Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
15.1
At noua Romuleum carpebat cura senatum,
15.2
quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum
15.3
attritis rebus. geminus iacet hoste superbo
15.4
Scipio, belligeri Mauortia pectora fratres.
15.5
hinc metus, in Tyrias ne iam Tartessia leges
15.6
concedat tellus propioraque bella pauescat.
15.7
anxia turba patrum quasso medicamina maesti
15.8
imperio circumspectant diuosque precantur
15.9
qui laceris ausit ductor succedere castris.
15.10
Absterret iuuenem patrios patruique piare
15.11
optantem manis tristi conterrita luctu
15.12
et reputans annos cognato sanguine turba:
15.13
si gentem petat infaustam, inter busta suorum
15.14
decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,
15.15
qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradiuo:
15.16
nec promptum teneris immania bella lacertis
15.17
moliri regimenque rudi deposcere in aeuo.
15.18
Has lauri residens iuuenis uiridante sub umbra
15.19
aedibus extremis uoluebat pectore curas,
15.20
cum subito adsistunt, dextra laeuaque per auras
15.21
adlapsae, haud paulum mortali maior imago,
15.22
hinc Virtus, illinc Virtuti inimica Voluptas.
15.23
altera Achaemenium spirabat uertice odorem
15.24
ambrosias diffusa comas et ueste refulgens,
15.25
ostrum qua fuluo Tyrium suffuderat auro.
15.26
fronte decor quaesitus acu, lasciuaque crebras
15.27
ancipiti motu iaciebant lumina flammas.
15.28
alterius dispar habitus: frons hirta nec umquam
15.29
composita mutata coma, stans uultus, et ore
15.30
incessuque uiro propior laetique pudoris
15.31
celsa umeros niueae fulgebat stamine pallae.
15.32
Occupat inde prior promissis fisa Voluptas:
15.33
‘Quis furor hic non digne puer consumere bello
15.34
florem aeui? Cannaene tibi grauiorque palude
15.35
Maeonius Stygia lacus excessere Padusque?
15.36
quem tandem ad finem bellando fata lacesses?
15.37
tune etiam temptare paras Atlantica regna
15.38
Sidoniasque domos? moneo, certare periclis
15.39
desine et armisonae caput obiectare procellae.
15.40
ni fugis hos ritus, Virtus te saeua iubebit
15.41
per medias uolitare acies mediosque per ignis.
15.42
haec patrem patruumque tuos, haec prodiga Paulum,
15.43
haec Decios Stygias Erebi detrusit ad undas,
15.44
dum cineri titulum memorandaque nomina bustis
15.45
praetendit nec sensurae, quod gesserit, umbrae.
15.46
at si me comitere, puer, non limite duro
15.47
iam tibi decurrat concessi temporis aetas.
15.48
haud umquam trepidos abrumpet bucina somnos,
15.49
non glaciem Arctoam, non experiere furentis
15.50
ardorem Cancri nec mensas saepe cruento
15.51
gramine compositas. aberunt sitis aspera et haustus
15.52
sub galea puluis †partique minore† labores.
15.53
sed current albusque dies horaeque serenae,
15.54
et molli dabitur uictu sperare senectam.
15.55
quantas ipse deus laetos generauit in usus
15.56
res homini plenaque dedit bona gaudia dextra!
15.57
atque idem, exemplar lenis mortalibus aeui,
15.58
imperturbata placidus tenet otia mente.
15.59
illa ego sum, Anchisae Venerem Simoentos ad undas
15.60
quae iunxi, generis uobis unde editus auctor.
15.61
illa ego sum, uerti superum quae saepe parentem
15.62
nunc auis in formam, nunc torui in cornua tauri.
15.63
huc aduerte aures. currit mortalibus aeuum,
15.64
nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque
15.65
Tartareus torrens ac secum ferre sub umbras,
15.66
si qua animo placuere, negat. quis luce suprema
15.67
dimisisse meas sero non ingemit horas?’
15.68
Postquam conticuit finisque est addita dictis,
15.69
tum Virtus Quasnam iuuenem florentibus inquit,
15.70
‘pellicis in fraudes annis uitaeque tenebras,
15.71
cui ratio et magnae caelestia semina mentis
15.72
munere sunt concessa deum? mortalibus alti
15.73
quantum caelicolae, tantumdem animalibus isti
15.74
praecellunt cunctis. tribuit namque ipsa minores
15.75
hos terris Natura deos; sed foedere certo
15.76
degeneres tenebris animas damnauit Auernis.
15.77
at, quis aetherii seruatur seminis ortus,
15.78
caeli porta patet. referam quid cuncta domantem
15.79
Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos
15.80
captiuo Liber cum signa referret ab Euro,
15.81
Caucaseae currum duxere per oppida tigres?
15.82
quid suspiratos magno in discrimine nautis
15.83
Ledaeos referam fratres uestrumque Quirinum?
15.84
nonne uides, hominum ut celsos ad sidera uultus
15.85
sustulerit deus ac sublimia finxerit ora,
15.86
cum pecudes uolucrumque genus formasque ferarum
15.87
segnem atque obscenam passim strauisset in aluum?
15.88
ad laudes genitum, capiat si munera diuum,
15.89
felix ad laudes hominum genus. huc, age, paulum
15.90
aspice (nec longe repetam), modo Roma minanti
15.91
impar Fidenae contentaque crescere asylo
15.92
quo sese extulerit dextris: idem aspice, late
15.93
florentis quondam luxus quas uerterit urbes.
15.94
quippe nec ira deum tantum nec tela nec hostes,
15.95
quantum sola noces animis inlapsa, Voluptas.
15.96
Ebrietas tibi foeda comes, tibi Luxus et atris
15.97
circa te semper uolitans Infamia pennis.
15.98
mecum Honor ac Laudes et laeto Gloria uultu
15.99
et Decus ac niueis Victoria concolor alis.
15.100
me cinctus lauro producit ad astra Triumphus.
15.101
casta mihi domus et celso stant colle penates:
15.102
ardua saxoso perducit semita cliuo.
