†uenturam† crebra diem, modo patria uirtus
12.670
in dextras redeat, nec Romam excindere Poeni
12.671
credant esse nefas. ubi nam tunc fulmina tandem
12.672
inuiti latuisse Iouis, cum sterneret ensis
12.673
Aetolos campos? ubi, cum Tyrrhena natarent
12.674
stagna cruore uirum? Pugnat pro moenibus inquit
12.675
‘si rector superum tot iactis fulmine telis,
12.676
inter tot motus cur me contra arma ferentem
12.677
adflixisse piget? uentis hiemique fugaces
12.678
terga damus. remeet, quaeso, mens illa uigorque,
12.679
qua uobis, cum pacta patrum, cum foedera adessent,
12.680
integrare acies placitum.’ sic pectora flammat,
12.681
donec ecum Titan spumantia frena resoluat.
12.682
nec nox composuit curas, somnusue frementem
12.683
ausus adire uirum, et redeunt cum luce furores.
12.684
rursus in arma uocat trepidos clipeoque tremendum
12.685
increpat atque armis imitatur murmura caeli.
12.686
Vt uero accepit tantum confidere diuis
12.687
Ausonios patres, summissaque Baetis ad oras
12.688
auxilia, et noctu progressum moenibus agmen,
12.689
sic agitare fremens obsessos otia, iamque
12.690
securam Hannibalis Romam, uiolentior instat.
12.691
iamque propinquabat muro, cum Iuppiter aegram
12.692
Iunonem adloquitur curis mulcetque monendo:
12.693
‘Nullane Sidonio iuueni, coniunxque sororque
12.694
cara mihi, non ulla umquam sine fine feroci
12.695
addes frena uiro? fuerit delere Saguntum,
12.696
exaequare Alpes, imponere uincula sacro
12.697
Eridano, foedare lacus: etiamne parabit
12.698
nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?
12.699
siste uirum. namque, ut cernis, iam flagitat ignes
12.700
et parat accensis imitari fulmina flammis.’
12.701
His dictis grates agit ac turbata per auras
12.702
deuolat et prensa iuuenis Saturnia dextra
12.703
‘Quo ruis, o uecors, maioraque bella capessis
12.704
mortali quam ferre datum?’ Iuno inquit (et atram
12.705
dimouit nubem ueroque apparuit ore)
12.706
‘non tibi cum Phrygio res Laurentiue colono:
12.707
en, age (namque, oculis amota nube parumper,
12.708
cernere cuncta dabo), surgit qua celsus ad auras,
12.709
aspice, montis apex, uocitata Palatia regi
12.710
Parrhasio plena tenet et resonante pharetra
12.711
intenditque arcum et pugnas meditatur Apollo.
12.712
at, qua uicinis tollit se collibus altae
12.713
molis Auentinus, uiden', ut Latonia uirgo
12.714
accensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas
12.715
exertos auide pugnae nudata lacertos?
12.716
parte alia, cerne, ut saeuis Gradiuus in armis
12.717
implerit dictum proprio de nomine campum.
12.718
hinc Ianus mouet arma manu, mouet inde Quirinus,
12.719
quisque suo de colle deus. sed enim aspice, quantus
12.720
aegida commoueat nimbos flammasque uomentem
12.721
Iuppiter et quantis pascat ferus ignibus iras.
12.722
huc uultus flecte atque aude spectare Tonantem:
12.723
quas hiemes, quantos concusso uertice cernis
12.724
sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!
12.725
cede deis tandem et Titania desine bella.’
12.726
sic adfata uirum indocilem pacisque modique,
12.727
mirantem superum uultus et flammea membra
12.728
abstrahit ac pacem terris caeloque reponit.
12.729
Respectans abit et castris auulsa moueri
12.730
signa iubet ductor remeaturumque minatur.
12.731
redditur extemplo flagrantior aethere lampas,
12.732
et tremula infuso resplendent caerula Phoebo.
12.733
at procul e muris uidere ut signa reuelli
12.734
Aeneadae uersumque ducem, tacita ora uicissim
12.735
ostentant nutuque docent quod credere magno
12.736
non audent haerente metu, nec abire uolentis
12.737
sed fraudem insidiasque putant et Punica corda,
12.738
ac tacitae natis infigunt oscula matres:
12.739
donec procedens oculis sese abstulit agmen
12.740
suspectosque dolos dempto terrore resoluit.
12.741
tum uero passim sacra in Capitolia pergunt
12.742
inque uicem amplexi permixta uoce triumphum
12.743
Tarpeii clamant Iouis ac delubra coronant.
12.744
iamque omnis pandunt portas: ruit undique laetum
12.745
non sperata petens dudum sibi gaudia uulgus.
12.746
hi spectant, quo fixa loco tentoria regis
12.747
astiterint, hi, qua celsus de sede uocatas
12.748
adfatus fuerit turmas, ubi belliger Astur
12.749
atque ubi atrox Garamas saeuusque tetenderit Hammon.
12.750
corpora nunc uiua sparguntur gurgitis unda,
12.751
nunc Anienicolis statuunt altaria nymphis.
12.752
tum festam repetunt lustratis moenibus urbem.