Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
13.1
Segne iter emenso uix dum Tarpeia uideri
13.2
culmina desierant, toruos cum uersus ad urbem
13.3
ductor Agenoreus uultus remeare parabat.
13.4
castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa
13.5
Tutia deducit tenuem sine nomine riuum
13.6
et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.
13.7
hic modo primores socium, modo iussa deorum,
13.8
nunc sese increpitat: ‘Dic o, cui Lydia caede
13.9
creuerunt stagna et concussa est Daunia tellus
13.10
armorum tonitru, quas exanimatus in oras
13.11
signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem
13.12
intrauit pectus? si nunc existeret alma
13.13
Carthago ante oculos turrita celsa figura,
13.14
quas abitus, miles, causas, inlaese, dedisses?
13.15
‘Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos
13.16
et tonitrus fugio.’ procul hanc expellite genti
13.17
femineam Tyriae labem, nisi luce serena
13.18
nescire ac liquida Mauortem agitare sub aethra.’
13.19
Terror adhuc inerat superum ac redolentia in armis
13.20
fulmina et ante oculos irati pugna Tonantis.
13.21
parendi tamen et cuicumque incumbere iusso
13.22
durabat uigor, ac sensim diffusus ad oras
13.23
signa reportandi crescebat in agmine feruor.
13.24
sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
13.25
exiguos format per prima uolumina gyros,
13.26
mox tremulum uibrans motu gliscente liquorem
13.27
multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes,
13.28
donec postremo laxatis circulus oris
13.29
contingat geminas patulo curuamine ripas.
13.30
At contra Argyripae prauum decus (inclita namque
13.31
semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat
13.32
Aetoli—Dasio fuit haud ignobile nomen:
13.33
laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti
13.34
addiderat Poeno Latiae diffisus habenae)—
13.35
is uoluens ueterum memorata antiqua parentum
13.36
Longo miles ait ‘quateret cum Teucria bello
13.37
Pergama et ad muros staret sine sanguine Mauors,
13.38
sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
13.39
poscenti socero saepe inter pocula Dauno
13.40
narrabat memori Diomedes condita mente)—
13.41
sed Calchas Danais, nisi clausum ex sedibus arcis
13.42
armisonae curent simulacrum auellere diuae,
13.43
non umquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis
13.44
cessurum aut Ledae rediturum nomen Amyclas.
13.45
quippe deis uisum, ne cui perrumpere detur
13.46
effigies ea quas umquam possederit urbes.
13.47
tum meus adiuncto monstratam euadit in arcem
13.48
Tydides Ithaco et dextra amolitus in ipso
13.49
custodes aditu templi caeleste reportat
13.50
Palladium ac nostris aperit mala Pergama fatis.
13.51
nam postquam Oenotris fundauit finibus urbem,
13.52
aeger delicti Phrygium placare colendo
13.53
numen et Iliacos parat exorare Penatis.
13.54
ingens iam templum celsa surgebat in arce,
13.55
Laomedonteae sedes ingrata Mineruae,
13.56
cum medios inter somnos altamque quietem
13.57
nec celata deam et minitans Tritonia uirgo:
13.58
‘Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore
13.59
digna paras: non Garganus nec Daunia tellus
13.60
debentur nobis. quaere in Laurentibus aruis
13.61
qui nunc prima locant melioris moenia Troiae.
13.62
huc uittas castumque refer penetrale parentum.’
13.63
quis trepidus monitis Saturnia regna capessit.
13.64
iam Phryx condebat Lauinia Pergama uictor
13.65
armaque Laurenti figebat Troia luco.
13.66
uerum ubi Tyrrheni peruentum ad fluminis undas
13.67
castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
13.68
Priamidae intremuere metu. tum pignora pacis
13.69
praetendens dextra ramum canentis oliuae
13.70
sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:
13.71
‘Pone, Anchisiade, memores irasque metusque.
13.72
quicquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis
13.73
sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae,
13.74
haud nostrum est: egere dei duraeque sorores.
13.75
nunc age, quod superest cur non melioribus aeui
13.76
ducimus auspiciis? dextras iungamus inermis:
13.77
foederis en haec testis erit.’ ueniamque precatus
13.78
Troianam ostentat trepidis de puppe Mineruam.
13.79
haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae
13.80
corripuit leto neque tot de milibus unum
13.81
ingentis populi patrias dimisit ad aras.’
13.82
His fractus ductor conuelli signa maniplis
13.83
optato laetis abitu iubet. itur in agros
13.84
diues ubi ante omnis colitur Feronia luco
13.85
et sacer umectat Flauinia rura Capenas.
13.86
fama est intactas longaeui ab origine fani
13.87
creuisse, in medium congestis undique donis,
13.88
immensum per tempus opes, lustrisque relictum
13.89
innumeris aurum solo seruante pauore.
13.90
hac auidas mentes ac barbara corda rapina
13.91
polluit atque armat contemptu pectora diuum.
13.92
auia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro
13.93
ad freta porrectis Trinacria Bruttius aruis.
13.94
Dum Libys haud laetus Regina ad litora tendit,
13.95
uictor summoto patriis a finibus hoste
13.96
Fuluius infaustam Campana ad moenia clausis
13.97
portabat famam miserisque extrema mouebat.
13.98
tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:
13.99
‘Dedecus hoc defende manu: cur perfida et urbi
13.100
altera Carthago nostrae post foedera rupta
13.101
et missum ad portas Poenum, post iura petita
13.102
consulis alterni stat adhuc et turribus altis
13.103
Hannibalem ac Libycas expectat lenta cohortis?’
13.104
miscebat dictis facta et nunc robore celsas
13.105
educi turris, quis uinceret ardua muri,
13.106
cogebat, nunc coniunctas astringere nodis
13.107
instabat ferroque trabes, quo frangeret altos
13.108
portarum postes quateretque morantia claustra.
13.109
hic latera intextus stellatis axibus agger,
13.110
hic grauida armato surgebat uinea dorso.
13.111
at postquam properata satis quae commonet usus,
13.112
dat signum atque alacer scalis transcendere muros
13.113
imperat ac saeuis urbem terroribus implet.
13.114
Tum subito dextrum offulsit conatibus omen.
13.115
cerua fuit, raro terris spectata colore,
13.116
quae candore niuem, candore anteiret olores.
13.117
hanc agreste Capys donum, cum moenia sulco
13.118
signaret, grato paruae mollitus amore
13.119
nutrierat sensusque hominis donarat alendo.
