Reader

Vacanti sede successit Paulinus. Hujus laudem semper hactenus prae se tulit antiquitas, et in immensum extulit. Natione fuisse Romanum, a beato Gregorio cum caeteris in usum Verbi Angliam missum, a Justo archiepiscopo Northanimbrorum genti ordinatum episcopum, praelatum apostolum regem detrectantem evocasse ad fidem denuntiatione coelestis oraculi, quod quondam divinae assensus clementiae Edwino ostenderit, nunc spiritus vaticinii Paulino infuderit. Ipsum ab Honorio papa pallium suscepisse, Honorium in archiepiscopum Cantuariae post Justum consecrasse. Post multa populi Aquilonalis spolia diabolo detracta ne militi emerito persecutionum deesset tentatio, violentia hostili perturbatum a sede, Cantiam concessisse: tunc, ut superius dixi, Rofensem ecclesiam suscepisse regendam, Honorio archiepiscopo et rege Edbaldo favorabili assentatione sanctissimum sacerdotem ambientibus. Suscepit ille quod[ al. ut] ex fratris animis suggerebat charitas, et inferioris loci solio interim contentus tempore suo tramitem carnis ingressus est post annos, ex quo ad Eboracum ordinatus est, XIX, menses duos, dies XXI. Tumulatus est in ecclesia, quam ibi rex Ethelbertus a fundamentis excitaverat verat sancto Andraeae apostolo, cujus honorem illa sedes adornat: famosus in illa provincia sanctus, et pro velocitate impigri ad preces occursus ab omnibus venerabiliter dilectus

Paulini locum explevit apud Rofam Ithamar ab archiepiscopo Honorio datus et consecratus: Anglus quidem ortu, sed in quo nihil perfectae sanctitatis quantum ad vitam, nihil elegantiae Romanae quantum ad scientiam desiderares. Ita primus in patriam pontificalis honoris in Angli persona ferens gratiam, provincialibus suis nonnullam dignitatem adjecit. Post Honorium ordinavit apud Cantuariam Deusdedit archiepiscopum, esset id archiepiscopi Eboracensis solemne, sed pulso( ut dixi) Paulino nullus successerat. Nam et Scoti, qui Northanimbrorum regum favore provinciam compleverant illam, magis in paludibus inglorii delitescere, quam in excelsis urbibus consueverant habitare. Simul, quia cum in multis, tum in observatione Catholicae Paschae delirabant, cavebant Romanorum apud Cantiam reliquiae ordinationes erroneorum suscipere.

Defuncto Ithamar successit Damianus a Deusdedit archiepiscopo constitutus.

Huic Puttam Theodorus succedere jussit, quantum idoneum otio ecclesiastico, tantum hebetem et segnem forensi negotio. Denique, cum saepe rerum adhuc profunda pace decedere meditaretur episcopatui, hostilis injuriae causam libens suscepit. Nam Ethelredus rex Merciorum, nescio quo insolenti Cantuariae regis responso incensus, totam Cantiam ferro et flamma premebat, omnesque terras Roffensis episcopatus abolitioni addixerat. Hanc Putta patienti animo complexus aerumnam, ad Sexwlfum Merciorum episcopum secessit. Cujus liberalitatis munere ecclesiam campestrem et agellum adeptus, quod reliquum erat aevi pacifice consumpsit, cantuum ecclesiasticorum publicam scholam quocunque ire rogabatur exercens.

Tum Quichelmus ad locum ordinatus, non post multo necessariorum penuria confusus et ipse abcessit.

Gebmundus substitutus permanere sustinuit.

Habuitque successorem Thobiam scientia litterarum( ut Beda dicit) extrema satietate imbutum, quippe qui non modo Latinam, sed et Graecam linguam ita familiares haberet, ut eis quodcunque vellet aeque ut propria, non minus facete quam expedite proferret.

Isque Aldulfo successore decessit, qui videlicet extremus in recensione Roffensium pontificum apud Bedam invenitur; hactenus enim ille. Caeterorum nomina in chartulis notata subjiciam: Dun, Erdulfus, Deora, Weremundus, Berumodus, Burthricus, Alstanus, Godwinus, Siwardus: hic eo tempore erat episcopus, quo Normanni venerunt Angliam, paucisque diebus supervivens fatum explevit. Derelicta ecclesia miserabili et vacua, omnium rerum indigentia intus et extra, vix enim quatuor canonici erant, qui victu exili, et ipso ad horam vel prece vel pretio comparato, et indumento plebeio vitam tolerarent.

Has miserias corrigere pergens sapientissimus Lanfrancus archiepiscopus Arnostum quemdam monachum pontificem loco dedit.

Sed eo veloci morte praerepto Gundulfum aeque monachum induxit. Sub eo res ecclesiae auctae magnifice. Monachi plus quinquaginta facti, a quibus et amatur regula, et omnia abundant necessaria. Deputatur id Gundulfi gloriae, maximeque Lanfranci industriae, qui etiam ex suo villam Heddraam coemptam, monachorum sancto Apostolo famulantium usibus victuro jure transcripsit. Eratque Gundulfus religionis plenus, litterarum non nescius, in rebus forensibus acer et elimatus, et qui putatus sit divina potissimum electione hunc honorem meruisse. Nam, cum adhuc apud Cadonum divinas Scripturas audiret, forte cum duobus aliis juxta magistrum evangelium tenens consederat. Alteri vocabulum Gualterius, alterius nomen elapsum est. Tum magistro alias interim intento, illi inter se nonnulla ludo agentes, experiamur, inquiunt, revolutione foliorum, quis nostrum futurus sit abbas, quis episcopus. Simulque cum dicto revoluto folio invenit Gundulfus prior:« Fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam.» Walterus:« Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium domini tui.» Tertium nescio quid durum inventum turbavit: quod etsi audivi, libenter oblitus sum, quia ingenuae mentis non est alienis insultare malis. Cachinnis ex eventu crepantibus, interrogavit Lanfrancus quid haberent laetitiae, utque cognovit, indubitate pronuntiavit Gundulfum episcopum, Walterum fore abbatem, tertium ad lubrica saeculi revolvendum. Eventus rei probavit veritatem dicti. Gundulfus enim apud Rofam praesul, Walterus abbas apud Evesham fuere; tertius abiit in vanum. Eoque majus miraculum visum est posterius, quod nullam adhuc spem archiepiscopatus, nec etiam ad Angliam transitus Lanfrancus conceperat.

Functus ergo sancto fine Gundulfus, Radulfum( ut ante dixi) Sagiensem abbatem successorem habuit.

Quo ad archiepiscopatum levato Ernulfus successit. Is natione Gallus, apud coenobium Sancti Luciani in Belvaco non paucum tempus monachus egit. Sed cum nonnulla plena insolentiae videret, quae nec emendare posset, nec pati vellet, discessum intendit. Quaesito prius a Lanfranco consilio, incunctanter facturus quidquid ille jubendum putasset. Ille, qui hominis industriam probe calleret( nam et apud eum diu Becci studuerat) persuasit, ut ad se veniret, quia ibi animam suam salvare non posset. Venit ergo, et toto tempore Lanfranci monachus apud Cantuariam, ab Anselmo prior ibidem, mox apud Burgum abbas, a Radulfo episcopus apud Rofam constitutus est. Grave quidem memoratu, quantae probitatis et prudentiae in omnibus officiis fuerit. Cantiae dejectam priorem partem ecclesiae, quam Lanfrancus aedificaverat, adeo splendide erexit, ut nihil tale possit in Anglia videri, in vitrearum fenestrarum luce, in marmorei pavimenti nitore, in diversicoloribus picturis, quae mirantes oculos trahunt ad fastigia lacunaris. In Burgo monachorum numerus auctus, religo bonis monitis confota, aedium veterum ruderibus deturbatis nova fundamenta jacta, culmina erecta. Eaque omnia cum vorax ignis absumpsisset meditanti reficere honos pontificalis impactus. Ibi, quamvis omnia jam facta viderentur( praevenerat enim vivacitas Gundulfi omnium successorum diligentiam) tamen semper aliquid comminisci, ubi virtus enitescere posset; firmare antiqua, moliri recentia. Vixit in episcopatu aliquot dies super novennium. Decessitque quatuor et octoginta annos natus, multa probitatis suae monumenta relinquens.

PROLOGUS LIBRI SECUNDI.

Librum primum huc usque Christo solatiante protraxi, in quo nihil infra pollicitationem meam fecisse videor, dicens quidquid de Cantuariorum vel Rofensium episcopis memorabile nostra scientia potuit attingere. Nunc ergo secundum regalium Gestorum propositum ordo posceret, ut statim Westsaxonicos prosequerer, nisi me vicinitas locorum admoneret, ut illius Orientalium Saxonum et Orientalium Anglorum pontifices anteponerem. Quod autem aliam seriem regnorum tenui, norit lector factum necessitate, ut maximis prius regnis enumeratis, quorum et anni et facta exstabant, tunc demum illa subjicerentur, quorum pene omnia annorum veterno et potestatis exiguitate obsoleverant. Hic autem posset ascribi injuriae, si episcopatus suis fraudarem locis; quorum nec est series clauda, nec adeo fama obscura. In hoc igitur secundo libro enumerabo nomina episcoporum Orientalium Saxonum, et Orientolium Anglorum, illisque subdam episcopatus omnes Westsaxoniae. Nec praetergredietur cura mea quascunque novi in horum episcopatuum dioecesi abbatias, sanctosque in eis requiescentes, breviterque omnia digerens, quantum potero consulam studiosorum notitiae et fastidiosorum nauscae. Hoc sane impetratum iri rogo, ne quis mihi vertat vitio, quod quaedam, quae alias posui, huc iisdem verbis et sententiis transtuli. Quod scilicet ideo feci, ut series rerum non aliunde petendarum pulchrius uno loco constaret, et si quid alibi commode dixi, non hic me commodius dicturum posse putavi.

LIBER SECUNDUS. DE EPISCOPIS LUNDONIENSIBUS.

Haud longe a Rofa quasi XXV milliariis est Lundonia civitas nobilis, opima civium divitiis, constipata negotiatorum ex omni terra, et maxime ex Germania venientium, commerciis. Unde fit ut cum ubique in Anglia charitas[ al. raritas] victualium pro sterili proventu messium sit, ibi necessaria distrahantur et emantur minore quam alibi, vel vendentium compendio, vel ementium dispendio. Peregrinas invehit merces civitatis sinibus Tamesis fluvius famosus, qui citra urbem ad LXXX milliaria fonticulo fusus, ultra plus LXX nomen profert, apud Doveram enim pelago conditur.

Hic primus cathedram pontificalem sedit Mellitus beato Augustino constituente. Mellitus Romae abbas non cum Augustino Angliam venerat, sed postmodum ad praedicatorum supplementum missus fuerat. Episcopus ordinatus habuit sedem in apostoli Pauli ecclesia, quam Ethelbertus rex Cantiae fecerat Londoniae. Ejus enim inclinabatur imperio rex Orientalium Saxonum Sebirthus, ejusdem ex sorore Ricula nepos, ad quem Londonia spectabat. Antiquitus enim Orientales et Australes Saxones, et Orientales Angli Cantuaritarum parebant regi. Quod illas provincias a Vortigerno rege Britonum Hengistus primus apud Cantiam rex non bello, sed dolo obtinuisset. Post Ethelbertum vero Australes Saxones Occidentalium Saxonum ditioni subjecti sunt. Alteris Merciorum reges principabantur, donec et hos et illos Westsaxonum occupavit, et subjecit imperium. Sed ista posterius. Tunc vero Mellitus Deo cooperante, et Ethelberti adjutus adminiculo Christianitatis fidem egregie in provincia propagavit. Nam et monasterium beato Petro in Occidentali civitatis parte fecit, ipsius apostoli, ut fertur, admonitus nuntio. Qui et coram visus ecclesiam recens factam per se dedicaverit, et per rusticum episcopo Xenium gratissimum, grandem scilicet piscem destinaverit. Nec vero de dicto dubitare voluit, qui videret agrestis fatuitatis hominem, qui nec Christianus esset, de Petro afferentem nuntium, ejusdemque corporis lineamenta, quae Mellitus nosset, ex pictura veraciter pronuntiantem. Creditum ergo nec consecrationis mysterium repetitum, quam perfectam monstrarent candelae per totam ecclesiam accensae, cruces factae, nec minus aquae aspersae, et sacrati olei locis debitis non frivola vestigia. Cessit divino officio humana sedulitas, pronuntiavitque voce prophetica momenti magni futurum monasterium, in quo Apostolus pontificale exercuisset obsequium. Sensim vaticinii veritas processit in medium, praesertim tempore regis Edwardi ultimi, qui ampliori monachorum conventu ibidem adunato ecclesiam aedificationis genere novo fecit. Nec minus sed multo etiam magis rex Willielmus extulit locum magnis redditibus praediorum, quod ibi regni susceperit insignia. Consuetudo igitur apud posteros evaluit, ut propter Edwardi inibi sepulti memoriam, regiam ibi regnaturi accipiant coronam. Post mortem itaque Ethelberti et Seberti a successoribus regulis sede deturbatus Mellitus Cantuariam venit. Ibi magno curarum aestu, quae sociorum pectora decoquebant, exceptus, conjuncto sibi Justo secessit in Galliam exspectaturus si forte temporum serenaretur turbo. Verumtamen adfuit divinitatis instinctus, qui corde regis Ethelbaldi ad credendum emollito ambos mature revocavit, et quidem Justus sedem propriam non difficulter intravit. Mellitum vero pro penuria potestatis Ethelbaldus restituere nequivit. Ita aliquanto tempore honoris exsors. Postmodum Laurentio decedente archiepiscopus Cantuariae factus est.

Duravit in Orientalibus Saxonibus perfidiae labes ad tempora Sigeberti regis eorum, qui hortatu regis Oswii Northanimbrorum a Finano episcopo baptizatus gentem suam ad fidem, quam cum Mellito expulerant, reduxit per episcopum Ceddum. Is fuit secundus Londinensium episcopus, sed in Northanimbria apud Lestingei monasterium suum sepultus. Latius ista in Beda reperies, qui et commemorat Ceddam fratrem istius Ceddi habuisse sedem episcopalem et sepulturam in Lichfield. Post Sigebertum, Swithelmus frater ejus regnavit, eo mortuo Sighere et Sebbi regnum tenuere sub Wlferii regis Merciorum regimine. Sebbi illibatae fidei speciosi finis compos fuit. Sighere tempore mortalitatis fidei signaculum fregit. Sed instantia Wlferii per Jerumanum episcopum recepit.

Is Wlferius defuncto Ceddo per pecuniam corruptus Wine quemdam, qui Westsaxonum fuisset episcopus, vacanti throno induxit.

Succedentibus autem annis Theodorus a Vitaliano papa Cantuariam archiepiscopus missus, Erkenwaldum venerabilem virum Londoniensibus praesulem dedit. Eum in miraculis perspicuum fuisse confirmat et recens fama et vetus memoria. Quorum illud notabilius fuit, quod cum aeger pedes parochias lectica circumiret, ad oram rapacissimi amnis forte devenit. Ibi cum comites haesitarent, quod infirmus nec equo nec pedibus transvadere posset, essetque timor ne vehiculum aquarum violentia subsideret, repente gurges disparuit, fluvius in eo loco totus diffugit; statimque ut episcopus cum comitatu transiit, amnis, qui stans seorsum crispantibus undis se collegerat in cumulum, alveo suo redditus est. Ejusdem lecticae attactu imbecilles multos curatos auctor est Beda. Fecit duo monasteria, unum sibi, alterum sorori. Suum Certesiae dicitur, quod per adminiculum cujusdam Frithwoldi, qui sub Wlferio subregulum agebat, opulentia rerum et monachis implevit. Splenduit ibi religio, nec defuit necessariorum copia usque ad Danos, qui ut caetera locum illum pessundedere, ecclesia succensa cum monachis et abbate. At vero rex Edgarus princeps incomparabilis comparabilis non contentus novis monasteriis, quae ubique tum per se, tum per episcopos aedificabat, nisi et vetera resarciret: illud refecit in solidum, undique veteribus chartis conquisitis, quarum testimonio praedia revocaret ad locum, quae quidam ex magnatibus seu vi, seu vetustatis auctoritate occuparant ad jus suum. Sororis coenobium appellatur Berekingum in latere Londoniae ad octo milliaria situm. Ibi illa Ethelburga vocata habuit cohaerentes sibi sanctitatis et pietatis[ al. potestatis] socias Hildelidam proximo loco successorem, ad quam exstat emissus beatissimi Aldelmi de virginum laude codex: Wlfildam pene modernam, quae paucis annis Eadgari regis tempora praevenit, quaeque vetustatem caeterarum sanctitatis gratia compensat et fere dixerim anticipat. Nihil enim orator irritum rogat, modo credulitate non careat. Quarum( vere fateor) orationibus locus ille nunquam omnino destructus, nunc etiam tempore Normannorum, ut pleraque alia, numero sanctimonialium et aedium pulchritudine ad supremum evectus. Habetur ergo Erkenwaldus Londoniae maxime sanctus, et pro exauditionis celeritate favorem canonicorum nonnihil emeritus. Alii adeo sub obscuritatis nubilo jacent, ut non eorum sciantur mausolea. Omnes etiam episcopatus haec infecit miseria, ut apud habitatores illius memoria magnae gloriae ducatur, qui sciat episcoporum loci vel proferre nomina. Caeterum de gestis vel sepulcris, nec verbum, successorum itaque haec sunt nomina: Waldhere, Ingnaldus, Egulf, Wigeth, Edbriht, Eadgar, Kenwalk, Eadbald, Hecbertus, Osmundus, Ethelnoth, Celbertus, Cernulf, Swithulf, Etstan, Wlsius, Ethelward, Elstan, Theodred.

Hujus non penitus exsoletam memoriam cives praedicant, dicentes eum fuisse regis Ethelstani tempore. Cum eo ad bellum contra Analavum profectum, coelestis muneris, unde supra diximus, cum Odone Wiltensi deprecatorem et indicem. Cognomen boni, vulgo sortitum pro praerogativa virtutum, uno excidisse magis errore quam crimine, quod fures apud sanctum Eadmundum deprehensos, quos conatibus irritis martyr invisibili nodo astrinxerat, severitati legum addixerat patibulis adjudicatos. Sed de facto recogitantem piguisse, totoque vitae tempore post exercuisse poenitentiam, culpa mordente conscientiam. Ejus corpus juxta fenestram cryptae locatum est in edito praetereuntibus conspicuo. Post Theodredum hi successiones continuas habuerunt.

Wlstanus, Brithelmus, Dunstanus postea Cantuariae archiepiscopus, Elfstanus, Wlstanus, Elfhunus, Elfwius, Elfwordus, Rodbertus, ex monacho Gemmeticensi ab Edwardo rege factus, prius Londoniensis episcopus, mox Cantuariensis archiepiscopus. Cujus qui fuerit finis, sermo antecedens dicere praevenit.

Ei Willielmus ab eodem rege datus successor fuit.

Porro Willielmus ex comite Normanniae rex Angliae Hugonem quemdam, cognomento de Orinal episcopum creavit. Is post paucos ordinationis annos in morbum incurabilem incidit. Siquidem regia valetudo totum corpus ejus purulentis ulceribus occupans, ad pudendum remedium transmisit. Nam credens asserentibus unicum fore subsidium, si vasa humorum receptacula verenda scilicet exsecarentur, non abnuit. Itaque et opprobrium spadonis tulit episcopus, et nullum invenit remedium, quoad vixit leprosus.

Hugoni successit Mauritius regis cancellarius, quamvis in quibusdam minus prosperae famae, praedicabilis tamen efficaciae. Magnanimitatis certe ipsius est indicium basilica beati Pauli, quam inchoavit Londoniae, tanta est decoris magnificentia, ut merito inter praeclara numeretur aedificia: tanta cryptae laxitas, tanta superioris aedis capacitas, ut cuilibet populi multitudini videatur posse sufficere. Quia igitur Mauritius erat mentis immodicus, laboriosi operis impensam transmisit ad posteros.

Denique, cum Richardus successor ejus omnes redditus ad episcopatum pertinentes aedificationi basilicae transcripsisset, aliunde se suosque sustentans propemodum nihil efficere visus est, totumque censum ad hoc bene prodigus exhauriebat et parum in effectum prodibat. Quare, impetus boni, quem in initio episcopatus habuit cedentibus annis, desperatione lassescens, paulatim elanguit. Locus est in dioecesi Londoniensi apud orientales Saxones Cit[ al. Cic], gentili vocabulo dictus, ubi est beatae Osgithae in miraculis famosae virginis requies: hunc vir ille terris aliquantis et regularibus implevit canonicis. Erant ibi et sunt clerici litteratura insignes eorumque exemplo talis habitus hominum, laeta, ut ita dicam, totam patriam vestivit seges. Meditabaturque ipse depositis olim involucris mundi eo transire, praesertim longae paralysis tabe admonitus, si non aegrum illecebris animum potestatis consuetudo retraheret. Hujus loci fuit primus prior Willielmus de Corbuil qui defuncto Radulpho Cantuariae archiepiscopo in illum honorem evectus est. Quem, quamvis monachi trepidassent suscipere, quod esset clericus, tamen nihil poenitendum fecit. Erat enim religionis multae, affabilitatis nonnullae, caeterum nec iners, nec imprudens.

DE EPISCOPIS ORIENTALIUM ANGLORUM ET MONASTERIIS.

Primus orientalium episcopus Anglorum fuit Felix, Burgundus natione, qui Sigeberto in Gallia exsulanti familiaris effectus, Angliam cum eodem post mortem Eorpwaldi venit. Illoque regnum provinciae sortito, episcopus ordinatus animositati regiae non defuit, quin ingenti studio et vigilanti labore toti regioni Christianam credulitatem infunderet. Scholas quoque litterarum opportunis locis instituens barbariem gentis sensim comitate Latina informabat. Decursa vitae meta post septemdecim annos episcopatus sepultus est in Domuc sede sua, inde translatus apud Seham, quae est villa juxta stagnum, quod volentibus ire in Heli quondam periculosum navibus, nunc facta via per palustre arundinetum transitur pedibus. Sunt ibi adhuc indicia dirutae et a Danis incensae ecclesiae, quae ibi habitatores pariter exustos ruinis operuit suis. Corpus vero sancti multo post quaesitum et repertum in Ramesiensi coenobio, de quo posterius dicetur, humatum est.

