Reader

DE SANCTO DEODATO PRIMUM EPISCOPO NIVERNENSI, DEIN ABBATE VALLIS GALILAEAE IN VOSAGO COMMENTARIUS PRAEVIUS( Acta sanctorum Bolland., Junii t. III, die 19, p. 869.)

De sancti cultu, vita, aetate ac monasterio.

Vosagus mons, saltus, silva, eremus per confinia Alsatiae, Burgundiae et potissimum Lotharingiae extenditur; praebuitque olim variis sanctis, tam eremitis, quam coenobitis, domicilia seu monasteria. Inter haec potiora quinque censebantur in modum crucis distenta; ex quibus in capite erat ad septentrionem. Bodonis monasterium a S. Bodone Tullensi episcopo, cujus infra latior fit mentio, constructum, jam dirutum. Inde ab oriente est« Senonense monasterium, a S. Gumberto seu Gundodoberto archiepiscopo» Senonensi conditum, uti latius ad hujus Vitam, 21 Februarii est relatum, quod modo exstat sub Benedictina S Vitoni congregatione. E regione ab occidente visitatur monasterium Stinagium, vulgo Estinan, ad Mortham fluvium, quod postea ad ordinem Praemonstratensem est translatum. Ibidem etiam invenitur« Medium seu Medianum Monasterium, a S. Hildulpho, dimisso archiepiscopatu Trevirensi» erectum; de quo ejusque fundatore plurima infra dicentur Ipsum modo cum Senonensi aggregatum est Benedictinae S. Vitoni congregationi. Monasterium demum Vallis- Galilaeae, quod Juncturas dixerant, ad meridiem, quasi in pede crucis, quam ista coenobia formant, a S. Deodato, cujus hic Acta illustramus, conditum et excultum fuit; obituque ejusdem, et sepultura ac miraculis clarum; unde ab illo jam pridem nomen accepit oppidum, quod eidem paulatim accrevit, ad dictum fluvium Mortham, vulgo Saint- Dié- en- Lorraine nuncupatum( est enim aliud ad Ligerim Saint- Dié- sur- Loire ubi pro monachis introducti saeculo X canonici, eumdem S. Deodatum patronum venerantur.

Coluntur die XII, hujus mensis Junii SS. Nabor et Nasarius; quorum sacra corpora S. Crodegandus episcopus Metensis Roma detulit, et corpus quidem S. Naboris posuit in monasterio Hilariaco per S. Fridolinum( uti ad utriusque Vitam VI Martii diximus) in hodierna Lotharingia constructo; in cujus monasterii, jam dicti S. Naboris, ms. Martyrologio, ad hunc 19 Junii ista leguntur.« Eodem die S. Deodati, episcopi et confessoris.» Grevenus in Auctario Usuardi anno 1515 et 1521, excuso, celebrat« Deodatum, episcopum Nivernensem et confessorem.» quem longissimo encomio exornat Saussayus in Martyrologio Gallicano. Trithemius lib. III De viris illustribus ordinis Benedictini, cap. 304, ista scribit:« Adeodatus, abbas monasterii Vallis- Galilaeae, ac postmodum episcopus Nivernensis, magnis virtutibus et meritis clarus emicuit, et quamvis pontifex esset, tamen monachi propositum in nullo violavit. Cujus festum agitur XIII Kalendas Julii.» Thrithemium sequuntur Wion et Dorganius, itemque Menardus et Bucelinus, qui Deodatum appellant, et ex ejus Actis accurate docent, episcopatu relicto, decessisse ad monachatum. Eumdem episcopum Nivernensem Adeodatum Menologio Scotico 23 Martii et hoc die ascripsit camerarius; et Theodatum appellat Fitz- Simon in Kalendario Hibernico. Sed haec ipsis Actis ultro refutantur. In ms. Florario ad diem II Januarii celebratur depositio Deodati, Nivernensis episcopi et confessoris.

