Reader

§ 96. Post illum regnum Merciorum nutabundum, et, ut ita dicam, exangue, nihil quod litera dignetur comminisci habuit; sed, ne quis nos arguat semimutilatam historiam interrumpere, regum succedentium nomina transcurram. Cheolwulfus frater Kenulfi, uno anno regnans, altero a Bernulfo expulsus est: Bernulfus, tertio regni anno ab Egbirhto rege West- Saxonum victus et fugatus, mox ab Orientalibus Anglis occisus est, quod ille Orientalem Angliam, ut debitum Merciis regnum a tempore Offae, invadere tentasset. Ludecanius ab eisdem Anglis post biennem potestatem, ultionem antecessoris animo intendens, oppressus est Withlacus, in initio regni ab eodem Egbirhto sub jugum missus, regnavit annis tredecim, et illi et filio capitis et pecuniarum tributa persolvens. Eadem sorte 133 Berthtwulfus tredecim regnans annis, novissime a piratis Danorum ultra mare fugatus est.( Burhredus, accepta Ethelspida filia regis Athulfi filii Egbirhti, affinitate illius et vectigalium pensionem et hostium depraedationem consolatus est; sed post viginti duos annos ab eisdem patria deturbatus, Romam diffugit, ibique apud Scholam Anglorum in ecclesia sanctae Mariae tumulatus est.) Uxor ejus, tunc quidem in patria residens, sed postea virum secuta, apud Papiam extremam sortem incurrit. Tunc regnum illud, a Danis cuidam Chelwulfo Burhredi ministro traditum et ne ultra placitum retineret sacramento firmatum, post paucos annos Elfredus nepos Egbirhti obtinuit. Ita principatus Merciorum, qui per tumidam gentilis viri insaniam subito effloruit, tunc per miseram semiviri regis ignaviam omnino emarcuit, anno Dominicae incarnationis octingentesimo septuagesimo quinto.

INCIPIT DE REGNO ORIENTALIUM ANGLORUM.

§ 97. Sed quia quatuor potentissima regna hucusque non exiliter, ut arbitror, quantum lectio majorum suggessit, peraravit stilus, nunc, ut in prooemio dixi, Orientalium Anglorum et Orientalium Saxonum principatum idem post 134 aliorum terga percurret; namque posterius regno Cantuaritarum, sed prius regno West- Saxonum, pullulavit regnum Orientalium Anglorum. Primus ergo, idemque maximus, apud Orientales Anglos rex fuit Redwaldus, a Wodenio, ut scribunt, decimum genu nactus: omnes quippe australes Anglorum et Saxonum provinciae citra Humbram fluvium cum suis regibus ejus nutum spectabant. Hic est ille quem superior relatio non tacuit Ethelfridum regem Northanhimbrorum, pro Edwini favore, trucidasse. Idem, suadente eodem Edwino baptizatus, consilio uxorio potsmodum a fide descivit. At vero filius ejus Eorpwaldus, incorruptam Christianitatem complexus, inviolatum spiritum Deo effudit, a Ricberto gentili innocenter peremtus. Huic Sigebertus successit, vir Deo dignus, frater ejus ex matre, omnemque barbariem pro Francorum nutritura exutus: namque a Redwaldo in exilium actus, eorumque diu contubernio fruitus, sacramenta Christianitatis assumpserat, quae, potestate initiatus, regno suo toti dignanter infudit, 135 scholasque etiam litterarum per loca instituit; quod pro magno certe debet praedicari, ut literarum dulcedinem per eum experirentur homines agrestes antea et fanatici. Adjutor religionis fuit, et studiorum incentor, Felix episcopus, Burgundiae oriundus, qui nunc Ramesiae requiescit. Porro Sigebertus, seculo renuncians monachicaeque tonsurae compos, Egrico cognato thronum reliquit; cum quo, a Penda rege Merciorum sociali bello appetitus, mortem oppetiit, cum fortior ipse malis, et professionis non immemor, virgam tantum manu gestaret. Successor Egrici Anna, filius. Eni fratris Redwaldi, eodem furente Penda simili involutus exitio, gloriosae propaginis numerositate felix eminuit, sicut secundus liber suo loco insinuabit. Successit Annae frater ejus Ethelhere, occisusque est a rege Northanhimbrorum Oswio cum Penda merito, quod ei concurreret in auxilium, et fulciret exercitum qui pessum dedisset fratrem et cognatum. Hujus successor frater Ethelwaldus continuatis successionibus regnum reliquit ejusdem Ethelberii filiis 136 Aldulfo et Elcwoldo: his Beorna, huic quoque Ethelredus successit hujus fuit filius sanctus Egelbrihtus, quem Offa rex Merciorum dolose interemit, ut dictum est, et dicetur posterius. Pauci post eum in Orientali Anglia regnaverunt potentes usque ad sanctum Edmundum, violentia Merciorum, qui anno regni sui sexto decimo ab Hinguar pagano peremtus est. Ex quo in Orientali Anglia desiere regnare Angli annis quinquaginta. Novennio enim sine rege, paganis vastantibus provincia subjacuit: post in ea, et in Orientali Saxonia. Guthrum rex Danus regnavit annis duodecim tempore regis Elfredi. Guthrum habuit successorem, aeque Danum, nomine Eohric; qui, cum regnasset annis quatuordecim, peremtus est ab Anglis quod inciviliter in eos egisset: nec tamen libertas eis assurrexit, Danorum comitibus vel eos prementibus, vel in 137 West- Saxonum reges acuentibus, donec Edwardus filius Elfredi ambas provincias, expulsis Danis, liberatis Anglis, suo, id est, West- Saxonico, imperio adjecit, anno post occisionem sancti Edmundi quinquagesimo, regni sui quinto decimo.

DE REGNO ORIENTALIUM SAXONUM.

§ 98. Eodem fere tempore quo coepit, regnum Orientalium Anglorum, surrexit regnum Orientalium Saxonum; et habuere quidem Orientales Saxones reges per successionem multos, sed aliis regibus et maxime Merciis subjectos. Primus igitur apud eos regnavit Sledda, a Wodenio decimus; ejus filius Sebertus, nepos Ethelberti regis Cantuariorum ex sorore Ricula, fidem Christi suscepit, praedicante Mellito, qui primus Londoniae fuit episcopus. Ea enim urbs ad Orientales Saxones spectat. Seberto mortuo, filii ejus, Sexredus et Sewardus, Mellitum expulerunt; 138 nec multo post, a West- Saxonibus occisi, tyrannidis in Christum poenas pependere. Succedens eis Sigebertus cognomento Parvus, Sewardi filius, reliquit regnum Sigeberto, Sigebaldi filio, qui fuerat frater Seberti. Is Sigebertus, hortatu regis Oswii, in Northanhimbria a Finano episcopo baptizatus, gentem suam ad fidem quam cum Mellito abjecerant, per episcopum Cheddum reduxit; quique post gloriose administratum regnum, gloriosius reliquit, a propinquis interemtus, quod, evangelici praecepti sequax, hostibus serenus parceret, nec delinquentes, si poeniterent, rugato et duro vultu suspenderet. Post eum frater Swithelmus regnavit, ab eodem Cheddo in Orientali Anglia baptizatus. Eo mortuo, Sigherius filius Sigeberti Parvi, et Sebbi filius Sewardi, regnum tenuerunt. Veruntamen Sebbi, socio ante se defuncto, ipse quoque tricesimo anno voluntarie regno decessit, monachus ut Beda refert) factus: filii ejus 139 Segehardus et Seufredus regnaverunt. Illis defunctis, pauco tempore regnum moderatus est Offa filius Sigherii, juvenis jocundi vultus et animi, aetatis floridae, maximi apud cives amoris, qui hortatu Kinespidae Pendae filiae, cujus nuptias speraverat, coelestes suspirare doctus amores, Romam cum Kenredo rege Merciorum et beato Egwino episcopo Wictiorum ivit, ibique attonsus coelica regna suo tempore subivit. Illi successit Selredus, Sigeberti boni filius, triginta octo annis: quo peremto, principatus est Orientalibus Saxonibus Swithedus, qui, eodem anno quo Cantuaritas Egbirhtus rex West- Saxonum debellavit, ab eodem expulsus, regnum vacuefecit. Londonia tamen, cum circumjacentibus regionibus, Merciorum regibus, quamdiu ipsi imperitaverunt, paruit.

DE PARTITIONE REGNORUM, ET PAGIS ET EPISCOPATIBUS ANGLIAE.

§ 99. Dominabantur ergo reges Cantuaritarum proprie in Cantia; in qua sunt hii episcopatus. 140 Archiepiscopatus Cantuariae, episcopatus Rofensis.

§ 100. Reges West- Saxonum dominabantur in Wiltescire, et Berkensi et Dorsetonsi pagis; quibus est episcopus unus, cujus est modo sedes Salesbirie, quondam erat vel Ramesbirie vel Scireburne.

Et in Suthsexa, quae aliquanto tempore habuit proprium regem. Eratque sedes episcopalis ejus pagi antiquitus in Seleseo, quae est insula circumflua ponto, ut Beda narrat, ubi etiam beatus Wilfridus monasterium construxit: nunc habitat episcopus apud Cicestram.

Et in pagis Suthantunensi et Sudreiensi, quibus est episcopus qui habet sedem Wintoniae.

Et in pago Sumersetensi, qui habebat olim apud Wellas episcopum, qui nunc est Bathoniae.

Et in Domnonia quae Devenescire dicitur, et in Cornubia quae nunc Cornu- gualliae dicitur. Erantque tunc duo episcopatus, unus in Cridentuna, alter apud Sanctum Germanum: nunc est unus, et est sedes ejus Exoniae.

§ 101. Porro reges Merciorum dominabantur in pagis his, Gloecestrensi, Wigornensi, Warwicensi: in his est episcopus unus, cujus sedes est Wigorniae.