15.103
asper principio (neque enim mihi fallere mos est)
15.104
prosequitur labor. adnitendum intrare uolenti,
15.105
nec bona censendum, quae Fors infida dedisse
15.106
atque eadem rapuisse ualet. mox celsus ab alto
15.107
infra te cernes hominum genus. omnia contra
15.108
experienda manent quam spondet blanda Voluptas.
15.109
stramine proiectus duro patiere sub astris
15.110
insomnis noctes frigusque famemque domabis.
15.111
idem iustitiae cultor, quaecumque capesses,
15.112
testis factorum stare arbitrabere diuos.
15.113
tunc, quotiens patriae rerumque pericula poscent,
15.114
arma feres primus, primus te in moenia tolles
15.115
hostica, nec ferro mentem uincere nec auro.
15.116
hinc tibi non Tyrio uitiatas murice uestes
15.117
nec donum deforme uiro fragrantis amomi
15.118
sed dabo, qui uestrum saeuo nunc Marte fatigat
15.119
imperium, superare manu laurumque superbam
15.120
in gremio Iouis excisis deponere Poenis.’
15.121
Quae postquam cecinit sacrato pectore Virtus,
15.122
exemplis laetum uultuque audita probantem
15.123
conuertit iuuenem. sed enim indignata Voluptas
15.124
non tenuit uoces. Nil uos iam demoror ultra:
15.125
exclamat ‘uenient, uenient mea tempora quondam,
15.126
cum docilis nostris magno certamine Roma
15.127
seruiet imperiis, et honos mihi habebitur uni.’
15.128
sic quassans caput in nubis se sustulit atras.
15.129
At iuuenis plenus monitis ingentia corde
15.130
molitur iussaeque calet uirtutis amore.
15.131
ardua rostra petit, nullo fera bella uolente,
15.132
et grauia ancipitis deposcit munera Martis.
15.133
arrecti cunctorum animi: pars lumina patris,
15.134
pars credunt toruos patrui reuirescere uultus.
15.135
sed quamquam instinctis tacitus tamen aegra pericli
15.136
pectora subrepit terror, molemque pauentes
15.137
expendunt belli, et numerat fauor anxius annos.
15.138
Dumque ea confuso percenset murmure uulgus,
15.139
ecce per oblicum caeli squalentibus auro
15.140
effulgens maculis ferri inter nubila uisus
15.141
anguis et ardenti radiare per aera sulco,
15.142
quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis
15.143
perlabi resonante polo. bis terque coruscum
15.144
addidit augurio fulmen pater, et uaga late
15.145
per subitum moto strepuere tonitrua mundo.
15.146
tum uero capere arma iubent genibusque salutant
15.147
summissi augurium: hac iret qua ducere diuos
15.148
perspicuum et patrio monstraret semina signo.
15.149
Certatim comites rerum bellique ministros
15.150
adglomerant sese atque acris sociare labores
15.151
exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
15.152
tum noua caeruleum descendit classis in aequor.
15.153
it comes Ausonia atque in terras transit Hiberas:
15.154
ut, cum saeua fretis immisit proelia, Corus
15.155
Isthmon curuata sublime superiacit unda
15.156
et spumante ruens per saxa gementia fluctu
15.157
Ionium Aegaeo miscet mare. celsus in arma
15.158
emicat ac prima stans Scipio puppe profatur:
15.159
‘Diue tridentipotens, cuius maria ire per alta
15.160
ordimur, si iusta paro, decurrere classi
15.161
da, pater, ac nostros ne sperne iuuare labores.
15.162
per pontum pia bella ueho.’ leuis inde secunda
15.163
aspirans aura propellit carbasa flatus.
15.164
iamque agiles, Tyrrhena sonant qua caerula, puppes
15.165
Ausonium euasere latus Ligurumque citatis
15.166
litora tramittunt proris. hinc gurgite ab alto
15.167
tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
15.168
aerias Alpis. occurrunt moenia Grais
15.169
condita Massiliae: populis haec cincta superbis,
15.170
barbarus immani cum territet accola ritu,
15.171
antiquae morem patriae cultumque habitumque
15.172
Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
15.173
hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
15.174
anfractus pelagi. nemoroso uertice celsus
15.175
apparet collis, fugiuntque in nubila siluae
15.176
Pyrenes, tunc Emporiae ueteresque per ortus
15.177
Graiorum uulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
15.178
considunt portu. securae gurgite clauso
15.179
stant puppes, positusque labor terrorque profundi.
15.180
Nox similes morti dederat placidissima somnos:
15.181
uisa uiro stare effigies ante ora parentis
15.182
atque hac aspectu turbatum uoce monere:
15.183
‘Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
15.184
et post fata decus, bellorum dira creatrix
15.185
euastanda tibi tellus, et caede superbi
15.186
ductores Libyae cauta uirtute domandi,
15.187
qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
15.188
si conferre manum libeat, coeantque uocatae
15.189
hinc atque hinc acies, ualeat quis ferre ruentis
15.190
tergemina cum mole uiros? absiste labore
15.191
ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.
15.192
urbs colitur Teucro quondam fundata uetusto,
15.193
nomine Carthago: Tyrius tenet incola muros.
15.194
ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis
15.195
haec caput est. non ulla opibus certauerit auri,
15.196
non portu celsoue situ, non dotibus arui
15.197
uberis aut agili fabricanda ad tela uigore.
15.198
inuade auersis, nate, hanc ductoribus urbem:
15.199
nulla acies famae tantum praedaeue pararit.’
15.200
Talia monstrabat genitor propiusque monebat,
15.201
cum iuuenem sopor et dilapsa reliquit imago.
15.202
surgit et infernis habitantia numina lucis
15.203
ac supplex patrios compellat nomine manis:
15.204
‘Este duces bello et monstratam ducite ad urbem;
15.205
uobis ultor ego et Sarrano murice fulgens
15.206
inferias mittam fusis insignis Hiberis
15.207
et tumulis addam sacros certamine ludos.’