13.120
inde exuta feram docilisque accedere mensis
13.121
atque ultro blanda attactu gaudebat erili.
13.122
aurato matres adsuetae pectine mitem
13.123
comere et umenti fluuio reuocare colorem.
13.124
numen erat iam cerua loci, famulamque Dianae
13.125
credebant, ac tura deum de more dabantur.
13.126
haec aeui uitaeque tenax felixque senectam
13.127
mille indefessos uiridem duxisse per annos
13.128
saeclorum numero Troianis condita tecta
13.129
aequabat. sed iam longo nox uenerat aeuo.
13.130
nam, subito incursu saeuorum agitata luporum
13.131
qui noctis tenebris urbem (miserabile bello
13.132
prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus
13.133
extulerat sese portis pauidaque petebat
13.134
consternata fuga positos ad moenia campos.
13.135
exceptam laeto iuuenum certamine ductor
13.136
mactat, diua, tibi (tibi enim haec gratissima sacra)
13.137
Fuluius atque Adsis, orat Latonia, coeptis.
13.138
inde alacer fidensque dea circumdata clausis
13.139
arma mouet, quaque obliquo curuantur in orbem
13.140
moenia flexa sinu, spissa uallata corona
13.141
alligat et telis in morem indaginis ambit.
13.142
Dum pauitant, spumantis equi fera corda fatigans
13.143
euehitur porta sublimis Taurea cristis
13.144
bellator, cui Sidonius superare lacerto
13.145
ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.
13.146
is trepido ac lituum tinnitu stare neganti
13.147
imperitans uiolenter equo, postquam auribus hostis
13.148
uicinum sese uidet et clamare propincum,
13.149
Claudius huic inquit (praestabat Claudius arte
13.150
bellandi et merita mille inter proelia fama)
13.151
huic inquit ‘solum, si qua est fiducia dextrae,
13.152
det sese campo atque ineat certamina mecum.’
13.153
Vna mora Aeneadae, postquam uox attigit auris,
13.154
dum daret auspicium iusque in certamina ductor:
13.155
praeuetitum namque et capital committere Martem
13.156
sponte uiris. erumpit ouans, ut Fuluius arma
13.157
imperio soluit, patulumque inuectus in aequor
13.158
erigit undantem glomerato puluere nubem.
13.159
indignatus opem ammenti socioque iuuare
13.160
expulsum nodo iaculum atque accersere uires
13.161
Taurea uibrabat nudis conatibus hastam:
13.162
inde ruens ira telum contorquet in auras.
13.163
at non idem animus Rutulo: speculatur et omni
13.164
corpore perlustrat qua sit certissima ferro
13.165
in uulnus uia, nunc uibrat, nunc comprimit hastam
13.166
mentiturque minas. mediam tunc transiit ictu
13.167
parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.
13.168
tum strictum propere uagina detegit ensem.
13.169
et iam ferrata rapiebat calce uolantem
13.170
Taurea cornipedem fugiens minitantia fata.
13.171
nec Rutulus leuior cedentis perdere terga:
13.172
nam profugo rapidus fusis instabat habenis,
13.173
utque metus uictum, sic ira et gloria portis
13.174
uictorem immisit meritique cupido cruoris.
13.175
ac dum uix oculis, uix credunt mentibus hostem
13.176
confisum nullo comitante inrumpere tectis,
13.177
per mediam propere trepidantum interritus urbem
13.178
egit ecum auersaque euasit ad agmina porta.
13.179
Hinc ardore pari nisuque incurrere muris
13.180
ignescunt animi penetrataque tecta subire.
13.181
tela simul flammaeque micant. tunc saxeus imber
13.182
ingruit, et summis ascendunt turribus hastae.
13.183
nec pronum audendi uirtute excellere cuiquam:
13.184
aequarunt irae dextras. Dictaea per auras
13.185
tranat et in medium perlabitur urbis harundo.
13.186
laetatur non hortandi, non plura monendi
13.187
Fuluius esse locum. rapiunt sibi quisque laborem.
13.188
quos ubi tam erectos animi uidet, et super esse
13.189
factorum sibi quemque ducem, ruit impete uasto
13.190
ad portam magnaeque optat discrimina famae.
13.191
Tres claustra aequaeuo seruabant corpore fratres,
13.192
quis delecta manus centeni cuique ferebant
13.193
excubias unaque locum statione tenebant.
13.194
forma ex his Numitor, cursu plantaque uolucri
13.195
praestabat Laurens, membrorum mole Taburnus.
13.196
sed non una uiris tela: hic mirabilis arcu,
13.197
ille hastam quatere ac medicatae cuspidis ictu
13.198
proelia moliri et nudo non credere ferro,
13.199
tertius aptabat flammis ac sulphure taedas:
13.200
qualis Atlantiaco memoratur litore quondam
13.201
monstrum Geryones immane tricorporis irae,
13.202
cui tres in pugna dextrae uaria arma gerebant:
13.203
una ignes saeuos, ast altera pone sagittas
13.204
fundebat, ualidam torquebat tertia cornum,
13.205
atque uno diuersa dabat tria uulnera nisu.
13.206
hos ubi non aequis uariantes proelia consul
13.207
conspexit telis et portae limina circum
13.208
stragem ac perfusos subeuntum sanguine postis,
13.209
concitat intortam furiatis uiribus hastam.
13.210
letum triste ferens auras secat Itala taxus
13.211
et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,
13.212
arcum protendens Numitor latus, ilia transit.
13.213
at non obsaepto contentus limine Martem
13.214
exercere, leuis bello, sed turbidus ausi,
13.215
Virrius incauto feruore eruperat amens
13.216
reclusa in campum porta miseramque furori
13.217
uincentum obtulerat pubem. ruit obuia in arma
13.218
Scipio et oblatum metit insatiabilis agmen.
13.219
Tifata umbrifero generatum monte Calenum
13.220
nutrierant audere trucem, nec corpore magno
13.221
mens erat inferior. subsidere saepe leonem,
13.222
nudus inire caput pugnas, certare iuuenco
13.223
atque obliqua trucis deducere cornua tauri
13.224
adsuerat crudoque †aliqua se attollere facto.
13.225
is, dum praecipites expellit Virrius urbe,
13.226
seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor
13.227
thorace exierat leuiorque premebat anhelos
13.228
pondere loricae et palantis uictor agebat.
13.229
iamque Veliternum media transegerat aluo,
13.230
iam solitum aequali ludo committere equestris
13.231
Scipiadae pugnas Marium tellure reuulso
13.232
perculerat saxo. miser implorabat amicum
13.233
cum gemitu expirans, scopulusque premebat hiantem.