141 Et in Cestrensi, et in Derbensi, Statfordensi: in his est episcopus unus, et habet partem Warwicensis, et Scrobbeberiensis pagi, et est sedes apud civitatem Legionum, vel Coventreiam; quondam erat Lichefelde.

Et in Herefordensi, habeturque ibi episcopus habens dimidium pagum Scrobesbiriae, et partem Warwicensis et Glocestrensis, possidens sedem in Herefordo.

Et in Oxenefordensi, Buchingensi, Hurfordensi, Huntendunensi dimidia, Bedefordensi, Northhantunensi, Legacestrensi, Lincoliensi; quas regit episcopus qui modo habet sedem Lincoliae, quondam habebat apud Dorkecestre.

Et in Legacestrensi, Snotingensi, quorum Christianitas ad archiepiscopum Eboracensem spectat; habebaturque ibi olim proprius episcopus, cujus sedes erat apud Legacestram.

§ 102. Reges Orientalium Anglorum dominabantur in pago Grantebrigensi; et est ibi episcopus, cujus sedes est apud Heli.

Et in Northfolke et Sudfolke; et est ibi episcopus, cujus sedes est apud Norwic, quondam erat apud Elman vel Tetford.

§ 103. Reges Orientalium Saxonum dominabantur in Estsexa, et dimidia Hurthfordensi; habebaturque ibi, et habetur, episcopus Londoniensis.

§ 104. Reges Northanhimbrorum dominabantur in omni regione quae est ultra Humbram fluvium, usque ad Scotiam; erantque ibi archiepiscopus Eboracensis, episcopus Haugustaldensis et Ripensis, Lindisfarnensis, de Candida Casa: Haugustaldensis et Ripensis defecerunt, Lindisfarnensis translatus est in Dunelmum.

142§ 105. Hae erant partitiones regnorum, quamvis reges pro vicissitudine temporum, modo hi, modo illi, terminos praetergrederentur pro fortitudine, vel pro ignavia amitterent: sed has omnes regnorum varietates Egbirhtus animi magnitudine compescuit, et ea, uni conquadrans imperio, ad uniforme dominium servans unicuique proprias leges, vocavit. Quocirca quia, de recensione temporum fidem placitam absolvens, ultra ejus tempora excurri, hic figam metam primo volumini, ut multifidus trames regnorum in unius West- Saxonici terminetur compendium.

143 PROLOGUS IN LIBRUM SECUNDUM.

Diu est quod, parentum cura, et meapte diligentia, libris insuevi. Haec me voluptas jam inde a pueritia cepit; haec illecebra mecum parilibus adolevit annis: nam et ita a patre institutus eram, ut, si ad diversa declinarem studia, esset animae dispendium, et famae periculum. Quocirca memor sententiae,« Cupias quodcunque necesse est,» extorsi juventuti meae ut libenter vellem quod non velle honeste non possem. Et multis quidem litteris impendi operam, sed aliis aliam. Logicam enim, quae armat eloquium, solo libavi auditu: physicam, quae medetur valetudini corporum, aliquanto pressius concepi: jam vero ethicae partes medullitus rimatus, illius majestati assurgo, quod per se studentibus pateat, et animos ad bene vivendum componat: historiam praecipue, quae, jocunda quadam gestorum notitia mores condiens ad bona sequenda, vel mala cavenda, legentes exemplis irritat. Itaque, eum domesticis sumptibus nonnullos exterarum gentium historicos conflassem, familiari otio quaerere perrexi si quid de nostra gente memorabile posteris posset reperiri. Hinc est quod, ab antiquo scriptis non contentus, ipse quoque 144 scripturire incepi; non ut scientiam meam, quae pene nulla est, proponerem, sed ut res absconditas, quae in strue vetustatis latebant, convellerem in lucem. Quapropter opiniones volaticas despuens, Chronica longe lateque corrogavi, sed nihil propemodum hac, fateor, profeci industria; omnibus enim decursis, inops remansi scientiae, quippe ante non inveniens quod legerem, quam lecturire desinerem. Quaecunque vero de quatuor regnis ad liquidum edidici, primo libro indidi; in quibus, ut spero, non erubescet veritas, etsi forte alicui suboriatur dubietas. Nunc usque ad adventum Normannorum regni West- Saxonici monarchiam, per succedentium invicem regum genesim, deducam. Quae si quis oculo bono videre dignabitur, hanc sub fraterna caritate regulam teneat:« Si ista tantum ante noverit, non fastidiat quod scripserim; si plura didicerit, non succenseat quod non dixerim:» immo, dum vivo, mihi cognoscenda communicet, ut meo stylo apponantur saltem in margine quae non occurrerunt in ordine.

145 LIBER SECUNDUS.

§ 106. Superiori volumini hic terminus obvenit, qui quatuor regna Britanniae in unum coarctaret. Cujus potentiae auctor Egbirhtus, regis Inae de fratre Inegildo abnepos, amplo apud suos loco natus, et ingenue educatus a pueritia, inter West- Saxones emicuit. Continuatio virtutum incendit invidiam; et, quod fere a natura comparatum est ut reges iniquo intuitu aspiciant si quos in spem regni adolescere videant, Brihtricus, ut praedictum est, suspectum habens memorandae indolis juvenem, e medio tollere cogitabat. Quod Egbirhtus praesentiens, ad Offam regem Merciorum fuga lapsus est; quem dum ille sedula diligentia obumbraret, consecuti sunt Brihtrici nuncii qui perfugam ad supplicium repeterent, habentes in manibus traditionis pretium. Accedebat quod suo regi filiae ipsius postulabant nuptias, ut genialis thori foedus perpetuas inter eos contineret amicitias. Ita Offa, qui bellicis minis non cederet, ad blanditias connivente, 146 Egbirhtus, transnavigato mari, Franciam venit; quod Dei consilio factum intelligo, ut vir ille, ad tantum regnum electus, regnandi disciplinam a Francis acciperet. Est enim gens illa et exercitatione virium, et comitate morum cunctarum occidentalium facile princeps. Hac igitur contumelia Egbirhtus ut cote usus est, qua, detrita inertiae rubigine, aciem mentis expediret, et mores longe a gentilitia barbarie alienos indueret. Itaque, defuncto Brihtrico, frequentibus suorum nunciis Britanniam reversus, moxque imperare jussus, patriae desideriis satisfecit, anno Dominicae incarnationis octingentesimo; regnante in Francia Karolo magno anno tricesimo quarto, qui etiam duodecim annis supervixit. Interea Egbirhtus, cum clementia et mansuetudine subjectorum amorem redemisset, prima virium documenta in Britannos, qui eam insulae partem habitant quae Cornugualliae dicitur, dedit; quibus 147 subjugatis, Aquilonales Britannos, qui a praedictis brachio maris dividuntur, tributarios fecit. Harum victoriarum fama cum reliquos territaret, Bernulfus rex Merciorum, tumidum quid spirans, gloriosumque arbitratus si audacia sua caeterorummetum demeret, bellum Egbirhto indixit. Ille, gloriae damnum ducens si cederet, occurrit alacriter; consertaque pugna fugit Bernulfus, victus miserabiliter. Factum est hoc bellum apud Hellendune, anno Domini octingentesimo vicesimo sexto. Hoc eventu West- Saxo elatus, animumque ad altiora extendens, fervente adhuc victoria, Ethelwulfum filium, cum Alstano episcopo Scireburniae et electa manu, Cantiam misit, qui provinciam, seu longo sopitam otio, seu virtutum suarum exanimatam, nuncio dominatui West- Saxonico adjicerent.

§ 107. Missi efficaciter imperatis institerunt, regionemque, quaquaversum finibus suis cingitur, pervagati; minimoque labore Baldredo rege ultra Tamesim fluvium expulso, Cantiam, Sudreiam, 148 Australes et Orientales Saxones, qui quondam ad antecessorum suorum jus pertinebant, suae parti subdidere anno regni ejus vicesimo quarto. Nec multo post Orientales Angli, auxilio Egbirhti animati, reges Merciorum Bernulfum et Ludecanum, continuatis exceptos insidiis, trucidarunt. Causa caedis fuit, quod ipsi solita contumacia fines externos inquietarent. Eorum successor Withlafius, primo ab Egbirhto regno fugatus, mox in fidem tributariam acceptus, principatum West- Saxonum ampliavit. Eodem anno Northanhimbri, qui se solos remansisse, et omnium digito notari, cernerent, timentes ne diu conceptam iram in ipsos effunderet, tandem vel sero datis obsidibus faverunt deditioni. Ita tota Britannia potitus, reliquum vitae per annos novem tranquille cucurrit, nisi quod extremis fere diebus manus Danorum piratica, litoribus ejus appulsa, otium regni foedavit. Ita versatur humanarum rerum alea, ut, primus omnibus Anglis imperitans, cognatorum obsequium posset parvi pendere, dum externus hostis se suosque haeredes non desineret 149 incessere; contra quos cum copiae Anglorum constitissent, non solito lenocinio fortuna regem adulata, in ipso conatu destituit: siquidem cum meliore parte diei victoriam pene occupasset, jam prono in oceanum sole palmam amisit; sed tamen, beneficio tenebrarum adjutus, victi dedecus evasit. Sequenti plane praelio ingentem multitudinem parva manu fudit. Postremo post annos triginta et septem et menses septem decessit, sepultusque est Wintoniae, magnas laudum occasiones filio relinquens, felicemque fore pronuncians si regnum, quod multa texuerat industria, ille consueta genti illi non interrumperet ignavia.

DE REGE ETHELWULFO.