15.208
Praegreditur celeratque uias et corripit agmen
15.209
pernici rapidum cursu camposque fatigat.
15.210
sic, ubi prosiluit Pisaeo carcere praeceps,
15.211
non solum ante alios, sed enim, mirabile dictu,
15.212
ante suos it uictor ecus, currumque per auras
15.213
haud ulli durant uisus aequare uolantem.
15.214
iamque Hyperionia lux septima lampade surgens
15.215
sensim attollebat propius subeuntibus arces
15.216
urbis et admoto crescebant culmina gressu,
15.217
ac pelago uectus seruata Laelius hora
15.218
quam dederat ductor subigendae ab moenia classi
15.219
a tergo adfusis cingebat tecta carinis.
15.220
Carthago, impenso naturae adiuta fauore,
15.221
excelsos tollit pelago circumflua muros.
15.222
artatas ponti fauces modica insula claudit,
15.223
qua Titan ortu terras aspergit Eoo.
15.224
at, qua prospectat Phoebi iuga sera cadentis,
15.225
pigram in planitiem stagnantis egerit undas
15.226
quas auget ueniens refluusque reciprocat aestus.
15.227
sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
15.228
urbs imposta iugo pronumque excurrit in aequor
15.229
et tuta aeterno defendit moenia fluctu.
15.230
Audax, ceu plano gradiens uictricia campo
15.231
ferret signa, iugum certabat scandere miles.
15.232
Aris ductor erat. qui contra, amplexus in artis
15.233
auxilium atque excelsa loci, praesepserat arcem.
15.234
pugnabat natura soli, paruoque superne
15.235
bellantum nisu passim per prona uoluti
15.236
truncato instabiles fundebant corpore uitam.
15.237
uerum ubi concessit pelagi reuolubilis unda
15.238
et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu,
15.239
quaque modo excelsae sulcarant caerula puppes
15.240
hac impune dabat Nereus transcurrere planta,
15.241
hinc tacite nitens informidatus adire
15.242
ductor Dardanius subitam trahit aequore pubem
15.243
perque undas muris pedes aduolat. inde citati
15.244
a tergo accelerant, qua fisus fluctibus Aris
15.245
incustoditam sine milite liquerat urbem.
15.246
tum prostratus humi, miserandum, uicta catenis
15.247
Poenus colla dedit populumque addixit inermem.
15.248
hanc oriens uidit Titan, cum surgeret, urbem
15.249
uallari castris captamque aspexit eandem
15.250
ocius Hesperio quam gurgite tingueret axem.
15.251
Aurora ingrediens terris exegerat umbras:
15.252
principio statuunt aras. cadit ardua taurus
15.253
uictima Neptuno pariter pariterque Tonanti.
15.254
tum merita aequantur donis, ac praemia uirtus
15.255
sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget,
15.256
hic torque aurato circumdat bellica colla,
15.257
ille nitet celsus muralis honore coronae.
15.258
Laelius ante omnis, cui dextera clara domusque,
15.259
ter dena boue et aequorei certaminis alto
15.260
donatur titulo Poenique recentibus armis
15.261
rectoris. tunc hasta uiris, tunc Martia cuique
15.262
uexilla, ut meritum, et praedae libamina dantur.
15.263
Postquam perfectae laudes hominumque deumque,
15.264
captiuae spectantur opes digestaque praeda:
15.265
hoc aurum patribus, bello haec Martique talenta,
15.266
hoc regum donis, diuum hoc ante omnia templis,
15.267
cetera bellantum dextrae pulchroque labori.
15.268
quin etiam accitus populi regnator Hiberi,
15.269
cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor.
15.270
hanc notam formae concessit laetus ouansque
15.271
indelibata gaudenti uirgine donum.
15.272
tum uacui curis uicino litore mensas
15.273
instituunt festoque agitant conuiuia ludo.
15.274
Laelius effatur: ‘Macte, o uenerande, pudici,
15.275
ductor, macte animi. cedat tibi gloria lausque
15.276
magnorum heroum celebrataque carmine uirtus.
15.277
mille Mycenaeus qui traxit in aequora proras
15.278
rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,
15.279
femineo socium uiolarunt foedus amore,
15.280
nullaque tum Phrygio steterunt tentoria campo
15.281
captiuis non plena toris: tibi barbara soli
15.282
sanctius Iliaca seruata est Phoebade uirgo.’
15.283
haec atque his paria alterno sermone serebant,
15.284
donec Nox atro circumdata corpus amictu
15.285
nigrantis inuexit equos suasitque quietem.
15.286
Emathio interea tellus Aetola tumultu
15.287
feruebat, Macetum subitis perculsa carinis.
15.288
proximus hinc hosti dextras iungebat Acarnan.
15.289
causa noui motus Poenis regique Philippo
15.290
in bellum Ausonium sociatae foedere uires.
15.291
hic, gente egregius ueterisque ab origine regni,
15.292
Aeacidum sceptris proauoque tumebat Achille.
15.293
ille et nocturnis conterruit Oricon armis,
15.294
quaque per Illyricum Taulantius incola litus
15.295
exiguos habitat non ullo nomine muros,
15.296
turbidus incessit telis. ille aequore uectus
15.297
nunc et Phaeacum Thesprotiaque arua lacessens
15.298
Epirum cassis lustrabat futtilis ausis,
15.299
nunc et Anactoria signa ostentauit in ora
15.300
Ambraciosque sinus Olpaeaque litora bello
15.301
perfudit rapido. pepulit uada feruida remis
15.302
Leucatae et Phoebi uidit citus Actia templa.
15.303
nec portus Ithacae, Laertia regna, Samenque
15.304
liquit inaccessam fluctuque sonantia cano
15.305
saxa Cephallenum et scopulosis Neriton aruis.
15.306
ille etiam, Pelopis sedes et Achaica adire
15.307
moenia praegaudens, tristem Calydona Dianae
15.308
Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat,
15.309
promittens contra Hesperiam sua proelia Grais.
15.310
tum lustrata Ephyre Patraeque et regia Pleuron
15.311
Parnasusque biceps Phoeboque loquentia saxa.
