Willelmus Conquestor
Leges
Lege 10
Choose a text
More by Willelmus Conquestor
—
10319 Leges2
2.50
Hae sunt Leges et Consuetudines quas Willelmus Rex concessit universo Populo Angliae post subactam Terram. Eaedem sunt quas Edwardus Rex, cognatus ejus, observavit ante eum. L. De . . . . . .
2.50
Si quis intra Hundredum incusatus fuerit et IV. homines, le retent, se duodecima manu purget, et si il seut suist deduz la chalenge, Dominus reddat Weram suam e si lun chalenge, le Seignour que per le seut seit aler si se purget duodecima manu, et si non posset, emendet versus Regem et sit utlagatus.
3.1
Has Regis Willelmi Leges Latine sic reddidit vir Clar. Carolus du Frêne Dom. du Cange, Quaestor Regius.
3.1
Scilicet pax sanctae Ecclesiae, quodcunque forisfactum quis fecerit hactenus, et venire potest ad sanctam Ecclesiam, pacem habeat vitae et membri. Et si quis injecerit manum in eum qui Matrem Ecclesiam requisierit, si ea sit vel abbatia, vel Ecclesia religionis, reddat eum quem ceperit, et centum solidos pro forisfactura: et de Matre Ecclesia Parochiali XX solidos: et de Capella X solidos. Et qui infringit pacem Regis in Lege Merciorum, centum solidorum sint emendae, similiter de Heinfare, et de insidiis praecogitatis.
3.2
Haec placita spectant ad Coronam Regis. Et si quis sive Comes, sive Praepositus malefecerit hominibus suae Ballivae, et de hoc sit attinctus sive convictus, per justitiam Regis, forisfactura sit dupla illius quam alius quispiam forisfecerit.
3.3
Et qui in Danorum Lege Pacem Regis fregerit, cxliv. libris emendet: et forisfacturae Regis quae spectant ad Vicecomitem, xl. solidi in Merciorum Lege, et l. solidi in Lege West- Saxonum. Et de libero homine qui habet Sac et Soc, Tol et Tem, et Infangentheof, si implacitatus fuerit, et in forisfactura positus in Comitatu, pertinet forisfactura ad usum Vicecomitis xl. Orae in Danorum Lege, et de alio homine cui hujusmodi libertatem non habet, vxxij. orae. De his xxxij. oris habebit Vicecomes ad usum Regis X. oras: et is qui placitum contra cum ditationatus fuerit, xij. oras: et Dominus in cujus finibus manserit, X. oras. Hoc in Danorum Lege obtinet.
3.4
Hoc est consuetudo in Merciorum Lege, si quis appellatus fuerit de Latrocinio, seu de Robaria( furto) et plegiatus fuerit( seu plegium dederit) de stando juri, et fugerit exinde, plegius ejus habebit iv. menses et unum diem ad eum quaerendum: et si possit eum invenire, jurabit duodecima manu quod ea hora qua illum plegiavit, Latronem esse non scivit, neque per eum fuit quod fugerit, neque eum prehendere potuit: tunc reddet catallum, et XX. solidos pro capitali, et iv. denarios cippario( seu custodi carceris) et Malliam, seu mea ailiam, pro ta besche, et xl: solidos Regi: in West- Saxonum lege c. solidos ad clamorem pro capite, et iv. libras Regi. Et in Danorum lege forisfactura est viij. librae, XX solidi pro Capitali, et vij librae Regi: et si is potest intra annum et iv. dies invenire Latronem, et eum ad justitiam adducere reddentur ei XX. solidi quos exsolverat, et fiat justitia de Latrone.
3.5
Qui Latronem prehenderit absque secta et absque clamore et in ejus potestatem tradiderit cui damnum factum est, et venerit postea, rationi conveniens est ut det illi X. solidos de Hengwita, et finem faciat justitiae ad primam divisam( seu ad primum placitum), absque licentia justitiae estque forisfactus de XL. solidis.
3.6
Qui averium recuperaverit, vel Equum, vel Bovem, vel Porcum aut Berbicem, quod Forfengem Anglice dicitur, is qui illud habuerit dabit ad Grossos solidum Praeposito habere the lestussun VIII denarios, et si non tot sint, ut in malliam centum computentur, dabit tantum VIII denarios, pro Porco iv. denarios, et pro Berbin I. denarium: et sic usque ad octo pro singulis quatuor denariis, et si tot non fuerint, dabit tantum VIII denarios, et dabit vadium, et inveniet plegium. Quod si alius postea venerit intra annum et diem, et averium repetat, ad rectum habeat in Curia eum, a quo averium recuperatum fuerit.
3.7
Et de averio, ita dicendum de alia re quavis inventa. Ostendatur tribus partibus vicineti, ut testimonium habeat de inventione. Si aliquis postea venerit ad rem clamandam, seu repetendam det vadium, et inveniat plegios, qui si alius intra annum et diem averium clamaverit, ad rectum habiturum in curia eum qui rem invenerit spondeant.
3.8
Si quis alium occiderit, et consenserit, et emendare denegaverit, dabit de sua Manbota Domino pro libero homine X. solidos, et pro servo XX. solidos. Wera Thani XX. librae in Merciorum lege, et in West- Saxonum lege: et Wera villani C. solidi in Merciorum lege et in West- Saxonum lege.
3.9
De Wera primo reddetur de alto sanguine, viduae et orphanis X solidi: et quod superest orphani et parentes inter se dividant.
3.10
In Wera reddere poterit quis Equum qui testiculos habet pro XX. solidis: et taurum pro X. solidis, et verrem pro V. solidis.
3.11.1
Si quis alteri plagam fecerit, et ultra emendare denegaverit, primo ei reddat suum capitale: et plagatus jurabit super sancta, quod pro minori( emenda) non potest facere, nec pro odio cariorem( vel majorem) fecerit de sarbota, id est de dolore.
