Lpunica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/silus-italicus" aria-label="More works by Silus Italicus">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
6.1
Iam, Tartessiaco quos soluerat aequore Titan
6.2
in noctem diffusus, equos iungebat Eois
6.3
litoribus, primique nouo Phaethonte retecti
6.4
Seres lanigeris repetebant uellera lucis,
6.5
et foeda ante oculos strages, propiusque patebat
6.6
insani Mauortis opus: simul arma uirique
6.7
ac mixtus sonipes dextraeque in uulnere caesi
6.8
haerentes hostis, passim clipeique iubaeque
6.9
atque artus trunci capitum fractusque iacebat
6.10
ossibus in duris ensis. nec cernere deerat
6.11
frustra seminecum quaerentia lumina caelum.
6.12
tum spumans sanie lacus et fluitantia summo
6.13
aeternum tumulis orbata cadauera ponto.
6.14
Nec tamen aduersis ruerat tota Itala uirtus.
6.15
Bruttius ingenti miserandae caedis aceruo,
6.16
non aequum ostentans confosso corpore Martem,
6.17
extulerat uix triste caput truncosque trahebat
6.18
per stragem neruis interlabentibus artus,
6.19
tenuis opum, non patre nitens linguaue, sed asper
6.20
ense, nec e Volsca quisquam uir gente redemit
6.21
plus aeui nece magnanima. puer addere sese
6.22
pubescente gena castris optarat et acri
6.23
Flaminio spectatus erat, cum Celtica uictor
6.24
obrueret bello diuis melioribus arma.
6.25
inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni
6.26
alitis: hinc causam nutriuit gloria leti.
6.27
namque necis certus, captae prohibere nequiret
6.28
cum Poenos aquilae, postquam subsidere fata
6.29
uiderat et magna pugnam inclinare ruina,
6.30
occulere interdum et terrae mandare parabat.
6.31
sed subitis uictus telis labentia membra
6.32
prostrauit super ac mentita morte tegebat.
6.33
uerum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore
6.34
reddita, uicini de strage cadaueris hasta
6.35
erigitur soloque uigens conamine late
6.36
stagnantem caede et facilem discedere terram
6.37
ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans
6.38
effigiem, palmis languentibus aequat harenas.
6.39
supremus fessi tenuis tum cessit in auras
6.40
halitus et magnam misit sub Tartara mentem.
6.41
Iuxta cernere erat meritae sibi poscere carmen
6.42
uirtutis sacram rabiem. Laeuinus, ab alto
6.43
Priuerno, uitis Latiae praesignis honore,
6.44
exanimum Nasamona Tyren super ipse iacebat
6.45
exanimis: non hasta uiro, non ensis: in artis
6.46
abstulerat Fors arma. tamen certamine nudo
6.47
inuenit Marti telum dolor. ore cruento
6.48
pugnatum, ferrique uicem dens praebuit irae.
6.49
iam lacerae nares foedataque lumina morsu,
6.50
iam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris
6.51
frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus;
6.52
nec satias, donec mandentia linqueret ora
6.53
spiritus et plenos rictus mors atra teneret.
6.54
Talia dum praebet tristis miracula uirtus,
6.55
diuerso interea fugientes saucia turba
6.56
iactantur casu siluisque per auia caecis
6.57
ablati furtim multo cum uulnere solos
6.58
per noctem metantur agros. sonus omnis et aura
6.59
exterrent pennaque leui commota uolucris.
6.60
non sopor aut menti requies. agit asper acerba
6.61
nunc Mago attonitos, nunc arduus Hannibal hasta.
6.62
Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,
6.63
qui longum semper fama gliscente per aeuum
6.64
infidis seruasse fidem memorabere Poenis,
6.65
flore nitens primo, patriis heu Punica bella
6.66
auspiciis ingressus erat, miseramque parentem
6.67
et dulcis tristi repetebat sorte penates
6.68
saucius. haud illi comitum super ullus, et atris
6.69
uulneribus qui ferret opem: per deuia, fractae
6.70
innitens hastae furtoque ereptus opacae
6.71
noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arua.
6.72
hic fessus parui, quaecumque ibi fata darentur,
6.73
limina pulsabat tecti, cum membra cubili
6.74
euoluens non tarda Marus (uetus ille parentis
6.75
miles et haud surda tractarat proelia fama)
6.76
procedit renouata focis et paupere Vesta
6.77
lumina praetendens. utque ora agnouit et aegrum
6.78
uulneribus diris ac, lamentabile uisu,
6.79
lapsantis fultum truncata cuspide gressus,
6.80
funesti rumore mali iam saucius aures:
6.81
‘Quod scelus, o nimius uitae nimiumque ferendis
6.82
aduersis genitus, cerno? te, maxime, uidi,
6.83
ductorum, cum captiuo Carthaginis arcem
6.84
terreres uultu, crimen culpamque Tonantis,
6.85
occidere atque hausi, quem non Sidonia tecta
6.86
expulerint euersa meo de corde, dolorem.
6.87
estis ubi en iterum, superi? dat pectora ferro
6.88
Regulus, ac stirpem tantae periura recidit
6.89
surgentem Carthago domus.’ inde aegra reponit
6.90
membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe
6.91
callebat bellis) nunc purgat uulnera lympha,
6.92
nunc mulcet sucis. ligat inde ac uellera molli
6.93
circumdat tactu et torpentis mitigat artus.