15.312
ac saepe ad patrios bello reuocante penatis,
15.313
cum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,
15.314
aspera nunc Dolopum uis exundasset in agros,
15.315
incepto tamen haud facilis desistere uano
15.316
belli per Graias umbram circumtulit oras:
15.317
donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit
15.318
spem positam in Tyriis et supplex foedera sanxit
15.319
Dardana nec legem regno accepisse refugit.
15.320
Tunc et Tyndarei Latias fortuna Tarenti
15.321
auxit opes laudemque simul. nam perfida tandem
15.322
urbs Fabio deuicta seni, postremus in armis
15.323
ductoris titulus cauti. sollertia tutum
15.324
tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.
15.325
namque ut compertum, qui Punica signa regebat
15.326
feminea exuri flamma, tacitusque quietae
15.327
exin uirtuti placuit dolus, ire sorori
15.328
(nam castris erat in Rutulis) germanus amatae
15.329
cogitur et magnis muliebria uincere corda
15.330
pollicitis, si reclusas tramittere portas
15.331
concedat Libycus rector. uotique potitus
15.332
euicto Fabius Poeno circumdata telis
15.333
incustodita penetrauit moenia nocte.
15.334
Sed quisnam auersos Phoebum tunc iungere ab urbe
15.335
Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem
15.336
Marcellum acciperet letum oppetiisse sub armis?
15.337
moles illa uiri calidoque habitata Gradiuo
15.338
pectora et haud ullis umquam tremefacta periclis,
15.339
heu quantum Hannibalem clara factura ruina,
15.340
procubuere. iacet campis Carthaginis horror,
15.341
forsan Scipiadae confecti nomina belli
15.342
rapturus, si quis paulum deus adderet aeuo.
15.343
Collis Agenoreum dirimebat ab aggere uallum
15.344
Ausonio (Dauni Mauors consederat aruis).
15.345
curarum comes et summi Crispinus honoris
15.346
Marcello socius communia bella ciebat.
15.347
ad quem Marcellus: ‘Gestit lustrare propinquas
15.348
mens siluas medioque uiros imponere monti,
15.349
ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.
15.350
si cordi est, te participem, Crispine, laboris
15.351
esse uelim. numquam desunt consulta duobus.’
15.352
haec ubi sedere, ardentis attollere sese
15.353
iam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma
15.354
aptantem natum aspexit laetumque tumultu,
15.355
Vincis ait ‘nostros mirando ardore uigores.
15.356
sit praematurus felix labor. urbe Sicana
15.357
qualem te uidi, nondum permitteret aetas
15.358
cum tibi bella, meo tractantem proelia uultu!
15.359
huc, decus, huc, nostrum, lateri te iunge paterno
15.360
et me disce nouum Martem temptare magistro.’
15.361
tum pueri colla amplectens sic pauca precatur:
15.362
‘Summe deum, Libyco, faxis, de praeside nunc his,
15.363
his umeris tibi opima feram.’ nec plura, sereno
15.364
sanguineos fudit cum Iuppiter aethere rores
15.365
atque atris arma aspersit non prospera guttis.
15.366
uixdum finitis intrarant uocibus artas
15.367
letiferi collis fauces, cum turba uolucris
15.368
inuadunt Nomades iaculis nimboque feruntur
15.369
aetherio similes, caeca fundente latebra
15.370
armatos in bella globos. circumdata postquam
15.371
nil restare uidet uirtus quod debeat ultra
15.372
iam superis, magnum secum portare sub umbras
15.373
nomen mortis hauet. tortae nunc eminus hastae
15.374
altius insurgit, nunc saeuit comminus ense.
15.375
forsan et enasset rapidi freta saeua pericli,
15.376
ni telum aduersos nati uenisset in artus.
15.377
tum patriae tremuere manus, laxataque luctu
15.378
fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.
15.379
obuia nudatum tramittit lancea pectus,
15.380
labensque impresso signauit gramina mento.
15.381
At postquam Tyrius saeua inter proelia ductor
15.382
infixum aduerso uidit sub pectore telum,
15.383
immane exclamat: ‘Latias, Carthago, timere
15.384
desine iam leges: iacet exitiabile nomen,
15.385
Ausonii columen regni. sed dextera nostrae
15.386
tam similis non obscurus mittatur ad umbras.
15.387
magnanima inuidia uirtus caret.’ alta sepulcri
15.388
protinus extruitur caeloque educitur ara.
15.389
conuectant siluis ingentia robora: credas
15.390
Sidonium cecidisse ducem. tum tura dapesque
15.391
et fasces clipeusque uiri, pompa ultima, fertur.
15.392
ipse facem subdens Laus inquit ‘parta perennis:
15.393
Marcellum abstulimus Latio. deponere forsan
15.394
gens Italum tandem arma uelit. uos ite superbae
15.395
exequias animae et cinerem donate supremi
15.396
muneris officio: numquam hoc tibi, Roma, negabo.’
15.397
alterius par atque eadem fortuna laborum
15.398
consulis: exanimem sonipes ad signa reuexit.
15.399
Talia in Ausonia. sed non et talis Hiberis
15.400
armorum euentus campis. Carthaginis omnes
15.401
per subitum raptae pernix uictoria late
15.402
terruerat gentes. ducibus spes una salutis,
15.403
si socias iungant uires. ingentibus orsum
15.404
auspiciis iuuenem, ceu patria gestet in armis
15.405
fulmina, sublimi uallatam uertice montis
15.406
et scopulis urbem, cumulatam strage uirorum,
15.407
non toto rapuisse die, qua Martius ille
15.408
Hannibal in terra consumpto uerterit anno
15.409
nec pube aequandam nec opum ubertate Saguntum.
15.410
Proximus, adplicito saxosis aggere siluis,
15.411
tendebat fratris spirans ingentia facta
15.412
Hasdrubal. hic robur mixtusque rebellibus Afris
15.413
Cantaber, hic uolucri Mauro pernicior Astur;
15.414
tantaque maiestas terra rectoris Hibera,
15.415
Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.