3.12
Si plaga ei inflicta fuerit ita ut appareat, pro pelle totius IV. denarios( dabit) et de tot ossibus quae ex plaga extrahentur, pro quolibet osse toties IV. denarios( dabit). Quod si coram superioribus dominis pactum initum fuerit, de plaga quae alio ei facta fuerit, si cor suum id ei suggesserit, et consilium suum ei donaverit, accipiet ab eo quod sibi oblatum fuerit.
3.13
Si acciderit ut quis pugnum cujuspiam absciderit aut pedem, reddet ei medietatem werae, secundum quod id est: sed de pollice reddet medietatem manus. Pro digito qui pollicem subsequitur, XV. solidos solidorum Anglicanorum, hoc est quadraginta denariorum. Pro longo digito, XVI. solidos: pro altero qui portat annulum, XVII. solidos: pro digito minimo, V. solidos: de ungue si praecidatur, de quolibet V. solidos solidorum Anglicanorum: et pro ungue minimi digiti, IV. denarios
3.14
Qui sponsam alterius vitiaverit, forisfacit weram suam erga Dominum suum.
3.15
Similiter qui falsum judicium fecerit, weram suam perdit, nisi praestitio super sancta sacramento probare possit, se melius judicare non scisse.
3.16
Si quis alterum appellet de Latrocinio, et is sit liber homo, et aliquando habuerit verum testimonium de legalitate, excondicet( i excusabit) se per planum sacramentum: et qui infamatus ante fuerit, per sacramentum nominatum: videlicet ex curia hominum legalium parium, si eos habere potuerit, excondicet; seu purgabit se duodecima manu: et si eos habere non potuerit, defendet se per judicium( ita purgationem vulgarem vocat), et appellans jurabit super se et septem homines nominatos, quod propter nullum odium id fecerit; nec propter ullam aliam causam quam ut jus suum persequeretur.
3.17
Si quis appellatus fuerit de Monasterii vel Ecclesiae infractione, vel camerae, et neque antea fuerit infamatus, excondicet seu purget se per XII. homines legales nominatos, se duodecima manu. Et si aliquando infamatus fuerit, purget se cum ter iterato testium numero, videlicet per XLVIII. homines legales nominatos se XXXVI. manu: et si illos habere non potuerit, eat ad judicium ter iteratum, quemadmodum debuerat ad ter iteratum sacramentum. Et si antea latrocinium emendaverit, eat ad aquam. Archiepiscopus habebit de forisfactura XL. solidos in Merciorum lege, et Episcopus XX. solidos, et Comes XX. solidos, et Baro X. solidos, et Villanus XL. denarios.
3.18
Liber homo qui habuerit in averiis campestribus trigenta denarios, debet dare denarium sancti Petri. Pro IV. denariis quos dabit Dominus, quieti erunt Bordarii ejus, et ejus bonnarii, et ejus servientes. Burgensis qui dimidiam marcam habet in propriis catallis, debet dare denarium sancti Petri. Qui in lege Danorum est liber homo et habet averia campestria valoris dimidiae marcae in argento, dare debebit denarium sancti Petri. Et per denarium quem Dominus donaverit, quieti erunt ii qui mannent in suo dominico.
3.19
Qui foeminam vi oppresserit, forisfecit sua membra. Qui prostraverit foeminam ad terram, ut vim ei inferat, multa ejus Domino est X. solidos: si vero eam compresserit forisfactus est de membris.
3.20
Qui denegaverit denarium sancti Petri, reddet denarium per justitiam sanctae Ecclesiae, et praeterea XXX. denarios pro forisfactura. Et si de ea re implacitatus fuerit per justitiam Regis forisfactura Episcopo erit XXX. denarios, et Regi XL. solidos.
3.21
Si quis alteri oculum effoderit quocunque casu, emendabit LXX. solidis solidorum Anglicanorum: et si pupilla remanserit, dimidium tantum ei dabitur.
3.22
De relevio Comitis quod ad Regem pertinet, VIII. Equi Ephippiati et fraenis ornati, IV. Loricae, et IV Hammes, et IV. Scuta, et IV. Hastae, et IV. Enses, les altres IV. chaceurs et Palfredi cum fraenis et capistris.
3.23
De relevio Baronis IV. equi cum sellis et frenis, et II. Loricae, et II. galeae, et II. scuta, et II. lanceae, et II. enses: et II. aliae res, unus equus venatorius, et unus Palafredus cum fraenis et capistris.
3.24
De relevio Vavasoris ad ligium suum dominum, quietus esse debet per equum sui patris, talem qualem habuerit tempore mortis suae, et per ejus loricam, et per ejus galeam, et per ejus scutum, et per ejus lanceam, et per ejus ensem: nisi adeo fuerit rebus omnibus destitutus, ut nec habuerit equum vel arma pro centum solidis.
3.25
Si quis velit calumniari seu repetere averia sua furto subrepta, et is velit dare vadium, et invenire plegios ad prosequendum appellum suum, tunc necesse erit ei qui ea habuerit, nominare suum warantum, si habuerit, et si non habuerit, tunc nominabit suum Heuvelborh, et testes, et eos habebit ad diem et ad terminum, si eos habuerit, aut habere potuerit: et intertrator dabit in vadium se sexta manu, et alter ponet in manum sui warranti, vel sui Heuvelborh, et habeat ille testes, quod ea( averia) emit in Mercato Regis, et quod non scit suum warantum, nec plegium vivum nec mortuum. Id jurabit cum suis testibus per planum sacramentum. Perdet vero suum catallum, si ii in testimonio dicunt, quod Heuvelborh cepit. Et si non poterit habere warantum, nec testem, perdet et pro..... perdet weram suam erga suum Dominum. Hoc obtinet in Merciorum, Danorum, et West- Saxonum legibus. Non vocabit Dominum suum ad Warantum de hoc quod positum fuerit in vadio, et in Danorum lege, ponere velit, donec disrationatus fuerit, et si possit probare, quod ea( averia) sint de sua nutritura, per tres partes sui vicineti, si averium disrationaverit. Nam ex quo sacramentum ei judicatum et delatum est, non potest amplius illud levare per judicium Angliae.