Acta ejus nacti sumus, a Joanne Gamansio descripta ex papyraceo codice ms. Bibliothecae Patrum Capuccinorum Paderbornae, et collata cum ms. pergameno Passionali coenobii Bodecensis in eadem Paderbornensi dioecesi, canonicorum regularium S. Augustini; sed in hoc desideratur caput 4. Eadem habuimus in ms. Ultrajectino S. Salvatoris, sed in hoc desunt quae sub initium num. 1, et quae sub finem a num. 27 narrantur. Simile exemplar habuit Mosander, in quo eadem, sed stylo non nihil emendato, pro supplemento Surii edidit. Integra etiam haec Acta edita sunt Nancaei anno 1619; e quibus omnibus ea damus more nostro distincta et illustrata. Eadem postea Gallice transtulit Joannes Ruyrus vel Ruerus( nam utroque modo nomen imprimi fecit) secretarius Ecclesiae et capituli S. Deodati; ediditque Trecis anno 1594. ac postmodum inseruit operi suo itidem Gallico De sanctis et antiquitatibus Vosagensibus par. II lib. II, excuso Spinalti anno 1634. Hic in epistola dedicatoria primae editionis ad Gabrielem de Reynette, magnum praepositum, et canonicos insignis ecclesiae S. Deodati, asserit haec Acta ex prima collectione a discipulis S. Deodati facta, fuisse postmodum conscripta a quodam viro docto et sancto, ac Monasterii Mediani antistite, postquam tertiae visione ad id fuisset divinitus incitatus. Illud ipsum esse attestatum in epistola carmine descripta, atque cum hisce Actis directa Waldrado magno praeposito et venerabili collegio S. Deodati. Exstat Historia Senonensis abbatiae, auctore Richerio ejusdem coenobii monacho, a Luca Acherio, tom. III Spicilegii, et par. II, sec. III, Benedictini vulgata, unde aliquod miraculum et translationis notitiam subjungimus. Reliqua ibidem legi possunt.

Hactenus paucis ante mortem annis Henschenius, cujus coepta prosequens, noto, quod« transiit de morte ad vitam domnus Deodatus tertio decimo Kalendas Julii Dominico die, sexcentesimo septuagesimo nono anno a D. N. Jesu Christi Incarnatione.» Qui characteres cum inter se conveniant optime, nolim ab illis dimoveri propter quasdam in aliis ejusdem Vitae circumstantiis hallucinationes quoad nomina episcoporum, nescio an Auctori Deodatensi, an interpolatori Medianensi potius imputandas; alias integrum fere saeculum differendus obitus iste esset, prout eum distulit noster P. Labbe, jubens pro 679 scribi 769, qui fuit Caroli Magni primus; nam ea Zyfrarum conversio, quam est facilis scriptu, tam est impossibilis probatu; neque Labbeo venisset in mentem, si cogitasset, apud Doubletium in San- Dionysianis exstare ipsius Caroli tunc datum diploma, quo declarat se donare« ad casam S. Dionysii martyris.... monasteriolum qui nuncupatur a S. Deodato, infra Vosago silva, sicut eum Pippinus genitor in sua investitura tenuisse comprobatus est.» Pridem ergo, etiam ante Pippini regnum, obierat sanctus, a cujus nomine dicebatur monasteriolus iste, quem non putamus esse alium, quod ipsum de quo agimus Vallis- Galilaeae. Non etiam admiserim quod illo ipso, quo hic dicitur sanctus, obiisse anno, e sua abductus eremo sit, ut cum S. Wilfrido Romam proficisceretur. Caroli le Cointe opinio illa fuit hanc ob causam coacti differre ejus obitum usque ad annum 684. Confudit ille hunc, de quo agimus, S. Deodatum cum Adeodato Tullensi episcopo, qui anno 680 Romanae subscriptus synodo, sicut fusius explicuit ad Vitam S. Wilfridi Henschenius XXIV Aprilis, cap. 4, S. Wilfridum fuit comitatus. Prioris corpus, uti a praedicto Ruyro scribitur, a Bertoldo episcopo Tullensi elevatum fuit anno 1003 die 17 Junii, adnitente beatrice vidua Frederici Lotharingiae ducis cum filio Theodorico, qua de translatione est, cap. 15 Chronici Senonensis, producti ferme ad finem saeculi XIV.