Et substitutus est Thomas diaconus suus ex Girviorum provincia oriundus.

Cujus post quinque annos defuncti sedem implevit Bonifacius, gente Cantuarita, eodemque annorum numero, quo Felix praedecessor suus, egit officium.

Tum Bisi vir venerabilis a Theodoro archiepiscopo creatus episcopus, quoad valetudo prospera permisit sine crimine vitam duxit. Sed adverso morbo correptus duobus locum dedit. Rexerunt ergo duo semper episcopi provinciam illam usque ad tempus Egbrithi regis Westsaxonum, quorum unus sedebat apud Domuc, alter apud Helmaham.

Baldwine et Hetha, Nortbertus et Astulfus, Netholacus et Edredus, Edelfridus et Cuthwinus, Lamferd et Albrithus, Athewlf et Eglaf, Huferd et Eudred, Sigge et Alliun, Alherd et Titfrid, hi duo erant episcopi orientalium Anglorum; Alherd Helmonensis, Titfrid Domucensis, quando Offa rex Merciorum fecit archiepiscopatum apud Lichfield.

Humbrith et Weremund, et post eum Wildred, tempore enim Ludecanii regis Merciorum, et Egbrithi regis Westsaxonum Humbrithus et Wilredus fuerunt episcopi Orientalium Anglorum. Sed eodem Ludecano et antecessore ejus Burhredo incursante provinciam, etiam episcopi necessariorum copia destituti sunt. Et quidem utrique reges intra regionem provincialium incursu exstincti, cessarunt tamen episcopatus, et ex duobus unus factus sedem apud Helmaham villam non adeo magnam accepit. Fuerunt ergo hi pontifices.

Athulf, Affricus, duo Theodredi, Athelstanus, Algarus. De istius sanctitate non minimum indicium dedit scriptor vitae venerabilis beati Dunstani, quod hic ejusdem verbis apponam. Dies, inquit, Ascensionis Christi festivus diem clarificationis beati Dunstani praecessit tertius. Tantae itaque diei surgente aurora sacerdos quidam nomine Algarus doctrinae et actionis merito praecipuus, quem postea nobilem in Helmeham episcopum claruisse accepimus, dum sacros Dominicae Ascensioni honores in ecclesia Salvatoris pervigil impenderet, et mentem ad coelestia contemplanda extenderet, se ipso et omnibus hujus mundi rebus transcensis, Dunstanum pontificali throno conspicit praesidentem, et clero jura canonica dictantem. Et ecce per omnis ecclesiae januas irruentium angelorum infinita ingrediuntur agmina. Qui dum coactis ordinibus sedenti astarent pontifici hujusmodi illi salutationis alloquium persolverunt. Salve, Dunstane noster, si paratus es, veni, et nostro gratiosus contubernio utere. Respondit Dunstanus, scitis, o sancti spiritus, hodie Christum ascendisse, nostrique officii esse tam verbo quam sacramento populum Dei reficere; ideoque hodie venire nequeo. Dixerunt, paratus esto die Sabbati hinc nobiscum Romam transire, et ante summum pontificem sanctus[ al. cum sanctis] aeternaliter manere. Discessere angeli. At sacerdos qui rerum tam evidens contemplator exstiterat, exitum earum stupidus et tacitus explorabat. Et infra: Sacerdos etiam, qui tam mirabilem in ecclesia extasin viderat, cognito quod non in imagine, sed in rerum veritate eamdem sustinuisset, palam omnibus et cum gemitibus magnis, quae viderat, absolvit. Haec ab alieno scripto mutuatus sum, ut ostendatur lecturis quam venerabilis Algarus fuerit, qui tam occulta mysticis intuitus luminibus, foras quoque efferre dignus fuerit. Nec vero credibile putaverim, ut majori suscepto gradu minus sanctitudini advigilaret; imo credendum et propter reverentiam virtutum episcopum factum, et inter angelorum agmina, quae viderat, suo die in coelum receptum.

Post eum Alfwinus, duo Elfrici, Stigandus, seu ejectus.

Et pro auro Grimketel electus tenuit quas parochias Orientalium Anglorum et Australium Saxonum. Intercessu vero temporis sic redditis rationibus Stigandus evaluit, ut sibi Australium Saxonum episcopatum restitueret, et Orientalium Anglorum fratri Ethelmero acquireret. Minimum id animositati suae ratus, Wintoniensem et Cantuariensem thronos ascendit, vix aegreque exoratus, ut Austraibus Saxonibus proprius ordinaretur antistes.

Post Ethelmerum fuit Helmanensis episcopus Herfastus, sicut invenitur in concilii textu, quod sexto anno Willielmi regis pro primatu duorum metropolitanorum factum est. Qui ne nihil fecisse videretur, ut sunt Normanni famae in futurum studiosissimi, episcopatum de Helmaham transtulit ad Thethfordum. Parcae, ut aiunt, mentis homo, et nonnulla ex parte litteris eruditus: quique ante adventum Lanfranci in Normanniam probabilis in eis scientiae aestimatus sit. Sed eo apud Beccum monachato, cum ubique scholares inflatis buccis dialecticam ructarent, Herfastus jam Willielmi comitis postea regis capellanus, ad famosum gymnasium magna sociorum et equorum pompa pervenit. Tum Lanfrancus ex prima collocutione intelligens quam prope nihil sciret, Abecedarium ipsi expediendum apposuit, ferociam hominis Italica facetia illudens. Quo is irritatus per comitem effecit, ut Lanfrancus Becco Normanniaque omni submoveretur. Sed intercedente Dei gratia animus Willielmi pacatus est, alterque retentus: satagente maxime Willielmo filio Osberni. Maximaque tuit recuperandae gratiae occasio, quod cum Lanfrancus ad curiam commeatum petiturus venisset, equus ejus forte claudicans comiti cachinnum excussit.

Post hunc diebus Willielmi minoris emit episcopatum Tetfordensem Herebertus cognomento Losinga, quod ei ars adulationis impegerat, ex priori Fiscanii, et ex abbate Rameseiae factus episcopus, patre suo Roberto ejusdem cognominis in abbatiam Wintoniae intruso. Fuit ergo vir ille magnus in Anglia Simoniae fomes, etiam abbatiam episcopatumque nummis aucupatus, pecunia scilicet regiam sollicitudinem inviscans, et principum favori promissiones non leves assibilans. Verumtamen erroneum impetum juventutis abolevit poenitentia Romam profectus severioribus annis, ubi loci baculum Simoniacum et annulum deponens, indulgentia clementissimae sedis iterum recipere meruit, quod Romani sanctius et ordinatius censeant, ut ecclesiarum omnium sumptus suis potius serviant marsupiis, quam quorumlibet regum usibus militent. Ita Herebertus domum reversus sedem episcopalem transportavit ad insignem mercimoniis et populorum frequentia vicum nomine Norwic. Ibi monachorum congregationem numero et religione percelebrem instituit, omnia iis necessaria sumptu mercatus domestico. Providens scilicet successorum querelae, nullas de episcopo terras monachis largitus est, ne illi Dei famulos fraudarent victualibus, si quid offendissent, quod suis competeret rebus. Praeterea apud Theodfordum monachos Cluniacenses instituit, quod sint illius coenobii professores ubique gentium pene dispersi, locupletes in saeculo, et splendidissimae religionis in Deo. Ingenti ergo et numerosa virtutum gratia praeteritarum offensarum obumbravit molem, praecipue prognostico antecessoris et suo, a malo exterritus, et ad bonum erectus. Herfasti fuit,« Non hunc sed Barabbam;» suum;« Amice, ad quid venisti;» quo audito, nec lacrymis, nec his fere verbis abstinuit:« Male quidem intravi, confiteor, sed Dei gratia operante bene egrediar.» Erat ergo disertitudinis et litterarum copia, nec minus saecularium rerum peritia, Romanae celsitudini suspiciendus. Mutatusque Herebertus fuit( ut Lucanus de Curione dicit) momentum et mutatio rerum; sicut tempore Willielmi regis Simoniae causidicus, ita regnante Henrico propulsator invictus. Neque ab aliis fieri voluit, quod a se quondam praesumptum juvenili fervore indoluit. Prae se, ut ferunt, semper ferens Hieronymi dictum:« Erravimus juvenes, emendemus senes.» Postremo quis in illius facti laudem digne attexat, quod tam nobile monasterium episcopus non multum pecuniosus fecerit, in quo nihil frustra desideres vel in aedificiorum specie sublimium, vel in ornamentorum pulchritudine, tum in monachorum religione, et sedula ad omnes charitate? Haec et vivum spe felici palpabant, et defunctum( si non vana fides poenitentiae) super aethera tulerunt. Ad episcopi Norwicensis dioecesin pertinere dignoscitur monasterium Sancti Edmundi. De quo, quanquam alias dixerim, nunc si breviter commemoravero, non vacat a ratione. Sic enim et dispositum meum ordine procedet quo cogitavi, post commemorationem episcoporum sanctos in eorum parochiis requiescentes non praeterire. Et gratiose fateor accidit, ut primus sanctus Edmundus occurreret, qui quasi rex et princeps patriae compatriotarum sanctorum primus palmam laudis vindicaret. Regnavit ille in Orientali Anglia, vir Deo devotus, et avita regum prosapia excellens. Qui, cum aliquot annis pacifice provinciae praefuisset, in illa temporum mollitie virtutem ejurare compulsus: Danorum duces Hinguar et Hubba, Northanimbrorum et Orientalium Anglorum depopulaturi provincias venere. Quorum primus regem non resistentem, sed armis projectis solo pronum, et orantem cepit, et post nonnulla tormenta decapitavit. Tunc et sedes episcopalis apud Scham, ut supra dixi, et monasterium Heliense sanctimonialibus effugatis incensa et solo complanata. Sed emicuit post necem beati viri transactae vitae puritas dignis miraculis. Caput a corpore lictoris saevitia divisum dumeta Danis projicientibus occuluerant. Quod dum cives quaererent, hostem abeuntem vestigiis insecuti, funeri regio justas inferias absoluturi, jucunda Dei munera hausere, exanimati capitis vocem expressam omnes ad se lictores invitantem, lupum feram carnibus assuetam lacertis illud circumplexam innoxiam praetendere custodiam: eumdem more domestici animalis bajulos post tergum ad tumbam modeste secutum nullum laesisse, a nullo laesum esse. Tunc pro tempore humi traditum corpus venerabile, tumultuario injecto cespite terrea gleba superjecta, et exilis pretii lignea capella superstructa. Sed et domunculam succedenti tempore vepres obtexerant, animisque provinciales memoriam martyris abjecerant. Adfuit ille oscitantibus, semisopitas mentes eorum ad sui reverentiam signis excitans, et leve quidem ac frigidum sit, sed tamen primum virtutum ejus experimentum, quod subjiciam. Caeci, qui baculo viam tentaret, errore nocturno capellam ingressi lux caelitus obvia orbes implevit. Mox latrunculos eamdem aedem noctu expilare aggressos, invisis loris in ipsis conatibus irretivit, formoso admodum spectaculo, quod praeda praedones tenuit, ut nec coepto desistere, nec inchoata valerent perficere. Quapropter Londoniae praesul plebeiae machinae diuturnam sustulit invidiam, angustius aedificium super veneranda membra molitus, quae et miranda incorruptione, et lacteo quodam candore gloriam sanctae animae praedicabant. Caput reliquo corpori compaginatum, signum tamen martyrii coccinea cicatrice praetendes. Porro illud humana excedit miracula hominis mortui crines et ungues pullulare, quos Oswen quaedam sancta mulier quotannis hos tonderet, illos desecaret magna veneratione posteris futuros: sanctae temeritatis femina, quae contrectaret artus, quibus omnis inferior est mundus. At non ita Lefstanus effrenatae audaciae adolescens, qui sibi corpus martyris minis inflatioribus ostendi exegerat, famae, ut dicebat, incertum fide oculorum ponderare deliberans. Ideoque praecipitis ausus poenam tulit amens effectus, et post modicum scaturiens vermibus et mortuus. Novit profecto, quae olim consueverat, novit Edmundus facere: Parcere subjectis et debellare superbos. Quibus duobus ita omnes sibi Britanniae devinxit incolas, ut beatum se in primis astruat, qui locum requietionis ejus, vel nummo, vel pretio illustret. Ipsi reges aliorum domini servos se illius gloriantur, et coronam ei regiam missitant, magno, si uti volunt, redimentes commercio. Exactores vectigalium, qui alias bacchantur, fas nefasque juxta metientes, ibi supplices citra fossatum sancti Edmundi litigationes sistunt, experti multorum poenam, qui perseverandum putarunt. Fossatum Cnuto rex praecepit fieri, patris sui Swani miserabili fine edoctus ad bonum. Nam cum ille tempore regis Edelredi totam Angliam devastans, in terra sancti Edmundi nihilo refractiores minas anhelaret, a martyre leviter admonitum per sommum ferunt, sed barbarica ineptia durius respondentem conto percussit et exanimavit. Tantum morae in medio, quod excussus sopore auctorem et modum mortis astantibus patefecerit. Confabulationes enim altercantium et sonum ictus custodes corporis mirum in modum audierant. Sciebat haec Cnuto, ideoque nihil non effecit, ut sancto blandiretur. Praeter fossatum, quod praelibavi, quod terras sancti ab omni inquietudine defenderet: denique basilicam animositate regia, quantum illius temporis usus flagitabat, super venerabile corpus construxit, abbatem et monachos instituit, praedia multa et magna contulit. Perstat hodieque donorum ejus amplitudo integra, quod locus ille infra se aspiciat Angliae nonnulla monasteria. Per successiones abbatum fuit ibi Lefstanus tempore regis Edwardi: hic quibusdam de incorruptione sancti male credulis male consulens, suo discrimine aliorum fidei prospexit. Prolatumque corpus in medium inspiciendum exhibuit, ipso a capite monacho suo a pedibus trahente. Palam itaque imprecatus est dicens: Domine sancte Edmunde, tu nosti quod non infideli mente, sed pro aliorum salute hoc fecerim, ne divinum in te mundo celaretur miraculum; quia tamen peccatorum multorum sum reus, nec a me debuisset contrectari sancti Spiritus organum, si tibi factum displicet in me temporaliter ulciscere. Praestat enim, et malo, ut aliqua insigniar corporis clade, quam aeterna involvar ultione. Vix orationem finierat, cum ecce ambarum manuum digiti vel retro miserabiliter retorti, vel volae pertinaciter infixi, poena, quam rogaverat, virum mulctavere. Post etiam aliis debilitatibus correptus, regem Edwardum per nuntios convenit, ut sibi medicum mitteret, ille Baldwinum sancti Dionysii monachum ejus artis peritum dirigendum curavit. Qui cum in caeteris probe, in digitorum curatione nihil promoveret, mirari coepit homo, qui magnae in medendo fortunae esset. Sed causam morbi a scientibus edoctus, in loco remansit, amorem martyris totis praecordiis amplexus. Pluribus ergo annis notitiam plenam principum adeptus, Lefstano non tam successit, quam accessit abbas, illo amittente, rege volente. Sub eo et per eum libertas monasterii ab Alexandro papa data, ut nulli episcopo locus ille subdatur in aliquo, archiepiscopi tantummodo nutum in legitimis spectaturus. Omnia intus et extra innovata. Aedificiorum decus oblationum pondus quale et quantum in Anglia nusquam. Jacent in ecclesia duo sancti, Germanus et Botulfus. Quorum gesta nec ibi, nec alibi haberi memini, nisi quod primus frater sanctae Etheldrithae, secundus episcopus asseritur.

DE EPISCOPIS OCCIDENTALIUM SAXONUM ET PRIMO DE WINTONIENSI.

Age nunc, quia Cantuariensium episcoporum et Roffensium, Orientalium Saxonum et Anglorum nomina transcurrimus, caeterorum sedes et gesta, quantum vel fama vel scripto sciuntur, commemoremus. Ac primum pro ratione propositi offerunt se Westsaxones, quibus primo fuit episcopus unus in Dorcestria: mox duo, unus in Wintonia, alter in Schireburnia. Duobus tempore regis Edwardi tres additi, Wellensis, Cridiensis, Cornubiensis. Nec multo post sextus in Ramesburia. De quibus omnibus quia ordinatum sermonem meditatur oratio, primum pro dignitate civitatis de Wintoniensi dicendum.

Tempore igitur quo Kinegislus et Quicelmus apud Westsaxones regnabant, Birinus( dubium unde oriundus) hortante Honorio papa in Britanniam praedicationis munus suscepit. Ordinatusque in episcopum ab Asterio Genuensi episcopo pertendit ad pelagus, quo Britanniam transmitteret. Cumque reculas suas in sarcinas componeret, nautis pro tempestivo vento urgentibus, corporalia( quae dicuntur) oblitus est. Sed jam in altum promotus, cum serenum salum puppis sulcaret laeta, recordatus jacturae haesit mente: si nautas appellaret de reditu, pro secunda navigatione non dubium quin rideretur; si taceret, damnum apostolici muneris pateretur.« Itaque animositate tota credulitatis arma concutiens, descendit pedibus in mare, concitoque cursu littus relictum repetiit. Ibi corporalibus repertis et acceptis geminato beatae felicitatis ausu ad socios rediit, undarum cumulos et mille obvias mortes fide dispergens.» Illi quoque tanto emolliti miraculo, jactis anchoris cursum navis tenuerunt. Quapropter certatim omnium obsequio receptus, non multo post continentem attingit in regione Westsaxonum. Is erat annus XL post adventum Augustini, regnantibus praedictis regibus, anno XXV, pollicitus fuerat Birinus Honorio papae, quod extremas Anglorum penetraret provincias, ibi credulitatis saturus semina, ubi nec Evangelii fuisset nomen auditum. Verumtamen, continuo ut appulit, omnes ibi sacrilegis ritibus pertinacissime deditos invenit. Quocirca fatuum visum est ulterius pertendere, et, cum illic nullum sanum reperiret, aegros, quibus mederetur, quaerere. Restitit ergo, et cum divino nutu, tum suo adnisu prius ipsi regi Kinegisto, mox etiam provinciae omni lavacrum salutare impertiit. Contigitque laudabili plane spectaculo, ut dies dicta regis baptismati occurreret diei, quo filiam suam deliberaverat nuptum tradere Oswaldo sanctissimi Northaninbrorum regi, liberali ergo commercio actum est, ut futurus Kinegisti carnalis gener, prius ejus fieret in baptismo spiritualis pater. Reges igitur ambo dederunt praedicatori suo sedem episcopalem Dorcestriam, tunc urbem, modo villam, quam tempore illo reges habuerunt Westsaxonum, sed sequenti pontifices Merciorum. Denique ad nostram aetatem duravit ibi episcopalis Merciorum sedes, nunc vero est apud civitatem Lincolniam. Ita Birinus sacris laboribus emeritus vitaque defunctus, Dorcestriae in ecclesia, quam aedificaverat sepultus est. Posterioribus annis confirmato episcopatu Westsaxonum in Wintonia, illuc a pontifice Hedda translatus patronus civitatis post Deum habetur.

Post cum Angilbertus natione Gallus provinciae praesulatum tenuit. De cujus adventu et abscessu in Beda latius lecturus, hic cognosces compendio. Subintroducto in episcopatum Wintoniae Wine vocabulo, homine Anglo, sed apud Gallos ordinato, abscessit infensus. Nec diu invasor fovit otium, sed ejusdem regis tyrannide pulsus ad Ulferium regem Merciorum fecit confugium: emptoque ab eo episcopatu Londoniae dies vitae residuos consumpsit saevo exemplo posteris, ut non facilem discernas majore peccato et infamia, an illius qui rem sacram venum proposuerit, an illius qui emerit. Tum Angilbertus per nuntios regis exoratus ut rediret, excusavit adventum, quod Parisiaci episcopatus vinculis teneretur astrictus. Ne tamen spem postulantis eluderet, misit nepotem Lutherium, qui prono provincialium assensu exceptus, et a Theodoro archiepiscopo consecratus, VII annis Westsaxonum rexit ecclesiam. Quod ideo non tacui, quia de annis episcopatus ejus Beda nihil expressum reliquit, mihi ex Chronicis cognitum dissimulare silentio praeter religionem videbatur.

Ejus successor fuit plus XXX annis Hedda, qui prius fuerat monachus et abbas. Hunc Beda dicit officium exercuisse magis insito sibi amore virtutum, quam ullius litteraturae doctrina praeditum. Unde non parvo moveor scrupulo, quippe qui legerim ejus formales epistolas non nimis indocte compositas, et Adelmi ad eum scripta maximam vim eloquentiae et scientiae redolentia. Sanctitatis ejus reverentiam numerus miraculorum coelitus emissorum hominum manifestavit notitiae: quae nunc interim supprimit contentus gloria olim post recentem obitum acquisita.

Ipso defuncto, quia dioecesis ejus ab uno nequibat gubernari idonee pro circuitus spaciositate, divisa est in duas; una data Danieli, altera Aldelmo. De Adelmo et ejus successoribus tempus erit Deo comite cum sermo procudetur, quantum utilitati auditorum sufficiat; nunc ut spopondi Wintonicuses aggrediar. Daniel, defuncto Aldelmo, multo tempore superstes fuit XLIII annis in episcopatu. Postmodum, ut vivacem senectam sancto consummaret otio vivens honorem exuit, Melduni( quantum vixit) monachum exercens, ut fama fert sinceriter ad nos per successiones manans. Ibidemque sepultus asseveratur. Quamvis Wintonienses eum apud se habere contendant, nec ejus mausoleum vel vere vel suspiciose ostendere praevaleant.