3.26
Si quis aliquem murdro occiderit, et homines Hundredi eum non prehendant, et adducant ad justitiam intra octo dies ut ostendant a quo murdrum factum est, reddent pro murdro xlvij. Marcas.
3.27
Si quis velit disrationare conventionem de terra erga Dominum suum, per pares ejusdem tenurae, quos ad testes appellabit, erit disrationandus: nam per extraneos non poterit disrationari.
3.28
Qui placitat in Curia, cujuscunque Curia illa sit, praeterquam ea ubi corpus Regis est, et aliquis ei imponat, quod rem quampiam dixerit, quam agnoscere nolit, si non potest eum disrationare per duos intelligibiles homines qui interfuerunt placito et viderunt quod non dixerit, recurretur ad ejus sacramentum.
3.29
De Relevio Villani, melius averium quod habuerit, sive Equum, sive Bovem, sive Vaccam, donabit Domino suo pro relevio: et postea habebitur Villanus in franco plegio.
3.30
De tribus viis, videlicet Watlingstrete, et Ermingstrete, et Fosse. Qui in aliqua harum viarum hominem per patriam errantem occiderit, vel adsalierit, is pacem Regis infringit.
3.31
Si latrocinium inventum fuerit in cujuscumque terra sit, et latro simul, Dominus terrae et uxor ejus habebunt medietatem bonorum Latronis, et clamatores, seu qui res suas repetunt, sua catalla, si ea invenerint, et medietatem suam, si inventus fuerit intra Sacam et Socam, perdet uxor, et Dominus habebit.
3.32
De Strewarde de unaquaque Hidarum Hundredi quilibet homo intra festum sancti Michaelis et sancti Martini, et Wardireve, habebit XXX. hidas quietas pro labore suo, et si averia, seu animalia, moriantur, vel periclitentur, vel labe aliqua infecta sint, et non possit ostendi, clamorem vel vim factam fuisse, reddantur averia.
3.33
Qui colunt terram non debent molestari, praeterquam de eorum recto censu. Nec licet Dominus cultores de terra sua dimittere, quamdiu possunt rectum servitium facere. Nativi qui discedunt a terra sua, et denegant nativitatem, requirendi sunt, ut faciant rectum suum servitium, quod spectat ad terram suam. Nativum qui discedit a terra unde natus est, et in alterius terram venit, nullus retineat, nec eum nec ejus catalla: sed redire cogatur ad faciendum suum servitium quale ad eum spectat. Et si Domini non faciant alios cultores venire, in eorum terram, justitia id faciat.
3.34
Nemo Domino suo subtrahat rectum servitium suum, propter ullam remissionem quam ei antea fecerit.
3.35
Si foemina morti damnata sit, aut membrorum diffactioni, seu mutilationi, et gravida sit, de ea non fiat justitia, priusquam enixa fuerit.
3.36
Si quis intestatus obierit, liberi ejus haereditatem ex aequo divident.
3.37
Si pater deprehenderit filiam in adulterio in domo sua, seu in domo generi sui, bene licebit ei adulterum occidere.
3.38
Si quis alterum impotionaverit, interficiatur, vel perpetuo exilio damnetur. Ego jecero res tuas( de navi) ob metum mortis, de hoc non potes me implacitare. Nam licet alteri damnum inferre ob mortis metum, quando aliter periculum vitari non potest. Et si de hoc probaveris, quod ob metum mortis id non fecerim, de hoc me misprenderem, et ea quae in navi remanent, dividantur in communi secundum Catalla: Et si quis jecerit Catalla extra navim, nulla exigente necessitate, ea restituet.
3.39
Duo sunt participes unius Cricheti, et unus eorum implacitatur absque altero, et per negligentiam suam perdit, non debet propterea alter perdere, qui praesens non fuit: nam res inter eos judicata non forisjudicat alios qui praesentes non fuerunt.
3.40
Eorum qui tenent terram suam ad censum, sit rectum relevium tantum quantum annuus census est.
3.41
Caute prospiciant, quorum est judicia facere, ut judicent, quemadmodum capiunt, cum dicunt: Dimitte nobis peccata nostra. Statuimus igitur ne quis hominem Christianum extra terram vendat, ac praesertim in ea patria ubi non cavetur ne anima perdatur, quam Deus vita sua redemit. Qui injuriam excitaverit, vel falsum judicium fecerit ira vel odio, vel data pecunia, sit in forisfactura Regis de xl. solidis, si non potest se allegiare( seu purgare) quod plus recti facere non scivit, libertatem suam perdat, nisi eam a Rege redimere potuerit ad ejus beneplacitum. Et si sit in Danorum Lege, sit forisfactus de Lahstite, si allegiare se non possit, se melius facere non scivisse. Et qui rectam legem et rectum judicium recusaverit, sit forisfactus erga eum ad quem jus hoc pertinuerit: si sit erga Regem, vj. libris, si erga Comitem xl. libr. si in Hundredo XXX. solid. et erga omnes illos qui Curiam habent in Anglia, id est ad solidos Anglicanos. Et in Danorum lege qui rectum judicium recusaverit, sit in misericordia de suo Lahlite, nec querelam Regi fiat, de eo quod quis ei defecerit in Hundredo, nec in Comitatu.
3.42
Nemo Namium capiat neque in Comitatu, neque extra( Comitatum) donec ter rectum petierit in Hundredo, vel in Comitatu: et si ad tertiam vicem rectum non potest habere, eat ad Comitatum, et Comitatus assignet ei diem quartum; et si is deficiat de quo se clamat, tunc facultatem accipiat namium capiendi pro sua utilitate et proficuo.
3.43
Nemo emat quantum iv. denariis aestimatur neque de re mortua, neque de viva, absque testimonio iv. hominum aut de burgo, aut de villa: et si clametur, veniat, et habeat testes: si nullum Warantum habet, reddat homo homini suum Catallum, et forisfacturam habeat qui habere debet: et si testes habeat, uti diximus supra, scilicet tribus vicibus, et ad quartam vicem eum disrationet, vel rem reddat.