§ 108. Anno Dominicae incarnationis octingentesimo tricesimo septimo Ethelwulfus,( quem quidam Athulfum vocant,) filius Egbirhti, regnavit viginti annis et mensibus quinque; natura lenis, 150 et qui sub quiete degere, quam multis provinciis imperitare, mallet: denique, avito West- Saxonum regno contentus, caetera quae pater subjugaverat appendicia filio Ethelstano contradidit, qui quando et quo fine defecerit incertum. Burhredum regem Merciorum additamento exercitus contra Britones juvit, et filiae nuptiis immane quantum exaltavit. Piratas Danorum per totam insulam vagantes, et inopinatis appulsionibus litora omnia infestantes, non semel per se et duces suos contudit; quamvis, ut est tessera bellorum, ipse in iisdem frequentes et insignes calamitates acceperit, Londonia et omni pene Cantia vastata. Obsistebat tamen semper aerumnis consiliariorum regis vivacitas, qui nihil unquam hostes impune delinquere paterentur, quin communi umbone in eos ulciscerentur. Habebat enim duos suo tempore praecellentes praesules, beatum Swithunum dico Winthoniae, et Alstanum, Scireburniae: hi, videntes regem crassioris et hebetis ingenii, sedulis 151 admonitionibus ad scientiam regnandi stimulabant. Swithunus, in terrenis nauseans, dominum ad coelestia informabat; Alstanus, forensia quoque non negligenda ratus, eundem contra Danos animabat, ipse pecunias fisco sufficiens, ipse exercitum componens. Multa per illum in talibus, et inchoata constanter et terminata feliciter, qui annales legerit, inveniet. Vixit in episcopatu annis quinquaginta, beatus qui tanto tempore in procinctu bonorum operum fuerit; quem libenter laudarem, nisi quod, humana cupiditate raptus, indebita usurpavit quando monasterium Malmesbiriense suis negotiis substravit. Sentimus ad hunc diem impudentiae illius calumniam, licet locus idem statim, eo mortuo, omnem illam electatus fuerit violentiam usque ad nostrum tempus, quando in idem discrimen recidit. Ita sacra fames avaritiae mortalia pectora exedit; ita magnificos, et illustres in caeteris, viros in Tartara trudit.

§ 109. Ethelwulfus duobus sustentatoribus fretus, et exteriora bene providere et interiora non despuere, post triumphatos scilicet hostes, ad Dei cultum versus, decimam omnium hydarum infra regnum suum Christi famulis concessit, liberam 152 ab omnibus functionibus, absolutam ab omnibus inquietudinibus. Sed quantula est haec ejus gloria? Romam, composito regno, abiit; ibique tributum, quod Anglia hodieque pensitat, sancto Petro obtulit coram quarto Leone papa, qui etiam antea Elfredum filium ejus ad se missum honorifice susceperat, et regem inunxerat. Ibi ergo anno integro moratus, Scholam Anglorum, 153 quae( ut fertur) ab Offa rege Merciorum primitus instituta proximo anno conflagraverat, reparavit egregie. Inde domum per Gallias repatrians, Judith filiam Karoli regis Francorum in conjugium sumpsit.

DE SUCCESSORIBUS KAROLI MAGNI.

§ 110. Siquidem Lodowicus Pius, Karoli magni filius, quatuor filios habuit: Lotharium, Pippinum, Lodowicum, Karolum cognomento Calvum; quorum Lotharius, etiam patre vivente, nomen imperatoris usurpans, regnavit annis quindecim in ea quae jacet juxta Alpes parte Germaniae, et nunc Lotharingia( quasi regnum Lotharii) dicitur, et in tota Italia cum Roma. In extremo vitae adversa valetudine vexatus, seculo renunciavit; 154 vir omnium ante se longe immanissimus, quippe qui proprium patrem crebro captivatum in ergastulis vinxerit. Erat sane ille mansueti animi et simplicis; sed quia mortua Ermengarda, de qua priores liberos tulerat, Karolum ex Judith uxore natum arctius exosculabatur, a Lothario inclementer exagitatus. Pippinus, alter filius Lodowici, regnavit in Aquitania et Wasconia. Lodowicus, tertius filius Lodowici, praeter Noricam quam habebat, tenuit regna quae pater suus illi dederat, id est Alemanniam, Turingiam, Austragiam, Saxoniam, et Avarorum, id est Hunorum, regnum. Karolus vero medietatem Franciae ab occidente, et totam Neustriam, Brittaniam, et 155 maximam partem Burgundiae, Gothiam, Wasconiam, Aquitaniam, submoto inde Pippino filio Pippini, et in monasterio sancti Medardi attonso: qui postea inde per fugam elapsus, et Aquitaniam regressus, multo tempore fugiendo ibi latuit, iterumque, a Ranulfo praefecto perfide deceptus, comprehensus est, et ad Karolum adductus Silvanecto, perpetuo est exilio detrusus. Post mortem vero Lodowici piissimi imperatoris, Lotharius, ante obitum patris decem et octo annis unctus ad imperatorem, contra fratres suos, id est, Lodowicum piissimum regem Bajoariorum, et Karolum, exercitum duxit; adjuncto sibi Pippino cum Aquitanorum populo in pago Autisiodorensi, in 156 loco qui vocatur Fontanetum: in quo loco cum Franci, cum omnibus nationibus sibi subjectis, mutua se caede prosternerent, ad ultimum Lodowicus et Karolus, Lothario fugato, triumphum adepti sunt. Post cruentissimum vero praelium, pace inter eos facta, diviserunt inter se Francorum imperium, ut supra diximus. Lotharius vero, ex Ermengarda filia Hugonis, tres filios habuit, id est, Lodowicum, cui regnum Romanorum et Italiam tradidit; alterum autem Lotharium, cui 157 sedem imperialem reliquit; tertium vero Karolum, cui Provinciam gubernandam dimisit. Decessit quoque Lotharius anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi octingentesimo quinquagesimo quinto, imperii sive regni sui tricesimo tertio. Post cujus obitum Karolus filius ejus, qui gubernabat Provinciam, octavo anno moritur. Dehinc Lodowicus imperator Romanorum, et Lotharius, fratres, regnum ejus, hoc est Provinciam, inter se dispartiunt. Lodowicus autem rex Noricorum, id est Bajoariorum, Lodowici imperatoris filius, anno incarnationis Domini octingentesimo sexagesimo quinto, post festivitatem paschalem regnum suum inter filios suos divisit, et Karlomanno quidem dedit Noricam, id est Bajoariam, et Marcas contra Selavos et Longobardos; Lodowico vero Turingiam, Austrasios Francos, et Saxoniam dimisit; Karolo quoque 158 Alemanniam et Curwalam, id est comitatum Cornusgualliae, reliquit. Ipse tamen Lodowicus super filios suos feliciter regnavit in omni potestate sua annis decem. Et post haec obiit Lodowicus rex anno Dominicae incarnationis octingentesimo septuagesimo sexto, cum regnasset annis quinquaginta quatuor. Karolus autem rex Occidentalium Francorum, anno tricesimo sexto regni sui in Italiam pergens orandi causa, ad limina apostolorum pervenit; ibique a cuncto populo Romano imperator eligitur, et a Johanne papa in imperatorem consecratur, octavo kalendas Januarii, anno Dominicae incarnationis octingentesimo septuagesimo quinto. Inde in Galliam prospere ingressus est. Anno quoque regni sui tricesimo octavo, et imperii tertio inchoante, in Italiam iterum perrexit; et colloquio Johannis papae usus, in Galliam revertens, transcenso Ciniso monte, 159 praesentis luminis caruit visu, tertio nonas Octobris, indictione decima, anno Domini nostri octingentesimo septuagesimo septimo: cui successit in regno filius ejus Lodowicus. Deinde, anno regni sui secundo necdum expleto, idem Lodowicus obiit Compendio palatio, sexto idus Aprilis, indictione duodecima, anno Domini octingentesimo septuagesimo nono. Deinde filii ejus, Lodowicus et Karlomannus, regnum ejus inter se dispartiunt. Praedictus vero rex Lodowicus in pago Vimniaco, cum Normannis bellum gerens, triumphum adeptus est; et non multo post obiit, pridie nonas Augustas, anno Domini octingentesimo 160 octogesimo primo, indictione quinta decima. Regnavit annos duos, menses tres dies viginti quatuor. Cui successit in regno frater ejus Karlomannus. Regnavit tribus annis et diebus sex; deinde in Ewellino saltu, in monte Aerico, a fero singulari percussus est. Obiit anno Dominicae incarnationis octingentesimo octogesimo quarto, indictione secunda, octavo idus Decembris. Deinde Karolus rex Suavorum, filius Lodowici regis Noricorum, monarchiam totius imperii Francorum et Romanorum assumit anno Verbi incarnati octingentesimo octogesimo quinto, indictione tertia. Cujus visionem, quia memorabilem puto, hic dignum duco intexere.

VISIO KAROLI.