6.94
exin cura seni tristem depellere fesso
6.95
ore sitim et parca uires accersere mensa.
6.96
quae postquam properata, sopor sua munera tandem
6.97
applicat et mitem fundit per membra quietem.
6.98
necdum exorta dies, Marus instat uulneris aestus:
6.99
expertis medicare modis gratumque teporem
6.100
exutus senium trepida pietate ministrat.
6.101
Hic iuuenis maestos tollens ad sidera uultus
6.102
cum gemitu lacrimisque simul: ‘Si culmina nondum
6.103
Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,
6.104
extremas Italum res Ausoniamque ruentem
6.105
aspice,’ ait ‘genitor, tandemque aduerte procellis
6.106
aequos Iliacis oculos. amisimus Alpes,
6.107
nec deinde aduersis modus est: Ticinus et ater
6.108
stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis
6.109
Sidoniis Trebia et tellus lacrimabilis Arni.
6.110
sed quid ego haec? grauior quanto uis ecce malorum!
6.111
uidi crescentis Trasimenni caedibus undas,
6.112
prostrataque uirum mole inter tela cadentem
6.113
uidi Flaminium. testor, mea numina, manes
6.114
dignam me poenae tum nobilitate paternae
6.115
strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum,
6.116
ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.’
6.117
Cetera †aceruantem questu lenire laborans
6.118
effatur senior: ‘Patrio, fortissime, ritu
6.119
quicquid adest duri et rerum inclinata feramus.
6.120
talis lege deum cliuoso tramite uitae
6.121
per uarios praeceps casus rota uoluitur aeui.
6.122
sat tibi, sat magna et totum uulgata per orbem
6.123
stant documenta domus: sacer ille et numine nullo
6.124
inferior, tuus ille parens decora alta parauit
6.125
restando aduersis nec uirtutem exuit ullam
6.126
ante reluctantis liquit quam spiritus artus.
6.127
uix puerile mihi tempus confecerat aetas,
6.128
cum primo malas signabat Regulus aeuo.
6.129
accessi comes, atque omnis sociauimus annos,
6.130
donec dis Italae uisum est extinguere lumen
6.131
gentis, in egregio cuius sibi pectore sedem
6.132
ceperat alma Fides mentemque amplexa tenebat.
6.133
ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum
6.134
uirtutisque ergo dedit et, sordentia fumo
6.135
quae cernis nunc, frena (sed est argenteus ollis
6.136
fulgor). nec cuiquam Marus est post talia dona
6.137
non praelatus eques. uerum superauit honores
6.138
omnis hasta meos. cui me libare Lyaei
6.139
quod cernis latices, dignum cognoscere causam.
6.140
Turbidus arentis lento pede sulcat harenas
6.141
Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne
6.142
uictus limosas extendere latius undas
6.143
et stagnante uado patulos inuoluere campos.
6.144
hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,
6.145
per ripas laeti saeuis consedimus aruis.
6.146
lucus iners iuxta Stygium pallentibus umbris
6.147
seruabat sine sole nemus, crassusque per auras
6.148
halitus erumpens taetrum expirabat odorem.
6.149
intus dira domus curuoque immanis in antro
6.150
sub terra specus et tristes sine luce tenebrae.
6.151
horror mente redit. monstrum exitiabile et ira
6.152
telluris genitum, cui par uix uiderit aetas
6.153
ulla uirum, serpens centum porrectus in ulnas
6.154
letalem ripam et lucos habitabat Auernos.
6.155
ingluuiem immensi uentris grauidamque uenenis
6.156
aluum deprensi satiabant fonte leones
6.157
aut acta ad fluuium torrenti lampade solis
6.158
armenta et tractae foeda grauitate per auras
6.159
ac tabe adflatus uolucres. semesa iacebant
6.160
ossa solo informi dape quae repletus et asper
6.161
uastatis gregibus nigro ructarat in antro.
6.162
isque ubi feruenti concepta incendia pastu
6.163
gurgite mulcebat rapido et spumantibus undis,
6.164
nondum etiam toto demersus corpore in amnem
6.165
iam caput aduersae ponebat margine ripae.
6.166
imprudens tantae pestis gradiebar, Aquino
6.167
Apenninicola atque Vmbro comitatus Auente:
6.168
scire nemus faciemque loci explorare libebat.
6.169
iamque propinquantum tacitus penetrauit in artus
6.170
horror et occulto riguerunt frigore membra.
6.171
intramus tamen et Nymphas numenque precamur
6.172
gurgitis ignoti trepidosque et multa pauentis
6.173
arcano gressus audemus credere luco.
6.174
ecce e uestibulo primisque e faucibus antri
6.175
Tartareus turbo atque insano saeuior Euro
6.176
spiritus erumpit, uastoque e gurgite fusa
6.177
tempestas oritur, mixtam stridore procellam
6.178
Cerbereo torquens. pauefacti clade uicissim
6.179
aspicimus. resonare solum, tellusque moueri,
6.180
atque antrum ruere, et uisi procedere manes.