Franciscus Riguetus Magnus, S. Deodati praepositus, juxta Nanceianum vetus exemplum, praedictam illius sancti Vitam recudi fecit; recusamque Henschenio misit anno 1679, ascriptis manu sua, tam in margine quam ad calcem libelli, Gallica lingua observationibus suis, minime contemnendis; has vero sequenti deinde anno cumulavit nobis eadem lingua memoriis historicis ac chronologicis, simili cura Antuerpiam missis. Non vacabat Henschenio recognoscere ad illas suum hunc praevium commentarium, notasque ad Vitam paratas. Id ego nunc facio, simulque auctori reddo debitam commemorationem studii erga sanctum suum patronum,

Praefatur ille, in primis observationibus, auctorem Vitae sibi videri« monachum Vallis- Galilaeae,» qui num. 11 dicit« hujus monasterii» et num. 20.« In hanc Vallem- Galilaeam:» ubi cum pro monachis canonici sint introducti circa annum 980 consequens videtur, ut illa Vita ante dictum annum, aut etiam multo prius scripta sit. Phrases praedictae( ut verum fatear) aptiores sunt illius monasterii quam Mediani monacho. Sed dum ad calcem Vitae notatum lego quod ipsam, anno 1049, Romae in synodo lectam, Leo papa IX, in Ecclesia Dei recitandam decreverit; dumque ex Rigueto intelligo, in Deodatensi archivio etiamnum servari membraneum Legendarium, ubi eadem Vita in lectiones verbotenus digesta fuisse intelligitur, ex potiori parte etiamnum ibi residua, cogor opinari quod non habeamus primam Deodatensis monachi compositionem, stylo forsitan multo simpliciori exaratam, et verosimiliter nullis vel paucioribus mendis chronologicis obfuscatam. Ea menda Medianensis antistes, sanctior quam doctior, tanto operiosius cumularit, quo magis conatus est aptare se cuidam Tullensium episcoporum corruptissimo( ut apparet) catalogo, unde nomina huc inferenda accepit, de quibus infra in notis. Sane Waldradus ille praepositus, ad quem directam Vitam Ruyrus scribit, idem esse videtur, de quo praedictus Leo papa, anno 1051, Udoni Tullensi sic scribit:« Frater noster charissimus Weldradus, praepositus coenobii S. Deodati, cum quibusdam fratribus suis nobiscum praesentes» in curia Henrici III, sub tempus quo ibi ipse papa electus fuit,« nostrum imploraverunt auxilium.» Idem ergo eadem occasione Leoni obtulerit, qualem a Medianensi antistite acceperat Vitam, Romae in synodo prima approbandam; sicque transierit in membranas praedictas, sed absque epistola, cujus meminit Ruyrus, quam ipse utinam edidisset, nunc enim nuspiam inveniri indicat Riguetus.

Utendum interim ista qualiquali Vita, et caetera aptanda erunt anno mortis: Qui annus, cum suis indictionis Dominicaeque adjunctis, potuit certius fuisse cognitus. Ita quamvis Vitae auctor vel interpolator dicat saepius venisse sanctum in Vallem- Galilaeam anno 669, eo tamen hic venerit decennio citius. Causam errandi dederit privilegium inventum sub nomine S. Hildulfi Trevirensis episcopi quasi datum S. Deodato tali anno, pro suo in Valle- Galilaea monasterio; existimante auctore, hoc fuisse initium monasterii; neque ad manus habente aut Childerici regis donationes, ad monasterium jam condi coeptum collatas circa annum 1160( quarum ne nunc quidem inveniuntur chartae) neque S. Numeriani episcopi Trevirensis, Hildulfo prioris, privilegium vetustius et anno ut summum 665 datum; quod in Mediano Monasterio invenisse sibi gratulatur Riguetus, utpote exemplar, ad quod alterum Hildulphi postea vel factum vel confictum fuit. Agit autem illud de jam plene constituto monasterio, quod ut sic haberetur, quinque ut minimum vel sex anni requiruntur. Porro aliorum ibidem« opinio fuerit B. Deodatum, post triginta annos ab egressu ipsius ex Francia, hanc vallem intrasse.» Qui triginta anni, simul cum prioribus viginti, constituunt annos quinquaginta, inter Vosagi solitudines, loco non uno, nec uno monasterio condito actos. Sic autem intelligetur Deodatus venisse ex Francia, ubi aliquantulis saltem annis episcopatum administrarat, sub annum 630 jam quadragenario proximus, aut major, adeoque obiit vere« grandaevus,» uti num. 16 dicitur,« emeritaeque militiae veteranus» circa annum 590, natus. Quae omnia in nostris ad Vitam adnotatis, multo quam Henschenius reliquerat prolixioribus, probabuntur optime cohaerere cum certiori historia, praelucentibus Rigueti observationibus et memoriis.