§ 111.« In nomine Dei summi Regis regum! Ego Karolus imperator, gratuito Dei dono rex Germanorum et patricius Romanorum, atque imperator 161 Francorum, sacra nocte Dominici dici, post celebratum nocturnarum horarum divinum officium, dum irem repausationis cubitum, et vollem dormitionis carpere somnum, venit vox ad me terribiliter dicens: Karole, exiet a te modo spiritus tuus in hora non modica: statimque fui raptus in spiritu, et qui me sustulit in spiritu fuit candidissimus, tenuitque in manu sua glomerem lineum clarissimi jubar luminis emittentem, sicut solent cometae facere quando apparent; coepitque illum dissolvere, et dixit ad me: Accipe filum glomeris micantis, et liga ac noda firmiter in pollice tuae dextrae manus, quia per illum duceris in labyrinthaeas infernorum poenas; et hoc dicto praecessit me, velociter distorquens filum luciflui glomeris; duxitque me in profundissimas valles et igneas, quae erant plenae puteis ardentibus pice, et sulphure, plumboque, et cera, et adipe. Ibi inveni pontifices patris mei et avunculorum meorum; quos cum pavens interrogarem quid tam gravia paterentur tormenta, responderunt mihi: Fuimus episcopi patris tui et avunculorum tuorum, et dum debuimus illos, et populum illorum, de pace et concordia admonere et praedicare, seminavimus discordias, et incentores malorum fuimus; unde nunc incendimur in istis Tartareis suppliciis, et nos, et alii homicidiorum et rapinarum amatores: huc etiam 162 tui episcopi et satellites venient, qui similiter amant nunc facere. Et dum haec tremebundus auscultarem, ecce, nigerrimi daemones advolantes cum uncis igneis volebant apprehendere filum glomeris quem in manu tenebam, et ad se attrahere; sed, reverberantibus radiis illius glomeris, non valebant filum contingere. Deinde, post tergum meum currentes, voluerunt me aduncinare, et in ipsos puteos sulphureos praecipitare: sed ductor meus, qui portabat glomerem, jactavit super scapulas filum glomeris, et duplicavit illum, traxitque fortiter post me; sicque ascendimus super montes altissimos igneos, de quibus oriebantur paludes et flumina ferventia, et omnia metallorum genera bullientia, ubi reperi innumeras animas hominum et principum patris mei et fratrum meorum praecipitatas, alias usque ad capillos, alias usque ad mentum, alias usque ad umbilicum; clamaveruntque ad me ejulando: Dum viximus, amavimus tecum, et cum patre tuo, et cum fratribus tuis, et cum avunculis tuis, facere praelia, et homicidia, et rapinas pro cupiditate terrena; ideo in ista bullientia flumina, et metallorum diversa genera, sustinemus tormenta. Et cum ad haec timidus intenderem, audivi retro me animas clamare: Potentes potenter tormenta patientur. Et respexi, et vidi super ripas fluminis bullientis fornaces piceas et sulphureas, plenas magnis draconibus et scorpionibus et serpentibus diversi generis; ubi etiam vidi aliquos patris mei principes, et meos et fratrum meorum, necnon et avunculorum meorum, dicentes mihi: Heu nobis, Karole! vides quam gravia habemus tormenta 163 propter nostram malitiam et superbiam, et mala consilia quae regibus nostris et tibi dedimus propter cupiditatem. Cumque haec dolendo congemiscerem, cucurrerunt ad me dracones, apertis et plenis faucibus igne et sulphure et pice, volentes me inglutire; at ductor meus triplicavit super me filum, a cujus radiis claritatis superata sunt ora illorum ignea, et pertraxit me validius. Et descendimus in unam vallem, quae erat ex una parte tenebrosa, ardens velut clibanus ignis; ex alia vero parte tam amoenissima et splendidissima ut nulla ratione dicere valeam. Vertique me contra tenebrosam et flammivomam partem, vidique ibi aliquos reges mei generis in magnis suppliciis: et tunc, nimis constrictus angustia, putavi me statim in ipsis demergi suppliciis a gigantibus nigerrimis, qui ipsam vallem inflammabant cunctis generibus ignium; et valde tremens, glomeris filo illuminante oculos meos, vidi e latere vallis paulisper albescere lumen, ibique duos fontes fluere. Unus erat nimium calidus; alter vero clarus et tepidus: et erant ibi duo dolia. Cumque illuc irem, filo glomeris regente gressus meos, intuitus super unum ubi erat fervens aqua, vidi ibi genitorem meum Lodowicum stare usque ad femora; et nimis dolore aggravatus, et angore perculsus, dixit ad me: Domine meus Karole, noli timere. Scio quia revertetur rursus spiritus tuus ad corpus tuum; et permisit te Deus huc venire, ut videres propter quae peccata ego, et omnes quos vidisti, talia toleramus supplicia. Uno enim die 164 sum in isto ferventis dolii balneo, et altero die transmutor in isto suavissimo altero aquae dolio; et hoc fit precibus sancti Petri et sancti Remigii, cujus patrociniis hactenus genus nostrum regale regnavit. Sed, si mihi subveneris cito, tu, et mei fideles episcopi et abbates, et omnis ordo ecclesiasticus, missis, oblationibus, psalmodiis, vigiliis, eleemosynis, velociter liberatus ero de isto aquae bullientis dolio; nam frater meus Lotharius, et ejus filius Lodowicus, sancti Petri sanctique Remigii precibus exempti sunt de istis poenis, et jam ducti sunt in gaudium paradisi Dei. Dixitque ad me: Respice sinistrorsum: Cumque respexissem, vidi ibi duo dolia altissima bullientia. Ista, inquit, sunt tibi praeparata, nisi te emendaveris, et poenitentiam egeris de tuis nefandis delictis; coepique tunc graviter horrere. Cumque cerneret comes meus in tanto pavore esse spiritum meum, dixit ad me: Sequere me ad dextram luculentissimae vallis paradisi. Et, cum graderemur, contemplatus sum ingenti claritate cum gloriosis regibus sedere Lotharium avunculum meum super lapidem topazium mirae magnitudinis, coronatum diademate pretioso, et juxta eum filium ejus Lodowicum similiter coronatum. Videns me, cominus accersivit, blanda voce dicens: Karole, successor meus nunc tertius in imperio Romanorum, 165 veni ad me. Scio quod per poenalem locum venisti, ubi est pater tuus, frater meus, positus in thermis sibi destinatis; sed per misericordium Dei citissime de illis liberabitur poenis, sicut et nos liberati sumus, meritis sancti Petri, sanctique precibus Remigii, cui Deus magnum apostolatum dedit super reges et super gentes Francorum; qui nisi quisquiliis nostrae propaginis suffragatus fuerit et adjuverit, jam deficiet genealogia nostra regnando et imperando: unde scito quoniam tolletur ocius potestas imperii de manu tua, et postea parvissimo vives tempore. Tunc, conversus contra me, Lodowicus dixit mihi: Imperium quod hactenus tenuisti, jure haereditario debet recipere Lodowicus filius filiae meae; et, hoc dicto, visum est mihi affore inpraesentiarum infantulum. Tunc, intuens, eum, Lotharius avus ejus dixit mihi: Talis videtur esse infans, qualis ille puer fuit quem statuit Dominus in medio discipulorum, et dixit:« Talium est regnum coelorum: dico vobis, quia angeli eorum vident faciem Patris mei qui in coelis est.» Tu vero redde illi potestatem imperii per illud filum glomeris quod in manu tenes. Disnodans ergo filum de pollice dextrae meae, donabam illi monarchiam omnem imperii per ipsum filum; statimque 166 ipsum glomus fulgidum sicut jubar solis coadunatum est totum in manu illius: sicque, post hoc factum mirabile, reversus est spiritus meus in corpore meo valde fessus et conterritus. Denique sciant omnes( velint an nolint) quoniam secundum destinationem Dei in manu illius revertetur totum imperium Romanorum: et quod super ipsum non praevaleo agere, praeripiente me articulo vocationis meae, Deus, qui vivorum dominatur et mortuorum, illud perficiet et confirmabit; cujus aeternum et sempiternum regnum permanet sine fine in secula seculorum. Amen.»

§ 112. Visionem istam, et regnorum partitionem, verbis quibus scripta inveni, hic apposui. Hoc ergo Karolo vix duobus annis potestate integra imperii et regni functo, successit in regno Karolus, filius illius Lodowici qui apud Compendium obiit. Hic est Karolus qui filiam Edwardi regis Anglorum uxorem duxit, deditque Normanniam Rolloni cum filia sua Gisla, quae esset vas pacis, pigneratrix foederis. At vero in imperio successit 167 Karolo isti Arnulfus rex, de genere imperatorio, tutor Lodowici pueri de quo superior visio narrat. Arnulfo ergo post quindecim annos defuncto, successit Lodowicus idem; quo mortuo, Conradus quidam, rex Teutonicorum, imperavit. 168 Huic successit filius Henricus, qui misit ad Athelstanum regem Anglorum pro duabus sororibus suis Aldgitha et Edgitha; quarum posteriorem filio suo Othoni collocavit, alteram cuidam duci juxta Alpes nuptum dedit. Ita hodieque imperium Romanorum et regnum Francorum ab antiqua unione scissum, alterum imperatores, alterum reges habet. Sed quia multum a proposito excessi dum me juvat illustrium Francorum seriem lineatim protendere, nunc, jam inceptam viam repetens, ad Athelwulfum regrediar.

§ 113. Ille, ubi post annuam peregrinationem domum venit, filia Karoli Calvi in matrimonium ducta, aliter quam putabat animos quorumdam offendit: siquidem Ethelbaldus filius ejus, et Scireburnensis episcopus Alstanus, et Enulfus 169 Sumersetensis pagi comes, in ejus contumeliam conjurati, regno eum proturbare nitebantur; sed, maturiori mediante consilio, regnum inter parentem et prolem divisum. Injusta ea fuit partitio. Adeo malignitas obtinuerat ut pars occidentalis melior filio, deterior orientalis patri, daretur. Verumtamen ille incredibili clementia( plusquam civile bellum formidans) aequanimiter filio cessit; provinciales, qui dignitatem ejus asserturi convenerant, leni oratione cohibens. Ita quamvis omnis controversia pro alienigena uxore fuerit, magna illam dignatione habitam throno etiam, contra morem West- Saxonum, juxta se locabat; non enim West- Saxones reginam vel juxta regem sedere, vel reginae appellatione insigniri, patiuntur, propter malitiam Edburgae filiae Offae regis Merciorum. Ea, ut praediximus, Brihtrico regi West- Saxonum nupta, benignum( ut aiunt) virum in perniciem insontum nequam consiliis armare; quos vero insimulare nequibat, potionibus noxiis intercipere. Compertum in quodam adolescentulo regi dilectissimo, quem illa veneno sustulit; confestimque Brihtricus decubuit, et decessit, quod ex potu sine reginae nimirum conscientia praegustaverat. Effusus ergo rumor in vulgus veneficam regno excedere coegit. Illa, ad Karolum magnum profecta, forte cum uno filiorum stantem invenit; oblatis xeniis, imperator, ludibundus et joci plenus, eam quem mallet, vel se vel filium, eligere praecepit. Tum Edburga, contuitu viridis pulchritudinis, ephoebum eligente, Karolus nonnihil motus respondit:« Si me elegisses, filium meum haberes; sed, quia filium meum elegisti, nec me nec illum habebis.» 170 Itaque in monasterio locatam, quo vitam opulenter transigere posset, non multo post depulit stupri ream. Hujus malignitate perculsi, Saxones decretum quod dixi protulerunt; sed id Ethelwulfus benignitate sua infirmavit. Paucis vero ante mortem mensibus testamentum fecit, in quo, post divisionem regni inter Ethelbaldum et Ethelbirhtum filios, filiae quoque dotem emancipavit; semperque ad finem seculi in omni suae haereditatis decima hida pauperem vestiri et cibari praecepit, omnique anno trecentas auri mancas Romam mitti, quarum centum beato Petro et centum beato Paulo ad luminaria, centum apostolico ad donaria expenderentur. Biennio ergo postquam a Roma venerat supervivens defungitur, et Wintoniae in episcopatu sepelitur. Ego vero, ut ad seriem postliminio revertar, apponam scriptum libertatis ecclesiarum quod toti concessit Angliae.