6.181
quantis armati caelum petiere Gigantes
6.182
anguibus, aut quantus Lernae lassauit in undis
6.183
Amphitryoniaden serpens, qualisque comantis
6.184
auro seruauit ramos Iunonius anguis:
6.185
tantus disiecta tellure sub astra coruscum
6.186
extulit adsurgens caput atque in nubila primam
6.187
dispersit saniem et caelum foedauit hiatu.
6.188
diffugimus tenuemque metu conamur anheli
6.189
tollere clamorem frustra: nam sibila totum
6.190
implebant nemus. at subita formidine caecus
6.191
et facti damnandus Auens (sed fata trahebant)
6.192
antiquae quercus ingenti robore sese
6.193
occulit, infandum si posset fallere monstrum.
6.194
uix egomet credo: spiris cingentibus arte
6.195
arboris abstraxit molem penitusque reuulsam
6.196
euertit fundo et radicibus eruit imis.
6.197
tum trepidum ac socios extrema uoce cientem
6.198
corripit atque haustu sorbens et faucibus atris
6.199
(uidi respiciens) obscaena condidit aluo.
6.200
infelix fluuio sese et torrentibus undis
6.201
crediderat celerique fuga iam nabat Aquinus.
6.202
hunc medio inuasit fluctu ripaeque relatos
6.203
(heu genus infandum leti!) depascitur artus.
6.204
Sic dirum nobis et lamentabile monstrum
6.205
effugisse datur. quantum mens aegra sinebat,
6.206
adpropero gressum et ductori singula pando.
6.207
ingemuit casus iuuenum miseratus acerbos.
6.208
utque erat in pugnas et Martem et proelia et hostem
6.209
igneus et magna audendi flagrabat amore,
6.210
ocius arma rapi et spectatum Marte sub omni
6.211
ire iubet campis equitem. ruit ipse citatum
6.212
quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim
6.213
consequitur iusso manus et muralia portat
6.214
ballistas tormenta grauis suetamque mouere
6.215
excelsas turris immensae cuspidis hastam.
6.216
iamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam
6.217
cornea gramineum persultans ungula campum,
6.218
percitus hinnitu serpens euoluitur antro
6.219
et Stygios aestus fumanti exsibilat ore:
6.220
terribilis gemino de lumine fulgurat ignis.
6.221
at nemus arrectae et procera cacumina saltus
6.222
exuperant cristae: trifido uibrata per auras
6.223
lingua micat motu atque adsultans aethera lambit.
6.224
ut uero strepuere tubae, conterritus alte
6.225
immensum attollit corpus tergoque residens
6.226
cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.
6.227
dira dehinc in bella ruit rapideque resoluens
6.228
contortos orbes derecto corpore totam
6.229
extendit molem subitoque propincus in ora
6.230
lato distantum spatio uenit. omnis anhelat
6.231
attonitus serpentis ecus frenoque teneri
6.232
impatiens crebros expirat naribus ignes.
6.233
arduus ille super tumidis ceruicibus altum
6.234
nutat utroque caput. trepidos inde incitus ira
6.235
nunc sublime rapit, nunc uasto pondere gaudet
6.236
elisisse premens. tunc fractis ossibus atram
6.237
absorbet saniem et, tabo manante per ora,
6.238
mutat hians hostem semesaque membra relinquit.
6.239
cedebant iam signa retro, uictorque cateruas
6.240
longius auectas adflatus peste premebat,
6.241
cum ductor, propere reuocatam in proelia turmam
6.242
uocibus impellens: ‘Serpentine Itala pubes
6.243
terga damus Libycisque parem non esse fatemur
6.244
anguibus Ausoniam? si debellauit inertis
6.245
halitus, ac uiso mens aegra effluxit hiatu,
6.246
ibo alacer solusque manus componere monstro
6.247
sufficiam.’ clamans haec atque interritus hastam
6.248
fulmineo uolucrem torquet per inane lacerto.
6.249
uenit in aduersam non uano turbine frontem
6.250
cuspis et haud paulum uires adiuta ruentis
6.251
contra ardore ferae capiti tremebunda resedit.
6.252
clamor ad astra datur, uocesque repente profusae
6.253
aetherias adiere domos. furit ilicet ira
6.254
terrigena, impatiens dare terga nouusque dolori
6.255
et chalybem longo tum primum passus in aeuo.
6.256
nec frustra rapidi stimulante dolore fuisset
6.257
impetus, ablato ni Regulus arte regendi
6.258
instantem elusisset equo rursusque secutum
6.259
cornipedis gyros flexi curuamine tergi
6.260
detortis laeua celer effugisset habenis.
6.261
At non spectator Marus inter talia segni
6.262
torpebat dextra. mea tanto in corpore monstri
6.263
hasta secunda fuit. iam iamque extrema trisulca
6.264
lambebat lingua fessi certamine terga
6.265
quadrupedis: torsi telum atque urgentia uelox
6.266
in memet saeui serpentis proelia uerto.
6.267
hinc imitata cohors certatim spicula dextris
6.268
congerit alternasque ferum diducit in iras,
6.269
donec murali ballista coercuit ictu.
6.270
tum fractus demum uires; nec iam amplius aegra
6.271
consuetum ad nisus spina praestante rigorem
6.272
et solitum in nubes tolli caput, acrius instant.