13.234
sed ualidas saeuo uires duplicante dolore
13.235
effudit lacrimas pariter cornumque sonantem
13.236
Scipio, solamen properans optabile in armis
13.237
hostem prostrato morientem ostendere amico.
13.238
tranauit, uolucris liquidas ceu scinderet auras,
13.239
hasta uiri pectus rupitque immania membra:
13.240
quanta est uis agili per caerula summa Liburnae,
13.241
quae, pariter quotiens reuocatae ad pectora tonsae
13.242
percussere fretum, uentis fugit ocior et se,
13.243
quam longa est, uno remorum praeterit ictu.
13.244
Ascanium Volesus, proiectis ocius armis
13.245
quo leuior peteret muros, per aperta uolantem
13.246
adsequitur planta. deiectum protinus ense
13.247
ante pedes domini iacuit caput, ipse secutus
13.248
corruit ulterior procursus impete truncus.
13.249
nec spes obsessis ultra reserata tueri
13.250
moenia: conuertunt gressus recipique precantis
13.251
(infandum) excludunt socios dum cardine uerso
13.252
obnixi torquent obices, munimina sera.
13.253
acrius hoc instant Itali clausosque fatigant.
13.254
et, ni caeca sinu terras nox conderet atro,
13.255
perfractae rapido patuissent milite portae.
13.256
Sed non in requiem pariter cessere tenebrae:
13.257
hinc sopor impauidus, qualem uictoria mouit;
13.258
at Capua aut maestis ululantum flebile matrum
13.259
questibus aut gemitu trepidantum exterrita patrum
13.260
tormentis finem metamque laboribus orat.
13.261
mussat perfidiae ductor coetuque senatus
13.262
Virrius a Poeno nullam docet esse salutem,
13.263
uociferans pulsis uiuendi e pectore curis:
13.264
‘Speraui sceptra Ausoniae pepigique, sub armis
13.265
si dexter Poenis deus et Fortuna fuisset,
13.266
ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini.
13.267
qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi;
13.268
nec mihi poscendi uigor afuit, alter ut aequos
13.269
portaret fasces nostro de nomine consul.
13.270
hactenus est uixisse satis. dum copia noctis,
13.271
cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam
13.272
libertas, petat ille meas mensasque dapesque
13.273
et uictus mentem fuso per membra Lyaeo
13.274
sopitoque necis morsu medicamina cladis
13.275
hauriat ac placidis exarmet fata uenenis.’
13.276
haec ait et turba repetit comitante penatis.
13.277
Aedibus in mediis consurgens ilice multa
13.278
extruitur rogus, hospitium commune peremptis.
13.279
nec uulgum cessat furiare dolorque pauorque.
13.280
nunc menti Decius serae redit et bona uirtus
13.281
exilio punita truci. despectat ab alto
13.282
sacra Fides agitatque uirum fallacia corda.
13.283
uox occulta subit passim diffusa per auras:
13.284
‘Foedera, mortales, ne saeuo rumpite ferro,
13.285
sed castam seruate Fidem. fulgentibus ostro
13.286
haec potior regnis. dubio qui frangere rerum
13.287
gaudebit pacta ac tenuis spes linquet amici,
13.288
non illi domus, aut coniunx, aut uita manebit
13.289
umquam expers luctus lacrimaeque. aget aequore semper
13.290
ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque
13.291
despecta ac uiolata Fides.’ adit omnia iamque
13.292
concilia ac mensas contingit et abdita nube
13.293
accumbitque toris epulaturque improba Erinys.
13.294
ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
13.295
porrigit et large poenas letumque ministrat.
13.296
Virrius interea, dum dat penetrare medullas
13.297
exitio, ascenditque pyram atque amplexibus haeret
13.298
iungentum fata et subici iubet ocius ignis.
13.299
Stringebant tenebrae metas, uictorque ruebat.
13.300
iamque superstantem muro sociosque Milonem
13.301
uoce attollentem pubes Campana uidebat.
13.302
pandunt attoniti portas trepidoque capessunt
13.303
castra inimica gradu, quis leto auertere poenas
13.304
defuerant animi. patet urbs confessa furorem
13.305
et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.
13.306
matronae puerique ruunt maestumque senatus
13.307
concilium nullique hominum lacrimabile uulgus.
13.308
stabant innixi pilis exercitus omnis
13.309
spectabantque uiros et laeta et tristia ferre
13.310
indocilis nunc propexis in pectora barbis
13.311
uerrere humum, nunc foedantis in puluere crinem
13.312
canentem et turpi lacrima precibusque pudendis
13.313
femineum tenues ululatum fundere in auras.
13.314
Atque ea dum miles miratur inertia facta
13.315
expectatque ferox sternendi moenia signum,
13.316
ecce repens tacito percurrit pectora sensu
13.317
religio et saeuas componit numine mentis,
13.318
ne flammam taedasque uelint, ne templa sub uno
13.319
in cinerem traxisse rogo. subit intima corda
13.320
perlabens sensim mitis deus. ille superbae
13.321
fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi
13.322
non cuiquam uisus passim monet, ille refusis
13.323
in spatium immensum campis habitanda relinqui
13.324
utile tecta docet. paulatim atrocibus irae
13.325
languescunt animis, et uis mollita senescit.
13.326
Pan Ioue missus erat seruari tecta uolente
13.327
Troia, pendenti similis Pan semper et imo
13.328
uix ulla inscribens terrae uestigia cornu.
13.329
dextera lasciuit caesa Tegeatide capra
13.330
uerbera laeta mouens festa per compita cauda.
13.331
cingit acuta comas et opacat tempora pinus,
13.332
ac parua erumpunt rubicunda cornua fronte.
13.333
stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
13.334
pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
13.335
uelat grata latus tenerae de corpore dammae.
13.336
nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes,
13.337
in qua non librans corpus similisque uolanti
13.338
cornipedem tulerit praecisa per auia plantam.
13.339
interdum inflexus medio nascentia tergo
13.340
respicit adridens hirtae ludibria caudae,
13.341
obtendensque manum solem inferuescere fronti
13.342
arcet et umbrato perlustrat pascua uisu.
13.343
hic, postquam mandata dei perfecta malamque
13.344
sedauit rabiem et permulsit corda furentum,
13.345
Arcadiae uolucris saltus et amata reuisit
13.346
Maenala, ubi argutis longe de uertice sacro
13.347
dulce sonans calamis ducit stabula omnia cantu.