15.416
forte dies priscum Tyriis solemnis honorem
15.417
rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altae
15.418
fundamenta nouam coepere mapalibus urbem.
15.419
et laetus, repetens gentis primordia, ductor
15.420
festa coronatis agitabat gaudia signis,
15.421
pacificans diuos. fraternum laena nitebat
15.422
demissa ex umeris donum, quam foederis arti
15.423
Trinacrius Libyco rex inter munera pignus
15.424
miserat, Aeoliis gestatum insigne tyrannis.
15.425
aurata puerum rapiebat ad aethera penna
15.426
per nubes aquila intexto librata uolatu.
15.427
antrum ingens iuxta, quod acus simulauit in ostro,
15.428
Cyclopum domus. hic recubans manantia tabo
15.429
corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.
15.430
circa fracta iacent excussaque morsibus ossa.
15.431
ipse manu extenta Laertia pocula poscit
15.432
permiscetque mero ructatos ore cruores.
15.433
Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte
15.434
gramineas pacem superum poscebat ad aras:
15.435
ecce inter medios hostilia nuntius arma,
15.436
quadrupedante inuectus equo, aduentare ferebat.
15.437
turbatae mentes, imperfectusque deorum
15.438
cessit honos. ruptis lincunt altaria sacris:
15.439
clauduntur uallo, tenuemque ut roscida misit
15.440
lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.
15.441
audax Scipiadae stridentem Sabbura cornum
15.442
excepit, geminaeque acies uelut omine motae.
15.443
exclamat Latius ductor: ‘Prima hostia uobis,
15.444
sacrati manes, campo iacet. en age, miles,
15.445
in pugnam et caedes, qualis spirantibus ire
15.446
adsueras ducibus, talis rue.’ dumque ea fatur,
15.447
incumbunt. Myconum Laenas Cirtamque Latinus
15.448
et Thysdrum Maro et incestum Catilina Nealcen
15.449
germanae thalamo obtruncat. cadit obuius acri
15.450
Kartalo Nasidio, Libycae regnator harenae.
15.451
te quoque Pyrenes uidit conterrita tellus
15.452
permixtum Poenis et uix credenda furentem,
15.453
magnum Dardaniae, Laeli, decus, omnia felix
15.454
cui natura dedit, nullo renuente deorum
15.455
ille foro auditus, cum dulcia soluerat ora,
15.456
aequabat Pyliae Neleia mella senectae.
15.457
ille, ubi suspensi patres et curia uocem
15.458
posceret, ut cantu ducebat corda senatus.
15.459
idem, cum subitum campo perstrinxerat auris
15.460
murmur triste tubae, tanto feruore ruebat
15.461
in pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret
15.462
bella: nihil uitae peragi sine laude placebat.
15.463
tunc et furtiua tractantem proelia luce
15.464
deiecit Galam. sacris Carthaginis illum
15.465
supposito mater partu subduxerat olim,
15.466
sed stant nulla diu deceptis gaudia diuis.
15.467
tunc Alabim Murrum atque Dracen demisit ad umbras,
15.468
femineo clamore Dracen extrema rogantem.
15.469
huius ceruicem gladio inter uerba precesque
15.470
amputat: absciso durabant murmura collo.
15.471
At non ductori Libyco par ardor in armis.
15.472
frondosi collis latebras ac saxa capessit
15.473
auia, nec caedes extremaue damna mouebant
15.474
agminis. Italiam profugus spectabat et Alpis,
15.475
praemia magna fugae. tacitum dat tessera signum:
15.476
dimissa in collis pugna siluasque ferantur
15.477
dispersi et summam, quicumque euaserit, arcem
15.478
Pyrenes culmenque petat. tum primus honore
15.479
armorum exuto et parma celatus Hibera
15.480
in montis abit atque uolens palantia linquit
15.481
agmina. desertis Latius uictricia signa
15.482
immittit miles castris. non urbe recepta
15.483
plus ulla partum praedae, tenuitque moratas
15.484
a caede, ut Libycus ductor prouiderat, iras:
15.485
fluminei ueluti deprensus gurgitis undis,
15.486
auulsa parte inguinibus causaque pericli,
15.487
enatat intento praedae fiber auius hoste.
15.488
impiger occultis Poenus postquam abditur umbris,
15.489
saxosae fidens siluae, maiora petuntur
15.490
rursus bella retro et superari certior hostis.
15.491
Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt:
15.492
hasdrvbalis spolivm gradivo scipio victor.
15.493
Terrore interea posito trans ardua montis
15.494
Bebrycia populos armabat Poenus in aula,
15.495
mercandi dextras largus belloque parata
15.496
prodigere in bellum facilis. praemissa ferocis
15.497
augebant animos argenti pondera et auri
15.498
parta metalliferis longo discrimine terris.
15.499
hinc noua complerunt haud tardo milite castra
15.500
uenales animae, Rhodani qui gurgite gaudent,
15.501
quorum serpit Arar per rura pigerrimus undae.
15.502
iamque hieme adfecta mitescere coeperat annus:
15.503
inde iter ingrediens rapidum per Celtica rura
15.504
miratur domitas Alpis ac peruia montis
15.505
ardua et Herculeae quaerit uestigia plantae
15.506
germanique uias diuinis comparat ausis.
15.507
Vt uero uentum in culmen, castrisque resedit
15.508
Hannibalis, Quos Roma, inquit ‘quos altius, oro,
15.509
attollit muros, qui post haec moenia fratri
15.510
uicta meo stent incolumes? sit gloria dextrae
15.511
felix tanta precor, neue usque ad sidera adisse
15.512
inuideat laeuus nobis deus.’ agmine celso
15.513
inde alacer, qua munitum decliuis ab alto
15.514
agger monstrat iter, properatis deuolat armis.
15.515
non tanto strepuere metu primordia belli:
15.516
nunc geminum Hannibalem, nunc iactant bina coire
15.517
hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella
15.518
sanguine ductores Italo coniungere Martem
15.519
et duplicare acies: uenturum ad moenia cursu
15.520
hostem praecipiti et uisurum haerentia porta
15.521
spicula Elissaeis nuper contorta lacertis.