6.273
iamque aluo penitus demersa phalarica sedit
6.274
et geminum uolucres lumen rapuere sagittae.
6.275
iam patulis uasto sub uulnere faucibus ater
6.276
tabificam expirat saniem specus. ultima iamque
6.277
ingestis cauda et iaculis et pondere conti
6.278
haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu,
6.279
donec tormentis stridens magnoque fragore
6.280
discussit trabs acta caput, longoque resoluens
6.281
aggere se ripae tandem exhalauit in auras
6.282
liuentem nebulam fugientis ab ore ueneni.
6.283
erupit tristi fluuio mugitus et imis
6.284
murmura fusa uadis, subitoque et lucus et antrum
6.285
et resonae siluis ulularunt flebile ripae.
6.286
heu quantis luimus mox tristia proelia damnis,
6.287
quantaque supplicia et qualis exhausimus iras!
6.288
nec tacuere pii uates famulumque sororum
6.289
Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,
6.290
nos uiolasse manu seris monuere periclis.
6.291
haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi
6.292
uulneris a uestro, Serrane, tributa parente,
6.293
princeps quae sacro bibit e serpente cruorem.’
6.294
Iamdudum uultus lacrimis atque ora rigabat
6.295
Serranus medioque uiri sermone profatur:
6.296
‘Huic si uita duci nostrum durasset in aeuum,
6.297
non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,
6.298
nec, Trasimenne, tuus premeret tot nomina gurges.’
6.299
Tum senior Magnas inquit ‘de sanguine poenas
6.300
percepit Tyrio et praesumpta piacula mortis.
6.301
nam defecta uiris et opes attrita supinas
6.302
Africa tendebat palmas, cum sidere diro
6.303
misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.
6.304
nulla uiro species decorisque et frontis egenum
6.305
corpus; in exiguis uigor, admirabile, membris
6.306
uiuidus et nisu magnos qui uinceret artus.
6.307
iam Martem regere atque astus adiungere ferro
6.308
et duris facilem per inhospita ducere uitam
6.309
haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,
6.310
cederet Hannibali. uellem hunc, o tristia nobis
6.311
Taygeta, hunc unum non durassetis opacis
6.312
Eurotae ripis. uidissem moenia flammis
6.313
Phoenissae ruere, aut certe non horrida fata
6.314
fleuissem ducis et, nulla quos morte nec igni
6.315
exutos seruans portabo in Tartara, luctus.
6.316
consertae campis acies, multusque per arua
6.317
feruebat Mauors, nec mens erat ulla sine ira.
6.318
hic inter medios memorandis Regulus ausis
6.319
laxabat ferro campum inque pericla ruebat
6.320
nec repetenda dabat letali uulnera dextra.
6.321
sic, ubi nigrantem torquens stridentibus Austris
6.322
portat turbo globum piceaque e nube ruinam
6.323
pendentem terris pariter pontoque minatur,
6.324
omnis et agricola et nemoroso uertice pastor
6.325
et pelago trepidat subductis nauita uelis.
6.326
at fraudem nectens, socios ubi concaua saxa
6.327
claudebant, uertit subito certamina Graius
6.328
et dat terga celer ficta formidine ductor,
6.329
haud secus ac stabulis procurans otia pastor
6.330
in foueam parco tectam uelamine frondis
6.331
ducit nocte lupos positae balatibus agnae.
6.332
abripuit traxitque uirum fax mentis honestae
6.333
gloria et incerti fallax fiducia Martis.
6.334
non socios comitumue manus, non arma sequentum
6.335
respicere: insano pugnae tendebat amore
6.336
iam solus, nubes subito cum densa Laconum
6.337
saxosis latebris intento ad proelia circum
6.338
funditur, et pone insurgit uis saeua uirorum.
6.339
o diram Latio lucem, fastisque notandum
6.340
dedecus o, Gradiue, tuum! tibi dextera et urbi
6.341
nata tuae tristi damnatur sorte catenae.
6.342
haud umquam absistam gemitu. te, Regule, uidit
6.343
Sidonius carcer, tuque huic sat magna triumpho
6.344
uisa es, Carthago, superis. quae poena sequetur
6.345
digna satis tali pollutos Marte Laconas?
6.346
At noua Elissaei iurato foedera patres
6.347
consultant mandare duci pacisque sequestrem
6.348
mittere poscentis uinctam inter proelia pubem
6.349
captiuamque manum ductore rependere nostro.
6.350
nec mora, iam stabat primis in litoris undis
6.351
nauali propulsa ratis, iam nautica pubes
6.352
aut siluis stringunt remos, aut abiete secta
6.353
transtra nouant. his intortos aptare rudentis,
6.354
his studium erecto componere carbasa malo.
6.355
unca locant prora curuati pondera ferri.
6.356
ante omnis doctus pelagi rectorque carinae
6.357
puppim aptat clauumque Cothon. micat aereus alta
6.358
fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri.
6.359
tela simul uariamque ferunt contra aspera ponti
6.360
rerum ad tempus opem. mediae stat margine puppis
6.361
qui uoce alternos nautarum temperet ictus
6.362
et remis dictet sonitum pariterque relatis
6.363
ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis.