13.348
At legio Ausonidum, flammas ductore iubente
13.349
arceri portis stantisque relinquere muros
13.350
(mite decus mentis), condunt ensesque facesque.
13.351
multa deum templis domibusque nitentibus auro
13.352
egeritur praeda et uictus alimenta superbi,
13.353
quisque bonis periere, uirum de corpore uestes
13.354
femineae mensaeque alia tellure petitae
13.355
poculaque Eoa luxum inritantia gemma.
13.356
nec modus argento, caelataque pondera facti
13.357
tantum epulis auri, tum passim corpora longo
13.358
ordine captiua, et domibus deprompta talenta,
13.359
pascere longincum non deficientia bellum,
13.360
immensique greges famulae ad conuiuia turbae.
13.361
Fuluius, ut finem spoliandis aedibus aere
13.362
belligero reuocante dedit, sublimis ab alto
13.363
suggestu, magnis fautor non futtilis ausis,
13.364
Lanuuio generate, inquit ‘quem Sospita Iuno
13.365
dat nobis, Milo, Gradiui cape uictor honorem,
13.366
tempora murali cinctus turrita corona.’
13.367
tum sontes procerum meritosque piacula prima
13.368
acciet et iusta punit commissa securi.
13.369
†hic atrox uirtus (nec enim occuluisse probarim
13.370
spectatum uel in hoste decus) clamore feroci
13.371
Taurea Tune inquit ‘ferro spoliabis inultus
13.372
te maiorem anima, et iusso lictore recisa
13.373
ignauos cadet ante pedes fortissima ceruix?
13.374
haud umquam hoc uobis dederit deus.’ inde minaci
13.375
obtutu toruum contra et furiale renidens
13.376
bellatorem alacer per pectora transigit ensem.
13.377
cui ductor: ‘Patriam moriens comitare cadentem.
13.378
qui nobis animus, quae dextera cuique uiritim,
13.379
decernet Mauors. tibi, si rebare pudendum
13.380
iussa pati, licuit pugnanti occumbere letum.’
13.381
Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,
13.382
interea geminos terra crudelis Hibera
13.383
Fortuna abstulerat permiscens tristia laetis
13.384
Scipiadas, magnumque decus magnumque dolorem.
13.385
forte Dicarchea iuuenis dum sedit in urbe
13.386
Scipio post belli repetens extrema penatis,
13.387
huc tristis lacrimas et funera acerba suorum
13.388
fama tulit. duris quamquam non cedere suetus
13.389
pulsato lacerat uiolenter pectore amictus.
13.390
non comites tenuisse ualent, non ullus honorum
13.391
militiaeue pudor. pietas irata sinistris
13.392
caelicolis furit atque odit solacia luctus.
13.393
iamque dies iterumque dies absumpta querelis:
13.394
uersatur species ante ora oculosque parentum.
13.395
ergo excire parat manis animasque suorum
13.396
adloquioque uirum tantos mulcere dolores.
13.397
hortatur uicina palus, ubi signat Auerni
13.398
squalentem introitum stagnans Acherusius umor.
13.399
noscere uenturos agitat mens protinus annos.
13.400
Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi
13.401
Autonoe tripodas sacros antrumque tenebat,
13.402
fert gressus iuuenis consultaque pectoris aegri
13.403
pandit et aspectus orat contingere patrum.
13.404
nec cunctata diu uates ‘Mactare repostis
13.405
mos umbris’ inquit ‘consueta piacula nigras
13.406
sub lucem pecudes reclusaeque abdere terrae
13.407
manantem iugulis spirantum caede cruorem.
13.408
tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.
13.409
cetera quae poscis maiori uate canentur.
13.410
namque tibi Elysio repetita oracula campo
13.411
eliciam ueterisque dabo inter sacra Sibyllae
13.412
cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram.
13.413
uade, age et, a medio cum se nox umida cursu
13.414
flexerit, ad fauces uicini castus Auerni
13.415
duc praedicta sacris duro placamina Diti:
13.416
mella simul tecum et puri fer dona Lyaei.’
13.417
Hoc alacer monitu et promissae nomine uatis,
13.418
adparat occulto monstrata piacula coepto.
13.419
inde ubi nox iussam procedens contigit horam,
13.420
et spatia aequarunt tenebras transacta futuras,
13.421
consurgit stratis pergitque ad turbida portae
13.422
ostia Tartareae, penitus quis abdita uates
13.423
promissa implerat Stygioque sedebat in antro.
13.424
tum, qua se primum rupta tellure recludit
13.425
inuisus caelo specus atque eructat acerbam
13.426
Cocyti laxo suspirans ore paludem,
13.427
inducit iuuenem ferroque cauare refossam
13.428
ocius urget humum atque arcanum murmur anhelans
13.429
ordine mactari pecudes iubet. ater operto
13.430
ante omnis taurus regi, tum proxima diuae
13.431
caeditur Hennaeae casta ceruice iuuenca.
13.432
inde tibi, Alecto, tibi, numquam laeta Megaera,
13.433
corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.
13.434
fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.
13.435
Sta, iuuenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni,
13.436
exclamat uates ‘patere. accedentia cerno
13.437
Tartara et ante oculos adsistere tertia regna.
13.438
ecce ruunt uariae species et quicquid ab imo
13.439
natum hominum extinctumque chao est’ (iam cuncta uidebat,
13.440
Cyclopas Scyllamque et pastos membra uirorum
13.441
Odrysiae telluris equos): ‘contende tueri
13.442
eductumque tene uagina interritus ensem.
13.443
quaecumque ante animae tendent potare cruorem
13.444
dissice, dum castae procedat imago Sibyllae.
13.445
interea cerne, ut gressus inhumata citatos
13.446
fert umbra et properat tecum coniungere dicta,
13.447
cui datur ante atros absumpti corporis ignes
13.448
sanguine non tacto solitas effundere uoces.’
13.449
aspicit et subito turbatus Scipio uisu
13.450
Quinam te, qui casus, ait ‘dux maxime, fessae
13.451
eripuit patriae, cum talis horrida poscant
13.452
bella uiros? nec enim dextra concesserit ulli
13.453
Appius aut astu. decimum lux rettulit ortum,
13.454
ut te, cum Capua remearem, uulnera uidi
13.455
mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires
13.456
saucius ad muros et Martis honore careres.’