Successit Humfredus, cujus memoria fit in concilio Cuthberti archiepiscopi, Tum Kinebardus, illi Athelardus, ex abbate Melduni mox archiepiscopus, Athelardo Egbald, Dudd, Cineberd, Almund, Wighten, Herefrith, Eadmund, Helmstan, hic fuit tempore regis Westsaxonum Egbrithi.

Quo viam patrum ingresso, Swithunus successit, ejusdem presbyter ecclesiae ab Helmstano jamdudum ordinatus. In quo, dum vitae religio cum simplici prudentia conquadraret, natura industriaque laudabilis regis auditum non effugit. Quocirca illum hactenus excoluit, ut et multa negotiorum ejus consilio transfigeret, et filium Adulfum ejus magisterio locaret. Quo facto praelusit felicitati futurae adolescentis fortuna, ut sub sanctissimo praedagogo addisceret, qualiter non rudis olim ad gubernandam remp. procederet. Est enim Platonis vetus et laudata sententia:« Tunc fore beatam rempublicam, si vel philosophi regnarent, vel reges philosopharentur.» Veritas dicti prodiit in effectum per istum Adulfum, cum patre defuncto, quia alter legitimus haeres non exstaret, ex gradu subdiaconi Wintoniensis in regem translatus est, concedente Leone illius nominis papa tertio. Tum vero palam erat, quid eum spiritualis philosophia docuisset, dum magis famulorum Dei, quam suis utilitatibus prospiciens omne regnum Deo decimaret: nihil faceret nisi ratum, nihil juberet nisi pium. Sed haec alias egimus: nunc in manibus Swithuni gesta evolvimus.

Quem ille ut altorem, doctoremque suum suspiciens( sic enim eum vocabat) non prius abstitit, quam episcopatu Wintoniensi honoraret consentiente clero, ordinante archiepiscopo Cantuariae Celnotho. Laetis ergo incrementis fundamenta bonorum in regno jacta per regem, pullulabant per pontificem, dum iste bonum urgeret, quod ille suis praesertim admonitionibus inciperet. Et erat quidem virtutum omnium promptuarium, sed aggaudebat duabus maxime, clementia et humilitate. Ambarum insignia stylus subjiciet. Operariis ad pontem in orientali parte urbis faciendum forte assederat, ut instanti praesentia suscitaret stimulos desidum incuriae. Et ecce per pontem commeabat in civitatem femina commercii[ al. commercii causa] ferens ova, prosiliunt undique( ut mos est ejus generis hominibus) et petulanti excussu omnia ova ad unum confringunt. Id non leve sanioris mentis hominibus visum, sed statim in notitiam domini episcopi delatum. Is ante se adductae mulierculae annis et pannis squalidae querelam auscultat, damnum suspirat, misericordia mentis cunctantem miraculum[ al. in miraculum] excitat, statimque porrecto crucis signo fracturam omnium ovorum consolidat. Exiguumne est hoc sanctitatis et clementiae documentum? Quid de humilitate? Quandocunque novam fabricam in Dei Ecclesiam consecrare deberet, eo quamlibet longum esset, non equo vel vehiculo, sed pede impiger contendebat. Et ne daretur ab imperitis ridiculo, vel superbis jactantiae notaretur elogio, visibus hominum abditus, nocturnus viator totum iter conficiebat. Solitariae sanctitatis amator, nulla pompa bona sua prostituebat. Hinc factum opinor, ut coelo tantum teste fruitus, omnium miraculorum suorum notitia posterorum fraudaret conscientiam. Jam vero vitae praesenti valefacturus pontificali auctoritate praecepit astantibus, ut extra Ecclesiam cadaver suum humarent: ubi ex pedibus praetereuntium, et stillicidiis ex alto rorantibus esset obnoxium. Excessit anno ab Incarnatione Domini 863, post mortem Adulphi VI. Praeteriere multa tempora, et margarita Dei latebat ingloria annis fere centum. Hoc annorum discursu, octo episcopi dies suos explevere: quorum haec sunt nomina: Alfrithus, Duubertus, Denenulfus, Frethestamus, Birnstanus, Elphegus, Elfsius, Brithelmus. Quorum aliquos celebriore vita diffamatos nostra sedulitas non omittet. Denenulfus, si famae creditur, ad multam aetatem non solum litterarum expers, sed et subulcus fuit. Eum Elfredus rex hostium violentia regno cedens, et in silvam profugus, casu sues pascentem offendit. Et ne multis innectar, comperto ejus ingenio, quod ad bonum spectaret, litteris informandum tradidit. Nec descivit ab officio, donec perfectius institutum crearet episcopum, commentus rem dignam miraculo. Frithestamus fuit unus ex septem episcopis, quos Pleimundus archiepiscopus tempore regis Eduardi filii Elfredi uno die consecravit Cantuariae. Multa ejus bona ostendit adhuc librorum copia, vitae sanctitatem, non ita ut aliorum, in obscura latens sepultura. Birnstanus quatuor tantum annis rexit episcopatum. Illum purissimae sanctitatis fuisse accepimus, quotidie non intermissa sedulitate missam pro defunctorum requie cantasse: noctibus depulsa formidine solum circuire solitum, pro animarum salute psalmos frequentasse. Hoc cum quadam vice faceret, et expletis omnibus subjungeret, requiescant in pace, voces quasi exercitus infiniti a sepulcris audivit respondentium; Amen. Istud mirabilius quo infrequens est mortuos cum vivo sevisse sermonem, ne eum officii pigeret, quod tot animabus gratum audiret. Idem Dominici exempli ardentissimus exsecutor, pedes egenis omni die semotis arbitris lavabat, mensam et cibos apponens, nec minus pro disciplina famulantium reliquias abstergens. Obsequio consummato, pauperibusque dimissis, ad multas ibi remanebat horas, orationibus,( ut creditur) vacans. Quadam ergo die pro consuetudine ingressus, nulla antea interpellatus molestia aegritudinis subito clam omnibus spiritu vitali caruit. Clientes, qui consuetudinem ejus nossent, tunc quoque orationibus occupatum crederent, tota die jacere passi. At vero sequenti diluculo irrumpentes, inveniunt cadaver sine mente. Conclamatus est ergo, et sepulturae datus. Sed cives, quod interceptum morte videbant, omnem ejus memoriam obliteravere silentio, nescientes quod scriptum est;« Non potest male mori qui bene vixerit. Et justus quacunque morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit.» Correxit id divina rectitudo longo post tempore, succedente Ethelwoldo, cui noctium principio ante sanctorum reliquias lucubrare solito, apparuere tres assistere personae, non in exstasi, sed plane insomni. Quarum quae media, has exprimere voces est audita:« Ego sum Birnstanus, quondam hujus urbis episcopus: hic( dextram ostendens) est Birinus praedicator primus: iste( et ostendit sinistram) est Swithunus, specialis hujus Ecclesiae et civitatis patronus. Noverisque quod sicut me cum eis hic vides in praesentia, ita cum eis in coelo non dispari fruor gloria. Cur igitur fraudor honorificentia mortalium, qui magnificor consortio coelestium spirituum?» Finierat, et in aerem cum sociis elapsus pretiosa sui memoria provincialibus apposita, nihil non venerationis deinceps emeruit. Ephelgus ad caeterarum virtutum cumulum, quibus tam laudabiliter quam abunde pollebat, etiam prophetia clarus fuit. Hujusmodi dicti duo erant causa exempli. Dies cinerum[ al. dies erat cinerum], et pontifex pro more poenitentes Ecclesiae liminibus excludebat: caeteros adhortatus est, ut jejunio et castitati vacantes, etiam uxorias delicias abjicerent: illis diebus fructum dignum poenitentiae esse, si qui multa illicita commiseris, etiam licitis abstineas. Doctrinam reverenter audientibus caeteris, unus joculari voce emissa aliis risum excussit. Non posse se temperare convivio simul et conjugio, ut pariter abstineat cibis et Venere. Quinimo uxorem, quam cubili aliquandiu submovisset, in proximo ad usum noctis revocaturum, petulanti et vulgari verbo fatuitatem suam exaggerans. Tum vox episcopi submurmurantis ab astantibus audita et intellecta est. Contristas me, miser, nesciens quid ventura pariat dies. Duram prophetiam vicina mors nebulonis excepit. Postero enim mane in cubiculo repertus est exanimis, incertum a diabolo guitur elisus. Alio tempore ordinavit pariter ad presbyteratus gradum tres monachos: Dunstanum, Ethelwoldum, et quemdam Ethelstamum, qui postmodum monachicae vestis apostata, coelibatu contempto in meretriciis amplexibus vitam effudit. Completis solemniis, sanctae recordationis praesul adhaerentes alloquitur. Hodie coram Deo tribus viris manus imposui, quorum duo pontificalis ordinis gratiam nanciscentur: unus in civitate Wigornia, deinde in Cancia; alter meam sedem implebit quandoque successione legitima; tertius voluptatum volutabro se ingurgitans miserabilem sortietur exitum. Ethelstamus, qui pro familiaritate cognationis praesens esset, proterva consultatione sacerdotem invasit. Num ego ero unus ex duobus, qui episcopali dignitate sublimandi sunt? Non, inquit, erit tibi pars neque sors in eo, quem praefatus sum ordine, neque permansurus es in ea, qua hominum oculis lenocinaris, veste. Quanta sanctissimae mentis dignitas, ut evidenter et sine fuco coelorum efferret secreta? Neque enim in terram ceciderunt verba ista, sed omnia in rerum solidavit consequentia, quod Dunstanus et Ethelwoldus angustam viam, quae ducit ad vitam, terentes, insignes in praedictis Episcopatibus emicuere: tertius latas saeculi semitas cursitavit. Elfsii praecipitem in emendo archiepiscopatu rabiem et miserabilem mortem superior liber absolvit.

Quare jam congruum video, ut de patre Ethelwoldo aliquid vel breviter dicam, qui successit Brithelmo successori Elffii in Wintonia. Ejus uterque parens nec egenus fortuna, nec abjectus stirpis linea civis Wintoniae fuit. Ipse in pueritia litteras, in adolescentia curiam frequentans, Ethelstano percharus fuit. Cujus consilio a praedicto Elphego tonsuratus in clericum, non multo post a Dunstano Glastoniensi abbate est cucullatus in monachum: ordinatusque in monasterii decanum. Hos doctrina, illos religione, omnes amore demerebatur. Quo tempore abbas vidit de eo somnium sane memorandum. Arborem infra ejusdem coenobii septa succrescere, quae per quatuor mundi plagas ramis diffusis totam inumbraret Angliam: opertam per omnes frondes cucullis, maximamque cucullam in summo positam, caeteras minores manicarum quasi fomento protegere. Stupefactum illum tantae visionis miraculo, ab astante venerabilis canitici sene quaesisse oraculum. Arbor illa, inquit, est haec insula: cuculla major est monachi tui Ethelwoldi vita: caeterae hominum innumerorum, quos ipse verbo et exemplo trahet ad Dominum.

Consonat huic praesagio matris ejusdem visio, quae ipsi jam utero grandescenti, jamque puerperium meditanti ostensa est. Auream aquilam ex ore suo avolasse, quae pennarum plausu diu civitatem perlustrans, novissime altitudine nubium evecta coelum subisset. Harum visionum veracem exitum jam praelambens fortuna ferebat in populum, cum ille arctioris vitae desiderio Gallicanum exsilium sitiens ab Edredo rege retentus est: agente id et filium stimulante matre Edgifa, omni religionis laude orbi Britannico nota. Datur ergo ei coenobium perexile Abendonia dictum, ubi vires suae prudentiae experiretur. Nec ipse spei datorum strenuitate abfuit, sed in laudabilem( ut hodie cernitur) celsitudinem erexit. Paucis vero elabentibus annis jam Dunstano archiepiscopo facto, ipse ab Edgaro rege, ad episcopatum Wintoniensem electus, et ab eodem archiepiscopo consecratus est. Tum vero magnis conatibus ad ecclesiarum utilitatem consurgere, exstirpare vitia, virtutum inserere plantaria. Nescires quid in eo magis laudares; sanctitatis studium, an doctrinarum exercitium, in praedicatione instantiam, in aedificiis industriam. Clerici episcopatus simul et alterius Ecclesiae, quae juxta erat, quam novum monasterium vocabant, data optione, ut aut vitam mutarent, aut loco cederent, molliorem partem eligentes, exturbati sunt monachis introductis. Plura eis ex episcopatu delegata praedia viciniora situ, ampliora redditu. In eadem urbe sanctimonialium fundatum et factum monasterium. De caeteris, quae in diversis regionibus instituit, fiet verbum cum ad eorum episcopos ventum fuerit. Et mirum quidem videtur, quod tanta fecerit, nisi quod rex Edgarus omnino voluntati ejus deditus erat: a quo supra omnem infra Dunstanum diligeretur, maximoque et laudabili operibus ejus fuit emolumento beatissimus Swithunus eodem tempore revelatus. Qui antiquae vitae humilitatem tenens, non alicui inflatiori personae, sed homuncioni pauperculo, qui manuum artificio vitam toleraret, per visionem talia proferre visus est. Vade Wintoniam ad vetus monasterium, requisitoque loci aedituo, praecipe ut dicatur episcopo Ethelwoldo quatenus Swithuni olim episcopi mausoleum aperiens, efferat reliquias, inventurus ibi omni thesauro pretiosiores margaritas. Respexit tempora ejus clemens divinitas, ut per me coelestibus illustrentur prodigiis; et ne cuncteris, hoc habe signum. Annulos ferreos violenter cum plumbo lapidi sepulcri affixos levi adnisu cum voles extrahes, cum voles appones: caeteri si idem tentaverint frustra erit: ivit ille, et promissionis coram aedituo compos effectus, ad praesentiam pontificis admissus est, ibi rem intrepide prosecutus, fidem dictorum habuit. Die ergo dicta elevantur ossa de tumulo, componuntur in scrinio. Concurrit vis ingens vulgi, vota offerre, vota cumulare. Nullus se queritur fraudatum, omnia fiunt, cuncta conceduntur. Denique tanta miraculorum copia in omni genere valetudinum exhibita est, quantam nulla memoria hominnm alibi factam attingere potest, habet ergo cognomentum Pii sanctus ille, omni se invocanti, nisi fides defuerit, ad auxiliandum celer. Cujus bonitas jamdudum inchoata, nec nostra aetate exsolescit. Vidi ego, quod mirum sit, hominem cui violentia raptorum effodisset lumina, oculis vel illis vel aliis( nam illi longiuscule projecti fuerant) receptis serenam lucem per Swithuni merita recepisse; eratque praeteritae calamitatis indicium, quod aculei punctionum palpebras deformabant. Vult interea sanctus, ut in omnibus glorificetur Deus, nec patitur, ut aliquis per eum sanatus, carnis volutetur lubrice, qui nolit praeterito implicari morbo. Quin etiam cum olim monachi miraculorum frequentia defessi essent, et mediis noctibus eventu alicujus prodigii, sese inopes quippe somni citarent[ al. tricarent], non latuit torpor eorum sancti oculum de longe intuentem. Continuoque Ethelwoldo apud curiam regis soporato astitit, vocationem minitans sanitatum, si monachi ulterius a laude Dei putassent cessandum. Cur enim in Dei dormitarent laude, cum ipse pro eorum vigilaret salute? Sed nec ipse Ethelwoldus a miraculis otiabatur: videbaturque aemula vivi et mortui sanctorum pietas, dum hinc inde crebescentibus sanctorum prodigiis hujus corroboraretur fides, hujus valetudini revocaretur sanitas: mortiferum virus fraudulentia ministrorum haustum, cum jam per artus irrepens depasceretur vitalia, fide discussit: vas oleagini liquoris receptaculum reparavit perditum, accumulavit inventum; furacis monachi brachia invisibilibus laqueis verbo irretivit, solaque benedictione ejusdem confitentis lora evolvit: alterum in praecipiti stantem casus dejecit, sed oratio Ethelwoldi ruenti manum supposuit, officio restituit. Inedia ciborum pro sterilitate soli provinciam invaserat, jussit ille sacrata vasa confringi et distribui, protestatus melius esse ut metalla miserorum inopiae, quam sacerdotum famularentur jactantiae. Nova ergo Ecclesia, ut diu desideraverat, aedificata sublatus est mundo magna monachorum aerumna, sua nulla. Quippe ille sublimis exsultat in gloria: coenobia, quae fecerat post ejus obitum multa diruta, cuncta minorata.

Ethelwoldo successit Elphegus, bono bonus: de quo superius aliquid dixi, et nunc latius garrire libet. Puer librorum amplexus scholas, adolescens alteravit habitum apud Diherst[ al. Duhest] tunc exiguum coenobium, nunc inane antiquitatis simulacrum. Illic cum vitae monachilis regulam accepisset, altius quid anhelans Bathoniam contendit, ubi se cellulae secretioris parietibus includens caelestia mente libabat. Plures per eum boni ad locum monachi congregati, etiam ut fit in magno corpore corruptelam morbi contraxere. Quidam enim ex eis nesciente patre convivia in noctem ducere, perindeque potationibus ad lucem insistere. Non tulit id diutius Deus; sed signiferum factionis in aede conventiculorum conscia, morte perculit nocte intempesta. Interim sanctus orationibus interpolatis concepit auribus sonum ab eadem domo prolatum quasi vim inferentium et sustinentium. Miratus rei novitatem, pedetentim suspenso halitu accessit ad ostium. Tum vero per rimas fenestrarum vidit duos ingentes daemones, cadaver exanime crebris malleorum ictibus torquentes, illo miserabilibus ejulatibus suffragium quaerente. Respondebant hostes, nec tu obedisti Deo, nec nos tibi. Quod cum mane caeteris retulisset, non mirum fuit si commessationum complices facti sunt abstinentes. Defuncto ergo Wentano episcopo Dunstanus archiepiscopus Andreae apostoli Elphegum nominatum eligentis animatus oraculo, eumdem substituit throno. Ipse prudens in saeculo, simplex in Deo, extima providere, intima non negligere. Antecessoris sui ossa extulit anno XII post depositionem ejus, signis quibusdam, et eis non levibus ad audendum persuasus. Atque ut tanti patris sedem digne ornaret, vestigia sanctitatis ejus terens, quando sedebat ad mensam, nec ventris ingurgitabat lacunam, nec abstinentis incurrebat pompam. Carnibus nunquam nisi aeger indulsit: pocula summo tenus ore semper libavit. Prodebat abstinentiam commestionis tenuitas corporis, quod vix ossibus haerebat. Noctibus fallens custodes procedebat solus ad amnem, ubi demersus ad ilia, et in Dei laudibus excubans, albescente jam diluculo, nescientibus suis succedebat cubiculo. Exactis in episcopatu annis duobus et viginti, translatus est Cantiam, invitus, ut aiunt, quod consueto privatus honore, majore premeretur onere. Wentanum enim episcopatum Kenulphus Burghensis abbas nummis nundinatus fuerat; sed non diu sacrilego ausu laetatus, ante duos annos hominem exuit. At Elphegus, ut pallium ab apostolico reciperet, Romam contendens, Alpes transcendit. Ibi in vico quodam hospitatum rustica multitudo adorsa, omnibus suis exuit. Statimque ignis, incertum unde natus, domos corripuit, qui spiraculo venti adjutus toti vico exitium minabatur. Tum brutae mentis homines aegre licet animadvertentes delictum, rabidis passibus jam egressum jamque profectum consequuntur: adorant, veniam rogant, ablata restituunt. Elphegus flecti facilis, signum crucis igni e regione opposuit: continuoque in se retorta elanguit, incendium omne ad cineres refrixit. Romae cum esset, excessum successoris sui, nemine, ut alias dictum est, afferente vidit et enuntiavit. Inde ad sedem regressus annis septem patriarchatum feliciter egit: quibus elapsis, a Danis in vincula conjectus VII mensibus ergastuli inhabitator fuit. Causas vinculorum alias quaere. Interea tubes laetifera grassata in Danos catervatim hostes Elphegi fundebat, adeo ut celeritas mortis praeveniret sensum doloris. Putor itaque cadaverum insepultorum aerem infecit, corruptiorque coeli tractus, caeteris, qui sani videbantur, pestem creavit. Ruebant ergo sine modo, sine numero, cum ille exoratus pane a se benedicto communicatis pestem depulit, salutem restituit. Nec minus illi beneficiorum ingrati curatorem suum lapidibus contrucidarunt. Nonnulli vero, quibus sanius consilium, de sepeliendis exuviis pontificis contendentes, aliquandiu percussores adversarios habuerunt. Sed lite in judicium deducta, convenit, ut lignum aridum, quod sors obtulerat, si sanguine ejus litum crastino reviresceret, arbitratu suo Christiani cadaver humarent. Factumque est: et lignum cui tunc etiam et cortex deerat, mane inventum reviruisse, pubescens floribus, turgescens fructu. Quocirca corpus apud Sanctum Paulum Londoniae tunc pacifice humari permissum: indeque decimo anno jubente et astante rege Cnutone sublatum, sine ulla sui labe patriarchatus sedem glorificat. Durat adhuc et nuperrime visa fuit et sanguinis novitas, et corporis integritas. Nec sane aliquis evasit ex occisoribus, quin paenas lueret; quas veraciter enumerare possem, nisi me calamitates miserorum narrare pigeret. Satis inculcatur miseria persecutoris, quando eminet gloria martyris.

Post Elphegum in Wintonia sedit Ethelvoldus, Ethelwoldo Elisius[ al. Egelsius], Elsio Elwinus, Elwino Stigandus successit.