15.522
His super infrendens sic secum Oenotria Tellus:
15.523
‘Tantone, heu superi! spernor contempta furore
15.524
Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem
15.525
nati Saturnum nostris considere in oris
15.526
et regnare dedi? decima haec iam uertitur aestas
15.527
ex quo proterimur. iuuenis, cui sola supersunt
15.528
in superos bella, extremo de litore rapta
15.529
intulit arma mihi temeratisque Alpibus ardens
15.530
in nostros descendit agros. quot corpora texi
15.531
caesorum, stratis totiens deformis alumnis!
15.532
nulla mihi floret bacis felicibus arbor:
15.533
immatura seges rapido succiditur ense:
15.534
culmina uillarum nostrum delapsa feruntur
15.535
in gremium foedantque suis mea regna ruinis.
15.536
hunc etiam, uastis qui nunc sese intulit oris,
15.537
perpetiar, miseras quaerentem exurere belli
15.538
reliquias? tum me scindat uagus Afer aratro
15.539
et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,
15.540
ni cuncta exultant quae latis agmina campis
15.541
uno condiderim tumulo.’ dum talia uersat,
15.542
et thalamos claudit Nox atra deumque hominumque,
15.543
tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis.
15.544
is tum Lucanis cohibentem finibus arma
15.545
Poenum uicini seruabat caespite ualli.
15.546
hic iuuenem adgreditur Latiae telluris imago:
15.547
‘Clausorum decus atque erepto maxima Romae
15.548
spes Nero Marcello, rumpe atque expelle quietem.
15.549
magnum aliquid tibi, si patriae uis credere fatis,
15.550
audendum est, quod depulso quoque moenibus hoste
15.551
uictores fecisse tremant. fulgentibus armis
15.552
Poenus inundauit campos, qua Sena relictum
15.553
Gallorum a populis seruat per saecula nomen.
15.554
ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,
15.555
serus deletae post auxiliabere Romae.
15.556
surge, age, fer gressus. patulos regione Metauri
15.557
damnaui tumulis Poenorum atque ossibus agros.’
15.558
His dictis abit atque abscedens uisa pauentem
15.559
attrahere et fractis turmas propellere portis.
15.560
rumpit flammato turbatus corde soporem
15.561
ac supplex geminas tendens ad sidera palmas
15.562
tellurem Noctemque et caelo sparsa precatur
15.563
astra ducemque uiae tacito sub lumine Phoeben.
15.564
inde legit dignas tanta ad conamina dextras,
15.565
quaque iacet superi Larinas accola ponti,
15.566
qua duri bello gens Marrucina fidemque
15.567
exuere indocilis sociis Frentanus in armis,
15.568
tum, qua uitiferos domitat Praetutia pubes
15.569
laeta laboris agros, et penna et fulmine et undis
15.570
hibernis et Achaemenio uelocior arcu
15.571
euolat. hortator sibi quisque: ‘Age, perge, salutem
15.572
Ausoniae ancipites superi et, stet Roma cadatne,
15.573
in pedibus posuere tuis,’ clamantque ruuntque.
15.574
hortandi genus acer habet praecedere ductor:
15.575
illum augent cursus adnisi aequare sequendo
15.576
atque indefessi noctemque diemque feruntur.
15.577
At Roma, aduersi tantum mala gliscere belli
15.578
accipiens, trepidare metu nimiumque Neronem
15.579
sperauisse queri, atque uno sibi uulnere posse
15.580
auferri restantem animam. non arma nec aurum
15.581
nec pubem nec, quem fundat, superesse cruorem.
15.582
scilicet Hasdrubalem inuadat, qui ad proelia soli
15.583
Hannibali satis esse nequit? iam rursus, ubi arma
15.584
auertisse suo cognorit deuia uallo,
15.585
haesurum portis Poenum. uenisse, superbo
15.586
qui fratri certet, cui maxima gloria cedat
15.587
urbis deletae. fremit amens corde sub imo
15.588
ordo patrum ac magno interea meditatur amore
15.589
seruandi decoris, quonam se fine minanti
15.590
seruitio eripiat diuosque euadat iniquos.
15.591
hos inter gemitus obscuro noctis opacae
15.592
succedit castris Nero, quae coniuncta feroci
15.593
Liuius Hasdrubali uallo custode tenebat.
15.594
belliger is quondam scitusque accendere Martem
15.595
floruerat primo clarus pugnator in aeuo,
15.596
mox falso laesus non aequi crimine uulgi
15.597
secretis ruris tristes absconderat annos.
15.598
sed, postquam grauior moles terrorque periclo
15.599
poscebat propiore uirum, reuocatus ad arma
15.600
tot caesis ducibus patriae donauerat iram.
15.601
At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum
15.602
armorum, quamquam tenebris Nox texerat astus.
15.603
pulueris in clipeis uestigia uisa mouebant
15.604
et, properi signum accursus, sonipesque uirique
15.605
substricti corpus. bis clarum bucina signum
15.606
praeterea gemino prodebat iuncta magistro
15.607
castra regi. uerum, fratri si uita supersit,
15.608
qui tandem licitum socias coniungere uires
15.609
consulibus? sed enim solum, dum uera patescant,
15.610
cunctandi restare dolum Martemque trahendi.
15.611
Nec consulta fugae segni formidine differt.
15.612
nox somni genetrix mortalia pectora curis
15.613
purgarat, tenebraeque horrenda silentia alebant:
15.614
erepit suspensa ferens uestigia castris
15.615
et muta elabi tacito iubet agmina passu.
15.616
inlunem nacti per rura tacentia noctem
15.617
accelerant uitantque sonos. sed percita falli
15.618
sub tanto motu Tellus nequit: implicat actas
15.619
caeco errore uias umbrisque fauentibus arto
15.620
circumagit spatio sua per uestigia ductos.