3.44
Non videtur rationi consentaneum ut probatio fiat per testes qui rem ablatam cognoscant, et ut quis probet, vel probationem faciat, ante terminum vj. mensium, postquam res ablata et subrepta fuit.
3.45
Ille vero qui rectatus est, et testimonium habet de legalitate, et ter placitum deseruit, et in quarta vice tres ejus defaltas ostendunt summonitores: adhuc ab eo petitur, ut plegium inveniat et ad rectum veniat: et si nolit, si non visus fuerit vivus aut mortuus, capiatur quidquid habet, et reddatur clamatori seu petenti, et Dominus habeat medietatem residui, et Hundredus medietatem. Et si nullus parens vel amicus hanc justitiam deforciant, sint forisfacti erga Regem de vj. libris, et quaerant latronem, et in cujuscumque potestate inventus fuerit, non habeat Warantum de vita sua, nec possit in posterum pro defensione sua placitum recuperare.
3.46
Nemo alium recipiat ultra iij. noctes, nisi is aliter jubeat cum quo venit.
3.47
Nemo hominem suum a se discedere patiatur, ex quo rectatus fuerit.
3.48
Et qui in Latronem incurrit, eumque salvum gratis dimittit, emendam solvat ad valorem Latronis, vel per plenariam legem se expurget, quod latronem esse nescivit. Et qui clamorem audiet, et supersedebit, supersisam Regis emendet, vel se expurget.
3.49
Quilibet etiam Dominus habeat suum servientem, vel suum plegium, cum quo si rectatus fuerit, eat ad rectum in Hundredo.
3.50
Si is qui accusatur absconsus est, et ad Hundredum a iv. hominibus rectatur, duodecima manu se expurget. Et si post clamorem aufugiat, Dominus reddat suam Weram. Et si clametur Dominus, quod ex sua scientia excesserit, se excondicat se vi. manu: quod si non potest, emendam solvat Regi, et sit utlagatus.
4.1
SELDENUS LECTORI.
4.1
Neque praeter Ingulphum quis leges hasce tradidit; neque praeter hasce, aliquem omnino quae illius aevi idiomate Gallico seu Normannico conscribitur, exstare puto; cum interim memoriae sit traditum, Willelmum idioma illud, utpote vernaculum, nascentique imperio velut magis fidele, in Anglia propagari et populare fieri impense desiderasse, idque sancito jussisse. Missis quae historici de ea re habent, Robertum Holkotium, virum, ut aevum suum tulit, doctissimum, testem adhibeo. Narrant historiae quod cum Willelmus dux Normannorum regnum Angliae conquisivisset, deliberavit quomodo linguam Saxonicam posset destruere et Angliam et Normanniam in idiomate concordare, et ideo ordinavit quod nullus in curia regis placitaret nisi in Gallico, et iterum quod puer quilibet ponendus ad litteras, addisceret Gallicum, et per Gallicum Latinum; quae duo usque hodie, inquit, observantur. Floruit autem Robertus iste sub Edwardo III, cujus regni anno vicesimo quarto, saeviente peste abreptus est. Vide Stat. 36, Ed. 3, cap. 15. Atqui complures aliae, vetustis schedis Willelmo regi tributae( praeter eas Edwardo regi accepto, latas) reperiuntur, quarum hasce subjungere etiam visum est tam quod apud Rogerum Howedenum ex mutilo nimium exemplari obtrusae sint, aut librariorum injuria decurtatae, tum quod Willelmi Lambardi codicem de priscis Anglorum legibus( ubi editae quidem sunt, nec tamen undequaque exemplari quo utor consonae) etiam studiosis rarissime occurrere certo sciam.
4.2
WILLELMUS, Dei gratia, rex Anglorum, dux Normannorum, omnibus hominibus suis Franciae et Angliae, salutem.
5
LI. De religione et pace publica.
5
Statuimus in primis super omnia, unum Deum per totum regnum nostrum venerari, unam fidem Christi semper inviolatam custodiri, pacem, et securitatem, et concordiam, judicium et justitiam inter Anglos et Normannos, Francos et Britones Walliae et Cornubiae, Pictos et Scotos Albaniae. Similiter inter Francos et Insulanos, provincias et patrias quae pertinent ad coronam et dignitatem, defensionem et observationem, et honorem regni nostri, et inter omnes nobis subjectos per universam monarchiam regni Britanniae firmiter et inviolabiliter observari. Ita quod nullus alii foris faciat in nullo super foris facturam nostram plenam.
6
LII. De fide et obsequio erga regem.
6
Statuimus etiam ut omnes liberi homines foedere et sacramento affirment quod intra et extra universum regnum Angliae( quod olim vocabatur regnum Britanniae) Willelmo suo domino fideles esse volunt terras et honores illius fidelitate ubique servare cum eo, et contra inimicos et alienigenos defendere.
7
LIII. De Normanni seu Francigenae caede.
7
Volumus autem et firmiter praecipimus ut omnes homines, quos nobiscum adduximus aut post nos venerint, sint sub protectione et in pace nostra per universum regnum praedictum; et si quis de illis occisus fuerit, dominos ejus habeat intra v. dies homicidam ejus si poterit; sin autem, incipiat persolvere nobis XLVI marcas argenti quandiu substantia domini illius perduraverit. Ubi vero dominus defecerit, totus hundredus in quo occisio facta est communiter solvat quod remanet.
8
LIV. De Jure Normannorum qui ante adventum Willelmi, cives fuerant Anglicani.
8
Et omnis Francigena qui tempore Edwardi propinqui nostri fuit in Anglia particeps consuetudinum Anglorum, quod ipsi dicunt Anhlote et Anscote persolvat secundum legem Anglorum.