Stigando, ut saepe dictum est, deposito successit Walkelmus a Willielmo rege datus, cujus bona opera famam vincentia senium a se vetustatis repellent, quandiu inibi sedes episcopalis durabit. Maurilius eum archiepiscopus Rothomagensis viam mortis meditans in fidei pignus commendaverat, quod esset in eo spes indolis laudandae, si haberet materiam, qua virtus posset enitescere. Sponsionem pontificis Walkelmus produxit ad verum, faciens quanta non possent sperari in religione, et numero monachorum, in aedificiis domorum. Et primo quidem advena novus monachos exosus fuerat; sed facile correctus umbraticum illud odium saepe deploravit; deinceps fovens eos ut filios, diligens ut fratres, honorans ut dominos; nihil minus pro dissimilitudine vestis exhibens eis vel adjutorii vel familiaritatis. Nullum conviciis incessere, pronuntians quod episcopalis gravitas suam indigna macula respergat gloriam, si in pauperiorum descendat contumeliam. Unum est permaximum, in quo peccavit, quod ad trecentas libratas terras monachis auferens, suis et successorum usibus implicuit. Constituit ipse priorem loci Godefridum quemdam ex Cameraco genitum, qui religione et litteratura insignis fuit. Litteraturam protestantur epistolae, familiari illo et dulci stylo editae, maximeque epigrammata, quae satyrico modo absolvit, praeterea versus de Angliae primatum laudibus; quid quod omne divinum officium quod vetustate quadam obsoletum, nativa excultum venustate fecit splendescere? Religionis et hospitalitatis normam pulchre inchoatam delineavit in monachos, qui hodie in utrisque Godefridi ita formam sectantur, ut aut nihil aut parum eis desit ad laudis cumulum. Denique est in ea domo hospitium terra marique venientium, quantum libuerit, diversorium sumptu indeficiente, charitate indefatigata. Inter haec inerat sancto viro morum humilitas, ut nihil ex illo unico philosophiae promptuario redoleret nisi humile, procederet nisi dulce. Quantula vero potest videri haec ejus laudatio? Quotus vero quisque est qui vel minimum imbutus litteris, non alios infra dignitatem suam opinetur, tumido gestu, et pompatico incessu prae se ferens conscientiam litterarum? Verumtamen ne quid perfectionis sanctae deesset animae, multis ille annis grabbatum fovit, camino diuturnae tabis peccata excoctus.

DE MONASTERIIS.

Est etiam in eadem civitate monasterium, quod quondam rex Elfredus mente conceperat, et Edwardus filius aedificaverat, et in eo canonicos posuerat, Grimbaldo, quondam Flandrensi suadente[ al. quodam monacho Flandrensi et sacerdote, etc.], qui ibidem magna gloria humatus, sanctus praedicatur et creditur. Sed beatae memoriae Ethelwoldus canonicis expulsis monachos posuit, praeficiens eis abbatem Edgarum nomine, de quo superius dixi. Ad hujus monasterii officinas instituendas sufficiens terrae spatium ab episcopo Denewlfo et canonicis illus temporis mercatus supradictus rex, ad unumquemque pedem mancam auri publico pondere pensitavit. Et erant ambae ecclesiae sic vicinae parietibus contiguis, ut voces canentium aliae obstreperent aliis. Unde tum propter hoc, tum propter caetera infelix livor plurimas effodiebat causas, quibus non modicas invicem exculperent offensas. Quapropter nuper illud coenobium extra urbem translatum sanius incolitur, liberius insignitur. Praeterea construxit supradictus rex in eadem urbe sanctimonalium coenobium, sed posterioribus annis per beatum Ethelvoldum ampliatus est locus ille: quibus praeposuit Ethelritham virginem anum, quae ad conjecturam somnii quod mater ejus de aquila viderat aurea, multa de ipso prophetavit. Fuerat ibi ante hanc monasteriolum, in quo Edburga regis Edwardi senioris filia conversata et defuncta fuerat, sed tunc pene destructum. Edburga vix dum trima esset, spectabile futurae sanctitatis dedit periculum. Explorare volebat pater, utrum ad Deum an ad saeculum declinatura esset pusiola. Posueratque in triclinio diversarum professionum ornamenta: hinc calicem et evangelia, inde armillas et monilia. Illuc virguncula a nutrice allata genibus parentis assedit: jussaque utrum vellet eligere, torvo aspectu saecularia despuens, prompteque manibus repens evangelia et calicem puellari adornavit innocentia. Exclamat coetus assidentium, auspicia futurae sanctitatis exosculatus in puella. Pater ipse arctioribus basiis dignatus sobolem:« Vade, inquit, quo te vocat divinitas, sequere fausto pede, quem elegisti sponsum.» Ita sanctimonalium habitum induta, cunctas sodales ad amorem sui sedulitate obsequii invitavit. Nec resupinabat eam prosapiae celsitudo, quod generosum putaret in Christi inclinari servitio. Crescebat cum aetate sanctitas, adolescebat cum adulta humilitas in tantum, ut singularum soccos furtim noctu subriperet, et diligenter lotos et inunctos lectis rursus apponeret. Devotionem ergo pectoris ejus et integritatem corporis, miracula in vita et post mortem commendant plurima, quae custodes templorum viva voce melius pronuntiant. In ejusdem episcopatus dioecesi sunt tria monasteria: Certeseia, Rumesciae, Warewellae. Sed de Certesiensi dictum est. De Warewellae scitur, quod Elfrida uxor regis Edgari aedificaverit illum in honore sanctae crucis, compuncta privigni sui Edwardi nece indigna: cujus ipsa conscia et auctor fuit. Apud Rumeseiam, quod coenobium praecellentissimus rex Edgarus instituit, novi jacere duarum virginum corpora Merewinnae, et Elfredae, quarum gesta, quod nescio, non tam praetereo, quam ad majorem scribendi diligentiam reservo, si forte cognovero.

DE EPISCOPIS SCHIREBURNENSIBUS, SALESBURIENSIBUS, WILTUNENSIBUS.

In divisione Westsaxonici episcopatus, hoc observatum palam est, ut qui Wintoniae sederet, haberet duos pagos, Hamptonensem, et Sudreiensem: alter, qui Schireburniae, haberet Wiltunensem, Dorsetensem, Beruchensem, Somersetentem, Domnoniensem, Cornubiensem. Schireburnia est viculus, nec habitantium frequentia, nec positionis gratia suavis, in quo mirandum, et pene pudendum sedem episcopalem per tot durasse saecula. Nunc de praesulatu in abbatiam mutatus, commercio nostra aetate non insueto, qua omnia factione atque libidine depravata, virtus ludibrio et probro habetur.

Primus ibi sedit Pater Aldelmus, quem hic tantum loco ordinis nomino. Namque, quod ejus vitam nusquam plene digestam reperi, spectantque ad eam quam plurima, quae si in posteros[ al. quae si posteras, etc.] celavero, delinquo, cogitavi annuente Deo, in extremo hujus opusculi libro cum ejusdem modi materia liberiori congredi otio.

Post eum igitur sederunt in Schireburnia Fordere, Herewald, Ethelmod, Denefrith, Wibertus, Alstanus.

Alstanus. Hic tempore Egbrithi regis Westsaxonum et Adulfi filii ejus simul, et ultra, magnae in saeculo potentiae, et ingens in consiliis auctor fuit: Eghritho regi Cantuaritas et orientales Anglos bellicis subegit laboribus. Aldulfum videns mansuetioris ingenii, sedulis admonitionibus ad scientiam regni stimulabat, contra Danos, qui tum primum insulam infestabant, segnem animans, ipse pecunias ex fisco sufficiens, ipse exercitum componens, multa per cum in talibus, et inchoata constanter, et perfecta feliciter, qui annales legerit, inveniet, vixit in episcopatu annis L felix, qui tanto tempore in precinctu bonorum operum fuerit! Quem libenter laudarem, nisi quod humana cupiditate raptatus usurpavit indebita, quando monasterium nostrum suis substravit negotiis. Sentimus ad hunc diem impudentiae illius calumniam, licet locus ille statim eo mortuo omnem episcoporum eluctatus fuerit violentiam, usque ad nostrum tempus, quando in idem discrimen recidit.« Ita protervum est mala inchoare, quod si auctor decidit, exemplum non transit. Delectat pertinacem animum, quid mali alius gesserit, recognoscere, et quid gerere possit audire.» Minori dedecore monachi illius temporis suspiraverunt libertatem ademptam, quam nos amisimus, statim per eos praesertim restitutam. Et erat ille, ut ex scriptis audivimus, sicut cupiditate praefervidus ita liberalitate praecipuus. Nostri praedones, et populantur, et premunt, ut nec libera vox dolori concedatur. Potentiam ejus per hoc quolibet cognoscere poterit, quod regem ipsum Roma revertentem regno arcuerit, statutoque ad umbram regnandi filio, nisi arbitratu suo pace composita senem in sua regredi non siverit. Reliquit ecclesiam suam praedivitem praediis undecunque acquisitis, quanta si audias, hominis vel cupiditatem, vel felicitatem mireris.

Illum subsecuti sunt Eadmundus, Ethelegus, Alsius, Asserus, Sighelmus, quorum ultimi ambo sub rege Alfredo Adulfi quarto filio fuisse noscuntur. Asserus ex sancto Dewi evocatus, non usquequaque contemnendae scientiae fuit, qui librum Boetii De consolatione philosophiae planioribus verbis elucidavit, illis diebus labore necessario; nostris ridiculo. Sed enim jussu regis factum est, ut levius ab eodem in Anglicum transferretur sermonem. Sighelmus trans mare causa eleemosynarum regis, et etiam ad sanctum Thomam in Indiam missus, mira prosperitate, quod quivis in hoc saeculo miretur, Indiam penetravit, indeque rediens exotici generis gemmas, quarum illa humus ferax est, reportavit. Nonnullae illarum adhuc in ecclesiae monumentis visuntur.

Sighelmo successit Ethelwardus, quo mortuo cessavit episcopatus Westsaxonum annis septem, vi scilicet hostilitatis cogente. Postmodum vero Pleymundus, archiepiscopus, et rex Edwardus filius Elfredi minis et edictis Formosi papae coacti quinque episcopos pro duobus fecere, ut saepius diximus et nunc importune pro contexenda rerum serie repetimus. Athelmum ad Wellensem ecclesiam, Edulfum ad Cridiensem, Werstanum ad Schireburnensem, Athelstanum ad Cornubiensem, Fidestanum ad Wintoniensem. Habebat ergo Ethelmus Somersetam, Edulfus Domnoniam, Athelstanus Cornubiam, cujus successorum nomina nusquam reperio. Werstano relicti sunt pagi tres: Dorsatensis, Berkensis, Wiltensis. Verumtamen non multo post eodem vivente rege in Wiltensi pago proprius factus episcopus Ethelstanus nomine, sedem in Ramesberia habuit. Werstanum ferunt in praelio contra Analafum a rege Ethelstano susceptum, a paganis trucidatum. Cum enim, ut alias dictum est, rex consulto cessisset, episcopus ad bellum cum suis veniens, incautusque insidiarum pro viridantis campi aequore unde rex abscesserat, tabernaculum tetendit: Analafus, qui pridie locum exploraverat, noctu paratus adveniens, quod reperit, incunctanter delevit.

Post eum hi fuerunt episcopi, Ethelbaldus, Alfredus, Wilffinus. Hunc Dustanus, archiepiscopus cum esset episcopus Londoniae, abbatem apud Westmonasterium fecerat; instructo ad XII monachos coenobiolo, in loco ubi quondam Mellitus ecclesiam sancto Petro fecerat. Ita commissum officium sancte et prudenter administranti honos episcopalis apud Schireburniam impactus: qui confestim in sede episcopali monachos clericis ejectis instituit, ne in tanta contemporaneorum episcoporum sedulitate dormitare videretur. Coenobitis nihil ad victus necessitatem ex episcopatu largitus, sed ex alieno mercatus, abbatem quoque instituere cogitavit. Illis reclamantibus, quod ejus dulci dominatione, dum adviverent carere nequirent, cessit invitus, palamque pronuntians magnarum id calamitatum initium successoribus eorum fore. Cujus sanctitatis documentum, cum in vita saepe, tum in morte praecipue manifestatum est. Namque cum jam proxime mortis januas urgeret, apertis mentis oculis exclamavit in cantum:« Ecce video coelos apertos, et Jesum stantem a dextris Dei[ Act. VII].» Quo cantu sine titubantia expresso inter cantandum defungitur; sancta et venerabilis anima, quae dictum primi et beatissimi martyris mutuari potuit; beata, quae coelum apertum vidit, et introire meruit. Servatur ibi adhuc baculus ejus, et quaedam alia pontificis insignia, mediocritatis, et humilitatis ejus, vivum, ut ita dicam, simulacrum praeferentia.

Successerunt ei Alfwoldus, Ethelricus, Ethelsius, Brithwinus, Elmerus, Brinwinus, Alfwoldus frater ejus, ex monacho Wintoniensi episcopus, qui apud Schireburniam imaginem sanctissimi Swithuni collocavit, facem venerationis extulit. Constat eum reverendissimae vitae fuisse, et inter profusissimos conviviorum apparatus, qui tunc in Anglia Danorum tempore exhibebantur, catino ligneo, sine ullo unctiori cibo, et pocillo exiguo aqua superfusa, ut omnis sapor cervisiae dilueretur, semper usum. Audivi ego bonae fidei presbyterum, et jam canis sparsum, bona ejus lacrymabili gaudio referentem. Quorum illud non excidit, nullum unquam vel ante, vel post obitum ejus impune potuisse sedem ejus dormitando premere, quin statim tetris imaginibus territus resiliret, increpantibus, cur sedem episcopi usurparet indignus. Id multis nonnullo fuisse spectaculo. Surrexerat inter cum et Godwinum comitem simultas anxia, qua de causa incertum mihi. Die placito dicta cum res non ad pacem, sed ad litigium procederet, discessit episcopus post altercationem, has minas in comitem jaculatus: Per dominam meam sanctam Mariam male tibi erit, quod contristasti me. Domum ergo regressus vix pedem terrae apposuerat, equitaturam peditatu commutans, cum ecce satelles comitis advenit, equo admisso et pulsu ilium cursus celeritatem prodente. Rogare ille miserabiliter genibus affusus ut redeat. Dominum suum statim post ejus abscessum aestuare corde, vix lingua palpitare. Tum inquit episcopus:« Nondum sedata ira, per dominam meam sanctam Mariam, vae sibi erit.» Sed unanimi orantium prece inflexus, dilecti gratiam fecit, benedictionem dedit, aegrum reparavit. Referebatque presbyter, quod fuisset episcopus prona obsequela S. Cuthberto devotus, ad omnem ejus memoriam laetanter illacrymans. Peneque semper antiphonam illam de sancto tenebat corde: Ruminabat ore, exercebat opere. Sanctus antistes Cuthbertus, vir perfectus in omnibus, in turbis erat, monachus digne cunctis reverendus. Cumque quotidianus amor in ejus pectore dulce incrementum acciperet, nec in eo bona flamma se caperet, ad sanctum Cuthbertum Dunelmum profectus est. Ibique quod magnae videtur audaciae revulso sepulcri operculo, cum eo quasi cum amico fideliter collocutus, xeniolum in perpetui amoris pignus deposuit, et abiit. Jam vero fatali puncto instante, antiphonam quandiu vox sufficit cantitans, sermone praecluso, ut dicerent caeteri, manu innuit. Ita indicium amoris, quem in sanctum habebat, cum extremo efflatu emisit. Post cujus obitum iterum episcopatus Wiltoniensis cum Salesberiensi junctus est. Quod quomodo actum sit dicam, si prius nomina episcoporum posuero.

Primus ibi Wiltunensis episcopus fuit Ethelstanus, secundus Odo, postea archiepiscopus, tertius Osulfus, quartus Algarus, Quintus Elstanus. Hic primo monachus Sancti Ethelwoldi apud Abendoniam fuit, cujus obedientiae miraculum relator ejusdem vitae sic insinuat. Erat in congregatione quidam frater Elstanus nomine, simplex et magnae obedientiae vir, quem abbas jussit praevidere cibaria artificum monasterii; cui servitio devotissime se subdens, coxit ipse carnes quotidie, et operariis sedulus attendebat, aquam apportans, et vasa denuo emundans: existimante abbate illum, hoc cum solatio et juvamine alterius ministri facere. Accidit namque quadam die, cum abbas more solito peragraret monasterium, offendit inopinate fratrem illum juxta ferventem lebetem stantem, viditque omnia vasa munda et pavimentum scopatum. Delectatus ergo facto, dixit ad eum: Frater Elstane, hanc obedientiam mihi furatus es; sed si talis miles es, qualem te ostendis, mitte manum tuam in bullientem aquam et frustum de imis mihi impiger attrahe. Paruit ille, cessitque fervor indomitus audaci fidei, nihilque est laesus monachus. Eumdem fratrem postea abbatem vidimus, qui etiam deinde pontificali honore sublimatus sancto fine quievit in Domino.

Sextus Siricius. Septimus Alfricus, qui ambo( ut superius memoratum est) archiepiscopi fuere Cantuarienses. Octavus Brithwoldus, ex monacho Glastoniensi, qui multis annis a tempore regis Ethelredi usque ad Edwardum ultimum, administravit episcopatum. Is tempore regis Cnutonis quadam vice coelestibus apud Glastoniam, ut saepe faciebat, intentus excubiis, divinam visionem expertus est. Cum enim subisset eum cogitatio, quae frequenter eum angebat, de Anglorum regia stirpe pene deleta, hoc meditanti sopor irrepsit et ecce in superna raptus, vidit apostolorum principem Petrum manu tenentem Edwardum filium regis Ethelredi, qui tunc in Normannia exsulabat et in regem consecrare caelibe designata vita et certo XXIV annorum numero computato, quo regni metam terminaret: eidemque de posteritate conquerenti respondisse: Regnum Anglorum est Dei, post te providebit regem ad placitum sui. Decurso vitae spatio sepultus est Brithwoldus Glastoniae, cujus possessiones multis praediis et redditibus ampliaverat, nostro quoque monasterio perliberalis. Regnabat jam tunc Edwardus, qui Hermanno capellano suo, natione Flandrensi, continuo pontificatum donandum putavit. Ejus animi magnitudini, vel potius cupiditati cum non sufficeret rerum angustia, quoniam apud Ramesberiam nec clericorum conventus, nec quo sustentaretur erat, a rege petiit, ut qui se dignatus honore fuisset, non inhonorum victitare permitteret. Antecessores suos indigenas fuisse, se alienigenam nullo parentum compendio vitam quo sustentet habere. Proinde Meldunense coenobium sibi ad faciendam sedem concederet, abbatem opportuno sibi casu proxime obiisse. Id rex pro simplicitate, cui pronior, quam prudentiae semper erat, legitime concedendum ratus, tertio abhinc die dissolvit. Nam antequam Hermannus in re, vel saisitione inviscaretur, excellentis prudentiae monachi, audito quid in curia actum, quid justitiae subreptum esset, ad comitem Godwinum ejusque filium summa celeritate contendunt. Illi rei indigna novitate permoti regem adeunt, et a sententia deducunt, facile id fuit viris summis amplissima auctoritate praeditis, quibus et causae rectitudo et regis facilitas suffragaretur. Ita Hermannus, necdum plane initiatus expulsus est. Quo pudore confusus Angliam indignabundus reliquit. Nec multo post aegritudine admonente simul, et quod saecularia parum prosperaverant, fortunae iratus mundo renuntiavit, monachus apud Sanctum Bertinum factus. Sed ut fere fit talibus repentino illo impetu religionis frigescente, indies in Angliam reditum meditabatur. Figebat hominem assuetum obsequiis, innutritum deliciis, carere delinimentis, quae ab ineunte fuerat expertus aetate, afflaveratque secundus rumor aures ejus, Alwoldum episcopum Schireburnensem obiisse, cujus episcopatum suo uniendum antiquis Edgithae reginae promissis opperiebatur. Quo concitatior veniens congruum spei suae effectum invenit. Et jam Godwinus, quem vehementer timebat, discesserat, filiusque ejus voluntati regis et in hoc et in aliis accesserat, adoptioni scilicet inhians.

Accepit ergo Hermannus Schireburnensem episcopatum integrum, cum tribus pagis Edwardo rege dante, vivacitateque sua datoris annos transcendens ad Willielmi tempora duravit. Sub quo cum ex canonum decreto edictum esset, ut sedes episcoporum, ex villis ad urbes migrarent, tribunal suum transtulit a Schireburnia Salesberiam, quod est vice civitatis castellum locatum in edito, muro vallatum non exiguo, caeteris commeatibus utcunque valens, aquae penuria laborans, adeo ut miserabili commercio ibi aqua vaeneat. Illic inchoata novi operis ecclesia, morte senili tempus dedicationis praevenit.

Verumtamen succedente sibi Osmundo viro probatissimo ecclesia ad summam deducta et caetera, quae competebant, adaucta. Clerici undecunque litteris insignes venientes non solum libenter retenti, sed et liberaliter coacti ut remanerent. Denique emicabat ibi magis quam alias canonicorum claritas cantibus et litteratura juxta nobilium: librorum copia conquisita, cum episcopus ipse nec scribere, nec scriptos ligare fastidiret, castitate praeeminens; de cujus virtute mentiri erubesceret famae volubilitas, unde fiebat, ut poenitentibus asperior aequo videretur, dum quod in se non inveniret, in aliis durius vindicaret: ambitionis immunis sua stulte non perdere, aliena non quaerere, abbatias intra dioecesin suam sitas nulla pensione gravi emungere. Verumtamen quaeque mundiali labe contracta creditur patientia sua luisse, diuturno morbo ante mortem labefactus.

DE MONASTERUS.