6.364
Postquam confectum nautis opus horaque cursus
6.365
atque armata ratis uentique dedere profundum,
6.366
omnis turba ruit, matres puerique senesque.
6.367
per medios coetus trahit atque inimica per ora
6.368
spectandum Fortuna ducem. fert lumina contra
6.369
pacatus frontem, qualis cum litora primum
6.370
attigit adpulsa rector Sidonia classe.
6.371
accessi comes, haud ipso renuente, ratique
6.372
impositus maestis socium me casibus addo.
6.373
inluuiem atque inopes mensas durumque cubile
6.374
et certare malis urgentibus hoste putabat
6.375
deuicto maius, nec tam fugisse cauendo
6.376
aduersa egregium, quam perdomuisse ferendo.
6.377
spes tamen una mihi, quamquam bene cognita et olim
6.378
atrox illa fides, urbem murosque domumque
6.379
tangere si miseris licuisset, corda moueri
6.380
posse uiri et uestro certe mitescere fletu.
6.381
claudebam sub corde metus lacrimasque putabam
6.382
esse uiro et nostrae similem inter tristia mentem.
6.383
cum tandem patriae Tiberino adlabimur amni,
6.384
seruabam uultus ducis ac prodentia sensum
6.385
lumina et obtutu perstabam intentus eodem.
6.386
si qua fides, unum, puer, inter mille labores,
6.387
unum etiam in patria saeuaque in Agenoris urbe
6.388
atque unum uidi poenae quoque tempore uultum.
6.389
obuia captiuo cunctis simul urbibus ibat
6.390
Ausonia, et campum turba uincente propinqui
6.391
implentur colles; strepit altis Albula ripis.
6.392
ipsi Poenorum proceres immitia corda
6.393
ad patrios certant cultus reuocare, togaeque
6.394
addebatur honos. stetit, inlacrimante senatu
6.395
et matrum turba iuuenumque dolore profuso,
6.396
inter tot gemitus immobilis. aggere consul
6.397
tendebat dextram et patria uestigia primus
6.398
ponentem terra occursu celebrabat amico.
6.399
collegit gressum, monitusque recedere consul
6.400
nec summum uiolare decus. cingente superba
6.401
Poenorum turba captiuoque agmine saeptus
6.402
ibat et inuidiam caelo diuisque ferebat.
6.403
Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,
6.404
infelix nimia magni uirtute mariti,
6.405
squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.
6.406
agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis?
6.407
atque ea, postquam habitu iuxta et uelamine Poeno
6.408
deformem aspexit, fusis ululatibus aegra
6.409
labitur, et gelidos mortis color occupat artus.
6.410
si qua deis pietas, tales, Carthago, uidere
6.411
dent tibi Sidonias matres. me uoce quieta
6.412
adfatus iubet et uestros et coniugis una
6.413
arcere amplexus pater, impenetrabilis ille
6.414
luctibus et numquam summissus colla dolori.’
6.415
Hic alto iuuenis gemitu lacrimisque coortis
6.416
Magne parens, inquit ‘quo maius numine nobis
6.417
Tarpeia nec in arce sedet, si iura querelis
6.418
sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique
6.419
solamen, uel cur decus hoc, o dure, negasti,
6.420
tangere sacratos uultus atque oscula ab ore
6.421
libauisse tuo? dextram mihi prendere dextra
6.422
non licitum? leuiora forent haec uulnera quantum,
6.423
si ferre ad manis infixos mente daretur
6.424
amplexus, uenerande, tuos. sed uana recordor
6.425
ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aeuo)
6.426
humana maior species erat. horrida cano
6.427
uertice descendens ingentia colla tegebat
6.428
caesaries, frontique coma squalente sedebat
6.429
terribilis decor atque animi uenerabile pondus.
6.430
nil posthac oculis simile incidit.’ excipit inde
6.431
iam Marus atque, inhibens conuellere uulnera questu,
6.432
Quid, cum praeteritis inuisa penatibus inquit
6.433
‘hospitia et sedes Poenorum intrauit acerbas?
6.434
adfixi clipei currusque et spicula nota
6.435
aedibus in paruis, magni monumenta triumphi,
6.436
pulsabant oculos, coniunxque in limine primo
6.437
clamabat: ‘Quo fers gressus? non Punicus hic est,
6.438
Regule, quem fugias, carcer. uestigia nostri
6.439
casta tori domus et patrium sine crimine seruat
6.440
inuiolata larem. semel hic iterumque (quid, oro,
6.441
pollutum est nobis?) prolem, gratante senatu
6.442
et patria, sum enixa tibi. tua, respice, sedes
6.443
haec est, unde ingens umeris fulgentibus ostro
6.444
uidisti Latios consul procedere fasces,
6.445
unde ire in Martem, quo capta referre solebas
6.446
et uictor mecum suspendere postibus arma.
6.447
non ego complexus et sanctae foedera taedae
6.448
coniugiumue peto: patrios damnare penatis
6.449
absiste ac natis fas duc concedere noctem.’
6.450
Hos inter fletus iunctus uestigia Poenis
6.451
limine se clusit Tyrio questusque reliquit.