13.457
Contra quae ductor: ‘Fesso mihi proxima tandem
13.458
lux gratos Phaethontis equos auertit et atris
13.459
aeternum demisit aquis. sed lenta meorum
13.460
dum uanos ritus cura et sollemnia uulgi
13.461
exequitur, cessat flammis imponere corpus,
13.462
ut portet tumulis per longum membra paternis.
13.463
quod te per nostri Martis precor aemula facta,
13.464
arce quae putris artus medicamina seruant
13.465
daque uago portas quamprimum Acherontis adire.’
13.466
Tunc iuuenis: ‘Gens o ueteris pulcherrima Clausi,
13.467
haud ulla ante tuam, quamquam non parua fatigent,
13.468
curarum prior extiterit. namque ista per omnis
13.469
discrimen seruat populos uariatque iacentum
13.470
exequias tumuli et cinerum sententia discors.
13.471
tellure, ut perhibent, (is mos anticus) Hibera
13.472
exanima obscenus consumit corpora uultur.
13.473
regia cum lucem posuerunt membra, probatum est
13.474
Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus
13.475
claudit odorato post funus stantia saxo
13.476
corpora et a mensis exanguem haud separat umbram.
13.477
exhausto instituit Pontus uacuare cerebro
13.478
ora uirum et longum medicata reponit in aeuum.
13.479
quid qui reclusa nudos Garamantes harena
13.480
infodiunt? quid qui saeuo sepelire profundo
13.481
exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?
13.482
at Celtae uacui capitis circumdare gaudent
13.483
ossa, nefas, auro ac mensis ea pocula seruant.
13.484
Cecropidae ob patriam Mauortis sorte peremptos
13.485
decreuere simul communibus urere flammis.
13.486
at gente in Scythica suffixa cadauera truncis
13.487
lenta dies sepelit putri liquentia tabo.’
13.488
Talia dum memorant, umbra ueniente Sibyllae
13.489
Autonoe Finem hic inquit ‘sermonibus adde
13.490
alternis. haec, haec ueri fecunda sacerdos,
13.491
cui tantum patuit rerum, quanto ipse negarit
13.492
plus nouisse deus. me iam comitante tuorum
13.493
tempus abire globo et pecudes imponere flammis.’
13.494
At grauida arcanis Cymes anus attigit ore
13.495
postquam sacrificum delibauitque cruorem,
13.496
in decus egregiae uultus intenta iuuentae
13.497
Aetherea fruerer cum luce, haud segniter inquit
13.498
‘Cymaeo populis uox nostra sonabat in antro.
13.499
tum te permixtum saeclis rebusque futuris
13.500
Aeneadum cecini. sed non sat digna mearum
13.501
cura tuis uocum. nec enim conquirere dicta
13.502
aut seruare fuit proauis sollertia uestris.
13.503
uerum age, disce, puer, quando cognoscere cordi est,
13.504
iam tua deque tuis pendentia Dardana fatis.
13.505
namque tibi cerno properatum oracula uitae
13.506
hinc petere et patrios uisu contingere manis.
13.507
armifero uictor patrem ulcisceris Hibero
13.508
creditus ante annos Martem, ferroque resolues
13.509
gaudia Poenorum et missum laetabere bello
13.510
omen, Hiberiacis uicta Carthagine terris.
13.511
maius ad imperium posthac capiere, nec ante
13.512
Iuppiter absistet cura, quam cuncta fugarit
13.513
in Libyam bella et uincendum duxerit ipse
13.514
Sidonium tibi rectorem. pudet urbis iniquae
13.515
quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit.’
13.516
sic uates gressumque lacus uertebat ad atros.
13.517
Tum iuuenis ‘Quaecumque datur sors durior aeui,
13.518
obnitemur,’ ait ‘culpa modo pectora cessent.
13.519
sed, te oro, quando uitae tibi causa labores
13.520
humanos iuuisse fuit, siste, inclita uirgo,
13.521
paulisper gressum et nobis manisque silentum
13.522
enumera Stygiaeque aperi formidinis aulam.’
13.523
Adnuit illa quidem, sed ‘Non optanda recludis
13.524
regna:’ ait ‘hic tenebras habitant uolitantque per umbras
13.525
innumeri quondam populi. domus omnibus una.
13.526
in medio uastum late se tendit inane:
13.527
huc, quicquid terrae, quicquid freta et igneus aer
13.528
nutriuit primo mundi genitalis ab aeuo
13.529
Mors communis agit: descendunt cuncta, capitque
13.530
campus iners quantum interiit restatque futurum.
13.531
cingunt regna decem portae: quarum una receptat
13.532
belligeros dura Gradiui sorte creatos;
13.533
altera, qui legis posuere atque inclita iura
13.534
gentibus et primas fundarunt moenibus urbes;
13.535
tertia ruricolas, Cereris iustissima turba
13.536
quae uenit ad manis et fraudum inlaesa ueneno.
13.537
exin, qui laetas artis uitaeque colendae
13.538
inuenere uiam nec dedignanda parenti
13.539
carmina fuderunt Phoebo, sua limina seruant.
13.540
proxima, quos uenti saeuaeque hausere procellae,
13.541
naufraga porta rapit: sic illam nomine dicunt.
13.542
finitima huic noxa grauido et peccasse fatenti
13.543
uasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso
13.544
expetit introitu mortumque exercet inanem.
13.545
septima femineis reseratur porta cateruis,
13.546
umentis ubi casta fouet Proserpina lucos.
13.547
infantum hinc gregibus uersasque ad funera taedas
13.548
passis uirginibus turbaeque in limine lucis
13.549
est iter extinctae et uagitu ianua nota.
13.550
tum seducta loco et laxata lucida nocte
13.551
claustra nitent, quae secreti per limitis umbram
13.552
Elysios ducunt campos: hic turba piorum,
13.553
nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe,
13.554
uerum ultra Oceanum sacro contermina fonti
13.555
Lethaeos potat latices, obliuia mentis.
13.556
extrema hinc auro fulgens iam lucis honorem
13.557
sentit et admoto splendet ceu sidere lunae.
13.558
hac animae caelum repetunt ac mille peractis
13.559
oblitae Ditem redeunt in corpora lustris.
13.560
has passim nigrum pandens Mors lurida rictum
13.561
itque reditque uias et portis omnibus errat.
13.562
Tum iacet in spatium sine corpore pigra uorago
13.563
limosique lacus: large exundantibus urit
13.564
ripas saeuus aquis Phlegethon et turbine anhelo
13.565
flammarum resonans saxosa incendia torquet.
13.566
parte alia torrens Cocytos sanguinis atri
13.567
uerticibus furit et spumanti gurgite fertur.