§ 114.« Regnante Domino nostro in perpetuum; dum in nostris temporibus bellorum incendia, et direptiones opum nostrarum, necnon et vastantium 171 crudelissimas depraedationes hostium, barbararum paganarumque gentium multiplices tribulationes, ad affligendum usque ad internecionem, tempora cernimus incumbere periculosa. Quamobrem ego Ethelwulfus rex Occidentalium Saxonum, cum consilio episcoporum ac principum meorum, consilium salubre atque uniforme remedium affirmavi ut aliquam portionem terrarum haereditariam ante a possidentibus omnibus gradibus. sive famulis et famulabus Dei Deo servientibus, sive laicis, semper decimam mansionem ubi minimum sit, tamen partem decimam, in libertatem perpetuam perdonari dijudicavi, ut sit tuta atque munita ab omnibus secularibus, servitutibus, necnon regalibus tributis majoribus et minoribus, sive taxationibus, quod nos dicimus Witereden; sitque libera omnium rerum, pro remissione animarum et peccatorum nostrorum, Deo soli ad serviendum, sine expeditione et pontis instructione et arcis munitione, ut eo diligentius pro nobis ad Dominum preces sine cessatione fundant, quo eorum servitutem in aliqua parte levigamus.» Placuit autem tunc postea episcopis Alstano Scireburnensis ecclesiae, et Swithuno Wintancestrensis ecclesiae, cum suis abbatibus et servis Dei consilium inire, ut omnes fratres et sorores nostrae ad unamquamque ecclesiam omni hebdomada, Mercurii die, hoc est Wodnesdeg, omnis congregatio cantet quinquaginta psalmos, et unusquisque presbyter duas missas, unam pro rege Ethelwulfo, et aliam pro ducibus ejus huic dono consentientibus, pro mercede et refrigerio delictorum suorum: pro rege vivente,« Deus qui justificas;» pro ducibus viventibus,« Praetende, Domine;» postquam autem 172 defuncti fuerint, pro rege defuncto singulariter, pro principibus defunctis communiter: et hoc sit tam firmiter constitutum omnibus Christianitatis diebus, sicut libertas illa constituta est, quamdiu fides crescit in gente Anglorum. Scripta est autem haec donationis cartula anno Dominicae incarnationis octingentesimo decimo quarto, indictione quarta, die quinto nonas Novembris, in civitate Wentana, in ecclesia sancti Petri ante altare capitale: et hoc fecerunt pro honore sancti Michaelis archangeli, et sanctae Mariae reginae gloriosae Dei genitricis; simulque et beati Petri apostolorum principis, necnon et sancti patris nostri Gregorii papae, atque omnium sanctorum. Et tunc, pro ampliore firmitate, rex Ethelwulfus posuit cartulam supra altare S. Petri; et episcopi pro fide Dei acceperunt, et postea per omnes ecclesias transmiserunt in suis parochiis, secundum quod praedictum est.

§ 115. Ab hoc Anglorum Chronica sursum versus usque ad Adam lineam generationis regum texunt, sicut Lucam evangelistam a Domino Jesu factitasse cognovimus; quod si ego etiam fecero, fortasse non erit supervacaneum, quanquam timendum sit ne barbaricorum nominum hiatus vulneret aures desuetorum in talibus.

§ 116 Ethelwulfus fuit filius Egbirhti; Egbirhtus Elmundi; Elmundus Eafae; Eafa Eoppae; 173 Eoppa Ingildi fratris Inae regis, qui ambo filii fuere Chenredi; Chenredus Chelwaldi; Chelwaldus Cudae; Cuda Cudwini; Cudwinus Cheaulini; Cheaulinus Chinrici; Chinricus Cherdicii, qui fuit primus rex West- Saxonum; Cherdicius Elesii; Elesius Eslii; Eslius Giwii; Giwius Wigii; Wigius Frewini; Frewinus Fridegarii; Fridegarius Brondii; Brondius Beldegii: Beldegius Wodenii; de isto, ut saepe diximus, processere reges multarum gentium: Wodenius fuit filius Fridewaldi; Fridewaldus Frelafii; Frelafius Finni; Finnus Godulfi; Godulfus Getii; Getius Tetii; Tetius Beowii; Beowius Sceldii; Sceldius Sceaf. Iste, ut ferunt, in quamdam insulam Germaniae Scandzam( de qua Jordanes, historiographus Gothorum, loquitur) appulsus, navi sine remige, puerulus, posito ad caput frumenti manipulo, dormiens, ideoque Sceaf nuncupatus, ab hominibus regionis illius pro miraculo exceptus, et sedulo nutritus: adulta aetate regnavit in oppido quod tunc Slaswic, nunc vero Haithebi appellatur. 174 Est autem regio illa Anglia Vetus dicta, unde Angli venerunt in Britanniam, inter Saxones et Gothos constituta. Sceaf fuit filius Heremodii; Heremodius Stermonii; Stermonius Hadrae; Hadra Gwalae; Gwala Bedwegii: Bedwegius Strephii; hic, ut dicitur, fuit filius Noae in arca natus.

§ 117. Anno Dominicae incarnationis octingentesimo quinquagesimo septimo( 858) duo filii Ethelwulfi regnum paternum partientes, Ethelbaldus in West- Saxonia, Ethelbirhtus in Cantia, regnaverunt. Ethelbaldus, ignavus et perfidus patri, ejus thorum polluit, in conjugium Judith novercae post parentis obitum devolutus; sed post quinquennium eo defuncto, et Scireburniae condito, totum regnum ad alterum derivatum. Hujus tempore manus piratarum, appulsa Hamtunam, Wintoniam urbem populosam direptioni dedit; sed mox a ducibus regiis impigre fugata, 175 multis suorum amissis, ultra mare velivolavit, et, pelago circumgyrato, Tanatum insulam, quae in Cantia est, elegit ad hiemandum. Cantuaritae, datis obsidibus, pecuniaque promissa, quieti indulsissent, nisi, fracto foedere, nocturnis excursionibus piratae totam regionem popularentur; quapropter, coactu coeto, foedifragos expulere. Ethelbirhtus, strenue dulciterque regnum modulatus, naturae debitum solvit post regni quinquennium, Scireburniae sepultus.

§ 118. Anno Dominicae incarnationis octingentesimo sexagesimo septimo Ethelredus filius Ethelwulfi regnum patrium obtinuit, eodem numero annorum quo fratres. Miserabili et prorsus dolenda sorte ut immatura omnes occumberent morte, nisi quod, tantis malis obstrepentibus, regii pueri magis optarent honestum exitum quam acerbum imperium. Adeo animose pro patria se certamini dabant, ut non illis imputari debeat si minus cedebat ex sententia quod 176 intendebat audacia. Denique memoriae proditum, quod iste rex novies anno uno collatis et infestis signis contra hostes conflixerit, varia licet fortuna, saepius tamen victor; praeter subitos excursus, quibus bellicae artis gnarus populatores palantes crebro afflixit. Interfecti a parte Danorum comites novem, rex unus, praeterea populus sine compoto.

§ 119. Memorabilis prae caeteris pugna fuit quam apud Escendune fecit; congregato namque eo loci Danorum exercitu, et in partes diviso, hinc duobus regibus, illinc omnibus ducibus, rex cum fratre Elfredo adventavit. Itaque sortito par pari retulere ut Ethelredus contra reges, Elfredus contra duces consisteret. Utrorumque exercituum animis erectis, vesper jam occiduus bellum in crastinum protelavit. Vix ergo repente diluculo Elfredus paratus aderat:, frater, divino intentus officio, remanserat in tentorio; stimulatusque nuncio paganos efferatis mentibus irruere, negavit se quoquam progredi quoad esset finis officii. Quae fides regis multum fratrem adjuvit, immaturitate juventae praeproperum 177 etiam progressum: namque jam acies Anglorum declinabant, et, urgentibus ex alto adversariis, fugam meditabantur, quod iniquo Christianis loco pugnaretur; cum ille, Dei cruce consignatus, ex insperato advolat, hostem proturbans, civem in arma ciens; cujus virtute simul et Dei miraculo Dani territi, pedibus salutem committentes, fugere. Caesus ibi rex Osecg, comites quinque, vulgus innumerum.