9
LV. De clientelari seu feudorum jure, et ingenuorum immunitate.
9
Volumus etiam ac firmiter praecipimus et concedimus, ut omnes liberi homines totius monarchiae regni nostri praedicti habeant et teneant terras suas et possessiones suas bene et in pace, libere ab omni exactione injusta, et ab omni tallagio: ita quod nihil ab eis exigatur vel capiatur; nisi servitium suum liberum quod de jure nobis facere debent et facere tenentur; et prout statutum est eis et illis a nobis datum et concessum jure haereditario in perpetuum per commune consilium totius regni nostri praedicti.
10
LVI. De nocturnis custodiis.
10
Statuimus etiam et firmiter praecipimus ut omnes civitates, et burgi, et castella, et hundredi et wapentachia, totius regni nostri praedicti singulis noctibus vigilentur et custodiantur in gyrum pro maleficiis et inimicis prout vicecomes et Aldermanni, et praepositi et caeteri ballivi et ministri nostri melius per commune consilium ad utilitatem regni providebunt.
11
LVII. De mensuris et ponderibus.
11
Et quod habeant per universum regnum mensuras fidelissimas et signatas, et pondera fidelissima et signata sicut boni praedecessores statuerunt.
12
LVIII. De clientum seu vassalorum praestationibus.
12
Statuimus etiam et firmiter praecipimus ut omnes comites, et barones, et milites, et servientes, et universi liberi homines totius regni nostri praedicti habeant et teneant se semper bene in armis et in equis, ut decet et oportet, et quod sint semper prompti et parati ad servitium suum integrum nobis explendum et peragendum cum semper opus affuerit, secundum quod nobis de feodis debent et tenementis suis de jure facere, et sicut illis statuimus per commune consilium totius regni nostri praedicti, et illis dedimus et concessimus in feodo jure haereditario. Hoc praeceptum non nostrum sit violatum ullo modo super forisfacturam nostram plenam.
13
LIX. Ut jura regia illaesa servare pro viribus conentur subditi.
13
Statuimus etiam et firmiter praecipimus ut omnes liberi homines totius regni praedicti sint fratres conjurati ad monarchiam nostram et ad regnum nostrum pro viribus suis et facultatibus contra inimicos pro posse suo defendendum et viriliter servandum, pacem et dignitatem coronae nostrae integram observandam, et ad judicium rectum et justitiam constanter omnibus modis pro posse suo sine dolo et sine dilatione faciendam. Hoc decretum sancitum est in civitate London.
14
LX. Ne venditio et emptio fiat, nisi coram testibus et in civitatibus.
14
Interdicimus etiam ut nulla viva pecunia vendatur aut ematur nisi intra civitates, et hoc ante tres fideles testes, nec aliquam rem vetitam sine fidejussione et warranto, quod si aliter fecerit solvat et persolvat, et postea forisfacturam.
15
LXI. De emptoriis, et jure urbium pagorumque notae melioris.
15
Item nullum mercatum vel forum sit nec fieri permittatur nisi in civitatibus regni nostri, et in burgis, et in murovallatis, et in castellis, et in locis tutissimis, ubi consuetudines regni nostri, et jus nostrum commune et dignitatis coronae nostrae quae constituta sunt a bonis praedecessoribus nostris deperiri non possunt nec desiderari nec violari, sed omnia recte et in aperto et per judicium et justitiam fieri debent. Et ideo castella, et burgi, et civitates sita sunt et fundantur et aedificantur, scilicet, ad tuitionem gentium et populorum regni, et defensionem regni, et idcirco observari debent cum omni libertate et integritate et ratione.
16
LXII. De purgatione forensi in judiciis publicis.
16
Decretum est etiam ut[ al. ad. si]. Francigena appellaverit Anglum de perjurio aut murdro, furto, homicidio, Ran quod dicunt apertam rapinam, quae negari non potest Anglus se defendat per quod melius noverit, aut judicio ferri et duello. Si autem Anglus infirmus fuerit, invemat alium qui pro eo faciat. Si quis eorum victus fuerit, inveniat alium qui pro eo faciat. Si quis eorum victus fuerit, emendet regi XL solid. Si autem Anglus Francigenam appellaverit et probare voluerit judicio aut duello, volo tunc Francigenam purgare se sacramento non fracto[ non ferro apud Hovedenum.]
17
LXIII. Firmantur leges Edwardi regis.
17
Hoc quoque praecipimus ut omnes habeant et teneant legem Edwardi regis in omnibus rebus, adauctis his quas constituimus ad utilitatem Anglorum.
18
LXIV. De justitiae publicae fidejussoribus.
18
Omnis homo qui voluerit se teneri pro libero sit in plegio ut plegius eum habeat ad justitiam si quod offenderit; et si quisquam evaserit, talium videant plegii ut solvant quod calumniatum est, et purgent se quia in evaso nullam fraudem noverint. Requiratur hundredus et comitatus( sicut antecessores statuerunt) et qui juste venire debent et noluerunt, summoneatur semel; et, si secundo non veniunt, accipiatur unus bos, et si tertio, alius bos; et si quarto, reddatur de rebus hujus hominis quod calumniatum est quod dicitur Ceapgyld, et insuper regis forisfactura.
19
LXV. De servis et eorum manumissione.
19
Et prohibemus ut nullus vendat hominem extra patriam. Si quis vero velit servum suum liberum facere, tradet eum vicecomiti per manum dextram in pleno comitatu, et quietum illum clamare debet a jugo servitutis suae per manumissionem, et ostendat ei liberas vias et portas, et tradat illi libera arma, scil. lanceam, et gladium; deinde liber homo efficitur.
20
LXVI. De servis.
20
Item si servi permanserint sine calumnia per annum et diem in civitatibus nostris, vel in burgis in muro vallatis vel in castris nostris, a die illa liberi efficiuntur, et liberi a jugo servitutis suae sint in perpetuum.