15.621
nam, qua curuatas sinuosis flexibus amnis
15.622
obliquat ripas refluoque per aspera lapsu
15.623
in sese redit, hac, casso ducente labore,
15.624
exiguum inuoluunt frustratis gressibus orbem,
15.625
inque errore uiae tenebrarum munus ademptum.
15.626
Lux urget panditque fugam. ruit acer apertis
15.627
turbo equitum portis, atque omnis ferrea late
15.628
tempestas operit campos. nondum arma manusque
15.629
permixtae: iam tela bibunt praemissa cruorem.
15.630
hinc iussae Poenum fugientem sistere pennae
15.631
Dictaeae uolitant, hinc lancea turbine nigro
15.632
fert letum cuicumque uiro, quem prenderit ictus.
15.633
deponunt abitus curam trepidique coactas
15.634
constituunt acies et spes ad proelia uertunt.
15.635
Ipse inter medios (nam rerum dura uidebat)
15.636
Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto
15.637
quadrupedantis equi, tendens uocemque manusque:
15.638
‘Per decora, extremo uobis quaesita sub axe,
15.639
per fratris laudes oro, uenisse probemus
15.640
germanum Hannibalis. Latio Fortuna laborat
15.641
aduersis documenta dare atque ostendere, quantus
15.642
uerterit in Rutulos domitor telluris Hiberae,
15.643
suetus ad Herculeas miles bellare columnas.
15.644
forsitan et pugnas ueniat germanus in ipsas.
15.645
digna uiro, digna, obtestor, spectacula pleno
15.646
corporibus properate solo. quicumque timeri
15.647
dux bello poterat, fratri iacet. unica nunc spes
15.648
e poena ac latebris infracto Liuius aeuo
15.649
damnatum offertur uobis caput. ite, agite, oro,
15.650
sternite ductorem, cum quo concurrere fratri
15.651
sit pudor, et turpi finem donate senectae.’
15.652
At contra Nero: ‘Quid cessas clusisse labores
15.653
ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,
15.654
parta ingens: nunc accumula coepta ardua dextra.
15.655
heu temere abducto liquisti robore castra,
15.656
ni factum absoluit uictoria. praecipe laudem:
15.657
aduentu cecidisse tuo memorabitur hostis.’
15.658
Parte alia insignis nudatis casside canis
15.659
Liuius: ‘Huc, iuuenes, huc me spectate ruentem
15.660
in pugnas, quantumque meus patefecerit ensis,
15.661
tantum intrate loci, et tandem praecludite ferro
15.662
iam nimium patulas Poenis grassantibus Alpis.
15.663
quod ni ueloci prosternimus agmina Marte
15.664
et fulmen subitum Carthaginis Hannibal adsit,
15.665
qui deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?’
15.666
hinc galea capite accepta dicta horrida ferro
15.667
sancit et obtectus senium fera proelia miscet.
15.668
illum, per cuneos et per densissima campi
15.669
corpora tot dantem leto quot spicula torsit,
15.670
turbati fugere Macae, fugere feroces
15.671
Autololes Rhodanique comas intonsa iuuentus.
15.672
Fatidicis Nabis ueniens Hammonis harenis
15.673
improba miscebat securus proelia fati,
15.674
ceu tutante deo, ac patriis spolia Itala templis
15.675
fixurum uano tumidus promiserat ore.
15.676
ardebat gemma Garamantide caerula uestis,
15.677
ut cum sparsa micant stellarum lumina caelo,
15.678
et gemmis galeam clipeumque accenderat auro.
15.679
casside cornigera dependens infula sacros
15.680
prae se terrores diuumque ferebat honorem.
15.681
arcus erat pharetraeque uiro atque incocta cerastis
15.682
spicula, et armatus peragebat bella ueneno.
15.683
necnon, cornipedis tergo de more repostus,
15.684
sustentata genu per campum pondera conti
15.685
Sarmatici prona aduersos urgebat in hostis.
15.686
tum quoque transfixum telo per membra, per arma
15.687
consulis ante oculos magno clamore Sabellum
15.688
asportabat ouans et ouans Hammona canebat.
15.689
non tulit hanc iram tantosque in corde tumores
15.690
barbarico senior telumque intorsit et una
15.691
praedam animamque simul uictori uictor ademit.
15.692
Adsilit, audito tristis clamore ruinae,
15.693
Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare perempto
15.694
gemmiferi spolium cultus auroque rigentis
15.695
exuuias iaculum a tergo perlibrat ad ossa.
15.696
iam correpta miser geminis uelamina palmis
15.697
carpebat propere et trepidos nudauerat artus:
15.698
concidit ac sacras uestes atque aurea fila
15.699
reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.
15.700
at Canthus Rutilum, Canthus possessor harenae
15.701
qua celebre inuicti nomen posuere Philaeni,
15.702
ditem ouium Rutilum obtruncat, cui mille sub altis
15.703
lanigerae balant stabulis. ipse otia molli
15.704
exercens cura gelido nunc flumine soles
15.705
frangebat nimios pecori, nunc laetus in herba
15.706
tondebat niueae splendentia uellera lanae,
15.707
aut, pecus e pastu cum sese ad tecta referret,
15.708
noscentis matres spectabat ouilibus agnos.
15.709
occubuit clipei transfixo proditus aere
15.710
et sero ingemuit stabulis exire paternis.
15.711
Acrius hoc Italum pubes incurrit et urget:
15.712
ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci
15.713
fulminis, ut Borean pontus fugit, ut caua currunt
15.714
nubila, cum pelago caelum permiscuit Eurus.
15.715
procerae stabant, Celtarum signa, cohortes,
15.716
prima acies. hos impulsu cuneoque feroci
15.717
laxat uis subita, et fessos errore uiarum
15.718
nec soli faciles longique laboris anhelos
15.719
auertit patrius genti pauor. addere tergo
15.720
hastas Ausonius teloque instare sequaci
15.721
nec donare fugam. cadit uno uulnere Thyrmis,
15.722
non uno Rhodanus, profligatumque sagitta
15.723
lancea deturbat Morinum et iam iamque cadentem.