§ 120. Meminerit interea lector quod interim reges Merciorum et Northanhimbrorum, captata occasione adventus Danorum, quorum bellis Ethelredus insudabat, a servitio West- Saxonum respirantes, dominationem pene suam asseruerant. Ardebant ergo cunctae saevis populatibus provinciae; unusquisque regum inimicos magis in suis sedibus sustinere, quam compatriotis laborantibus opem porrigere, curabat: ita, dum malunt vindicare quam praevenire injuriam, socordia sua exanguem reddidere patriam. Dani sine obstaculo succrescere, dum et provincialibus timor incresceret, et proxima quaeque victoria, per additamentum captivorum, instrumentum sequentis fieret. Orientalium Anglorum pagi, cum urbibus et vicis, a praedonibus possessi: rex eorum sanctus Eadmundus, ab eisdem 178 interemtus, temporaneae mortis compendio regnum emit aeternum. Mercii, non semel obtriti, obsidatu miserias suas levaverunt. Northanhimbri, jamdudum civilibus dissensionibus fluctuantes, adventante hoste correxerunt discordiam. Itaque Osbirhtum regem, quem expulerant, in solium reformantes, magnosque moliti paratus, obviam prodeunt, sed facile pulsi intra urbem Eboracum se includunt; qua mox a victoribus succensa, cum laxos crines effusior flamma produceret, tota depascens moenia, ipsi quoque conflagrati patriam ossibus texere suis. Sic Northanhimbria, bellico jure obtenta, barbarorum dominium multo post tempore pro conscientia libertatis ingemuit. At vero rex Ethelredus multis laboribus infractus obiit, et Winburnae sepultus est.

§ 121. Anno Dominicae incarnationis octingentesimo septuagesimo secundo, Elfredus, filius Ethelwulfi junior, qui unctionem regiam et coronam primus a papa Leone quarto olim Romae 179 susceperat, ut praediximus, regnum accepit, et viginti octo et semis annos laboriosissime sed fortissime tenuit. Laborum ejus inextricabiles labyrinthos sigillatim evolvere non fuit consilium; propterea quod sit legentium quaedam confusio, gestorum per omnes annos recensitio: nam quia exercitus hostilis per eum vel satellites ejus ab una parte regionis fugatus in alteram secedebat, rursusque inde pulsus alia loca petebat, omnia rapinis et caedibus complens, eum quoque scripto sequi, et, ut ita dicam, cum eo insulam circuire, forsitan quis dixerit extremae esse dementiae; summatim igitur omnia exponam. Continuis novem annis cum hostibus compugnans, modo incertis foederibus illusus, modo in illudentes ultus, ad hoc tandem inopiae coactus est, ut, vix tribus pagis in fide rigentibus, id est, Hamptescire, Wiltescire, Sumerseta, etiam in insulam quamdam palustri uligine vix accessibilem, vocabulo Adelingia, refugerit. Solebat ipse postea, 180 in tempora feliciora reductus, casus suos jocunda hilarique comitate familiaribus exponere, qualiterque per beati Cuthberti meritum eos evaserit; sicut plerumque mos est mortalibus ut eos illa juvet meminisse quae olim horruerint excepisse. Nam cum quadam die inclusus in insula solus domi esset, sociis per oram fluminis ad piscandum dispersis, corpus curis aegrum sopori commisit; et ecce, Cuthbertus, Lindisfarnensis quondam episcopus, his dormientem alloquitur:« Ego sum Cuthbertus, si audisti; misit me Dominus ut tibi prospera annunciem: quia enim Anglia jamdudum peccatorum poenas enormiter luit, modo tandem, indigenarum sanctorum meritis, super eam misericordiae suae oculis respicit. Tu quoque, tam miserabiliter regno extorris, gloriose post paucum tempus in solio reponeris, atque inde signum eximium tibi dabo: venient hodie piscatores tui, magnam vim grandium piscium corbibus evehentes; quod eo erit mirabilius, quia hic diebus, gelante aqua, fluvius asperatus nihil tale sperari promittit; super haec, hodie gelido rore stillans aer omnem piscantium artem eludit: verum tu, fortunae secundae compos, regaliter feceris si adjutorem tuum Deum, et me ejus nuncium, competenti devotione demerueris.» Haec dicens sanctus, regem soporatum sollicitudinibus exuit; matremque etiam prope cubantem, tenuesque somnos propter levamen curarum ad durum cubile invitantem, ejusdem nuncii laetitia confortavit. Experrecti ambo unum et idem se somniasse frequenti verborum recursu iterabant, 181 cum piscatores ingressi tantam piscium copiam exhibuere ut cujusvis magni exercitus ingluviem saturare posse videretur. Nec multo post, ergastulum exire ausus, magnae astutiae periculum fecit. Regis enim Danorum, sub specie mimi, subiens tentoria, unius tantum fidelissimi fruebatur conscientia: ibi, ut joculatoriae professor artis, etiam in secretiora triclinii admissus, nihil fuit arcanum quod non exciperet tum oculis tum auribus; pluresque dies ibi moratus, cum ex omnibus quae nosse desiderarat animo satisfecisset suo, Adelingiam rediit, congregatisque comitibus exponit inimicorum otium leveque vincendi negotium. Cunctis ad audendum erectis, ipse, contractis undecunque auxiliis, exploratoribusque praemissis, de sede barbarorum certior redditus, eosque repente adorsus, incredibili strage cecidit: residui, cum rege suo, dederunt obsides quod Christianitatem susciperent et ab Anglia discederent, quod et factum est: namque rex eorum Gudram, quem nostri Gurmundum vocant, cum triginta proceribus et omni pene populo, baptizatus, et in filium a rege Elfredo susceptus est. Datae ei provinciae Orientalium Anglorum et 182 Northanhimbrorum, ut eas sub fidelitate regis jure foveret haereditario quas pervaserat latrocinio. Verum, quia non mutabit Ethiops pellem suam, datas ille terras tyrannico fastu undecim annis proterens, duodecimo vitam finivit, posteris quoque perfidiae successionem transmittens; donec, a nepote istius Elfredi Ethelstano subjugati, regem unum Angliae fieri vel inviti concesserint, sicut hic dies invenit. Caeteri ex Danis, qui Christiani esse recusassent, cum Hastengo mare transfretaverunt[ A. D. 853], ubi, quae mala fecerint, indigenae norunt; tota enim ora maritima usque ad mare Tyrrhenum grassati, Parisius, et Turonis, et multas alias urbes quae vel super Sequanam vel Ligerim, nobiles Galliae fluvios, sitae sunt, civibus vacuarunt. Tunc corpora multorum sanctorum ab antiquae requietionis sedibus eruta, et ad tutiora loca delata, peregrinas ecclesias, 183 usque ad hoc tempus, cineribus nobilitarunt suis. Tunc et beati Martini corpus, ut Sidonius ait, Totis venerabile terris, In quo post vitae tempora vivit honos, Autisiodorum a clericis suis portatum, et in ecclesia beati Germani locatum, inauditis signis circumjacentium regionum homines excitabat. Cumque adventantes pro remediorum gratia plurima conferrent, quae bajulorum onera palparent, ut fieri solet, ex pecuniae partitione lis commissa; Turonicis totam vendicantibus, quod eorum herus oblatores mirabilibus invitasset; indigenis contra referentibus, Germanum non disparem merito, aequalem officio, et videri quidem amborum esse potentiae, sed praeponderare praerogativam ecclesiae. Ad laxandum dubietatis nodum quaeritur, et ponitur inter duorum sanctorum corpora, leprosus, vix solo anhelitu palpitans, caetera tabidus, et in vivo cadavere jam praemortuus; arcetur tota nocte humana custodia, vigilat tantum Martini gloria. Nam postera die apparuit cutis hominis a parte illius splendida, a parte vero Germani solita deformitate 184 lurida. Et ne darent eventui miraculum, obvertunt Martino latus morbidum: jam vero cum primo aurora in lucem proreperet, a festinantibus ministris invenitur vir tota cute integer, tota incolumis, praedicans benevolentiam domestici praesulis, qua cessit honori gratissimi hospitis. Ita Turonici, ex tunc et deinceps, per patroni suffragium tuto familiare cumulabant marsupium, donec pacis aura clementior propriis eos penatibus invexit. Latrunculi enim, tredecim annis Gallias infestantes, ad extremum ab Ernulfo imperatore et Brittannis multis praeliis victi, in Angliam opportunum scilicet tyrannidis suffugium, convolavere. Quo spatio Elfredus totam insulam, praeter quod Dani habebant, animo subdiderat suo; volentes enim Angli in ejus potestatem concesserant, gaudentes se talem virum edidisse, qui posset illos in libertatem evehere. Londoniam, caput regni Merciorum, cuidam primario, Etheredo, in fidelitatem suam cum filia Ethelfleda concessit. Ille magna virtute et fide agere, commissa tutari sedulo, Orientales et Northanhimbros, jamdudum discessionem a rege parturientes, in statu continuit, obsides praebere compellens. Quod quantum profecerit, sequens occasio probavit. Nam cum, illis quatuordecim annis, pacis serenitate et 185 glebae ubertate Anglia gauderet rediit aquilonalis lues illa barbarorum. Iterum bella, iterum caedes, denuo Northanhimbrorum et Orientalium Anglorum conjurationes; sed nec advenae, nec indigenae, pari qua superioribus annis sorte perfuncti. Illi, transmarinis praeliis imminuti, segniores erant ad invadendum: isti, usu bellorum, et hortamentis regis animati, promptiores erant, non solum ad resistendum, sed et ad lacessendum. Rex ipse impigre in omnibus necessitatibus aderat, nota suae virtutis specie alienos territans et suos corroborans; solus adversum pectus hostibus inferre, solus inclinatam aciem restituere. Ostenduntur ab accolis loca singula, in quibus vel malae fortunae copiam, vel bonae persensit inopiam. Cum Elfredo enim etiam victo, etiam jacente, luctandum erat; adeo, cum omnino contritum putares,« velut anguis lubricus de manu tenentis elapsus,» e cavernis subitus emergebat, sponte insultantes inimicos adoriens: plerumque post fugam importabilis, et memoria repulsae circumspectior, et ardore vindictae audacior. Ex Egelswitha, filia Egelredi comitis, tulit liberos, Ethelswidam, et Edwardum, qui post se regnavit; Ethelfledam, quae nupta fuit Ethelredo comiti Merciorum; Ethelwardum, quem literatissimum 186 perhibent; Elfredam et Elfgifam, virgines. Valetudinis adversae fuit, ut qui semper vel fico, vel aliquo interaneorum morbo, agitaretur; sed hoc eum a Deo precibus exegisse aiunt, ut, incommodorum admonitu, segnius illecebras mundanas amplecteretur.