6.452
uixdum clara dies summa lustrabat in Oeta
6.453
Herculei monumenta rogi, cum consul adire
6.454
accirique iubet Libyas. tum limina templi
6.455
uidimus intrantem. quae consultata senatus,
6.456
quasue uiri uoces extremum curia maerens
6.457
audierit, placido nobis ipse edidit ore.
6.458
intulit ut gressus, certatim uoce manuque
6.459
ad solitam sedem et uestigia nota uocabant.
6.460
abnuit antiquumque loci aspernatus honorem.
6.461
at circumfusi non setius undique dextram
6.462
prensare ac, patriae ductorem nomine tanto
6.463
redderet, orabant: captiua posse redemptum
6.464
pensari turba, ac Tyrias tum iustius arces
6.465
arsuras dextra, fuerit quae uincta catenis.
6.466
Tum palmas simul attollens ac lumina caelo
6.467
‘Iustitiae rectique dator, qui cuncta gubernas,
6.468
nec leuior mihi diua Fides Sarranaque Iuno,
6.469
quos reditus testes iurata mente uocaui,
6.470
sit mihi fas me digna loqui Latiosque tueri
6.471
uoce focos: ibo ad Tyrios non segnior,’ inquit
6.472
‘stante fide reditus et saluo foedere poenae.
6.473
sic nobis rerum exitio desistite honorem
6.474
tendere. tot bellis totque annis fregimus aeuum.
6.475
nunc etiam uinclis et longo carcere torpent
6.476
captiuo in senio uires. fuit ille nec umquam,
6.477
dum fuit, a duro cessauit munere Martis
6.478
Regulus. exangui spectatis corpore nomen.
6.479
at non Carthago, fraudum domus, inscia quantum
6.480
e nobis restet, iuuenes parat, aspera ferro
6.481
pectora, captiuos nostra pensare senecta.
6.482
ite dolos contra, gensque astu fallere laeta
6.483
discat, me capto quantum tibi, Roma, supersit.
6.484
nec uero placeat, nisi quae de more parentum
6.485
pax erit. exposcunt Libyes nobisque dedere
6.486
haec referenda, pari libeat si pendere bellum
6.487
foedere et ex aequo geminas conscribere leges.
6.488
sed mihi sit Stygios ante intrauisse penatis,
6.489
talia quam uideam ferientis pacta Latinos.’
6.490
Haec fatus Tyriae sese iam reddidit irae,
6.491
nec monitus spernente grauis fidosque senatu
6.492
Poenorum dimissa cohors. quae maesta repulsa
6.493
ac minitans capto patrias properabat ad oras.
6.494
prosequitur uulgus, patres, ac planctibus ingens
6.495
personat et luctu campus. reuocare libebat
6.496
interdum et iusto raptum retinere dolore.
6.497
At trepida et subito ceu stans in funere coniunx,
6.498
ut uidit puppi properantem intrare, tremendum
6.499
uociferans celerem gressum referebat ad undas:
6.500
‘Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque.
6.501
hoc unum, coniunx, uteri per pignora nostri
6.502
unum oro: liceat tecum quoscumque ferentem
6.503
terrarum pelagique pati caelique labores.
6.504
non ego Amyclaeum ductorem in proelia misi,
6.505
nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.
6.506
cur usque ad Poenos miseram fugis? accipe mecum
6.507
hanc prolem. forsan duras Carthaginis iras
6.508
flectemus lacrimis, aut, si praecluserit aures
6.509
urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit
6.510
teque tuosque simul, uel, si stat rumpere uitam,
6.511
in patria moriamur. adest comes ultima fati.’
6.512
Has inter uoces uinclis resoluta moueri
6.513
paulatim et ripa coepit decedere puppis.
6.514
tum uero infelix, mentem furiata dolore,
6.515
exclamat fessas tendens ad litora palmas:
6.516
‘En, qui se iactat Libyae populisque nefandis
6.517
atque hosti seruare fidem. data foedera nobis
6.518
ac promissa fides thalamis ubi, perfide, nunc est?’
6.519
ultima uox duras haec tunc penetrauit ad auris,
6.520
cetera percussi uetuerunt noscere remi.
6.521
Tum fluuio raptim ad pelagi deuoluimur oras
6.522
ac legimus pontum pinuque immane cauata
6.523
aequor et immensas curua trabe findimus undas.
6.524
ludibrium necis horrescens, uis aspera ponti
6.525
obrueret scopulisque ratem furor improbus Euri
6.526
frangeret, optabam: letum id commune fuisset.
6.527
sed nos ad poenam moderato flamine lenes
6.528
uexerunt Zephyri Tyrioque dedere furori.
6.529
Infelix uidi patriamque remissus in urbem
6.530
narrator poenae dura mercede reuerti.
6.531
nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum
6.532
Pygmalioneam temptarem expromere gentem,
6.533
si maius quicquam toto uidisset in orbe
6.534
gens hominum, quam quod uestri ueneranda parentis
6.535
edidit exemplum uirtus. pudet addere questus
6.536
suppliciis, quae spectaui placido ore ferentem.
6.537
tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto
6.538
fingere ne cessa atque orientis comprime fletus.