In Dorsatensi pago sunt abbatiae: Cerneliensis, Mildeltunensis virorum, Sceptoniensis feminarum, praeter aliquas, quae vel omnino destructae, vel multum imminutae sunt. Cerneliensis exordium ita accepimus: Augustinus primus doctor Anglorum post Cantiam Christo subditam, reliquas Anglorum provincias pervagabatur, quantum Ethelberthi regis imperium protendebatur. Habebat enim, ut alias diximus, sibi subjectum, quidquid Angli Britanniae incolunt, praeter solos Northanimbros. Pagum ergo supra nominatum Augustinus adorsus crebris a diaboli damno praedis Christianitatis augebat numerum. Sed loco illo virtus haesit daemonis conflata invidia, qui tantis animarum lucris doleret. Aggrediuntur ergo virum et socios, furiatis mentibus incolae, et magnis dehonestatum injuriis, ita ut etiam caudas racharum vestibus ejus affigerent, impellunt, propellunt, expellunt. Patienter ille et modeste gaudensque pro nomine Jesu contumeliam pati, et ne magis miserorum irritaret insaniam excusso pedum in eos pulvere, longe quasi milliariis tribus recessit. Tum vero persecutionis remoto turbine in quietem regressus animi, vidit mentis oculo divinam adesse praesentiam, exhilaratoque vultu ait suis: Cerno Deum, qui et nobis retribuet gratiam, et furentibus illis emendatiorem infundet animam. Cum dicto advenerunt illi properatis gressibus, facti poscentes veniam, fidem pollicentes suam. Eventus, vel potius verbum loco indidit vocabulum, ut vocaretur Cernel ex duobus verbis Hebraico et Latino, quod Hel Deus dicatur Hebraice, Dixit Augustinus Dominum se cernere, nec veritas sermoni abfuit, quod tam cito mente mutata plebs ante lymphata credidit. Nam et ibidem cum ad baptismum deesset aqua, ad jussum pontificis ex occultis meatibus fons erupit, qui hodieque et Augustini merito, et usus sui commodo incolis clarus habetur. Ibi succedentibus annis, Edwoldus frater Edmundi regis et martyris vitam eremiticam solo pane cibario, et aqua trivit, pertaesus( ut fama est) mundi deliciarum, quod se et fratrem durior excepisset fortuna. Fit enim plerumque, ut adversitatibus saeculi admonitus generosus animus, ad Dominum se convertat attentius, qui nec falli, nec fallere novit.« Et prima quidem virtus est bene per se velle, secunda cogi posse.» Non minoris ut aestimo, deputatur meriti Paulus, qui ad bonum flagello coactus est aspero, quam Petrus, qui libens et statim accurrit vocanti Domino. Edwoldus post religiose actam vitam magna sanctitatis opinione ibi sepultus, dedit occasionem posteriori tempore Egelwaldo praediviti homini, ut coenobium eo loco sancto Petro construeret: non ita exiliter ut putatur, quinimo abundanter, si illi quorum interest, non ea nebulonibus suis, sed Dei servis impertirent. Sed ita omnia nostro tempore in Anglia immutavit et pervertit ambitio, ut res quas antiqui viri liberaliter contulerunt monasteriis, magis dispergantur pro possessorum ingluvie, quam famulentur monachorum, hospitum, egenorum vitae. Et certe datores non fraudabuntur mercede sua, viderint isti quomodo eorum intentiones olim examinentur in divina libra. Mildeltunensem ecclesiam fecit rex Ethelstanus pro anima fratris sui Edwini, quem pravo corruptus consilio Anglia ejecit. Cujus qui fuerit finis alias non silui. Ibi multas sanctorum reliquias ex Britannia transmarina emptas reposuit, inter quos eminent praecipue beatissimi Samsonis ossa, Dolensis quondam archiepiscopi sanctissimi et plane Deo digni viri: cujus virtutes aliquas hic referrem, nisi quia notae sunt, et indigenarum sanctorum miraculis scribendis occupatas manus habeo.

Scephtonia est vicus modo, quondam urbs, locus in praerupto montium situs: vetustatis indicium dat lapis in capitulo sanctimonialium insculptus, ita a vetustissimi muri ruinis illuc translatus. Anno Dominicae incarnationis 880, Elfredus rex fecit hanc urbem, regni sui VIII. Ibi Elgifa uxor Edmundi, qui fuit pronepos hujus Alfredi, monasterium sanctimonialium fecit, ibidemque carnis exuvias post fatum deposuit: mulier bonis operibus semper intenta, pietate et dulcedine praedita, et ut reos, quos tristis sententia judicum palam damnaverat, ipsa occulte redimeret: pretiosus amictus, qui mulieribus nonnullis est leno solvendi pudoris, illi erat supellex munificentiae, ut quamlibet caram vestem conspecto statim largiretur pauperi: speciem corporis et artificium manuum in ea livor quoque laudaret, cum nihil reprehendere posset. De prophetali gratia, quam ei Deus affuderat, alias dictum est, et vivens quidem virtutum fecit opera; sed post mortem micuerunt miracula sicut rhythmice quondam cecini.« Nam nonnullis passa annis morborum molestiam, defaecatam et excoctam Deo dedit animam, functas ergo vitae fato beatas exuvias, infinitis clemens signis illustrabat Deitas. Inops visus et auditus, si adorant tumulum, sanitati restituti probant sanctae meritum. Rectum gressum refert domum, qui accessit loripes, mente captus redit sanus, boni sensus locuples.» Eo loci jacet vel potius jacuit sanctus Edwardus hujus sanctae ex filio Edgaro nepos, quem novercali fraude innocenter caesum coelum excepit, et prima quidem sepultura illi apud Warham fuit, quod non longe a loco, in quo occisus fuit, qui Corf vocatur, imminet mari. Jacuit ergo ibi triennio invidentibus inimicis mortuo cespitem ecclesiasticum; cui vivo inviderant decus regium. Sed adfuit divina potentia, qui insontem signorum levaret gloria.« Ibi ostensa de coelo lumina, ibi claudus gressum composuit, ibi mutus organum resumpsit, ibi prorsus omnis invaletudo sanitati locum fecit. Sparsus rumor per Angliam martyris praedicabat merita, quo excita interfectrix illuc iter adoriebatur. Sed animal familiare, quo sedere consueverat, ante ventis pernicius, quod auras ipsas( ut dici solet) praecurreret, tunc nutu Dei stabat immobile: flagris ministrorum instantibus cassus labor consumitur, mutatoque jumento, casus idem sequitur. Intellexit tarde licet brutum pectus, quo portentum illud respiceret; ideo quod per se non potuit, per alium fieri consensit ut sacrae reliquiae de ignobili tumulo levatae Scephtoniam cum magna deferrentur gloria.» Posteriori vero tempore pars corporis Lesmonasterium, pars Abendoniam deportata est: ubique ipse viget, maximeque Scestoniae et virtutum gratia et sanctissimo virginum choro coruscat, locusque ille ab eo cognomen sortitus, vulgo per metonymiam ad sanctum Edwardum dicitur.« Miraculo sane ostentatur pulmo toto dudum consumpto corpore, adhuc integra viriditate palpitans.» Sed quod pene omne miraculum reprehensioni patet, quidam illud sinistra interpretatione distorquent, merito pulmonem incorruptum, qui teste Suetonio si sit veneno tinctus, putredine, sed nec igne confici nequeat. Constat enim inter bibendum sica foratum, voluntque virus siticuloso propinatum, ferroque vim veneni praeventam. At ego diligentius re animadversa mendacium intelligo, quod tam cito venenum vitalia penetrare nequiverit, praesertim cum Suetonius non hoc de pulmone sed de corde dixerit. Sit ergo coeleste miraculum, quod nullius hominis tergiversationi possit esse obnoxium. In Wiltensi pago sunt ista coenobia: Malmesberiae virorum, Wiltoniae et Ambresberiae feminarum. De Malmesberiensi alias loqui sedit animo, de Ambresberiensi nihil aliud ad nostram notitiam attigit, nisi quod ab Helfrida sancti Edwardi interfectrice, et illud et Warewellense facta sunt causa poenitentiae. Jacet ibi sanctus Melorius, cujus prosapiae cujusve sanctimoniae incertum mihi. Wiltoniense coenobium beata Editha filia regis Edgari sedem ossium suorum dulcibus exuviis ornat, amore fovet.

Wiltuna est vicus non exiguus supra Wile fluvium positus, tantae celebritatis, ut totus pagus ab eo vocetur. Ibi ab infantia Editha Deo sacrata incorrupta virginitate Domini, obsequiorum sedulitate hominum gratiam emebat, natalium tumorem ingenuitate mentis premens. Unum a majoribus accepi, quo non mediocriter judicium offendebat hominum, fallens videlicet oculos eorum apparatu auratarum vestium. Siquidem cultioribus indumentis ornata procederet, quam illius professionis sanctitudo exposceret, unde a sancto Ethelwoldo palam increpata respondisse fertur nec inepte, nec infacete: Verax, inquit, et irrefragabile judicium Dei sola mortalium operitur conscientia; nam et in sordibus luctuosis, ut Augustinus dicit, potest esse jactantia. Quocirca puto, quod tam incorrupta mens potest esse sub istis auratis vestibus, quam sub tuis discissis pellibus. Viderat eam sanctus Dunstanus, in consecratione basilicae beati Dionysii, quam illa ob amorem martyris aedificaverat, pollicem frequente, dextrum protendere, et signum crucis fronte e regione pingere, delectatusque admodum: Nunquam, ait, putrescat hic digitus, continuoque intra missarum agenda prorupit in lacrymas, lacrymas adeo profluas, ut singultiente voce diaconum prope astantem concuteret. Causam quaesitus: Cito, inquit, haec florida rosa marcescet, cito avis Deo dilecta evolabit, post sex ab hoc die septimanas. Consecuta est evestigio rerum veritas pontificale vaticinium. Namque illa nobilis propositi tenax praedicta die, citra juventae terminum efflavit, cum esset annorum XXIII. Nec multo post idem beatus vidit somnii visione sanctum Dionysium virginem amicabiliter manu tenentem, et ex oraculo divino jubentem, ut a famulis honorificaretur in terris, sicut a sponso et Domino venerabatur in coelis.« Ita crebrescentibus ad tumbam miraculis edictum, ut efferretur virginis corpus, inventumque totum in cineres solutum, praeter digitum et alvum alvoque subjecta, unde sancto dubitanti virgo ipsa per visum assistit, dicens: Non mirum esse, si partes illae corporis putruerint, quod usus habeat exanimata corpora in quosdam arcanos naturae sinus defluere, et ipsa utpote puella membris illis peccaverit. Caeterum ventrem nulla corrumpi juste putredine, qui nulla unquam aculeatus sit libidine; immunem se fuisse crapulae, et carnalis copulae.» Hujus fuit frater Ethelredus rex, ad exterminium Angliae pene propter inertiam suam natus. Cui successit Cnuto, natione Danus, vir efficax, sed qui pro gentilitiis inimicitiis sanctos Anglos non diligeret. Qua consuetudine contumacior, cum quadam Pentecoste apud Wiltunam esset, in ipsam virginem solemnes cachinnos effudit: nunquam se crediturum filiam regis Eadgari sanctam esse, qui vitiis deditus, max meque libidinis servus, in subjectos propior tyranno fuisset. Haec dum ille stomacho suo serviens crudelitate ructaret barbarica, contradicebat Ednodus archiepiscopus, qui aderat. Cnuto concitatior aperiri sepulcrum jubet, visurus quid sancti mortua virgo afferret. Effracto ergo mausoleo, defuncta oppanso ante faciem velo cingulo tenus assurgere, et in contumacem regem impetum facere visa. Hoc ille turbatus metu, longe reducto capite debilitatoque rigore genuum lapsus humo concidit. Ruina corpus attrivit, adeo ut intercepto diutius anhelitu exanimis putaretur. Sed redeunte paulatim vigore laetum erubuit, quod, quamvis severe castigatus, poenitentiae reservatus sit. Habetur ergo in plurimis locis Angliae festum ejus venerabile, quod nemo impune temerare praesumat. Jacet in eadem ecclesia mater ejus Wilfrith, quam non sanctimonialem, sicut opinio vulgaris delegat[ al. delirat], sed subito timore regis suo tantum consilio velatam constat, abrepto velo regio cubili subactam, unde ille, quod feminam attigisset, quae vel umbratice sanctimonialis fuisset, a sancto Dunstano redargutus, septennem exegit poenitentiam. Illa quoque partu explicito voluptati frequentandae non inhaesit; sed doluit potius et sprevit, sanctaque pro vero asseritur, et celebratur.

In Berkensi pago sunt monasteria duo: Abendoniense, et Radingense, virorum utrumque. Abendoniae coenobium fundaverunt Cissa pater Inae, mox ipse Ina rex occidentalium Saxonum, multique ab origine reges. Sed Elfredi tempore regis, cum barbarica ubique Dani discursarent petulantia, aedificia loci ad solum complanata. Tum rex malorum praeventus consiliis, terras, quaecunque appendices essent, in suos suorumque usus redegit. At vero rex Edredus Elfredi nepos, loci miseratus solitudinem, simulque avi animae consulens, cuncta restituit ablata per manum Ethelwoldi, quem ibi abbatem posuerat, tantumque amoris assumpsit in ecclesiam, ut per se loca aedificiorum metaretur, et fundamenta jactaret; meditans inibi celeberrimae famae monasterium construere, fecissetque voluntati satis, si non eum fata de medio propere repulissent. Institit tamen Ethelwoldus coeptis, sed antequam summam manum rebus imponeret, ad episcopatum Wintoniae ab Edgaro praedicandae memoriae rege raptus est. Complevit magistri molimina Ordgarus, ab eo in abbatia substitutus, ditatusque est locus, et immane quantum exaltatus, successoribus semper aliquid recens molientibus, quo antecessoribus non impares aestimarentur. Emicuit praecipue nostris temporibus abbas Faricius in meliorandis rebus, Tuscus genus, arte medicus, Aretinus[ al. civis Aretinus], noster profecto monachus. Cujus laudes effigiare, quia successit animo, non quod ipse comminiscar, sed sodalis mei Petri monachi versus apponam; quibus et laudabilis abbatis virtus enitescet, et, si quis haec lectione dignabitur, versificatoris inprimis egregii leporem animadvertet. Erit ergo hic experimentum ejus eloquentiae duntaxat exiguum, caeterum ipse alias in pluribus assecutus est famam altioris gloriae. Vir probus et prudens, vir vere consiliorum, Extera ditavit, curavit et intima morum. Omnibus instructus, quos tradit littera fructus, Ad decus Ecclesiae vertit monumenta Sophiae. Omnibus imbutus, quas monstrat physica leges, Ipsos demeruit medicandi munere reges. Reges et proceres subiti[ al. subici], parere videres, Illius ad nutum credentes vivere tutum. Hinc animos illi favor Anglicus hactenus hausit, Ut de jure suo certare potentibus ausit. Quos adeo fregit, quos ad tantilla redegit, Ut sibi subjectos dominos premeret dominator. Fallo nisi Gyffard flexit sua colla cucullo, Ingenuos inter non exaequatus ab ullo. Hinc amissa diu revocavit sub ditionem: Hinc infrendentem sibi repullit ambitionem. Quid turbam memorem procerum, populumque minorem? Quotquot pulsavit de jure suo superavit. Ex his fama viro, de fama gloria crevit. Ex his Ecclesiae mature res adolevit. Ille Dei donum memor esse fluenta bonorum, Omnem splendorem convertit ad interiorem, Addita praedia, pallia regia, munera, vestes, Vascula ditia, picta tapetia sunt mihi testes. Fulgurat aurea per laquearia pompa decoris Crusta metallica, gemmea fabrica plena stuporis. Nec tamen ad votum suffecit vita beatum, Rupit utrumque simul raro tam flebile fatum.

Radingis fuit quondam coenobium sanctimonialium, sed jam multis annis abolitum. Illud rex Henricus pro indicta sibi poenitentia restaurare intendens, duo olim diruta monasteria Lefminstre et Celsi adjunxit: constituitque illud inter duo flumina, Kenetum et Tamensem, in honorem Matris Domini, et Joannis evangelistae loco, ubi ad populosiores urbes Angliae omnium pene itinerantium posset esse diversorium. Posuitque ibi monachos Cluniacenses praeclarum sanctitatis exemplum, hospitalitatis indefessae indicium. De corporibus sanctorum in duobus monasteriis requiescentium nihil attinet dicere, cum aliunde illuc advecta peregrinos incolatus exerceant, et jam olim scriptorum praedicata praeconia de nostro non necesse habeant suspirare silentio.

DE EPISCOPIS WELLENSIBUS.

Tertius episcopatus Westsaxonum fuit apud Wellas, villam in Somersetensi pago, pro copia fonticulorum ibi ebullientium ita dictam. Ibi a tempore regis Edwardi senioris, usque ad tempus Willielmi junioris hi fuerunt episcopi.

Athelmus, Wlfelmus. Ambo postea Cantuarienses archiepiscopi, Elfeh, Wlfelmus, Brithhelmus, Kinewardus, Sigarus, Elwinus.

Livingus qui et Elstan, postea tempore regis Ethelredi post sanctissimum Elphegum Cantuariensis archiepiscopus.

Ethelwinus[ al. Elwinus] abbas de Evesham postea ejectus.

Brithwinus. Elwinus iterum reversus, et Brithwinus ejectus: itemque Elwino rejecto, Brithwinus reversus.

Meruith[ al. Merewitt], qui et Brithwi natione Lotharingus, tempore regis Edwardi et Willielmi magni. Omnes hi sedes suas Wellis habuerunt, in ecclesia Sancti Andreae.

Cum vero iis successisset Joannes, natione Turonicus, professione medicus, qui non minimum quaestum illo conflaverat artificio, minoris gloriae putans si in villa resideret inglorius, transferre thronum in Bathoniam animo intendit. Sed cum id inaniter vivente Willielmo patre seniore cogitasset, tempore Willielmi filii effecit. Nec eo contentus, totam etiam civitatem in suos et suorum usus transtulit; ab Henrico rege quingentis libris argenti mercatus urbem, in qua balnearum calidarum latex emergens auctorem Julium Caesarem habuisse creditur. Salubres sunt aquae illae lavantibus, sed odor sulphuris primo advenientibus gravis, donec consuetudo sensus horrorem compescat. Ibi rex Offa monasterium posuerat: et Edgarus sicut pleraque alia more suo auxerat, delectatus loci magnificentia, et quod ibi coronam regni susceperat. Hanc ergo abbatiam Joannes a rege non gravate obtinuit. Primoque aliquantum dure in monachos agebat, quod essent hebetes, et ejus aestimatione barbari, et omnes terras victualium ministras auferens, pauculumque victum per laicos suos exiliter inferens; sed procedentibus annis factus novus, monachis mitius se agere, aliquantulum terrarum, quo se hospitesque suos quoquomodo sustentarent, priori indulgens. Multa ibi nobiliter per eum incoepta et consummata in ornamentis et libris, maximeque monachorum congregatione, qui sunt scientia litterarum et sedulitate officiorum juxta praedicabiles. Erat medicus probatissimus non scientia sed usu, ut fama( nescio an vera) dispersit. Litteratorum contubernio gaudens, ut eorum societate aliquid sibi laudis ascisceret. Salsioris tamen in obloquentes dicacitatis, quam gradus ejus interesse deberet. Valetudinis bonae, dapsilis cum in se tum in alios. Obiit grandaevus, qui nec etiam moriens emolliri potuit, ut plena manu monachorum terras redderet, successoribus suis non imitandum praebens exemplum. Sepultus est in ecclesia Sancti Petri, quam a fundamentis erexerat magno et elaborato parietum ambitu. Cessit enim Andraeas Simoni fratri, frater major minori. Omnis tractus episcopatus illius in solo Somersetensi pago jacet, habetque tres abbatias virorum: Glastoniensem, Adelingensem, Miclaniensem.

Glastonia est villa in quodam recessu palustri posita, quae tamen et equo et pede aditur, nec situ nec amoenitate delectabilis. Ibi primo rex Hina consilio beatissimi Aldelmi monasterium aedificavit, multa illuc praedia, quae hodieque nominantur, largitus. Et varia quidem vicissitudine temporum, sed indeficientibus successionibus, congregationibus monachorum splenduit locus, usque ad Danorum sub Elfredo rege adventum. Tunc enim, ut caetera, desolatus, aliquantis annis notos desideravit incolas. Porro, quidquid turbo bellorum obtriverat, reparavit egregie Dunstanus, qui prius eo loci vitam solitariam monachus actitarat. Postmodo vero liberalitate regis Edmundi omnia quondam appendicia, et iis multo plura nactus, abbatiam composuit: qualis nusquam in Anglia sit fueritve. Tanta est diffusio et opportunitas fundorum, tanta librorum pulchritudo et antiquitas exuberat. Caeterum( nescio quo) infortunio semper post adventum Normannorum pessimis infracta est laboribus, nec in novis aedificiis, nec inhabitatorum compendiis profecit. Abbates rerum gloria elati non religiosos, sed tyrannos agunt, foris tumidi, sed invalidi, intus crudeles et incommodi. Ad quod probandum Turstini solius sufficet factum.