§ 122. Verum inter haec, miranda, et insigni praeconio prosequenda, vita regis interior. Licet enim, ut quidam ait, leges inter arma sileant, ille inter fremitus armorum leges tulit, quibus sui et divino cultui et disciplinae militari assuescerent. Et quia occasione barbarorum etiam indigenae in rapinas anhelaverant, adeo ut nulli tutus commeatus esset sine armorum praesidio, centurias quas dicunt hundrez, et decimas quas thethingas vocant, instituit, ut omnis Anglus, legaliter duntaxat vivens, haberet et centuriam et decimam. Quod si quis alicujus delicti insimularetur, statim ex centuria et decima exhiberet qui eum vadarentur; qui vero hujusmodi vadem non reperiret, severitatem legum horreret. Si quis autem reus, vel ante vadationem vel post, transfugeret, omnes ex centuria et decima regis 187 multam incurrerent. Hoc commento pacem infudit provinciae; ut etiam per publicos aggeres, ubi semitae in quadrivium finduntur, armillas aureas juberet suspendi, quae viantium aviditatem riderent, dum non essent qui eas abriperent. Eleemosynis intentus privilegia ecclesiarum, sicut pater statuerat, roboravit; et trans mare Romam, et ad Sanctum Thomam in India, multa munera misit. Legatus in hoc missus Sigelinus, Scireburnensis episcopus, cum magna prosperitate, quod quivis hoc seculo miretur, Indiam penetravit; inde rediens, exoticos splendores gemmarum, et liquores aromatum, quorum illa humus ferax est, reportavit. Praeterea munus omni obrizo pretiosius, partem Dominici ligni, a papa Marino regi missam. Monasteria ubi opportunum videbat construxit; unum in Adelingia, 188 ubi eum latuisse superior relatio meminit, ibique abbatem Johannem constituit, ex antiqua Saxonia oriundum; alterum in Wintonia, quod dicitur Novum Monasterium, ubi Grimbaldum abbatem constituit, qui, se evocante, et archiepiscopo Remensi mittente, Angliam venerat, cognitus quod se puerum olim( ut ferunt) Romam euntem benigno hospitio confoverat. Causa evocationis 189 ut literaturae studium, in Anglia sopitum et pene emortuum, sua suscitaret industria. Sceoftoniense etiam monasterium sanctimonialibus complevit, ubi et abbatissam filiam suam Elfgivam instituit. Habebat ex Sancto Dewi Asserionem quemdam, scientia non ignobili instructum, quem Scireburniae fecit episcopum. Hic sensum librorum Booetii De Consolatione planioribus verbis enodavit, quos rex ipse in Anglicam linguam vertit. Praeterea, quia nullus in suo regno literarum erat peritus, evocavit ex Mercia Wicciorum episcopum Werefrithum, qui jussu regis Dialogorum libros in Anglicum sermonem convertit. Hoc tempore creditur fuisse Johannes Scottus, 190 vir perspicacis ingenii et multae facundiae, qui, dudum concrepantibus undique bellorum fragoribus, in Franciam ad Karolum Calvum transierat, cujus rogatu Hierarchiam Dionysii Areopagitae in Latinum de Graeco verbum e verbo transtulit; composuit etiam librum quem περὶ φύσεων μερισμοῦ, id est De naturae divisione, titulavit, propter perplexitatem necessariarum quaestionum solvendam bene utilem, si tamen ignoscatur ei in aliquibus, in quibus a Latinorum tramite deviavit dum in Graecos acriter oculos intendit. Succedentibus annis munificentia Elfredi allectus venit Angliam, et apud monasterium nostrum a pueris quos docebat graphiis, ut fertur, perforatus, etiam martyr aestimatus est; quod sub ambiguo ad injuriam sanctae animae non dixerim, cum celebrem ejus memoriam sepulchrum in sinistro latere altaris, et epitaphii prodant versus, scabri quidem et moderni temporis lima carentes, sed ab antiquo non adeo deformes. Clauditur in tumulo sanctus sophista Johannes, Qui ditatus erat jam vivens dogmate miro; Martyrio tandem Christi conscendere regnum, Quo, meruit, regnant sancti per secula cuncti.

§ 123. His collateralibus rex fretus, liberales artes totis medullis indidit, in tantum ut nullus Anglorum fuerit vel in intelligendo acutior vel in interpretando elegantior; quod eo magis erat 191 mirum, quia jam duodennis omnis literaturae expers fuit. Tunc vero ludo benignae matris invitatus ut pro munere libellum, quem prae manibus tenebat, acciperet si cito addisceret, joco literas ingressus, aviditate siticulosa combibit. Denique plurimam partem Romanae bibliothecae Anglorum auribus dedit, opimam praedam peregrinarum mercium civium usibus convectans; cujus praecipui sunt libri Orosius, Pastoralis Gregorii, Gesta Anglorum Bedae, Booetius De consolatione Philosophiae, liber proprius quem patria lingua Encheridion, id est manualem librum, appellavit. Quin et provincialibus grandem amorem studiorum infudit, hos praemiis, illos injuriis hortando; neminem illiteratum ad quamlibet curiae dignitatem aspirare permittens. Psalterium transferre aggressus, vix prima parte explicata vivendi finem fecit. In prologo Pastoralis dicit se idcirco ad interpretandos Anglice libros animatum, quod ecclesiae, in quibus numerosae a prisco bibliothecae continebantur, cum libris, a Danis incensae sint; propterea in tota insula studium literarum abolitum, quod quisque magis vereretur capitis periculum quam sequeretur librorum exercitium. Quapropter se in hoc Anglis suis consulere ut nunc praelibarent tumultuarie, quod postea, si forte pax rediret, 192 Latino ediscerent sermone. Ad omnes principales sedes librum hunc suo jussu conscriptum velle transmittere, cum pugillari aureo in quo esset manca auri; nihil in ista vel aliis interpretationibus ex suo dicere, sed omnia a spectabilibus viris Pleimundo archiepiscopo, Asserione episcopo, Grimbaldo et Joanne presbyteris, hausisse. Postremo, ut omnem vitam ejus breviter elucidem, viginti quatuor horas quae inter diem et noctem jugiter rotantur ita dividebat, ut octo horas in scribendo et legendo et orando, octo in cura corporis, octo in expediendo regni negotia, transigeret. Erat in capella sua candela viginti quatuor partium, aedituusque, cui haec delegabatur providentia, ut per combustionem candelae regem de singulis admoneret officiis. Dimidiam portionem omnium censuum, juste duntaxat adquisitorum, monasteriis suis delegavit; cunctos praeterea redditus in aequas duas partes dividebat. Rursusque primam in tres, quarum primam ministris suis curialibus, secundam operatoribus, quos jugiter in novarum aedium exstructionibus, mirabili et ignoto Anglis modo, habebat; tertiam advenis. Secunda pars reddituum ita dividebatur ut prima portio daretur pauperibus regionis suae, secunda monasteriis, tertia scholasticis, quarta transmarinis ecclesiis. Judiciorum a suis 193 hominibus factorum inquisitor, perperam actorum asperrimus corrector. Illud insolens et inauditum, quod semper sinu gestabat libellum in quo diurni cursus Psalmi continebantur, ut, si quando vacaret, arriperet, et vigilanti oculo percurreret. Ita vitam egit magna cum finitimis gratia; et Baldwino comiti Flandriae Ethelswitha filia in conjugium data, ex qua ille genuit Ernulfum et Adulfum. Iste a patre comitatum Bononiae suscepit, ex altero sunt hodie comites Flandriae.

§ 124. Elfredus, naturae functus munere, sepultus est Wintoniae in monasterio suo. Ad cujus officinas instruendas, Edwardus filius ejus sufficiens spatium terrae ab episcopo et canonicis tunc temporis nundinatus, ad unumquemque pedem mancam auri publico pondere pensitavit. Stupenda profecto regis abstinentia, 194 ut tanta se pateretur emungi pecunia, nolens scilicet de rapina pauperum offerre Deo sacrificium. Et erant ambae ecclesiae sic vicinae parietibus contiguis, ut voces canentium aliae obstreperent aliis. Unde tum propter hoc, tum propter caetera, plurimas infelix livor effodiebat causas quibus non modicas invicem exsculperent offensas. Quapropter nuper illud coenobium extra urbem translatum sanius incolitur, liberius insignitur. Aiunt Elfredum prius in episcopatu sepultum, quod suum monasterium esset imperfectum, mox pro deliramento canonicorum, dicentium regios manes resumpto cadavere noctibus per domos oberrare, filium successorem genitoris tulisse exuvias, et in novo monasterio quieta sede composuisse. Has sane naenias sicut caeteras, ut credant nequam hominis cadaver post mortem daemone agente discurrere, Angli pene innata credulitate tenent, a gentilibus nimirum mutuantes, sicut ait Virgilius: Morte obita quales fama est volitare figuras.