21
LXVII. De suppliciorum modo.
21
Interdicimus etiam ne quis occidatur vel suspendatur pro aliqua culpa, sed evernantur[ al., eruantur] oculi et abscidantur pedes, vel testiculae, vel manus, ita quod truncus remaneat vivus in signum proditionis et nequitiae suae. Secundum enim quantitatem delicti debet poena maleficiis infligi. Ista praecepta non sint violata super forisfacturam nostram plenam. Testibus, etc.
22.1
INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI.
22.1
WILLELMUS, Dei gratia rex Anglorum, omnibus ad quos scriptum hoc perveniat salutem et amicitiam. Mando et praecipio per totam Anglicam nationem custodiri.
22.1
INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI. LXVIII. De examine forensi.
22.1
Si Anglicus homo compellet aliquem Francigenam per bellum de furto vel homicidio vel aliqua re pro qua bellum fieri debeat vel judicium inter duos homines, habeat plenam licentiam hoc faciendi. Et si Anglicus bellum nolit, Francigena compellatus adlegiet se jurejurando contra eum per suos testes secundum legem Normanniae.
22.2
INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI. LXIX. De eodem.
22.2
Item si Francigena compellat Anglicum per bellum de eisdem rebus, Anglicus plena licentia defendat se per bellum, vel per judicium si magis ei placeat. Et si uterque sit invalidus et nolit bellum vel non posset, quaerat sibi legalem defensionem.
22.3
INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI. LXX. De eodem.
22.3
Si Francigena victus fuerit, persolvat regi LX sol. Et si Anglicus nolit se defendere per bellum vel per testimonium, adlegiet se per Dei judicium.
22.4
INSTITUTIONES SIVE LEGES REGIS WILLELMI. LXXI. De examine forensi.
22.4
De omnibus utlagariae rebus rex instituit ut Anglicus se purget ad judicium. Et si Anglicus appellet Francigenam de utlagaria et hoc super eum in veritate velit, defendat se Francigena per bellum. Et si Anglicus non audeat enim probare per bellum, defendat se Francigena pleno juramento non in verborum observantiis.
23
II. Concilium Juliobonense quod a Willelmo Anglorum rege cum episcopis et proceribus Normanniae apud Juliam Bonam celebratum est in festivitate Pentecostes, anno Christi 1080, Gregorii VII papae anno VIII, Philippi Francorum regis XX.(LABB. Concil., X, 391.-- Exstat in tabulario regio authenticum illius exemplar in membranis, quod vidimus: habetur quoque in pluribus mss. et apud Ordericum Vitalem lib. V Historiae ecclesiasticae, etc.)
23
VII. De crimine quod presbyter in forestis regis vel I. Ut pax Dei firmiter teneatur, ejusque infractores ab episcopis coercantur. lI. Ut de incestis matrimoniis juxta canones judicent episcopi. III. De judicio clericorum qui de vetito feminarum contubernio accusantur. lV. Quod laicus partem in reditibus ecclesiae habere non debeat, et quale inde servitium reddere liceat presbytero. V. Ut episcopi a presbyteris praeter justos reditus nihil exigant. VI. Ut archidiaconi quotannis presbyterorum suorum vestes, calices et libros visitent. baronum ejus commisit episcopus recognoscet. VIII. Ut de singulis domibus cerae denerata matri ecclesiae quotannis per presbyteros offeratur. IX. Ne laicus presbyterum det vel adimat ecclesiae nisi ex consensu episcopi. X. De coemeteriis quae sunt in civitatibus, capellis et burgis, vel in maceriis. XI. De coemeteriis villarum. XII. De presbyteris quorum ecclesiae donantur monachis vel canonicis. XIII. De justitiis et consuetudinibus episcopalibus.
24
PRAEFATIO.
24
Anno Incarnationis Domini 1080, papatus domini Grogorii papae VII octavo, Francorum rege regnante Philippo, Anglorum rege Willelmo gubernante Normanniam, in festivitate Pentecostes, sub ejusdem regis praesentia, praesente Rothomagensi archipraesule Willelmo, congregatis etiam episcopis et abbatibus, consulibus quoque et caeteris Normanniae principibus, celebratum est apud Lillebonam[ Juliam Bonam seu Juliobonam( Lillebonne)] concilium, in quo serenissimi regis Willelmi providentia praescriptorum fidelium suorum consilio diffinivit.
25.1
CANONES.
25.1
Ut pax Dei, quae vulgo dicitur trevia, sicut ipse eam initio constituerat, firmiter teneatur, et per singulas paroecias dictis excommunicationibus renovetur. Qui vero eam observare contempserint, vel aliquatenus fregerint, episcopi, secundum quod prius statutum est, eos judicando justitiam faciant. Si quis autem episcopo suo inde inobediens fuerit, domino in cujus terra habitat episcopus hoc demonstret, et ille eum subdet episcopali justitiae. Quod si et dominus facere contempserit, regis vicecomes inde per episcopum requisitus, omni remota excusatione faciat.
25.2
De his qui de parentela sua uxores tenent, et uxores parentum suorum, episcopi canonicam justitiam exsequantur. Rex enim nullum inde sustinet vel tuetur, sed potius episcopos adjuvando admonet ut lex Dei firmiter teneatur.
25.3
Presbyteri, diaconi, subdiaconi et omnes canonici et decani, nullam omnino feminam habeant. Quod si posthac aliquis eamdem culpam visus fuerit incurrisse, si per ministros episcopi prius inde fuerit accusatus, in curia episcopi se purgabit. Si vero paroecianorum vel dominorum aliquis eum accusaverit, habeat accusatus inducias, ut cum episcopo possit loqui; et si purgare se voluerit in eadem paroecia cui servit, praesentibus parochianis pluribus ante ministros episcopi et coram judicio se purgabit. Si vero se purgare non potuerit, ecclesiam perdat irrecuperabiliter. Hoc autem rex praedictus statuit, non perenniter episcopis suis debitam auferendo justitiam: sed quia eo tempore episcopi minus quam convenisset inde fecerant, donec ipse eorum videns emendationem eis redderet pro benefacto, quod tunc de manu eorum temporaliter tulerat pro commisso.