13.568
at, magnis semper diuis regique deorum
13.569
iurari dignata palus, picis horrida riuo,
13.570
fumiferum uoluit Styx inter sulphura limum.
13.571
tristior his Acheron sanie crassoque ueneno
13.572
aestuat et gelidam eructans cum murmure harenam
13.573
descendit nigra lentus per stagna palude.
13.574
hanc potat saniem non uno Cerberus ore,
13.575
haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera
13.576
hanc sitit ac nullo rabies restinguitur haustu.
13.577
ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis
13.578
ante aulam atque aditus et inexorabile limen.
13.579
Quanta cohors omni stabulante per atria monstro
13.580
excubat et manis permixto murmure terret!
13.581
luctus edax Maciesque, malis comes addita morbis,
13.582
et Maeror pastus fletu et sine sanguine Pallor
13.583
Curaeque Insidiaeque atque hinc queribunda Senectus,
13.584
hinc angens utraque manu sua guttura Liuor
13.585
et, deforme malum ac sceleri procliuis, Egestas
13.586
Errorque infido gressu et Discordia gaudens
13.587
permiscere fretum caelo. sedet ostia Ditis
13.588
centenis suetus Briareus recludere palmis
13.589
et Sphinx uirgineos rictus infecta cruore
13.590
Scyllaque Centaurique truces umbraeque Gigantum.
13.591
Cerberus hic ruptis peragrat cum Tartara uinclis,
13.592
non ipsa Alecto, non feta furore Megaera
13.593
audet adire ferum, dum fractis mille catenis
13.594
uiperea latrans circumligat ilia cauda.
13.595
Dextra uasta comas nemorosaque brachia fundit
13.596
taxus Cocyti rigua frondosior unda.
13.597
hic dirae uolucres pastusque cadauere uultur
13.598
et multus bubo ac sparsis strix sanguine pennis
13.599
Harpyiaeque fouent nidos atque omnibus haerent
13.600
condensae foliis: saeuit stridoribus arbor.
13.601
has inter formas coniunx Iunonis Auernae
13.602
suggestu residens cognoscit crimina regum.
13.603
stant uincti, seroque piget sub iudice culpae:
13.604
circum errant Furiae Poenarumque omnis imago.
13.605
quam uellent numquam sceptris fulsisse superbis!
13.606
insultant duro imperio non digna nec aequa
13.607
ad superos passi manes, quaeque ante profari
13.608
non licitum uiuis, tandem permissa queruntur.
13.609
tunc alius saeuis religatur rupe catenis,
13.610
ast alius subigit saxum contra ardua montis,
13.611
uipereo domat hunc aeterna Megaera flagello.
13.612
talia letiferis restant patienda tyrannis.
13.613
sed te maternos tempus cognoscere uultus,
13.614
cuius prima uenit non tardis passibus umbra.’
13.615
Astabat fecunda Iouis Pomponia furto.
13.616
namque ubi cognouit Latio surgentia bella
13.617
Poenorum Venus, insidias anteire laborans
13.618
Iunonis fusa sensim per pectora patrem
13.619
implicuit flamma. quae ni prouisa fuissent,
13.620
Sidonia Iliacas nunc uirgo accenderet aras.
13.621
ergo ubi gustatus cruor admonuitque Sibylla
13.622
et dedit alternos ambobus noscere uultus,
13.623
sic iuuenis prior: ‘O magni mihi numinis instar,
13.624
cara parens, quam, te ut nobis uidisse liceret,
13.625
optassem Stygias uel leto intrare tenebras!
13.626
quae sors nostra fuit, cui te, cum prima subiret,
13.627
eripuit sine honore dies et funere carpsit?’
13.628
excipit his mater: ‘Nullos, o nate, labores
13.629
mors habuit nostra: aetherio dum pondere partum
13.630
exsoluor, miti dextra Cyllenia proles
13.631
imperio Iouis Elysias deduxit in oras
13.632
attribuitque paris sedes, ubi magna moratur
13.633
Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda.
13.634
uerum age, nate, tuos ortus, ne bella pauescas
13.635
ulla nec in caelum dubites te attollere factis,
13.636
quando aperire datur nobis, nunc denique disce.
13.637
sola die caperem medio cum forte petitos
13.638
ad requiem somnos, subitus mihi membra ligauit
13.639
amplexus, non ille meo ueniente marito
13.640
adsuetus facilisque mihi. tum luce corusca,
13.641
implebat quamquam languentia lumina somnus,
13.642
uidi, crede, Iouem. nec me mutata fefellit
13.643
forma dei, quod squalentem conuersus in anguem
13.644
ingenti traxit curuata uolumina gyro.
13.645
sed mihi post partum non ultra ducere uitam
13.646
concessum. heu, quantum gemui, quod spiritus ante
13.647
haec tibi quam noscenda darem discessit in auras!’
13.648
his alacer colla amplexu materna petebat,
13.649
umbraque ter frustra per inane petita fefellit.
13.650
Succedunt simulacra uirum concordia, patris
13.651
unanimique simul patrui. ruit ipse per umbram
13.652
oscula uana petens iuuenis fumoque uolucri
13.653
et nebulis similes animas adprendere certat.
13.654
‘Quis te, care pater, quo stabant Itala regna
13.655
exosus Latium deus abstulit? hei mihi! nam cur
13.656
ulla fuere adeo quibus a te saeuus abessem
13.657
momenta? opposito mutassem pectore mortem.
13.658
quantos funeribus uestris gens Itala passim
13.659
dat gemitus! tumulus uobis censente senatu
13.660
Mauortis geminus surgit per gramina campo.’
13.661
nec passi plura, in medio sermone loquentis
13.662
sic adeo incipiunt. prior haec genitoris imago:
13.663
‘Ipsa quidem uirtus sibimet pulcherrima merces;
13.664
dulce tamen uenit ad manis, cum gratia uitae
13.665
durat apud superos nec edunt obliuia laudem.
13.666
uerum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget
13.667
militia. heu, quotiens intrat mea pectora terror,
13.668
cum repeto, quam saeuus eas, ubi magna pericla
13.669
contingunt tibi. per nostri, fortissime, leti
13.670
obtestor causas, Martis moderare furori.
13.671
sat tibi sint documenta domus. octaua terebat
13.672
arentem culmis messem crepitantibus aestas,
13.673
ex quo cuncta mihi calcata meoque subibat
13.674
germano deuicta iugum Tartessia tellus.