Qui dono regis Willielmi patris ejus monasterii factus abbas, terras et pecunias in lectatorum[ al. lecatorum] suorum abusus consumpsit. A monachis severe ordinem exigere, sed inter haec eos in victualibus miserabiliter tractare; hinc lites verborum, animorum discordiae; quia, ut Lucanus ait,« Nescit plebes jejuna timere[ al. plebs].» Post jurgia ventum ad arma, coactique a militibus monachi in ecclesiam, sancto altari miserias applorabant suas. Sed irrumpentibus militibus duo ex iis ibidem caesi, XIV vulnerati, caeteri repulsi. Nam et furor insanientium dum eminus monachos impetit, crucifixum sagittis inhorrere fecerat, hujus criminis noxa tota vita regi infamatus abbas, exsilio apud Cadomum deportatus est: eoque defuncto pro redemptione peccati auxiliaribus annumerata pecunia honori restitutus est. Impudens et infamis, qui tanti sacrilegii conscius, ausus sit iterum loco, quem violaverat, intrudi. Jacet ibi Patricius, si credere dignum, natione Britto, beati Germani Autisiodorensis discipulus, quem a papa Coelestino ordinatum episcopum Hiberniensibus misit apostolum. Qui cum multis annis in conversione illius gentis suo agente labore, Dei gratia cooperante non nihil promovisset, tandem annosae peregrinationis taedio simul et vicino senio admonitus patriam redeundum ratus, ibi diem clausit. Subsecuti sunt magistrum Hindrachus[ al. Indrahtus] Hiberniensis regis filius( cujus indole nihil dulcius, nihil sanctius) et VII comites illius terrae spectabiles. Quos ibidem irruentibus latrunculis caesos, in martyres credula consecravit antiquitas. Quid porro de caeteris sanctis ibi requiescentibus sermo exilis majestate rerum comminiscetur dignum? multos illuc rex Edmundus misit in expeditione aquilonali compertos, et de terra levatos: inter quos Hildam abbatissam coenobii, quod olim Sternelhalh nunc Ditebi nuncupatum, tunc sanctimonialium, modo monachorum. Cujus quanti penderit merita verax historicus Beda, promptum faciet historia Celfrithum abbatem Wirensis coenobii, de quo idem Beda proprium texuit librum. Eum in extrema aetate dum Romam tenderet apud Lingones morte praeoccupatum et sepultum, sed postmodo constat relatum: partem ossium Aidani Lindisfarnensis antistitis primi. Nam, quod partem Colmannus Scotiam eodem historiographo teste asportaverit, notius est, quam ut dubitari debeat. Praedicatur ibi Benignus confessor, qui non longe hinc anachorita fuerit, praecluisque miraculis vicinos monachos ad sui venerationem et translationem excitaverit. Sepulti sunt in eo coenobio reges: Edmundus, de quo superius dixi, loci instaurator, et Edgarus filius ejus, qui paternae memoriae non ingratus donis genitoris amplissimarum possessionum adjecit cumulum. Adelingea est non maris insula, sed ita stagnorum refusionibus et paludibus inaccessa, ut nullo modo nisi navigio adiri queat. Alnetum in ea per maximum, cervos et capreas multasque id genus bestias continet. Terra solida vix duobus jugeribus lata monasteriolum et monachorum officinas habet. Ejus constructor fuit rex Elfredus, qui quondam a Danis pulsus provincia, tutas illic aliquandiu latebras confoverat. Mox cum per somnium restitutionis suae vadem sanctum Cuthbertum accepisset, ibidem se monasterium constructurum Deo pollicitus est, fecitque ecclesiam situ quidem pro angustia spatii modicam, sed novo aedificandi modo compactam. Quatuor enim postes solo infixi totam suspendunt machinam: quatuor cancellis opere sphaerico in circuitu ductis. Sunt ibi monachi pauci numero et pauperes, sed qui egestatem suam quietis et solitudinis amore vel magni pendant vel consolentur: qui laudes patroni sui sancti Egelwini ferant in astra praeconiis, sanctitatem sentiant continuis impensis beneficiis. Illum fratrem regis Westsaxonum Kenewalh fuisse, et generis magnitudinem sanctitatis indole inaltasse perseverans est opinio, languoris perpetuo detentum compede nihilo segnius Deo servisse, bono fine consummatum omnibus se invocantibus praesto ad remedia occurrere. Auctor Miceluensis[ al. Micelneiensis] coenobii idem, qui Middeltunensis, ubi eadem illectus causa, similia contulit et villarum et reliquiarum xenia; eoque plus quod monachi liberius coelestibus possunt excubare secretis, quo minus frequentantur hominum conventiculis. Est enim aditu difficilis, permeaturque aestate pede vel equo plerumque, hieme nusquam. Sed de hoc satis est, flectendusque sermo, quia hujus provinciae vocant reliqua.

DE EPISCOPIS CRIDIENSIBUS, EXONIENSIBUS, CORNUBIENSIBUS.

Seriem ergo Cridiensium pontificum hic sermo evolvet. Cridia est villula Domnoniae, quae vulgo dicitur Devenescira, XII millibus ab Exonia, hic sederunt per ordinem pontifices isti: Edulfus, Edelgar, Elfwod, Sideman, Alfric, Elfwold, Ednod qui et Wine.

Livingus, ex monacho Wintoniensi abbas Tavistokensis et episcopus Cridiensis, maxime familiaritatis et potentiae apud Cnutonem regem habitus est. Cum eo Danamarchiae multo conversatus tempore in Romano itinere comitatui adhaesit; nec minus explicitis apud Romam negotiis, cum rex pedestri via Danamarchiam contendisset, ille regiarum epistolarum bajulus, et mandatorum exsecutor futurus, navigio Angliam venit: omnibusque, quae injuncta fuerant, sapienter et mirifice ante adventum regis consummatis, eo apud eum gratiae processit, ut defuncto avunculo suo Brithwoldo, qui erat Cornubiensis episcopus, ambos arbitratu suo uniret episcopatus. Ambitiosus et protervus ecclesiasticarum legum tyrannus, ut fertur, invictus, qui nihil pensi haberet, quominus omni voluntati suae assisteret. Denique a majoribus accepimus, cum ille spiritum efflaret, tum horrisonum crepitum per totam Angliam auditum, ut ruina et finis totius putaretur orbis, humatus est Tavistokiae, quo loci multa spectabilia contulerat, tantamque sui gratiam apud monachos locaverat, ut hodieque XV graduum Psalmos continuata per successores consuetudine pro ejus decantent quiete.

Huic tempore regis Edwardi successit Lefricus apud Lotharingos altus et doctus, qui sedem episcopatus transtulit in civitatem, quae propter fluvium Exam, qui muros lapsu suo allambit, vocatur Excestre. Hanc urbem primus rex Ethelstanus in potestatem Anglorum effugatis Britonibus redactam turribus insignivit, muro ex quadratis lapidibus cinxit, ubi omne adeo abundat mercimonium, ut nihil frustra desideres, quod humano usui conducibile judices: licet solum jejunum et squalidum, vix steriles avenas et plerumque inane folliculum sine grano producat. Hic Lefricus ejectis sanctimonialibus a Sancti Petri monasterio episcopatum et canonicos statuit, qui contra morem Anglorum ad formam Lotharingorum uno triclinio comederent, uno cubiculo cubitarent. Transmissa est hujuscemodi regula ad posteros, quamvis pro luxu temporum nonnulla jam ex parte deciderit, habentque clerici oeconomum ab episcopo constitutum, qui eis diatim necessaria victui, annuatim amictui commoda suggerat.

Successit Lefrico Osbernus regis Willielmi tempore, natione Normannus, frater Willielmi praecellentissimi comitis, in Anglia sub Edwardo rege liberaliter et domestice[ al. modestice] conversatus: quippe qui cognationem regiam vicino attingeret gradu. Unde in victualibus et caeteris rebus ad Anglicos mores pronior parum Normannorum pompam suspiciebat, consuetudines domini sui regis Edwardi efferens, et cum per alios exhiberentur cum assidentibus manu et gestu adgaudens, ita pro more antiquorum praesulum veteribus contentus aedificiis, liberalis animo et castus habebatur corpore, vixit ad quartum annum regis Henrici imminente senio non paucis annis lumine captus.

Est in Domnonia coenobium monachorum juxta Tau fluvium, quod Cavistoh vocatur, quod per Ordgarum comitem Domnoniensem, patrem Elfridae, quae fuit uxor regis Edgari surgendi exordium, per Livingum episcopum crescendi accepit auspicium locus amoenus opportunitate nemorum, captura copiosa piscium, ecclesiae congruente fabrica, fluvialibus rivis per officinas monachorum decurrentibus, qui suo impetu effusi, quidquid invenerint superfluum, portant in exitum. Rumonus sanctus ibi praedicatur, et jacet episcopus pulchritudine decoratus scrinii, ubi nulla scriptorum fides assistit opinioni, quod non solum ibi, sed in multis locis Angliae invenies violentia hostilitatis abolitam omnem gestorum notitiam, nuda sanctorum nomina, et si quae modo praetendunt miracula sciri. Cernitur in eodem monasterio sepulcrum Ordgari, spectaculoque ducitur enormitas mausolei filii ejus. Edulfus hic vocatus est, giganteae molis et immanis roboris, sicut breviter demonstrare incidit animo. Viam agebat cum Edwardo rege, cujus erat cognatus, Exoniam versus. Ita, cum juxta portam equis dissiluissent, offenderunt introitum forinsecus repagulis, intus seris damnatum. Et forte janitor, quem latuisset eorum adventus( nam domestico adequitaverant otio) longe discesserat. Tum Edulfus ambabus manibus arripiens repagula, parvo( ut videbatur) conamine dejecit in frusta, partem etiam muri pariter evellens. Semelque calefactus et secum infrendens secundo virtutum periculum dedit. Nam pedis impulsu valvas debilitans, biforem reclusit cardinem, adeo ut etiam materiam elideret. Caeteris laudantibus rex factum joculariter attenuans, diabolicae fortitudini non humanae virtuti attribuit. Est praeterea in Dorseta nemus juxta Hortunam, quae modo destructa, tunc ejus liberalitate inter abbatias numerabatur. Ibi mirandae fortitudinis dabat spectaculum, si quando remissis curis venerat in otium. Rivulus juxta saltum venationis feracem labitur, ab una ripa ad alteram decem pedum spatio. Ille divaricatis pedibus utramque continuabat, parvoque cultro ferarum ad se actarum capita levibus et poene irritis ictibus decutiebat in amnem. Sed enim tantus talisque adhuc aetatis calore perfervidus cessit morti, jussitque se apud Hortunam sepeliri. Verumtamen quia secum quaedam ecclesiae danda demandaverat, praevenit abbatis Sictritii violentia, datorem, et data pariter transferens in sua. Sithtricius postea sub rege Willielmo piraticam aggressus religionem polluit, ecclesiam infamavit. Cornubiensium sane pontificum succiduum ordinem nec scio nec appono, nisi quod apud Sanctum Petrocum confessorem fuerit episcopatus sedes. Locus est apud aquilonales Britones supra mare juxta flumen, quod dicitur Hegelmithe, quidam dicunt fuisse ad sanctum Germanum juxta flumen Liner supra mare in australi parte.

DE EPISCOPIS SELESIENSIBUS.

Percensitis omnibus episcopatibus Westsaxonicae, ad australium Saxonum episcopos ordo narrandi dirigitur. Provincia illa collimitatur ab una parte Westsaxonibus, ab altera Cantuaritis, occidentalium regum ditioni semper subjecta cum regulis, postquam Cedwalda regem eorum Edelwalk bello fudit. Is Edelwalk suadente rege Wilferio baptizatus, in Mercia beatissimum Wilfridum a sede sua exsulantem benigno dignatus hospitio episcopatus etiam sede extulerat, loco, qui Selesige dicitur, nec nisi uno introitu potest adiri, mari undique circumgyratus. Verumtamen( ut dixi) rege occiso, et Wilfrido, qui ibidem monasterium aedificaverat, domum reddita pace regresso, multis annis episcopatus vacavit, spectabatque interim pontificatus administratio ad Wintoniensem antistitem.

Postmodo vero a Nochelmo archiepiscopo factus est episcopus Edbrith. Cui successit Ella. Eo defuncto seriem successionis continuaverunt. Sigelin, qui interfuit concilio Cuthberti archiepiscopi. Alubrith, Bosa, Gislhere, Totta, Pentum, Ehelnulf, Bernegus, quem ordinator suus Pleimundus archiepiscopus idoneum fuisse pronuntiat. Cenred, Gutheard, Elfred, Eallhelm, Ethelgar prius abbas Wintoniensis, postea Cantuariensis archiepiscopus. Ordbrich, Elmar, Ethelric, Grimkatel, qui ejectus a sede orientalium Anglorum quam emerat, etiam hanc pecunia emeruit, et obsedit. Hetta. Stigandus, non ille, qui postea fuit episcopus Wintoniensis, et archiepiscopus Cantuariensis. Hic Stigandus a Willielmo rege ibi factus episcopus mutavit sedem in Cicestram dioecesis suae civitatem prope mare ubi antiquitus et Sancti Petri monasterium, et congregatio sanctimonialium fuerat. Huic successit Willielmus. Willielmo Radulfus proceritate corporis insignis, sed et animi efficacia famosus, qui contuitu sacerdotalis officii Willielmo juniori in faciem pro Anselmo archiepiscopo, quem immerito exagitabat, restiterit. Cumque ille conscientia potestatis elatus minas ingeminaret, nihil alter reveritus baculum protendit, annulum exuit, ut, si vellet, acciperet; nec vero vel tunc vel postea austeritatem inflecteret, si assertorem haberet; sed quia discessu suo spem ejus et caeterorum, si qui boni essent, Anselmus enervavit, et tunc causa decidit, et postmodo damno succubuit, succedentibus quoque annis religiosam contumaciam mandatis Henrici regis exhibuit, volentis per totam Angliam a presbyteris pecuniam exigere. Id aliis vel concedentibus, vel metu silentium tenentibus, in solo Radulfo rigor pontificalis emolliri nequivit, per totam siquidem dioecesin divina vacare officia, januas ecclesiarum spinis obstrui praecepit, monachorum cantum non inhibens, sed tamen laicis aditum arcens. Atrocitas facti regem inflexit, ut ei soli quasi mentis inconsideratae homini censum presbyterorum indulgeret. Verumtamen religio et animositas viri magnam sibi apud regium animum laudem paravit, ut ipsi omnia remitteret, subinde dictitans pauperem esse episcopatum, ecclesiam esse absumptam, non debere tributis expilari, sed oblationibus augeri, ita constans innocentia hominem spectabilem fecit, ut rex, qui aliis auferret, ipsi libens et submissus daret: denique ecclesiam suam, quam a novo fecerat, cum fortuitus ignis( ut dixi) pessundedisset, liberalitate potissimum regis brevi refecit. Obiit christianissime, omnibus suis in usum pauperum distractis, qui et panniculos suos usque ad stramen moriens ante se jusserit erogari. Vir aeternam boni memoriam merito adeptus, qui sedem suam ex humili et miserabili ad summum gloriae culmen provexit. Clerum quantum victualia episcopatus sustinere possunt, congregavit: ornamenta omnis generis adjecit, quorum omnium pudendam ante paucitatem taxare piget. Ter omni anno dioecesin suam causa praedicandi circuibat, nihil episcopali potestate a provincialibus suis exigens, sed quae offerebantur gratabundus accipiens: delinquentibus increpando non parcens, et si minus increpatio valeret, ingenuo ludo culpam elidens.

DE MONASTERIIS.

In ejus dioecesi sunt duo duntaxat coenobia e novo facta: Sancti Martini de bello, quod rex Willielmus fundavit et provexit in loco, ubi Angliam debellaverat, multa ibi et pretiosa cum vivus tum mortuus delegans. Altare ecclesiae est in loco, ubi Haroldi pro patriae charitate occisi cadaver exanime inventum est. Sancti Pancratii de Lewes, quod auctore Willielmo comite de Warrenna, Lanzo quidam monachus Cluniacensis in supremo religionis locavit cacumine. Efficaciam viri sublimitas praetendit loci, adeo ut veraciter asseratur, nullum omnino monasterium posse illud vincere religione ad monachos, affabilitate ad hospites, charitate ad omnes. Vincit pompam famae rerum veritas, licet fatiget audientes referentium verbositas. Certe de Lanzone plura loquerer, nisi alias non contemnenda dixissem, simulque ejus meritum omne transcendit eloquium.

PROLOGUS LIBRI TERTII.

Secundae post Cantuariam dignitatis est Eboracum, urbs ampla et metropolis, elegantiae Romanae praeferens indicium, a duabus partibus Husae fluminis aedificata includit in medio sinus sui naves a Germania et Hibernia venientes: furori aquilonalium gentium prima semper obnoxia, barbaricos Danorum motus toto tempore, quo dominati sunt Angliae, excepit et ingemuit. Quapropter multis ruinis quassata, ultima peste sub Willielmo rege concidit. Qui urbanis iratus, quod Danis adventantibus receptui et consultui fuissent, prius inedia, mox flamma civitatem confecit, regionis etiam totius vicos et agros corrumpi, fructus et fruges igne vel aqua labefactari jubet. Ita provinciae quondam fertilis nervi, praeda, incendio, sanguine succisi. Humus per LX et eo amplius milliaria omnifariam inculta, nudum omnium solum ad hoc usque tempus. Urbes olim praeclaras, turres proceritate sua in coelum minantes, agros laetos pascuis, irriguos fluviis, si quis videt modo peregrinus, ingemit; si quis vetus incola, non agnoscit. In aliquibus tamen parietum ruinis, qui semiruti remansere, videas mira Romanorum artificia; velut est in Lugabalia civitate triclinium lapidum fornicibus concameratum, quod nulla unquam tempestatum contumelia, quin etiam nec appositis ex industria lignis et succensis valuit labefactari. Cumberland vocatur regio, et Cumbri vocantur homines, scripturaque legitur in fronte triclinii: MARII VICTORIAE. Quod quid sit haesito, nisi forte pars Cimbrorum olim his locis insederit, cum fuissent a Mario Italia pulsi. Sane tota lingua Northanimbrorum, et maxime in Eboraco, ita inconditum stridet, ut nihil nos australes intelligere possimus. Quod propter viciniam barbararum gentium, et propter remotionem regum quondam Anglorum modo Normannorum contigit, qui magis ad austrum, quam ad aquilonem diversati noscuntur. Rex ipse in istis partibus domestico contentus militum numero, si quando partes illas regni adit, non nisi magno auxiliatorum comitatu vadit, viderat quondam Albinus[ al. Alquinus] hanc fore calamitatem regionis, ex prodigio, quod Eboraci acciderat: viderat, inquam, et annuntiaverat his verbis in epistola ad Ethelredum regem: Quid significat pluvia sanguinis, quam quadragesimali tempore in Eboraca civitate, quae caput totius regni est, in ecclesia beati Petri principis apostolorum vidimus, de borealibus domus sereno aere, de summitate tecti cadere minaciter? Nonne potest putari a borealibus partibus venire sanguinem super populum? Haec quidem Albinus conjecit suo tempore ventura, quae posteritas vel per Borealium violentiam, vel propter Borealium culpam venisse liquido cognovit. Nam tempore succedente Dani vastaverunt provinciam, inde Normanni propter Danorum adventum efferati, quod reliquum erat pessundederunt. Dicam igitur in hoc libro, qui tertius est pontificalium Gestorum, quidquid se de pontificibus Eboracensibus notitiae nostrae vel majorum relatione vel librorum revolutione infudit. Quorum ut mihi videtur fuit praecipuus Wilfridus primus, tot periculis omni pene vita immerito jactatus. Cujus vitam et omnia gesta huic breviario inducere commodum opinor, quod nec ita nota, et multa ex historia Bedae vacant. Quamvis hoc igitur meditanti aperiatur immensum opus, conabor tamen, quantum valuero, breviter facere, illa semper considerata mei ausus excusatione, ut qui omnes sanctorum vitas legere nequeat, hic deflorata utiliora inveniat. Itaque omissis longarum narrationum ambagibus veritatem sequar, et quae Stephanus presbyter de Wilfrido magno verborum agmine egit in compendium coarctabo.

LIBER TERTIUS. DE ARCHIEPISCOPIS EBORACENSIBUS, EPISCOPIS HANGUSTALDENSIBUS, ET WITTERNENSIBUS.

Paulinus, fuit primus Eboraci archiepiscopus, qui ab Honorio papa pallium accepit, ut notum est.

Illo pulso, Scotti: Aidanus, Finanus, Colmannus, nec pallio nec urbis nobilitate voluerunt attolli, in insula Lindisfarnensi delitescentes.

Colmanno per Wilfridum de Pascha erroneo convicto, idem Wilfridus ad episcopatum Eboracensem electus, ab Alfrido rege Oswii filio regis Galliam[ potere] consecrandus jussus est.

Quo ultra mare moras nectente, Oswius rex, praeventus consiliis Quartadecimanorum( qui vocabantur ita, quia Pascha in quarta decima luna cum Judaeis celebrabant), Ceddam virum sanctissimum, tamen contra regulas, intrusit tribunali Eboracensi. Sed haec iniquitas misso ab apostolica sede Theodoro Cantuariense archiepiscopo correcta est, exstrusoque Cedda Wilfridus inthronizatus est. Wilfridus igitur ut retro redeam non infimis parentibus apud Northanimbros natus, si quid natalibus defuit gratiae generositate morum explevit.« Hunc dum genitrix parturiens in lucem effunderet, clientes foris stantes viderunt, ut putabant, domum puerperii consciam ignibus undique conflagare, ita ut jam flamma in altum longos produceret crines. Cumque illi ad incendium sopiendum voces et aquam jactarent, excurrerunt ancillulae clamoribus eorum excitae, edictoque ne dominam parturientem inquietarent mirabantur in suis non fuisse oculis illi[ al. quod illi] se vidisse clamarent. Nam jam ignis innoxius evanuerat, nec erat quo pudorem suum excusare possent famuli, dum starent aedes incolumes. Intellectum est ergo ignei vigoris esse puerum, in cujus ortu tantum afflatum esset incendium.» Cucurrit ille pueritiam sine litteris; sed cum jam X annis crescens aetas quatuor adjecisset, novercalem fastum perosus( nam mater obierat) domo excessit paterna, curialibusque adnitentibus, quibus obsequelam apud patrios lares exhibuerat, Eansfledae[ al. Eanfledae] reginae perductus est in notitiam. Quae cum adolescentuli secreta crebris percunctationibus elicuisset, quod Deo libentius quam saeculo proponeret militare, cuidam Cuddae, qui ex senatore et regis cubiculario religiosam vitam apud Lindisfarnum meditaretur, delegavit. Is eum secum aliquantis annis benigne habitum reginae remisit, psalmos et nonnulla ecclesiastica memoriter retinentem, sed excellentioris profectus studio Romam cundi desiderium ingressum.