25.4
Nullus laicus in reditibus altaris, vel in sepultura, vel in tertia parte decimae aliquid habeat, nec pecuniam pro horum venditione vel donatione aliquatenus habeat. Nec presbyter inde servitium faciat, nisi legationem domini sui portet, ita ut eadem die ad ecclesiam revertatur et ad orationes, per Normanniam solummodo, victum domini sui habens, si dominus voluerit secum vadet; servitium ecclesiae presbyter interim curet.
25.5
Presbyteri ab episcopis vel ab eorum ministris praeter justos reditus episcopi, vi vel minis dare nihil cogantur. Propter eorum feminas nulla pecuniae emendatio exigatur.
25.6
Archidiaconi per archidiaconatus suos semel in anno presbyterorum suffraganeorum suorum vestimenta, et calices, et libros videant, designatis ab episcopo in unoquoque archidiaconatu solummodo tribus locis, ubi vicini presbyteri ad haec monstranda convocentur. Quo enim archidiaconus ad haec videnda venerit, a presbyteris conveniunt triduo, si expedit, victum habeat sibi quinto.
25.7
Si presbyter satisfactionem fecerit de forestis regis, vel baronum ejus, nullam emendationem inde habebit episcopus.
25.8
Presbyteri semel in anno circa Pentecosten cum processionibus suis ad matrem ecclesiam veniant, et de singulis domibus cerae deneratam, vel idem valens, ad illuminandam ecclesiam altari offerant. Quod qui facere noluerit, a presbytero per ministerium suum cogatur hoc solvere sine emendatione pecuniae.
25.9
Laicus presbyterum non det vel adimat ecclesiae, nisi ex consensu praesulis. Quem tamen, si rejiciendus est, episcopus non repellat; et si repellendus est non retineat.
25.10
In coemeteriis ecclesiarum quae sunt in civitatibus, vel in castellis, vel in burgis, quidquid episcopi tempore Rodberti comitis, et Willelmi regis ejus consensu habuerunt, episcopi habeant. In coemeteriis vero quae in marchis sunt, si guerra fuerit, et aliqui ad habitandum ibi faciant mansionem, dum guerra duraverit, et ipsi propter guerram in atrio manserint, nullam forisfacturam ab eis habebit episcopus, nisi quam habuisset, antequam ad atrium confugissent. Cum autem pax facta fuerit, qui propter guerram fugerant, de atrio exire cogantur, aut episcopalibus legibus supponantur. Qui vero in praedictis coemeteriis antiquius manserunt, in antiqua quietudine permaneant.
25.11
Ecclesiae villarum quantum coemeteriis habuerunt tempore Rodberti comitis, vel quantum habuerunt usque ad istud concilium, tantum habeant; et in eis eas consuetudines habeant episcopi, quas tempore Rodberti comitis vel Willelmi regis ejus consensu habuerunt, nisi episcopi aliquam quietudinem fecerint concedente rege Willelmo. Si post concilium intra villam aliqua nova ecclesia sit, faciat episcopus coemeterium consideratione dominorum et parochianorum ejusdem ecclesiae. Si vero extra villam nova fiat ecclesia, indeque habebit quinque perticas coemeterii.
25.12
Si donatur monachis ecclesia, presbyter qui ejusdem tenet ecclesiam honorifice teneat quidquid de eadem ecclesia haberet antequam monachi eam haberent; et tanto melius, quanto sanctioribus associatur hominibus: eo autem mortuo, vel aliquatenus deficiente, abbas idoneum quaerat presbyterum, et episcopo eum per se vel per nuntium suum ostendat. Quem, si recipiendus est, episcopus recipiat. Si vero presbyter cum monachis religiose vivere voluerit, videat ut ecclesia, quam episcopali licentia intravit, honeste tractetur, tam in vestimentis quam libris et caeteris ecclesiae serviendae necessariis, secundum ejusdem ecclesiae facultatem. Quod si presbyter cum monachis vivere noluerit, tantum ei det abbas de bonis ecclesiae, unde et bene vivere, et ecclesiae servitium convenienter valeat adimplere. Quod si abbas facere noluerit, ab episcopo convenienter cogatur ut faciat. Presbyter vero episcopo suo juste sit subditus, et episcopales reditus persolvat. Quae vero superabundant, in usus monasterii sui abbas habeat. Hoc idem in ecclesiis canonicorum observetur.
25.13.1
Violatio ecclesiae et atrii, sicut superius determinatum est, et commissa pro quibus divinum officium remanet, episcopis per pecuniam emendentur. Assultus in itinere ecclesiae similiter. Si quis iratus persequitur alium in atrium vel in ecclesiam, similiter.
25.13.2
Si clericus arat vel aedificat in atrio sine pontificali licentia, similiter. Si clericus raptum fecerit, vel furtum, vel aliquem percusserit aut vulneraverit, vel occiderit, aut duellum sine licentia episcopi susceperit, aut nannum fecerit, aut assultum fecerit, aut aliquid injuste saisierit, aut incendium fecerit, aut manu pastus ejus, aut habitator atrii, similiter. Si clericus adulterium fecerit aut incestum, similiter. Si presbyter de ministerio suo satisfecerit, similiter. Presbyteri qui ad synodum venire neglexerint, similiter; et qui synodum et circadam statutis terminis non reddiderint, similiter. Si clericus coronam suam dimiserit, similiter. Si monachus vel monacha, qui sunt sine regula, habitum suum dimiserint, similiter. Si presbyter treviae Dei infractores et latrones sine licentia episcopi excommunicaverint, similiter.
25.13.3
Si erraticum habens quod vulgo weidif dicitur, venerit in curiam sacerdotis vel clerici, qui in atrio maneant, vel in eleemosyna ejusdem ecclesiae, ut in atrio episcopi erit. Si quid per contemptionem in domo presbyteri, vel clerici, vel in atrio sacerdotis, vel eorum manu pasto relictum fuerit, episcopi erit. Si quid in ecclesia vel in atrio inveniatur vel relinquatur, episcopi erit.