13.675
nos miserae muros et tecta renata Sagunto,
13.676
nos dedimus Baetem nullo potare sub hoste,
13.677
nobis indomitus conuertit terque quaterque
13.678
germanus terga Hannibalis. pro barbara numquam
13.679
impolluta fides! peterem cum uictor adesum
13.680
cladibus Hasdrubalem, subito uenale, cohortes
13.681
Hispanae, uulgus, Libyci quas fecerat auri
13.682
Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.
13.683
tunc hostis socio desertos milite multum
13.684
ditior ipse uiris spisso circumdedit orbe.
13.685
non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est
13.686
illa suprema dies, et laude inclusimus aeuum.’
13.687
Excipit inde suos frater coniungere casus:
13.688
‘Excelsae turris post ultima rebus in artis
13.689
subsidium optaram supremaque bella ciebam.
13.690
fumantis taedas ac lata incendia passim
13.691
et mille iniecere faces. nil nomine leti
13.692
de superis queror: haud paruo data membra sepulcro
13.693
nostra cremauerunt in morte haerentibus armis.
13.694
sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae
13.695
cesserit adfusis oppressa Hispania Poenis.’
13.696
Contra quae iuuenis turbato fletibus ore:
13.697
‘Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis
13.698
Carthago expendat poenas. sed continet acris
13.699
Pyrenes populos qui uestro Marte probatus
13.700
excepit fessos et notis Marcius armis
13.701
successit bello. fusos quoque fama ferebat
13.702
uictores acie atque exacta piacula caedis.’
13.703
His laeti rediere duces loca amoena piorum,
13.704
prosequiturque oculis puer adueneratus euntis.
13.705
iamque aderat multa uix adgnoscendus in umbra
13.706
Paulus et epoto fundebat sanguine uerba:
13.707
‘Lux Italum, cuius spectaui Martia facta
13.708
multum uno maiora uiro, descendere nocti
13.709
atque habitanda semel subigit quis uisere regna?’
13.710
cui contra talis effundit Scipio uoces:
13.711
‘Armipotens ductor, quam sunt tua fata per urbem
13.712
lamentata diu! quam paene ruentia tecum
13.713
traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras.
13.714
tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis
13.715
constituit laudemque tuo quaesiuit honore.’
13.716
dumque audit lacrimans hostilia funera Paulus,
13.717
ante oculos iam Flaminius, iam Gracchus et aegro
13.718
absumptus Cannis stabat Seruilius ore.
13.719
Appellare uiros erat ardor et addere uerba,
13.720
sed raptabat amor priscos cognoscere manis.
13.721
nunc meritum saeua Brutum immortale securi
13.722
nomen, nunc superos aequantem laude Camillum,
13.723
nunc auro Curium non umquam cernit amicum.
13.724
ora Sibylla docet uenientum et nomina pandit.
13.725
hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae
13.726
reiecit uisus orbus, tulit ille ruentem
13.727
Thybridis in ripas regem solusque reuulso
13.728
pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.
13.729
‘Si tibi dulce uirum, primo qui foedera bello
13.730
Phoenicum pepigit, uidisse: hic inclitus ille
13.731
aequoreis uictor cum classe Lutatius armis.
13.732
si studium et saeuam cognoscere Hamilcaris umbram,
13.733
ille est (cerne procul) cui frons nec morte remissa
13.734
irarum seruat rabiem. si iungere cordi est
13.735
conloquium, sine gustato det sanguine uocem.’
13.736
atque ubi permissum et sitiens se impleuit imago,
13.737
sic prior increpitat non mitis Scipio uultu:
13.738
‘Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera uobis,
13.739
aut haec Sicania pepigisti captus in ora?
13.740
bella tuus toto natus contra omnia pacta
13.741
exercet Latio et perruptis molibus Alpis
13.742
eluctatus adest: feruet gens Itala Marte
13.743
barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.’
13.744
post quae Poenus ait: ‘Decimum modo coeperat annum
13.745
excessisse puer, nostro cum bella Latinis
13.746
concepit iussu, licitum nec fallere diuos
13.747
iuratos patri. quod si Laurentia uastat
13.748
nunc igni regna et Phrygias res uertere temptat,
13.749
o pietas, o sancta fides, o uera propago!
13.750
atque utinam amissum reparet decus!’ inde citato
13.751
celsus abit gressu, maiorque recessit imago.
13.752
Exin designat uates, qui iura sub armis
13.753
poscenti dederint populo primique petitas
13.754
miscuerint Italis Piraeo litore leges.
13.755
laetatur spectatque uirum insatiabilis ora
13.756
Scipio et appellet cunctos, ni magna sacerdos
13.757
admoneat turbae innumerae: ‘Quot milia toto
13.758
credis in orbe, puer, lustras dum singula uisu,
13.759
descendisse Erebo? nullo non tempore abundans
13.760
umbrarum huc agitur torrens, uectatque capaci
13.761
agmina mole Charon, et sufficit improba puppis.’
13.762
post haec ostendens iuuenem sic uirgo profatur:
13.763
‘Hic ille est, tellure uagus qui uictor in omni
13.764
cursu signa tulit, cui peruia Bactra Dahaeque,
13.765
qui Gangen bibit et Pellaeo ponte Niphaten
13.766
astrinxit, cui stant sacro sua moenia Nilo.’
13.767
incipit Aeneades: ‘Libyci certissima proles
13.768
Hammonis, quando exuperat tua gloria cunctos
13.769
indubitata duces similique cupidine rerum
13.770
pectora nostra calent, quae te uia, fare, superbum
13.771
ad decus et summas laudum perduxerit arces.’
13.772
ille sub haec: ‘Turpis lenti sollertia Martis.
13.773
audendo bella expedias. pigra extulit artis
13.774
haud umquam sese uirtus. tu magna gerendi
13.775
praecipita tempus: mors atra impendet agenti.’
13.776
haec effatus abit. Croesi mox aduolat umbra,
13.777
diues apud superos, sed mors aequarat egenis.
13.778
Atque hic Elysio tendentem limite cernens
13.779
effigiem iuuenis, caste cui uitta ligabat
13.780
purpurea effusos per colla nitentia crines,
13.781
Dic, ait ‘hic quinam, uirgo? nam luce refulget
13.782
praecipua frons sacra uiro, multaeque secuntur
13.783
mirantes animae et laeto clamore frequentant.
13.784
qui uultus! quam, si Stygia non esset in umbra,
13.785
dixissem facile esse deum!’ Non falleris: inquit
13.786
docta comes Triuiae ‘meruit deus esse uideri,
13.787
et fuit in tanto non paruum pectore numen.