At Regina desiderium ephoebi, quod supra annos esset, amplexa, misit eum peculiari adjuvandum cura regi Cantuariorum Ercomberto, qui filius erat patrui sui. Ita Wilfridus Cantiam adveniens Romanas consuetudines, quae Scottorum scientiam vincebant, gnarus addidicit: Psalterium denique, quod a Scottis juxta translationem beati Hieronymi acceperat, pro Romano more juxta quintam editionem lectitavit et tenuit. Post annum datus a rege in comitatum industrii juvenis Benedicti, qui postea Wirensis abbas fuit, Romanum iter maturabat. Lugdunumque perveniens, faciei venustate morumque compositione Dalfinum urbis archiepiscopum ad sui dilectionem invitavit. Quem cum vel clericatu imposito, vel nuptiis neptis suae retinere tentasset, neutrum promovit: excusante nuptias Wilfrido pro caelibatus studio, clericatum differente, quoad Roma rediret. Ideoque archiepiscopi fultus consilio, et sublevatus marsupio, coeptam viam aggressus, socium, qui morae illius iratus praecesserat, brevi consecutus est. Romam ergo venit, cuncta, quae optaverat, assecutus prospere beato Andrea suffragante. Cujus triumphalibus liminibus affusus, opem et litterarum ingenium oraverat. Adeptus igitur beatissimi Bonifacii tunc archidiaconi privatam notitiam, per eum supremae sedis pontificis gratiam meruit. Quorum contubernio fruitus et rationem Paschalis cycli edoctus, cum plurimum in urbe moratus esset, Ludgunum ad Dalfinum archiepiscopum remeavit. Qui cum eum nihilo segnior indulgentia excepisset, hoc confoederati sunt placito: peregrinus adoptatus in filium, et clericus factus, archiepiscopus electus in patrem, qui sedulitate benevola omnem memoriam reditus in patriam ab animo Wilfridi deleverat. Sed invidit diabolus Wilfrido Galliam, Dalfino longiorem vitam, Bathildi reginae furias infernales immittens, ut eum post novem, quos trucidarat episcopos, accumularet in decimum. Mandaverat per satellites illi, ut veniret; fortior ille malis, quamvis eum non lateret muliebris nequitia, venire properavit. Quem cum continuo carnifices gladiis excepissent, adolescens Anglus mirabili constantia prope in ipsos enses immergens consortium paternae necis sitiebat. Sed licet jam exspoliatus, jam protenso cingulo[ al. jugulo], miseratione lanistarum Angliae suae reservatus est! Cujus adventum cum fama vulgaret, ab Alfrido rege regis Oswii filio dignanter accitus est. Et cum laborem et seriem itineris, Gallicanam elegantiam, pompam Romanam, praetereaque canonum regulam edissertaret, libenter est auditus et grate. Ergo circa se multis diebus habitum accurate propter nuper conceptam coluit amicitiam, quam comparaverat honesta conversatio, industria, praedicatio, rerum scientia, sermonis copia. Data ei, in Ripis a rege mansio, qua coenobium aedificaret, collataque a proceribus multorum xeniorum oblatio. Ibi ab Angilberto episcopo Gallo de Scotia veniente presbyter ordinatus, et abbas post non multos dies Scottis convictis falsi Paschae errorem depulit, scientiam recti reduxit. Laetabantur reges, et heroes, gloriabatur provincia se habere praedicatorem indigenam, qui jam cruditatem nauseabant Scotticam, conferebanturque multa Wilfrido, quibus toleraret vitam, quibus inopum fulciret penuriam. Nec ille erat angustioris cordis in erogando pauperibus et advenis, quod affluebat a saeculo, aemula quadam jucunditate, ut quo plus erogaret pauperibus, eo copiosius Deus eroganda inferret. Praeterea ventre castigatior, vigiliis et orationibus promptior, a matre integram servans pudicitiam, nec in adolescentia incurrit culpam: frequentavitque usque ad senium morem, ut nocte pergens cubitum aqua frigida totos infunderet artus. Sed Joannis papae jussu tandem vel sero destitit, ne algor senilis corporis frigidi elementi infusione auctus incurabilem morbum contraheret. Per hoc favorabili plausu ab omnibus electus est, dignus qui Eboracensis Ecclesiae cathedram sanctificaret. Sed perstitit ille negare, ne ab episcopis Scottis vel ab iis, quos Scotti ordinaverant, consecrationem susciperet, quorum communionem sedes aspernaretur apostolica. Quorum sicut suum non esset ullum nominare, ita proprium famae consulere, saluti providere, pateretur regia dignitas, concederet popularis religio se a Gallicanis antistibus sacrato insigniri munere, quo facto fore, ut inthronizato legitime multum accresceret scientiae, probato consilio mittitur Galliam consecrandus magno apparatu commeantium, magna exspectatione remeantium, ubi XII episcopis,( quorum in numero excellebat Angilbertus) electionem acclamantibus, et in sede aurea sedentem sustollentibus[ al. succollantibus] demum ante altare ductus et consecratus est. Sed re perfecta redeuntem venti corripientes adversi in littus contrarium Australium Saxonum detulere: navem appulsam aestus Oceani refluens inimicorum hiantium praeda destituit. Barbari qui adhuc veri Dei nescii bacchanalia vivebant in furiam concitati, bello conspiratis viribus classicum canunt. Tum quanquam pontifex indulgendum tempori ratus pacem praetenderet, promissa cumularet, nihilo fractiores gentiles in arma ruunt. Quin et sacerdos sacrorum sacrilegorum in editiore stans loco fanaticis incantationibus Christianorum vires effringere nitebatur. Tum quidam ex sociis pontificis funda lapidem intorquens fronti gentilis illisit, tam validis viribus ut osse penetrato cerebrum violaretur, hoc acrior populus barbarorum in Christianos bellum novat. At illi in utramvis partem parati quo fortuna vergeret, vel morte occumbere nobili, vel victoria potiri, uniti in confertam multitudinem CXX, irruunt et bis terque avertunt, orante interim et genu flectente praeclaro sacerdote cum clero in littore, quorum precata ante horam ascensionis regressus maris aestus famulante sinu nautas excepit. Qui non multo post ad Sandwic appulerunt, laetum celeuma cantantes: quod innumeris ex hostibus interemptis vix quinque suorum desiderarent. Victor ergo periculorum omnium domum reversus turbam rerum offendit, Ceddamque in suam sedem subintroductum, quod animis religiosissimis in causa praesertim honoris sui facile subripi potest. Quocirca Wilfridus tribus annis in Ripis habitans, sacerdotale officium, quocunque ire petebatur, exercuit, magno semper comitatus virorum agmine, qui eum relinquendum non putabant. Invitabaturque creberrime a Wlferio Merciorum rege, qui ei locum Licefeld vocatum ad construendum quodlibet, vel episcopatum vel monasterium largitus est, sed nec tenacior in honore viri fuit Egbertus rex Cantuariorum, quo accersente multos in Cantia ordinibus ecclesiasticis provexit, quorum fuit unus Putta, per eum ad presbyterium, per Theodorum ad episcopatum Rofensem postea promotus. Deusdedit enim archiepiscopo defuncto, exspectabatur Theodorus de transmarinis partibus venturus. Qui cum venisset, cognoscens rem contra canones perperam factam, Ceddam degradavit modesto et immoto animo injuriam sustinentem. Patientia viri sanctissimi commovit Wilfridi viscera, ut eum suffragio suo per omnes gradus iterum elevatum Licefeldi pontificem induceret, ubi superstes aliquot annis convenientem sanctitati suae finem invenit. Non spatiabatur interea in deliciis Wilfridus sed in primis christianitatem augere, christianorum mores informare; in secundis nova aedificia excit re, vetera reparare. Basilica, quondam ab Edwino rege monitu beati Paulini in Eboraco facta, tecto vacabat, parietes semiruti, et ruinam plenam minantes solis nidis avium serviebant; pro indignitate rei pontifex interno dolore commotus, materiam solidavit, culmen levavit, levatum plumbeis laminis ab injuria procellarum munivit. Fenestris lucem dabant vel panni linei tenuitas, vel multiforatilis asseraxis: ipse vitreas fecit. Decorem materiarum vetustas, et multimoda tempestas obduxerat: ipse illas alba calce dealbavit. Sensit et Ripis industriam antistitis, aedificata ibi a fundamentis ecclesia, miro in fornicum inflexu[ al. miro fornicum inflexu, etc.], lapidum tabulatu, porticuum anfractu. Invitati ad ejus consecrationem reges Germani Egfridus et Elwinus( nam pater inter haec Oswius decesserat), dotaverunt illi locum ingentibus praediis, retuleruntque famae praemium[ al. pretium] amplissimis verbis coram populo laudati, tribusque diebus lautissimo apparatu obsoniorum redempti, mundialis ut videbatur pompae laetitiam continuavit de resurrectione mortui divinum miraculum, res ita acta est.« Ingresso episcopo villam Tiddanefrae occurrit vis feminarum ingens, parvos ad confirmandos offerens. Immiscuit se confluenti undae muliercula, et callida agens filium exanimem catechizandum praetendit, mortem dissimulans, lacrymas resorbens, credebatque integre, quod hoc commento posset vitam resumere. Sed enim antistes obvelatam faciem pusioli cum retexisset, ut exsequeretur officium, anima privatum advertit, tum mulier, quae successu fraudis exciderat, ad preces conversa orare per Deum, per matrem, si qua fides, si qua pietas, ut excitaret exanimem, simul vestigiis advoluta violentiam quamdam facere, loco penitus non moveri, fluctuabat interim sanctissimi hominis sententia, an temerarius insuetum miraculum attentaret, an duras lacrymas orbatae mulieris despiceret. Sed vicit pietas pectus virtutis, paucaque divinorum Psalmorum intra se immurmurans, indeque dextram cadaveri apponens animam induxit corpusculo: confestim enim oscitans, et alacri palpebrarum motu totiusque corpusculi nisu se revixisse testatus est. Exclamat mater in gaudium, sed ab episcopo coercita siluit, vocatus est puer Ethelwaldus, et in Ripis postea monachus factus, miraculorum Wilfridi non leve augmentum[ argumentum] videbatur.»

Simile huic miraculum apud Henglesteldem[ al. Hengsteldeheim] illis ferme diebus exhibuit.« Ibi ejus sumptibus in altum surgebat ecclesia, ex cujus fabricae summitate monachus delapsus totis ossibus dilaceratus est. Inde portatus in oratorium, dubium intuentibus faciebat, utrum omnino exanimis esset, cui neque vox neque sensus inesset. At pontifex lacrymis infusus oculos, monachos ad orationem vocat, hortatur, ut fidei desidiam excutiant, nihil credentibus difficile fore. Oratio ergo in altum uno porrigitur ore, misericordia e coelo extrahitur, respirat monachus, sanitatis speratur indoles a videntibus, ligatur ossium fractura, convalescit aegrotus cum gratia.» Nec minus rex Egfridus suo deerat officio regnum dilatando in Pictos, tuendo in Mercios. Picti enim defuncto rege Oswio parvi facientes teneram infantiam reguli, proruunt ultro et conspirant in Northanimbros: quibuscum sub regulo Bernego regius juvenis occurrens ita paucis suis militibus innumerabilem Pictorum delevit exercitum, ut campi cadaveribus constrati planitiem amitterent, flumina cursu intercepto subsisterent. Wlfelius quoque rex Merciorum in eosdem efferatus ductavit exercitum, quippe qui meminisset patrem suum ab eis interemptum. Itaque veniebat animo regi fidenti, ut aut sarciret dispendium, aut acquireret regnum. Enimvero prosequebatur eum fortuna non bona, nec pene prosperior, quam paterna: nisi quod terga turpiter nudatus inglorius effugit, nec multis post diebus superstes, partem provinciarum Northanimbrorum regi cesserit. Harum eventu victoriarum multiplicata Wilfrido praedia, ecclesiae cum monachis constitutae. Diligebatur enim ab omnibus pro virtutum reverentia laudabili: praeter illas, quas supra enumeravimus, commendatus abstinentia. Nam eum in continentissima coena raro plus quam unum ferculum absumpsisse, nunquam vero unum poculum exhausisse percelebre est. Praeterea mitis et affabilis omnibus, eos in gratiam alliciebat. Ideoque abbates et abbatissae vel viventes suarum rerum Dominum, vel morientes haeredem instituebant. Proceres filios suos illi educandos committebant, cum adolevissent militaturos vel Domino vel saeculo, hinc livor infelix Ermenburgae reginae et quorumdam satellitum afflavit pectora, qui tantas divitias Wilfrido inviderent. Dum enim beatissima Etheldritha specietenus famularetur regio cubili, illa maritum beatissimo conciliabat antistiti, si quid contra susurraretur, sanitate consilii deliniens. Ipse quoque dum gratia pontificis niteretur, rebus bello et domi ex voluntate fluentibus fruebatur. Sed postquam nova nupta intravit triclinium, pax rupta pontificis evanuit, domusque regis paulatim immutata, ultimo decubuit. Conflavit ergo pontifici regina invidiam, quod tot abbates, tot abbatias haberet; quod aureis et argenteis vasis sibi ministrari faceret: quod clientum turba, nitore vestium superbiens, illius latus obambularet. Cucurrit ergo tam invidiosa relatio ad archiepiscopum Cantuariensem Theodorum. Is non moratus sed xeniorum obtentu vigorem animi enervans, inconsulto Wilfrido tres alterius regionis episcopos in ejus dioecesim introduxit. Praetendebant[ al. praetendebat] tamen causam justitiae, ut inde tres alerentur episcopi, unde unus tumebat: sufficere tantos sumptus tantaeque dioecesis circuitum quatuor episcopis. Et haec quidem recte dicta possent videri, si eum qui sua industria omnia conquisiverat, vel non omnino spoliatum dejiceret, vel saltem cum consensu ejus ageret. Nec celari potuit manifestissima violentia, cum ipse pro tribunali regem adisset, injuriarum causam expostulans. Nihil enim, dixerunt, tibi reatus opponimus, sed quod constituimus, ratum esse volumus. Quo dicto quid absurdius? quasi dicerent illud Juvenalis: Sic volo, sic jubeo, sit pro ratione voluntas.

At vero cum praesul sedem apostolicam appellasset, subsannatoribus, qui propter regem astarent, in risum crepantibus hoc dictum objecit. Haec derisio, quam de meo abscessu modo facitis, in magnum moerorem vobis commutabitur futuro anno hoc eodem die; verax eventus rerum aemulatus est antistitis dictum. Ethelredus enim rex Merciorum frater Wlferii, post abscessum Wilfridi non multis diebus guerram inceptans, fraternas injurias ultum ire cupiebat. Occurrit ei animosus Egfridus solito terrore acturum existimans; sed fugavit Mercius copias ejus, fuditque fratrem Edwinum, quo dolore versa in luctum Northanimbria, consiliatoris sui quondam absentia modo ingemiscebat. Contigitque ut anno revoluto eodem die, quo ille praejudicium in Eboraco passus fuerat, cadaver regii adolescentis illatum urbi longum indiceret justitium. Ita Ethelredus triumpho functus integritate regni recepta Winfridum episcopum, qui Ceddae apud Licefeld successerat, quod Egfridi partium fuerat, expulit. Is Gallico littori forte appulsus, in Theodoricum regem et Ebroinum ducem Francorum incidit; quibus a Britannia mandatum erat, ut Wilfridum episcopum caperent, et spoliarent. Quem illi errore nominis acti sociis occisis et rebus ablatis, abire siverunt. Luit ergo ille ambiguitatem vocabuli, alienumque periculum suo redimens, vel nudus profugit a latronibus. At Wilfridus, cujus prudentiam hostilium consiliorum machinae non laterent, levi Favonio provectus in altum, proras in Eurum obvertit, ut Frisiam navigaret; exceptusque a rege et populo honorifice, ibidem hiemem, quae imminebat, exegit. Commercium miserandum, ut inter barbaros tutius quam inter suos viveret, ejectus a patria, dilectus in Frisia. Continuo igitur ad praedicationem ejus Adalgisus rex gentilem tumorem inflexus, faciliorem in caeteros praedicationis viam aperuit. Hunc ad necem vel expulsionem viri Dei Ebroinus epistolis cum tentasset, aurum immensum pollicitus, irritus fuit. Chartam enim audiente Wilfrido, et epulante in triclinio, lectam Adalgisus projecit in ignem, dicens: Sic ardeat, qui pactum cum amico initum pro auri cupiditate dissolvit. Jamque se verna temperies aperiebat in flores, cum Wilfridus itinere reincoepto ad Dagobertum regem transrhenanorum Francorum venit. Is non immemor, quod eum quondam factione magnatum pulsum, et de Hibernia ad se venientem hospitio receperit, et equis sociisque adjutum patriae remiserit, benigne habuit, multisque precibus fatigavit, ut provinciam remanentia sua dignaretur, episcopatum Stroeburgensem accipiens. Cum ille rogantem ad reditum suum de Roma distulisset, cum Deodato episcopo suo iram[ al. ire] laxavit. Sociali ergo gratia fretus per Campaniam iter faciens inde Romam ingressurus, ad Bertharium ducem Provinciae divertit, per legationes inimicorum causam ejus jam edoctum, et ad nocumentum promissis illectum. Qui licet in principio superbiam erexisset, tamen veraci relatione audita iram resorbuit. Itaque non solum nocumento abstinuit, sed et suffragio suo bonum negotio finem imposuit, dicens, ad hoc se admoneri cujusdam regis Hunorum, apud quem exsulasset olim, humanitate, qui quamvis esset gentilis, nulla tamen ad ejus damnum, cui jurasset, potuerit corrumpi pactione. Tandem ergo aliquando Romam veniens attonitam sui exspectatione urbem offendit. Praevenerat enim a Theodoro missus modestae religionis monachus Kenewald, accusationes scriptas deferens, et amaritudine delationis verbis immitibus, quo commotus Agatho sanctissimus papa consilium L tam episcoporum quam abbatum in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiana, coegit. Cujus concilii haec est forma:« Agatho sanctissimus ac beatissimus episcopus Ecclesiae catholicae atque apostolicae urbis Romae considentibus secum dixit: Non credo latere vestram sanctam fraternitatem, quamobrem ad hunc venerabilem conventum eam asciverim. Cognoscere quippe cupio vestram reverentiam mecumque tractare, qualis in Ecclesia insulae Britanniae, ubi per Dei gratiam fidelium multitudo concrevit, nuper est exorta dissensio, quae ad nos tam per relationem huc advenientium, quam per scriptorum seriem delata est. Andreas reverendissimus Hostiensis episcopus et Joannes Portuensis episcopus dixerunt: Omnium quippe Ecclesiarum ordinatio in vestrae apostolicae auctoritatis pendet arbitrio, qui vicem beati Petri apostoli geritis, verum et nos nuper considentibus coepiscopis, et confamulis nostris, jussu vestro relegimus singula scripta, quae de Britannia insula directi apostolico vestro conspectui detulerunt, tam ea, quae ex persona reverendissimi archiepiscopi olim hinc illuc ab apostolica sede directi missa sunt, aliorumve relationes adversus quemdam episcopum subterfugientem, ut aiunt, quam ea, quae a Wilfrido Deo amabili sanctae Eboracae Ecclesiae episcopo oblata sunt; qui de sua sede ejectus a praenominato sanctissimo huc usque pervenit: in quibus cum multas quaestiones insererent, neque sanctorum canonum subtilitate convictum eum aliquibus facinoribus, et ideo non catholice dejectum reperimus, neque eum aliqua facinora perpetrasse accusatores ejus verbis propriis ostenderunt, pro quibus degradari debuisset; potius autem et modestiam hunc tenuisse cognovimus: quod non seditiosis quibusdam decertationibus se immiscuit, sed de sua sede repulsus, coepiscopis suis facti meritum innotescens, memoratus Deo amabilis Wilfridus episcopus huc ad sedem apostolicam accurrit. Agatho sanctissimus ac ter beatissimus episcopus Ecclesiae catholicae atque apostolicae urbis Romae considentibus dixit: Wilfridus Deo amabilis sanctae Eboracae Ecclesiae episcopus, quem prae foribus venerabilis secretarii nostri esse narratum est: ad nostrum secretarium juxta sua postulatione cum petitione, quam secum afferre dicitur, admittatur. Wilfridus Deo amabilis episcopus dum venerabile secretarium ingrederetur, dixit: Deprecor vestram pontificalem beatitudinem, ut meae humilitatis petitionem excipi coramque relegi praecipiatis.