25.13.4
Si quis presbyterum aut monachum aut monacham assalierit aut percusserit aut ceperit, aut occiderit, aut eorum domos in atrio incenderit, similiter emendabit. Si quis adulterium aut incestum fecerit aut cum matrina, vel commatre, vel cum filiola coierit, similiter. Si quis uxorem suam, vel si qua virum suum sine judicio praesulis reliquerit, similiter. Qui mortuos consulunt, vel maleficia tractant, similiter: qui intentum sibi crimen inficians ferri judicio convincitur, excepta Dei trevia, similiter. Qui justitiae resistens excommunicari se patitur, similiter.
25.13.5
Parochianorum crimina episcopo pertinentia, ubi consuetudo fuit, episcoporum judicio examinentur. Si contradictio judicationis facta fuerit, ante episcopum diffiniatur. Si furti judicium judicatum fuerit, ante matrem Ecclesiam terminetur. Si plana lex facienda erit, ibi fiat ubi placitum prius fuit In parochia episcopi sine licentia ejus nullus audeat praedicare.
25.13.6
Qui praedictas culpas inciderit, si sponte ad poenitentiam venerit, poenitentia ei pro quo qualitate criminis injungatur, et pecunia nullatenus exigatur.
25.13.7
Si laicus in atrio raptum fecerit, episcopo emendabit: si vero alibi fecerit, quomodocunque faciat, episcopus nihil habebit.
25.13.8
Has consuetudines episcopi habeant in illis locis in quibus eas tempore Rodberti comitis vel Willelmi regis ejus concessione hactenus habuerunt. Quae vero quieta fuerunt, eam quietudinem habeant quam huc usque solide tenuerunt. In his omnibus justitiis et consuetudinibus rex sibi retinet quod hucusque habuit.
25.13.9
Si presbyter domini sui judicium contradixerit de ecclesiastica causa, et eum in curiam episcopi eundo injuste fecerit fatigare, decem solidos emendabit domino suo.
25.13.10
Si episcopi aliquid quod hic non sit scriptum, in regis curia possint monstrare se habuisse tempore Rodberti comitis vel Willelmi regis ejus concessione, rex eis non tollet quin habeant: tantummodo illud nullatenus saisiant, donec in curia ejus monstrent quod habere debeant. Similiter etiam laicis propter hoc scriptum rex nihil tollit, quod in curia regis monstrare possint episcopos non debere habere. Tantummodo episcopos inde non dessaisiant donec in curia regis monstratum sit quod episcopi inde habere non debeant
25.13.11
In manuscripto exemplari synodo Juliobonensi praemittitur synodale decretum de pace quae vulgo Dei trevia dicitur, et quae die Mercurii incipit, constitutum a Guillelmo seniore rege Anglorum et duce Normannorum, et episcopis Normanniae.
25.13.12
Fratres in Domino charissimi, in pace quae vulgo dicitur trevia Dei, et quae a die Mercurii sole occidente incipit, et die Lunae sole nascente finit, haec quae dicam vobis promptissima mente dehinc in antea debetis observare. Nullus homo nec femina hominem nec feminam usquam assaliat, nec vulneret, nec occidat, nec castellum, nec burgum, nec villam in hoc spatio quatuor dierum et quinque noctium assaliat, nec depraedetur, nec capiat, nec ardeat ullo ingenio, aut violentia, aut aliqua fraude. Quod si aliquis, quod absit! illam, non tenendo quae praecipimus, infregerit, si non XXX annorum spatio poenitentiam in exsilio fecerit, et antequam ab episc. exeat, quidquid fecit contra pacem emendaverit, a Domino Deo excommunicamus, et a tota christianitate sit separatus. Quicunque vero illi aliqua in re communicaverit scienter, aut consilium sive adjutorium dederit, aut ullum colloquium, nisi ut ad poenitentiam veniat, et, ut dictum est, ab hoc episc. exeat, habuerit, similiter sit excommunicatus, donec ad emendationem venerit. Quod si ille sanctae pacis violator miserrimus, postquam accepta poenitentia XXX annorum, ubi exsulat moriatur, nullus Christianorum praesumat illum visitare, aut corpus a loco in quo jacuerit tollere, nec quidquam ex substantiae suae bonis accipere. Praeterea, fratres, hanc pacem et treviam Dei de terris aut de bestiis, insuper de rebus omnibus quae habere possunt tenebitis. Quod si quis aut aliquam bestiam, aut etiam obolum sive vestimentum in ista pace tulerit alieni, sit excommunicatus, donec ad emendationem veniat. Quod si ad emendationem voluerit venire, primum reddat quod rapuit, aut tantum quanti erat pretii quod rapuit. Dehinc VII annis poeniteat infra episcop. Si autem moriatur priusquam satisfaciat et poenitentiam sumat, non sepeliatur, nec a loco quo obiit moveatur, nisi pro illo parentes ejus satisfecerint ei cui injuriam fecit. Ceterum in hac pace nullus nisi rex aut comes hujus patriae caballicationes aut hostilitatem faciat, et quicunque in caballicatione aut hostilitate regis fuerit, in hoc episc. nihil plusquam sibi ac suis equis necessaria ad victum accipiant; mercatores autem et omnes homines qui ab aliis regionibus per vos transierint, pacem habeant a vobis. Hanc etiam Dei treviam ab initio adventus Domini usque ad octavas Epiphaniae et a capite jejunii usque ad octavas paschae, et a diebus Rogationum inchoantibus usque ad octavas Pentecostes per omnes dies tenebitis. Qui hanc pacem observaverint, pro illis preces agendo benedicant, illos vero qui infregerint aut qui infractoribus concesserint maledicant. Si quis autem se pacem nescienter dixerit infregisse, prius sacramentum faciat, calidumque judicii ferrum portet, septem annis poeniteat.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).