6.539
praefixo paribus ligno mucronibus omnes
6.540
armantur laterum crates, densumque per artem
6.541
texitur erecti stantisque ex ordine ferri
6.542
infelix stimulus, somnisque hac fraude negatis
6.543
quocumque inflexum producto tempore torpor
6.544
inclinauit iners, fodiunt ad uiscera corpus.
6.545
absiste, o iuuenis, lacrimis. patientia cunctos
6.546
haec superat currus. longo reuirescet in aeuo
6.547
gloria; dum caeli sedem terrasque tenebit
6.548
casta Fides, dum uirtutis uenerabile nomen,
6.549
uiuet; eritque dies, tua quo, dux inclite, fata
6.550
audire horrebunt a te calcata minores.’
6.551
Haec Marus et maesta refouebat uulnera cura.
6.552
interea, rapidas perfusa cruoribus alas,
6.553
sicut sanguinea Trasimenni tinxerat unda,
6.554
uera ac ficta simul spargebat Fama per Vrbem.
6.555
Allia et infandi Senones captaeque recursat
6.556
attonitis arcis facies. excussit habenas
6.557
luctificus Pauor, et tempestas aucta timendo.
6.558
hic raptim ruit in muros: uox horrida fertur
6.559
Hostis adest, iaciuntque sudes et inania tela.
6.560
ast aliae laceris canentes crinibus alta
6.561
uerrunt tecta deum et seris post fata suorum
6.562
sollicitant precibus. requiem tenebraeque diesque
6.563
amisere: iacent portis ululante dolore
6.564
dispersum uulgus, remeantumque ordine longo
6.565
seruat turba gradus. pendent ex ore loquentum,
6.566
nec laetis sat certa fides, iterumque morantur
6.567
orando et, uultu interdum sine uoce precati,
6.568
quod rogitant, audire pauent. hinc fletus, ubi aures
6.569
percussae grauiore malo, metus inde, negatum
6.570
si scire, et dubius responsi nuntius haesit.
6.571
iamque ubi conspectu redeuntum uisa propinquo
6.572
corpora, sollicite laeti funduntur et ipsis
6.573
oscula uulneribus figunt superosque fatigant.
6.574
Hic inter trepidos, curae uenerandus, agebat
6.575
Serranum Marus, atque olim post fata mariti
6.576
non egressa domum uitato Marcia coetu
6.577
et lucem causa natorum passa ruebat
6.578
in luctum similem antiquo. turbata repente
6.579
agnoscensque Marum ‘Fidei comes inclite magnae,
6.580
hunc certe mihi reddis.’ ait ‘leue uulnus? an alte
6.581
usque ad nostra ferus penetrauit uiscera mucro?
6.582
quicquid id est, dum non uinctum Carthago catenis
6.583
abripiat poenaeque instauret monstra paternae,
6.584
gratum est, o superi. quotiens heu, nate, petebam,
6.585
ne patrias iras animosque in proelia ferres
6.586
neu te belligeri stimularet in arma parentis
6.587
triste decus. nimium uiuacis dura senectae
6.588
supplicia expendi. quaeso, iam parcite, si qua
6.589
numina pugnastis nobis.’> At cladis acerbae
6.590
discussa ceu nube, patres conquirere fessis
6.591
iam rebus meditantur opem, atque ad munera belli
6.592
certatur, pulsusque timor grauiore periclo.
6.593
maxima curarum rectorem ponere castris
6.594
cui Latium et moles rerum quassata recumbat,
6.595
spectante occasum patria. Iouis illa ruenti
6.596
Ausoniae atque Italis tempus protendere regnis
6.597
cura fuit; nam Tyrrhenos Poenumque secundis
6.598
Albana surgens respexerat arce tumentem,
6.599
qui ferre in muros uictricia signa parabat.
6.600
tum quassans caput Haud umquam tibi Iuppiter, inquit
6.601
‘o iuuenis, dederit portas transcendere Romae
6.602
atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere ualles
6.603
caedibus, et ripas fluuiorum exire Latino
6.604
sanguine fas fuerit: Tarpeium accedere collem
6.605
murisque aspirare ueto.’ quater inde coruscum
6.606
contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit
6.607
Maeonidum tellus, atramque per aethera uoluens
6.608
abrupto fregit caelo super agmina nubem.
6.609
nec Poenum auertisse satis: dat numine magno
6.610
Aeneadis mentem gremio deponere tuto
6.611
Romuleam laudem Fabioque salutis habenas
6.612
credere ductori. cui postquam tradita belli
6.613
iura uidet, Non hunc inquit ‘superauerit unquam
6.614
inuidia aut blando popularis gloria fuco,
6.615
non astus fallax, non praeda aliusue cupido.
6.616
bellandi uetus ac laudum cladumque quieta
6.617
mente capax. par ingenium castrisque togaeque.’
6.618
sic genitor diuum recipitque ad sidera gressum.
6.619
Hic circumspectis nulli deprensus in armis
6.620
laudatusque Ioui Fabius mirabile quantum
6.621
gaudebat reducem patriae adnumerare reuersus,
6.622
duxerat egrediens quam secum in proelia, pubem.
6.623
nec membris quisquam natoue pepercit amato
6.624
acrius aut uidit socium per bella cruorem
6.625
tristior. atque idem, perfusus sanguine uictor
6.626
hostili, plenis repetebat moenia castris.