« Agatho sanctissimus episcopus dixit: Wilfridi Deo amabilis episcopi petitio suscepta coram omnibus relegatur: et accipiens Joannes notarius, relegit sancto et apostolico concilio. Wilfridus humilis et indignus episcopus Saxoniae ad hoc apostolicum fastigium tanquam ad locum munitum turremque fortitudinis gressus, Deo praeviante, perduxi; quod inibi normam sacrorum canonum in omnes Christi Ecclesias emanare cognosco: ex eo meae humilitati justitiam fieri confidenter expeto: cognovisse quippe non ambigo vestrum pontificale fastigium tam ex humilitatis meae suggestione, quam quae viva voce praesentialiter obtuli vestris apostolicis obtutibus, in ipso mei adventus exordio praesentatus; quod quidam mei episcopatus invasores, nulla in me convicta culpa, contra sacrorum scita canonum in conventu sanctissimi Theodori Cantuariorum archiepiscopi et aliorum convenientium antistitum sedem meam, quam per decem, et eo amplius annos tenueram, usurpare moliti sunt: et in meo episcopatu tres episcopi promoti sunt, licet canonica non sit eorum promotio. Quid autem acciderit, ut Theodorus sanctissimus archiepiscopus me superstite in sedem, quam licet indignus dispensabam, absque consensu cujuslibet episcopi tres sua auctoritate mea humilitate non acquiescente ordinaret episcopos? omittere magis quam flagitare pro ejusdem viri reverentia condecet: quem quidem, eo quod ab hac apostolicae summitatis sede directus est, accusare non audeo. Verumtamen si claruerit, quod contra jus regularium sanctionum, citra ullius delicti piaculum, quod canonica percellit severitas, de pristina pulsus sede tumultuosus nulli apparui, sed tantum confamulos, et consacerdotes meos illius provinciae episcopos contestatus abscessi, siquidem praevidit vestra apostolica summitas privatum me esse humili devotione, quae censentur, libenter amplector. Si autem et pristinum episcopatum suscipere, sequor totisque viribus veneror ab apostolica sede prolatam sententiam, tantum ut invasores de pristinis parochiis ecclesiae, cui ego indignus famulus vester praefui, pellantur. Et si rursus in eadem parochia, cui praefui, praesules adhiberi praeviderit, saltem tales jubeat promovendos, cum quibus pacifica et tranquilla possim concordia, obtinente Deo, unanimiter deservire, etc. Agatho sanctissimus ac ter beatissimus episcopus sanctae Ecclesiae catholicae atque apostolicae urbis Romae dixit: Non mediocriter satisfacit audientibus petitionis series, quam Wilfridus Deo amabilis episcopus obtulit, in hoc, quod cum se indigne de episcopali sede dejectum agnovit, non contumaciter per vim saecularem obstitit, sed humiliter sentiens auctoris nostri beati Petri apostolorum principis canonicum expetivit subsidium, et supplici praestolatione, quae super eo censenda sunt se suscepturum perhibens quod ex ore nostro beatus Petrus apostolus auctor noster, cujus ministerio fungimur, praeviderit statuendum. Universa sancta synodus, quae residebat, inter caetera definiens ait: Statuimus atque decrevimus, ut Deo amabilis Wilfridus episcopus episcopatum, quem nuper habuerat, suscipiat, et quos cum consensu concilii ibidem congregandi elegerit sibi adjutores, a sanctissimo archiepiscopo ordinati promoveantur episcopi, expulsis procul eis, qui in ejus absentia in episcopatum enormiter missi sunt, et caetera, quibus interdicunt haec non suscipientes decreta.»

His decretis gloriabundus episcopus etiam jussu papae jussus est residere in numero sanctorum episcoporum CL qui agitabant concilium contra illos, qui unam operationem praedicant in duabus naturis Domini nostri Jesu Christi. Hinc reditum aggressus omnium periculorum, Deo protegente, immunis patriam venit, aegreque licet ad regem aditu impetrato, scita apostolici sigillata praetendit. Ille cum ea episcopis contubernalibus suae factionis legi fecisset, tantum a reverentia Romanae sedis abfuit, ut spoliatum suis omnibus, comitibusque in diversa deductis, beatum pontificem cuidam praefecto notabilis saevitiae viro in ergastulum trudendum committeret: credulus asserentibus, decreta illa coempta pretio, quia Romani munerantibus se lenocinentur, scatebat omnis curia pruritu episcopalis injuriae, adeo ut regina chrismarium pontificis vi extortum( horresco referens) non dubitaret cum reliquiis vel collo vel vehiculo circumferre; immoto animo et vultu sacerdos ferebat omnia et monitionibus sacris suos, quibus timebat, hortabatur ut fortiter ferrent, donec Dei pietas et invicta felicitas finem calamitatibus afferret. At praefectus in alios barbarus et immanis, in istum anglus et lenis, nil illi tormenti praeter tenebras ingessit, non penitus ausus regiis mandatis obstrepere. Sed enim non passa est divina dignatio tenebrarum indignitate premi lumen Britanniae, quod fax coelica signavit, cum adhuc genitrix pondus alli absolveret; perrupit densitatem carceris lucerna superne directa, absentemque diem lux agebat aemula, repercussit fulgor carnificum oculos per rimas inspectantium, et fugere coegit ad dominum; ille quidem auditu cohorruit, sed Egfridi timore nihil praeter solitum novavit, stimulavit differentem morbus uxoris, quo repente correpta hianti rictu et spumanti vomitu maritum exterruit; mox etiam majori concussa daemone exsanguis et elinguis cum diriguisset, exsiliit ille et pontificiis pedibus affusus, non gravate obtinuit a misericordi antistite veniam; statim enim orationem dedit, aquam benedictam gutturi hiantis infudit, et mulier morbo caruit, valetudinem bonam resumpsit. Audivit hoc Egfridus nuntio praefecti dolentis et orantis, ne se immeritum immolaret diabolo, reum in pontificis innocentis supplicio; sed nihilo mutatus auferri eum ab Offritho( id enim nomen viro) ut degeneris animi homine jubet, et crudelioris audentiae satelliti Tumber nomine tradi.« Cum crudelitate regis adolevit miraculum, nam cum eum vinculari ille jussisset, et ferox minister compedes ferreos expediret, quibus tibias sancti nodaret; semper inter ipsas conantis manus fallax compes assiduo dilabebatur furto; nam vel angustior compes tibias grossiores circumplecti non poterat, vel catena laxior graciles tibias non contingebat. Jam vero si quando laboratae arti nihil deesset, tanta celeritate se vincula evolvebant, quanta oculi cernentium occurrere non poterant. Dedit locum improbitas religioni, solutus est sanctus, et in libera custodia tentus.» Nihil horum Egfridus curabat, sed si quando audiebat, vel suspendebat ludo, vel infamabat opprobrio. Commeabant tamen frequenter ab eo ad pontificem cum mandatis nuntii ut decretorum tenorem, quae attulerat, ultro infirmaret, diceretque ea extorta pretio, non impetrata judicio. Id si faceret, fore ut per indulgentiam regis partem episcopatus et sua omnia reciperet: sin minus, sui foret dispendii, qui esset auctor dissidii. Parum hae minae movebant animum pontificis ad consentiendum: quinimo referebat non se illum facturum pro discrimine capitis, ut infamaret auctoritatem sedis apostolicae. Quid interim regina Ermenburga totius mali fomes et incentrix? continuabat dies ac noctes conviviis, ducebatque triumphali pompa chrismarium antistitis, opimis gavisa spoliis. Sed cum nocte quadam hospitata fuisset apud abbatissam Ebbae amitam mariti, totis medullis diabolo infuso coepit aliena sapere, insana dicere. Vocibus ejus excitata abbatissa accurrit, quid morbi haberet blande interrogans: illa nihil contra( nam jam angustia valetudinis vocem praecluserat); tum Dei famula causam intelligens, auctor nepoti fuit, ut beatissimi viri redderet chrismarium: ipse suis omnibus secundum apostolica praecepta revestiretur; quod praestaret, si collateralem suam salvam vellet; si vero regia in malo perseverandum putaret animositas, quae tulerat, redderet; ipsum liberum abire sineret. Actum est, et regina tunc quidem pulchre convaluit, et post obitum mariti habitu mutato religiose de facto poenituit.

Wilfridus ergo natali solo pulsus Westsaxoniam tendebat, exceptusque ibi a quodam Berethwaldo viro nobili paucissimis omnino diebus latebram fovit. Siquidem rex Merciorum Ethelredus, cui vir ille parebat,( erat enim filius fratris ejus), acriter per nuntios denuntiavit, ut ne uno quidem die ipsum retineret, haec in assentationem Egfridi fiebant; cujus soror Osdrida in solatium Elwini fratris occisi Egelredo nupserat, pacem inter maritum et fratrem componens. Inde monasteriolo jam ibi aedificato Wilfridus relictis monachis suis profugus ad Australes Saxones adhuc paganos divertit, cui inter Christianos nullus ad latendum supererat locus. Rex eorum Edelwalk[ al. Edelwalch] vocabatur, qui auditis peregrinationis causis ad auxiliandum antistiti animo concurrit. Firmissimum itaque foedus jecit[ al. icit], ut eum inimicis nec prece proderet, nec pretio distraheret; qua tutela fretus, primum regi et reginae Christianitatem praedicavit, post etiam provincialibus, nec fuit in persuadendo difficultas: cum continuo rex baptizatus, caeteros exemplo suo ad idem animaret: deditque propriam mansionem episcopo, quam familarius incolebat, vocabulo Selescy, quam ipse monachis implens ad episcopalem sedem posteris transmisit. Erat tunc Cedwalla per factionem principum a Westsaxonia expulsus, quem frequenter ad se consilii causa venientem sanctus prompte refecit, praebens ei et suis cum equitaturas tum pecunias: is dum omnibus irascitur, dum omnibus infrendit, Edelwalk regem aliquo sibi occurrentem infortunio neci dedit: idemque tota Westsaxonia potitus, ut magistrum et dominum omni provinciae praefecit Wilfridum, nihil in tota provincia sine illius assensu faciendum arbitratus. Denique et amplissimas in Wetha insula possessiones dedit, et quae ante habuerat libens edicto firmavit, transierunt in his anni perplures: jam Egfridus in bello Pictorum occubuerat; jam Theodorus in mortem vergebat, qui de peccato in Wilfridum commisso sauciatus conscientiam, ipsum et Erkenwaldum episcopum evocavit Londoniam: ipsis omnia peccata confessus, illo se potissimum permoveri scrupulo dixit, quod in sanctum commisisset, passus eum contra regulas spoliari vel aperta instantia, vel occulta patientia.« Et quia, inquit, finis mihi futuro anno imminet, sicut Deo praenuntiante cognovi, et frequens aegritudo[ al. aegritudo admonet.], rogo te, sanctissime pontifex, ut benignus mihi commissum indulgeas, et sedem archiepiscopatus mei subeas: quippe qui sis omnium Anglorum in Romanis legibus peritissimus; ego, Deo donante, conabor, ut veteres offensas recenti officiorum sedulitate deleam, reges et auctoritate et precibus amicos facturus.»

Placide ad haec et ut virum sanctum decebat, respondit Wilfridus; sed ut archiepiscopatum sine majoris definitione concilii susciperet, non consentit[ al. consensit]: totis ergo viribus Theodorus exsurrexit, ut Wilfridus episcopatum reciperet, missis legatis et scriptis ad Alfridum regem Northumbrorum, qui Egfrido successerat, et sororem ejus Elfledam abbatissam de Strenelhath, ut simultatibus retropositis incunctanter charitatem ejus complecterentur. Cujus studii ut fervor patescat, epistolam, quam regi Merciorum Ethelredo direxit, hic ponam:« Gloriosissimo et excellentissimo regi Merciorum Theodorus Dei gratia archiepiscopus in Domino perennem salutem. Cognoscat, fili dilectissime, tua miranda sanctitas pacem me habere cum venerando episcopo Wilfrido, et ideo, charissime, te admoneo, et in Christi charitate praecipio tibi, ut ejus sanctae devotioni, quantum vires suppetunt patrocinium, sicut semper fecisti, quandiu vivas indulgeas, quia longo tempore propriis orbatus substantiis, multum inter paganos in Domino laboravit. Et idcirco ego Theodorus humilis episcopus decrepita aetate hoc tuae beatitudini suggero, quia apostolica hoc, sicut scis, commendat auctoritas, et vir ille sanctissimus in patientia sua possedit animam suam, et injuriam sibi irrogaturum mitis et humilis, caput suum sequens medicinam exspectavit, et si inveni gratiam in conspectu tuo, licet tibi pro longinquitate itineris grave videatur, oculi mei jucundam faciem tuam videant, et benedicat tibi anima mea antequam moriar. Age ergo, fili mi, taliter de illo praefato sanctissimo, sicut te deprecatus sum. Quod si patri tuo non longe de hoc saeculo recessuro obedieris, multum tibi proficiet ad salutem. Vale.»

Venienti ergo ad reges cum epistolis archiepiscopi Wilfrido, salutatio impertita, indultus favor. Alfrithus, qui eum quondam probe nosset, ad se sponte invitato prius coenobium Deugstoldeim, hinc definitione concilii Eboracensem episcopatum, et Ripis monasterium liberaliter indulsit, stetit haec amicitia inter eos vix annis V, quoad virosa consilia, in sinibus quorumdam confota, eruperunt in publicum, quibus praeventus rex Alfrithus, monasterium Ripense possessionibus propriis mutilans, episcopatum ibi constituere meditabatur, asserens decretis Theodori archiepiscopi consentiendum non primo et ultimo tempore prolatis, sed illis quae mediis diebus edicta discordia agitare noscuntur, quibus infensus Wilfridus ad regem Merciorum Ethelredum amicum suum discessit; sub eo plurimo conversatus tempore, Sexwlfo Licetfeldensi episcopo defuncto episcopatum illum rexit, omnibus provincialibus amandus juxta et reverendus: plurima machinamenta rege Alfrido et Berthwaldo archiepiscopo, qui Theodoro successerat, in Wilfridum struentibus et deterentibus( sic) Hoc tandem sedit, ut cum spe pacis praetenta vocarent ad concilium, ibi vel blandimentis ad libitum suum inflecterent, vel, si non consentiret, opprimerent, ille doli nescius, et alios ex rectitudine animi sui metiens, ad concilium perrexit; sed longe aliud quam speraverat, expertus est: siquidem cum eum conviciis et falsis objectionibus criminum diu fatigassent, ad ultimum eum interrogarunt, si Theodori archiepiscopi decretis obedire vellet, quorum ille nequitiam persentiens, callido responso frustratus est, dicens, se libenter illis Theodori definitionibus obediturum, quae sanctis canonibus consonarent. Deinde longa disputatione in ipsos invectus, acriter et vere quod jam per XXII annos praeceptis trium apostolicorum Agathonus, Benedicti, Sergii Increduli, Theodori archiepiscopi decreta per dissensionem acta diligerent, quievit, et jam Alfrido surgebant cristae, adeo ut archiepiscopo diceret: Si praecipis, Pater, opprimam eum per violentiam, quod cum etiam inimicis displicuisset, ut tanti nominis vir, et qui eorum fiducia captus ad concilium venisset, sustineret oppressionis praejudicium, alio itinere gradiendum putarunt, itaque quasi pacifice suadere adorsi sunt, ut quia frequentissimae dissensiones in Ecclesia Dei ejus causa pullulabant, ipse voluntate sua possessionibus et episcopatu cederet, et hanc renuntiationem scripto firmaret; hoc ejus commendaret famam, hoc accumularet gloriam, si privatus mallet sub quiete tegere, quam pro suo pontificatu vel per se vel per alios procellas seditionum movere.» Sensit Pater in his minis[ al. nimis] implicitum negotium, et respondit:« Nihil aeque ad cumulum infamiae homini valere, quam si se sua damnaret voce. Se primum fuisse, qui verum Pascha in Northanimbria Scotis ejectis docuerit, qui cantus ecclesiasticos antiphonatim instituerit, qui sanctissimi Benedicti Regulam a monachis observari jusserit, pro quibus omnibus nunc senem et septuaginta fere annorum pontificem hoc in munere recipere, ut cogatur se ipsum scripto damnare. Nossent ergo se illud non facturum, quod esset sibi dedecus, calamitas subjectis, incommodum cunctis; quin potius sedem apostolicam appellare, et si qui eorum ecclesiasticum conflictum praesumeret eo provocare. Jam ergo septuagenarius iterum labores, iterum Romam me ditabatur, nec diu moratus mare transiit, viamque permensus urbem introiit, sustinuitque aliquantis diebus accusatores dum venirent; qui, cum venissent, illi causam suam epistolis, ipse quod ad se attinebat, hoc allegavit modo:

« Domino beatissimo universali papae JOANNI WILFRIDUS supplex et humilis servus servorum Dei episcopus.

« Cognoscat sanctitas vestra, quod perturbationibus nuper in Britannia ortis ex parte eorum, qui contra decreta beatissimi Agathonis papae illiusque successorum venerabilium Patrum sibimet episcopatum et monasteria terrasque cum omnibus facultatibus meis usurpabant, compulsus hanc sacrosanctam apostolicam sedem appellavi, contestans eos per omnipotentem Dominum et beatum Petrum apostolum, ut si quis aliquam accusationem contra me haberet, ad vestram praesentiam veniret, sicut beatissimi Sergii praedecessoris vestri scripta decernebant: et ideo petitionem humilitatis meae gloriosae praesentiae vestrae offerendam curavi, ut vos largiflua pietatis benevolentia confirmare dignemini, quae a beatissimis antecessoribus vestris erga meam parvitatem decreta sunt; et si quis contra me accusator advenerit, per vestram jussionem productus in medium, quod voluerit objiciat: et si quidlibet vel minimum objectum non probabiliter cassavero, paratus sum severitatem canonum experiri. Deinde rogo, ut litteras commendatorias de vestra celsitudine ad Ethelredum regem Merciorum adipiscar, ut omnia monasteria mea, quae in ejus sunt provincia quietem habeant; ad Alfridum[ al. Alfrithum] regem Northanimbrorum epistolam habeam, ut omnia mea mihi reddat. Quod si forte sibi grave videbitur, ut episcopatum Eboracensem habeam, praevideat apostolica sedes, quis ibi habeatur episcopus: ego tamen monasteria duo in ea provincia posita Ripis et Hagustaldeiae, quae fundavi, non amittam. In fine quoque spondeo me omnibus decretis Brethwaldi[ al. Berthwaldi] archiepiscopi pariturum, quae contra praedecessorum vestrorum fundatissima decreta erga meam parvitatem non fuerint. His cum accusatores a Berthwaldo archiepiscopo missi respondere jussi essent, hoc primum dixerunt: Esse crimen capitale, quod in concilio in Britannia congregato decretis Brithwaldi archiepiscopi se non obediturum Wilfridus contumaciter dixisset. De hoc stans in medio pontifex se expurgavit, ut diceret: Se sic non indefinite respondisse, sed his tantummodo pariturum, quae contra canonum decreta non essent: esse autem contra regulas, ut ipse se sine ullo criminis objectu adjudicaret.»

Haec tam probabilis et facilis responsio cum laetum plausum Romanis excitasset, jussi sunt accusatores domum redire, dicentibus episcopis, quod quamvis canonibus cautum esset, ut accusator primo accusationis capitulo decidens, ulterius ad aliorum tentamentum non assurgeret, se tamen pro reverentia Brithwaldi archiepiscopi non defuturos, quin omnia per ordinem discuterent, factumque est ut quatuor mensibus, LXX conciliabula coacta vel propter hoc solum vel hoc praecipuum finem gloriosum Wilfrido, ignominiosum accusatoribus habuerint, Romanis maxima impensa mirantibus illorum impudentiam, illius eloquentiam, dum quidquid accusationum objecissent, ille nullo excogitato responso, sed Dei et veritatis fultus auxilio, quasi casses aranearum primo motu labiorum discuteret et subrueret, hoc pronius episcopi mirabantur causidicorum audaciam, quomodo ecclesiasticorum graduum immunes( nisi quod unus eorum diaconus esset) praesumerent accusare venerandum senem LXX annorum pontificem, torrentem eloquentiae; inter se ergo multum diuque Graecizantes, tandem ad nostra verba conversi damnarunt missos dignos carcere, missorem arguerunt stultitiae, Wilfridum pronuntiarunt exsortem ab omni crimine.

Hic subjicerem quantum emolumenti causae illius attulerit synodus Agathonis papae lecta, sed et illud, quod in Meldis civitate Franciae ab oriente Parisii posita cum domum rediret infirmitate pressus, visione sanatus sit angelica; nisi Beda venerabilis historicus dignus pro sermonum sobrietate cui debeat credi, narrationem praevertisset. Nos ab ipso omissa Scripturae perstricte inserimus. Quamvis igitur antistes rem obtinuisset, ambiebat tamen Romae remanere, senilem spiritum sub dominorum apostolicorum pedibus effusurus. Restitit pio voto pontificis Joannis ratio, qua diceret eum Angliae necessarium, ideoque jussit, ut quod supererat aevi non in peregrinis auris consumeret, sed patriae commodis impenderet. Rediit igitur et apostolicas epistolas regi Merciorum jam monacho Ethelredo attulit, humiliter illi et genu flexo dignationem salutationis apostolicae suscepit, et perlectis chartis, quod tenor earum jubebat a Kenredo filio fratris Wilfarii, quem sibi regem suffecerat, compleri non gravate obtinuit. Erat enim et ille timore Dei plenus, sicut post quadriennium voluntaria regni abrenuntiatione mundo probatum est, nec segnius Brithwaldus archiepiscopus pacem non aspernanter ambiens in unanimitatem fraternae concordiae accurrit. Exterritum minis apostolicae sedis aiunt, legatis damnationem suam gravibus querimoniis aggerentibus, quamvis Wilfridus eos jam adjudicatos exemisset. Solus Alfrithus rex Northanimbrorum obstinatioris animi sententiam[ al. semitam] terens, pervicaciam tenuit. Nuntiis enim ad se ex parte Wilfridi directis, serenum primo responsum retulit, sed depravatus( ut creditur) malevolorum consiliis, quibus extra suam dignitatem nimis indulgebat, redeuntes ad se die condicto tali sententia contristavit: se quidem legatorum personis, quod essent et vita graves et aspectu honorabiles, honorem ut parentibus deferre, caeterum assensum legationi omnino abnuere, quod esset contra rationem homini jam bis a toto Anglorum concilio damnato propter quaelibet apostolica scripta communicare. Sed nec ipse multo post in vita moratus est tempore. Statim enim illis abeuntibus acerba correptus valetudine ad mortem exercebatur, amaritudo tormenti rationem olim in animo regali sopitam elicuit, et secundum prophetam:« Vexatio dedit intellectum auditui.» Intelligens enim se merito in obedientiae plexum, promisit omnem emendationem facti Wilfrido exhibiturum. Si sibi viventi adduci potuisset, nec cessavit quantum ante praeclusam vocem loqui potuit, idem promittere, et si ipse voti effectu careret, haeredem suum ut faceret adjurare; et ille quidem mature defunctus apostolicas litteras se sprevisse sero indoluit, quarum minas effugere non meruit, quas quia crebro commemoravi, hic abbreviatas ponere fert animus, ut palam sit quanta miseria involvat mortales, quod illi viri, quos sanctissimos celebrat antiquitas, Theodorus, Bertwaldus, Joannes, Bosa, nec non et Hilda abbatissa digladiabili odio impetierint Wilfriadum Deo, ut ex ante dictis probatur, acceptissimum.