15.724
cedentis urget, totas largitus habenas,
15.725
Liuius acer equo et turmis abeuntibus infert
15.726
cornipedem. tunc auersi fugientia colla
15.727
disicit ense Mosae. percussit pondere terram
15.728
cum galea ex alto lapsum caput: at residentem
15.729
turbatus rapuit sonipes in proelia truncum.
15.730
hic Cato (nam medio uibrabat et ipse tumultu)
15.731
Si, primas inquit ‘bello cum amisimus Alpes,
15.732
hic iuueni oppositus Tyrio foret! hei mihi quanta
15.733
cessauit Latio dextra, et quot funera Poenis
15.734
donarunt praui suffragia tristia campi!’
15.735
Iamque inclinabant acies, cunctisque pauorem
15.736
Gallorum induerat pauor, et Fortuna ruebat
15.737
Sidonia: ad Rutulos Victoria uerterat alas.
15.738
celsus ceu prima reflorescente iuuenta
15.739
ibat consul ouans, maior maiorque uideri.
15.740
ecce trahens secum canentem puluere turmam
15.741
ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis
15.742
tela sonat: ‘Cohibete fugam. cui cedimus hosti?
15.743
nonne pudet? conuersa senex marcentibus annis
15.744
agmina agit. nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis
15.745
degenerat, nostrique piget? mihi Belus auorum
15.746
principium, mihi cognatum Sidonia Dido
15.747
nomen, et ante omnis bello numerandus Hamilcar
15.748
est genitor. mihi, cui cedunt montesque lacusque
15.749
et campi atque amnes, frater. me magna secundum
15.750
Carthago putat Hannibali, me Baetis in oris
15.751
aequant germano passae mea proelia gentes.’
15.752
talia dum memorat, medios ablatus in hostis,
15.753
ut noua conspecti fulserunt consulis arma,
15.754
hastam praepropero nisu iacit. illa per oras
15.755
aerati clipei et loricae tegmina summo
15.756
incidit haud felix umero parceque petitum
15.757
perstrinxit corpus nec multo tincta cruore,
15.758
uana sed optanti promisit gaudia Poeno.
15.759
Turbati Rutuli, confusaque pectora uisu
15.760
terrifico. tunc increpitans conamina consul:
15.761
‘Femineis laesum uana inter cornua corpus
15.762
unguibus aut palmis credas puerilibus ictum.
15.763
ite, docete, uiri, Romanae uulnera suerint
15.764
quanta adferre manus.’ tum uero effunditur ingens
15.765
telorum uis, et densa sol uincitur umbra.
15.766
iamque per extentos alterna strage uirorum
15.767
corpora fusa iacent campos, demersaque in undam
15.768
iunxerunt cumulo crescente cadauera ripas:
15.769
ut, cum uenatu saltus exercet opacos
15.770
Dictynna et laetae praebet spectacula matri,
15.771
aut Pindi nemora excutiens aut Maenala lustrans
15.772
(omnis Naiadum plenis comitata pharetris
15.773
turba ruit, striduntque sagittiferi goryti),
15.774
tum per saxa ferae perque ipsa cubilia fusae,
15.775
per uallis fluuiosque atque antra uirentia musco
15.776
multa strage iacent: exultat uertice montis
15.777
gratam perlustrans oculis Latonia praedam.
15.778
Audito ante alios senioris uulnere, rumpit
15.779
per medios Nero saeuus iter, uisaque uirorum
15.780
aequali pugna ‘Quid enim, quid deinde relictum est
15.781
Italiae fatis? hunc si non uincitis hostem,
15.782
Hannibalem uincetis?’ ait. ruit ocius amens
15.783
in medios, Tyriumque ducem inter prima frementem
15.784
agmina ut aspexit, rabidi ceu belua ponti,
15.785
per longum sterili ad pastus iactata profundo,
15.786
cum procul in fluctu piscem male saucia uidit,
15.787
aestuat et lustrans nantem sub gurgite praedam
15.788
absorbet late permixtum piscibus aequor:
15.789
non telo mora, non dictis. Haud amplius inquit
15.790
‘elabere mihi. non hic nemora auia fallent
15.791
Pyrenes, nec promissis frustrabere uanis,
15.792
ut quondam terra fallax deprensus Hibera
15.793
euasti nostram mentito foedere dextram.’
15.794
Haec Nero, et intorquet iaculum, nec futtilis ictus.
15.795
nam latere extremo cuspis librata resedit.
15.796
inuadit stricto super haec interritus ense
15.797
conlapsique premens umbone trementia membra,
15.798
‘Si qua sub extremo casu mandata referri
15.799
germano uis forte tuo, portabimus’ inquit.
15.800
contra Sidonius: ‘Leto non terreor ullo.
15.801
utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
15.802
actutum uindex. mea si suprema referre
15.803
fratri uerba paras, mando, Capitolia uictor
15.804
exurat cinerique Iouis permisceat ossa
15.805
et cineres nostros.’ cupientem adnectere plura
15.806
feruentemque ira mortis transuerberat ense
15.807
et rapit infidum uictor caput. agmina fuso
15.808
sternuntur duce non ultra fidentia Marti.
15.809
Iamque diem solisque uias nox abstulit atra,
15.810
cum uires parco uictu somnoque reducunt,
15.811
ac, nondum remeante die, uictricia signa,
15.812
qua uentum, referunt clausis formidine castris.
15.813
tum Nero procera sublimia cuspide portans
15.814
ora ducis caesi Cannas pensauimus, inquit
15.815
‘Hannibal, et Trebiam et Trasimenni litora tecum
15.816
fraterno capite. i, duplica nunc perfida bella
15.817
et geminas accerse acies. haec praemia restant
15.818
qui tua tramissis optarint Alpibus arma.’
15.819
compressit lacrimas Poenus minuitque ferendo
15.820
constanter mala et inferias in tempore dignas
15.821
missurum fratri clauso commurmurat ore.
15.822
tum castris procul amotis, aduersa quiete
15.823
dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.