6.627
stirpe genus clarum caeloque adfinis origo.
6.628
nam remeans longis olim Tirynthius oris
6.629
et triplicis monstri famam et spectacula captas
6.630
mira boues hac, qua fulgent nunc moenia Romae,
6.631
egit ouans. tunc Arcadius, sic fama, locabat
6.632
inter desertos fundata Palatia dumos
6.633
paupere sub populo ductor, cum regia uirgo
6.634
hospite uicta sacro Fabium de crimine laeto
6.635
procreat et magni commiscet seminis ortus
6.636
Arcas in Herculeos mater uentura nepotes.
6.637
ter centum domus haec Fabios armauit in hostem
6.638
limine progressos uno; pulcherrima quorum
6.639
cunctando Fabius superauit facta ducemque
6.640
Hannibalem aequando. tantus tunc, Poene, fuisti.
6.641
Dum se perculsi renouant in bella Latini,
6.642
turbatus Ioue et exuta spe moenia Romae
6.643
pulsandi, collis Vmbros atque arua petebat
6.644
Hannibal, excelso summi qua uertice montis
6.645
deuexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis
6.646
proiecta in campis nebulas exhalat inertis
6.647
et sedet ingentem pascens Meuania taurum,
6.648
dona Ioui. tum Palladios se fundit in agros
6.649
Picenum diues praedae atque errantibus armis,
6.650
quo spolia inuitant, transfert populantia signa,
6.651
donec pestiferos mitis Campania cursus
6.652
tardauit bellumque sinu indefensa recepit.
6.653
Hic dum stagnosi spectat templumque domosque
6.654
Literni ductor, uaria splendentia cernit
6.655
pictura belli patribus monumenta prioris
6.656
exhausti: nam porticibus signata manebant,
6.657
quis inerat longus rerum et spectabilis ordo.
6.658
primus bella truci suadebat Regulus ore,
6.659
bella neganda uiro, si noscere fata daretur.
6.660
at princeps Poenis indicta more parentum
6.661
Appius astabat pugna lauroque reuinctus
6.662
iustum Sarrana ducebat caede triumphum.
6.663
aequoreum iuxta decus et nauale tropaeum,
6.664
rostra gerens niuea surgebat mole columna.
6.665
exuuias Marti †donumque Duilius, alto
6.666
ante omnis mersa Poenorum classe, dicabat.
6.667
cui, nocturnus honos, funalia clara sacerque
6.668
post epulas tibicen adest, castosque penatis
6.669
insignis laeti repetebat murmure cantus.
6.670
cernit et extremos defuncti ciuis honores:
6.671
Scipio ductoris celebrabat funera Poeni,
6.672
Sardoa uictor terra. uidet inde ruentem
6.673
litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;
6.674
instabat crista fulgens et terga premebat
6.675
Regulus: Autololes Nomadesque et Maurus et Hammon
6.676
et Garamas positis dedebant oppida telis.
6.677
lentus harenoso spumabat Bagrada campo
6.678
uiperea sanie, turmisque minantibus ultro
6.679
pugnabat serpens et cum duce bella gerebat.
6.680
necnon proiectum puppi frustraque uocantem
6.681
numina Amyclaeum mergebat perfida ponto
6.682
rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas
6.683
Xanthippus digni pendebat in aequore leti.
6.684
addiderant geminas medio consurgere fluctu
6.685
Aegatis: lacerae circum fragmenta uideres
6.686
classis et effusos fluitare in gurgite Poenos.
6.687
possessor pelagi pronaque Lutatius aura
6.688
captiuas puppis ad litora uictor agebat.
6.689
haec inter iuncto religatus in ordine Hamilcar,
6.690
ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum
6.691
totius in sese uulgi conuerterat ora.
6.692
sed Pacis faciem et pollutas foederis aras
6.693
deceptumque Iouem ac dictantis iura Latinos
6.694
cernere erat. strictas trepida ceruice securis
6.695
horrebat Libys, ac summissis ordine palmis
6.696
orantes ueniam iurabant inrita pacta.
6.697
haec Eryce e summo spectabat laeta Dione.
6.698
Quae postquam infesto percensuit omnia uultu
6.699
adridens Poenus, lenta proclamat ab ira:
6.700
‘Non leuiora dabis nostris inscribere tectis
6.701
acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum
6.702
da spectare, simul flamma ferroque ruentem;
6.703
perfodiant patres natorum membra. nec Alpes
6.704
exiguus domitas capiet locus: ardua celsis
6.705
persultet iuga uictor equis Garamasque Nomasque.
6.706
addes Ticini spumantis sanguine ripas
6.707
et nostrum Trebiam et Trasimenni litora Tusci
6.708
clausa cadaueribus. ruat ingens corpore et armis
6.709
Flaminius, fugiat consul manante cruore
6.710
Scipio et ad socios nati ceruice uehatur.
6.711
haec mitte in populos, et adhuc maiora dabuntur.
6.712
flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis
6.713
Romam et deiectum Tarpeia rupe Tonantem.
6.714
interea uos, ut dignum est, ista (ocius ite)
6.715
o iuuenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,
6.716
in cineres monumenta date atque inuoluite flammis.’