13.788
carmine complexus terram, mare, sidera, manis
13.789
et cantu Musas et Phoebum aequauit honore.
13.790
atque haec cuncta prius quam cerneret ordine terris
13.791
prodidit ac uestram tulit usque ad sidera Troiam.’
13.792
Scipio perlustrans oculis laetantibus umbram,
13.793
‘Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem
13.794
hic caneret uates, quanto maiora futuros
13.795
facta eadem intrarent hoc’ inquit ‘teste nepotes!
13.796
felix Aeacide, cui tali contigit ore
13.797
gentibus ostendi, creuit tua carmine uirtus.’
13.798
Sed, quae tanta adeo grassantum turba, requirens,
13.799
heroum effigies maiorisque accipit umbras.
13.800
inuicto stupet Aeacide, stupet Hectore magno
13.801
Aiacisque gradum uenerandaque Nestoris ora
13.802
miratur, geminos aspectat laetus Atridas
13.803
iamque Ithacum corde aequantem Peleia facta.
13.804
uicturam hinc cernit Ledaei Castoris umbram:
13.805
alternam lucem peragebat in aethere Pollux.
13.806
Sed subito uultus monstrata Lauinia traxit.
13.807
nam uirgo admonuit tempus cognoscere manis
13.808
femineos, ne cunctantem lux alma uocaret.
13.809
Felix haec inquit ‘Veneris nurus ordine longo
13.810
Troiugenas iunxit sociata prole Latinis.
13.811
uis et Martigenae thalamos spectare Quirini?
13.812
Hersiliam cerne: hirsutos cum sperneret olim
13.813
gens uicina procos, pastori rapta marito
13.814
intrauitque casae culmique e stramine fultum
13.815
pressit laeta torum et soceros reuocauit ab armis.
13.816
aspice Carmentis gressus. Euandria mater
13.817
haec fuit et uestros tetigit praesaga labores.
13.818
uis et, quos Tanaquil uultus gerat? haec quoque castae
13.819
augurio ualuit mentis uenturaque dixit
13.820
regna uiro et dextros agnouit in alite diuos.
13.821
ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti
13.822
fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos.
13.823
non datur, heu tibi, Roma (nec est, quod malle deceret),
13.824
hanc laudem retinere diu. Verginia iuxta,
13.825
cerne, cruentato uulnus sub pectore seruat,
13.826
tristia defensi ferro monumenta pudoris,
13.827
et patriam laudat miserando in uulnere dextram.
13.828
illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella,
13.829
nondum passa marem, qualis optabit habere
13.830
quondam Roma uiros, contemptrix Cloelia sexus.’
13.831
cum subito aspectu turbatus Scipio poscit,
13.832
quae poenae causa, et qui sint in crimine manes,
13.833
tum uirgo: ‘Patrios fregit quae curribus artus
13.834
et stetit adductis super ora trementia frenis,
13.835
Tullia non ullos satis exhaustura labores
13.836
ardenti Phlegethonte natat. fornacibus atris
13.837
fons rapidus furit atque ustas sub gurgite cautes
13.838
egerit et scopulis pulsat flagrantibus ora.
13.839
illa autem, quae tondetur praecordia rostro
13.840
alitis (en quantum resonat plangentibus alis
13.841
armiger ad pastus rediens Iouis!), hostibus arcem
13.842
uirgo, immane nefas, adamato prodidit auro
13.843
Tarpeia et pactis reserauit claustra Sabinis.
13.844
iuxta (nonne uides? neque enim leuiora domantur
13.845
delicta) inlatrat ieiunis faucibus Orthrus,
13.846
armenti quondam custos immanis Hiberi,
13.847
et morsu petit et polluto euiscerat ungue.
13.848
nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae
13.849
polluit exuta sibi uirginitate sacerdos.
13.850
sed satis haec uidisse, satis.’ Mox deinde: ‘Videnti
13.851
nunc animas tibi, quae potant obliuia, paucas
13.852
in fine enumerasse paro et remeare tenebris.
13.853
hic Marius: nec multa dies iam restat ituro
13.854
aetheriam in lucem. ueniet tibi origine parua
13.855
in longum imperium consul. nec Sulla morari
13.856
iussa potest aut amne diu potare soporo:
13.857
lux uocat et nulli diuum mutabile fatum.
13.858
imperium hic primus rapiet, sed gloria culpae,
13.859
quod reddet solus, nec tanto in nomine quisquam
13.860
existet, Sullae qui se uelit esse secundum.
13.861
ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum
13.862
et gratum terris Magnus caput: ille deum gens,
13.863
stelligerum attollens apicem, Troianus Iulo
13.864
Caesar auo. quantas moles, cum sede reclusa
13.865
hinc tandem erumpent, terraque marique mouebunt!
13.866
heu miseri, quotiens toto pugnabitis orbe,
13.867
nec leuiora lues quam uictus crimina, uictor.’
13.868
Tum iuuenis lacrimans: ‘Restare haec ordine duro
13.869
lamentor rebus Latiis. sed luce remota
13.870
si nulla est uenia et merito mors ipsa laborat,
13.871
perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis
13.872
exuret ductor scelus, aut quae digna renatos
13.873
ales in aeternum laniabit morsibus artus?’
13.874
Ne metue: exclamat uates ‘non uita sequetur
13.875
inuiolata uirum: patria non ossa quiescent.
13.876
namque ubi fractus opum magnae certamine pugnae
13.877
pertulerit uinci turpemque orare salutem,
13.878
rursus bella uolet Macetum instaurare sub armis.
13.879
damnatusque doli desertis coniuge fida
13.880
et dulci nato linquet Carthaginis arces
13.881
atque una profugus lustrabit caerula puppe.
13.882
hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina uiset.
13.883
pro! quanto leuius mortalibus aegra subire
13.884
seruitia atque hiemes aestusque fugamque fretumque
13.885
atque famem, quam posse mori! post Itala bella
13.886
Assyrio famulus regi falsusque cupiti
13.887
Ausoniae motus dubio petet aequora uelo,
13.888
donec Prusiacas delatus segniter oras
13.889
altera seruitia imbelli patietur in aeuo
13.890
et latebram munus regni. perstantibus inde
13.891
Aeneadis reddique sibi poscentibus hostem,
13.892
pocula furtiuo rapiet properata ueneno
13.893
ac tandem terras longa formidine soluet.’
13.894
Haec uates, Erebique cauis se reddidit umbris.
13.895
tum laetus socios iuuenis portumque reuisit.