Orditur is primas describendo praesentem ecclesiae suae statum, qualem non incongruum fuerit adnectere huic praevio commentario.« Canonicis, inquit, viginti quatuor constat hodiernum collegium, atque insuper praeposito majori, qui caput est omnium, suo numero complectentium decanum, cantorem atque scholasticum, quorum pro ratione eminentioris super caeteros dignitatis, praebenda etiam amplior est. Olim triginta numerabantur; sed majores nostri praebendarum trium suppressionem impetraverunt Roma, conservando organo, alendoque organistae, cum quatuor pueris choralibus musicaeque magistro: quartam praebendam auctoritate pontificia abstulerunt principes nostri, pro erigenda nova Nancaei ecclesia, quam primatialem dicunt. Officium in ecclesia persolvunt canonici, una cum vicariis; quorum nunc neque numerus, neque stipendium est definitum; ante bella plerumque undecim vel duodecim erant. Ex institutione Leonis IX qui majoris praepositi titulum et officium aliquando apud nos gessit, factum creditur ut successoribus pontificaliter officiantibus pedum ac mitra sit, cum peculiari quoque ornamento sericeo, in formam piscatorii retis cooperiente albam, tunicellam atque dalmaticam, a cingulo usque ad pedes, quod vulgo rete vocant, retiatum Latine diceremus.» Et haec opinio confirmari potest ex privilegio pallii et mitrarum, quod idem Leo IX in memoriam Clementis II decessoris sui, antea Babenbergensis episcopi, concessit episcopo, et dignioribus canonicis istius ipsius Ecclesiae Babenbergensis.« In tali ornatu assistit praepositus solemniorum dierum officiis, alias adesse non tenetur; si tamen adesse velit, obligatur venire in habitu episcopali; hieme quidem in cappa violacea, pelliculis muris Armenii farta, aestate vero linteatus cum epomide et cruce pectorali.

« Episcopalem quoque jurisdictionem habet praepositus, non solum in oppido S. Deodati, sed per totam vallem, a limitaneis dioecesibus Argentinensi, Tullensi, atque Basileensi abjunctam, complexamque duodecim magnas parochias; quibus decimam tertiam ego addidi, pro majori commoditate parochorum; quos ad synodos meas voco, et ad quorum institutionem concursus celebro, habens ministros curiae meae spiritualis, a quo non nisi Romam appellatio est, officialem, promotorem, aliosque, plane sicut episcopi. In iis, quae Roma ad nos veniunt, bullis simpliciter dicimur provinciae Trevirensis, nulla dioecesi nominata, et ad eas functiones, ad quas consecratio episcopalis requiritur, liberum nobis est rogare episcopum quemcunque, nemine non admittente dimissoriales ordinandorum a nobis signatas. Territorium nostrum, ex donatione Theodorici II facta S. Deodato, per montana extenditur septem leucis in longitudinem, in latitudinem quatuor; merum olim desertum, nunc, occasione monasteriorum et cellularum a sancto exstructarum, habitationibus etiam saecularium frequens; quorum omnium decimas Ecclesia nostra percipit, licet nunc pars solum tertia territorii supremae jurisdictionis titulo nobis pareat. Prioribus etiam saeculis regalia nobis competebant, ut sunt jus monetae cudendae, militiae conscribendae, et tributi exigendi aliaque hujusmodi. Invenimus autem in registris nostris Magni titulum praepositis datum fuisse jam inde a saeculo XIII, eoque usum Lotharingiae ducem in charta quam nobis signavit anno 1272.»

Hactenus ille, qui deinde ad posteriores memorias sic praefatur:« Sequar, quatenus potero, antiquam Vitam, a Leone IX probatam; cogar nihilominus adjungere quaedam ibi omissa, et refutare nonnulla, prorsus incompatibilia cum aliis ejusdem Vitae locis, sollicitus imprimis, ut falsa secernam a veris. Qua in re haud paulo meliorem successum spero quam habuerint alii, me quidem doctiores; sed qui majoribus lucubrationibus intenti, aut longius positi, otium non habuerunt singulas circumstantias expendendi, neque facultatem scrutandi monumenta archivii nostri, ipsaque loca in quibus res actae personaliter adeundi; quapropter aliud facere non potuerunt, quam sese referre ad hanc Vitam, velut omnis notitiae a se sperandae unicum fontem.» Ad haec ergo subsidia aggredior Adnotata Henscheniana recognoscere et augere.