§ 125. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo primo regnum obtinuit Edwardus, filius Elfredi, et tenuit annis viginti tribus; literarum 195 scientia multum patre inferior, sed regni potestate incomparabiliter gloriosior; siquidem ille duo regna Merciorum et West- Saxonum conjunxerit, Merciorum nominetenus, quippe commendatum duci Etheredo, tenens. Iste primum, mortuo Etheredo, Mercios omnifariam, mox Occidentales et Orientales Anglos, et Northanhimbros, qui cum Danis jam in unam gentem coaluerant, et Scottos, qui aquilonalem insulae partem inhabitant, et Britones omnes, quos nos Walenses dicimus, bellis profligatos, suae ditioni subegerit; nec unquam in aliqua pugna humiliorem manum habuerit. Invenit ingenium quo excursus falleret Danorum; urbibus enim per loca opportuna multis, vel veteribus reparatis vel novis excogitatis, replevit eas manu militari, quae incolas protegeret, hostes repelleret. Nec frustra: adeo virtutes provincialium in praeliis occalluerant, ut si audirent inimicos adventantes, rege etiam et ducibus inconsultis, in certamen ruerent; eisque semper numero et praeliari scientia praestarent. Ita hostes militibus contemptui, regi risui erant. Denique novi, qui ductu cujusdam Aethelwoldi filii patrui regis advenerant, omnes ad unum cum eo interfecti, veteres vel perempti, vel sub nomine Anglorum reservati. Aethelwoldus sane, primis diebus hujus regis multa molitus, ejus dominium dedignabatur, asserens se non inferiorem vel genere vel virtute: sed a proceribus, qui fide obstricti 196 fuerant, in exsilium trusus, piratas adduxerat; cum quibus, ut dixi, caesus, fecit documentum stultum esse contra potentiores recalcitrare. De his licet merito Edwardus laudetur, palma tamen potissima debetur patri per meum arbitrium, qui tantae potentiae fecit auspicium. Inter haec non praetermittatur soror regis Ethelfleda, Etheredi relicta, non mediocre momentum partium, favor civium, pavor hostium, immodici cordis foemina, quae pro experta difficultate primi partus, vel potius unius, perpetuo viri complexum horruerit, protestans non convenire regis filiae ut illi se voluptati innecteret, quam tale incommodum post tempus urgeret. Virago potentissima multum fratrem consiliis juvare, in urbibus exstruendis non minus valere; non discernas potiore fortuna an virtute ut mulier viros domesticos protegeret, alienos terreret. Decessit ante germanum quinquennio, sepultaque in monasterio Sancti Petri Gloecestrae, quod ipsa cum viro Etheredo ingenti cura exstruxerat, eoque ossa beati Oswaldi ex Bardenia transtulerat; sed, illo tempore Danorum destructo, aliud, quod nunc in eadem civitate praecipuum habetur, Aldredus archiepiscopus Eboracensis instauravit.

197 DE LIBERIS EDWARDI PRIMI.

§ 126. Rex, quia multas filias habebat, dedit Edgifam Karolo regi Francorum, filio Ludovici filii Karoli Calvi, cujus filiam, ut saepe dixi, Ethelwulphus rex Roma rediens acceperat: et quia se occasio ingessit, uxores ejus et liberos nominatim persequi non indignum ducet benignus auditor. Primogenitum Ethelstanum habuit ex Egwinna illustri foemina; et filiam, cujus nomen scriptum non in promptu habeo: hanc ipse frater Sihtricio Northanhimbrorum regi nuptum dedit. Secundus filius Edwardi fuit Ethelwardus ex Elfleda filii Ethelmi comitis, literis apprime institutus, multumque Elfredum avum vultu et moribus praeferens, sed cita post genitorem morte subtractus. Ex eadem uxore habuit Edwinum, cujus interitus quae opinio sit, posterius non constanter sed titubanter efferam. Tulit quoque ex illa sex filias Edfledam, Edgivam, Ethelbildam, Ethildam, Edgitham, Elfgivam; prima et tertia coelibatum Deo voventes, Edfleda in sacrato, Ethelhilda in laico tegmine, terrenarum nuptiarum voluptatem fastidiere: jacent ambae Wiltoniae, 198 juxta matrem tumulatae. Edgifam dedit pater Karolo regi, ut dixi; Ethildam frater Ethelstanus Hugoni, Edgitham et Elfgivam idem germanus misit Henrico Alamannorum imperatori, quarum secundam Othoni filio ille locavit, alteram cuidam duci juxta Alpes. Suscepit etiam ex tertia uxore, Edgiva vocabulo, filios duos, Edmundum et Edredum, qui ambo post Ethelstanum regnarunt: filias duas, Edburgam et Edgivam. Edburga, sacrata Christo virgo, Wintoniae quiescit: Edgivam, speciositatis eximiae mulierem, conjunxit frater Ethelstanus Lodowico Aquitanorum principi. Filias suas ita instituerat ut literis omnes in infantia maxime vacarent, mox etiam colum et acum exercere consuescerent, ut his artibus pudice impubem virginitatem transigerent; filios, ut primum eruditio plena literarum in eos conflueret, et deinde quasi philosophi ad gubernandam rempublicam non jam rudes procederent.

DE NORMANNIS, QUOMODO FRANCIAM INFESTAVERINT; ET QUOD ROLLO ACCEPIT FILIAM REGIS FRANCORUM.

§ 127. At vero Karolus iste gener Edwardi, multis calamitatibus a Rollone coactus, partem illi 199 Galliae, quae nunc Normannia vocatur, concessit. Longum est persequi quot annis et quanta audacia omnia inquietaverint Northmanni ab oceano Britannico, ut ante commemoravi, usque ad Tyrrhenum mare. Primo Hasteng, mox Rollo, qui nobili sed per vetustatem obsoleta prosapia Noricorum ortus, regis praecepto patria carens, multos, quos vel aes alienum vel conscientia scelerum exagitabat, magnis spebus sollicitatos secum abduxit. Itaque piraticam aggressus, cum ubique libera spatiaretur insania, apud Carnotum haesit; siquidem cives, nec armis nec muris confisi, beatae dominae Mariae suffragium adorant. Camisiam quoque ejusdem virginis, quam Karolus Calvus cum aliis reliquiis a Constantinopoli advexerat, in modum vexilli super propugnacula, custodum trita pectoribus, ventis exponunt: hostes visam ridere, et in eam per inane sagittas dirigere; non impune, nam mox, oculis obnubilatis, nec retro regredi nec ante tendere valuere. Id oppidani laetis animis conspicati, multa eorum caede, quantum fortuna aspirabat, 200 gaudium suum satiarunt. Evasit tamen Rollo, quem suae fidei Deus reservabat. Nec multo post Rotomagum et confines urbes armis obtinuit, anno Domini octingentesimo septuagesimo sexto, anno uno ante obitum Karoli Calvi: cujus filii filius Lodowicus, ut supra lectum est, Northmannos vicit quidem, sed non expulit. At vero Karolus frater istius Lodowici, nepos Karoli Calvi ex filio Lodowico, ut prius tetigi, multotiens adversis bellis expertus, nihil sibi fortunam restituere, quod aliis abstulisset: cum magnatibus librato consilio bonum esse liberalitatem ostentare regiam, cum non posset propulsare injuriam, Rollonem pacifice accersivit. Erat ille jam grandaevus, et facile ad concordiam inclinatus est. Ita foedus ictum est ut baptisma susciperet, et terram illam de rege sicut de domino suo cognosceret. Ubi considerari potuit ingenita et effraenis barbaries 201 viri siquidem cum, dono concesso, astantes suggererent ut pedem largitoris oscularetur, dedignatus genubus advoivi, apprehensum pedem regis ad os suum stans attraxit. Illo resupinato, secutus risus Northmannorum; Francis reprehendentibus factum, excusat Rollo impudentiam, allegans provinciae suae morem: ita rebus compositis Rotomagum rediit, ibique diem clausit.

DE HUGONE CAPET, QUOMODO FACTUS EST REX FRANCIAE.

§ 128. Filius hujus Karoli fuit Lodowicus: is a quodam Isambardo, qui ad paganismum versus fidem luserat, irritatus, proceres suos de suffragio convenit; quibus nec responsum referentibus, Hugo quidam, non magni nominis tyro, filius Roberti 202 comitis Montis Desiderii, ultro pro domino duellum expetiit, et provocatorem interemit. Lodowicus cum toto exercitu apud Pontivum subsecutus, omnibus barbaris quos ille adduxerat vel occisis vel elapsis, opimam lauream obtinuit. Sed non multo post, pro labore illius expeditionis extrema valetudine debilitatus, haeredem regni Hugonem illum instituit, praedicandae fidei et virtutis juvenem. Ita prosapia Karoli magni in illo cessavit, seu quod uxor ejus sterilis fuerat, seu quod pro brevitate vitae absque prole decesserat. Hugo alteram filiam Edwardi duxit uxorem, et genuit Rodbertum; Rodbertus Henricum; 203 Henricus Philippum; Philippus Lodowicum, qui nunc in Francia regnat. Sed, ut ad nostrum Edwardum revertar, quid ejus tempore de renovandis episcopatibus a papa Formoso praeceptum sit, jocundum puto memoratu: itaque verbis eisdem quibus inveni scripta interseram.

§ 129. Anno quo a nativitate Domini transacti sunt anni nongenti quatuor, misit papa Formosus in Angliam epistolas, quibus dabat excommunicationem et maledictionem regi Edwardo, et omnibus subjectis ejus, pro benedictione quam dederat beatus Gregorius genti Anglorum a sede sancti Petri; nam per septem annos plenos destituta fuerat episcopis omnis regio Gewisorum, id est, West- Saxonum. Quo audito, congregavit rex Edwardus synodum senatorum gentis Anglorum, cui praesidebat Pleimundus archiepiscopus interpretans districta verba apostolicae legationis. Tunc rex et episcopi elegere sibi suisque salubre consilium, et, juxta vocem Dominicam:« Messis quidem multa, operarii autem 204 pauci,» elegerunt et constituerunt singulos episcopos singulis provinciis Gewisorum, et quod olim duo habuerunt in quinque diviserunt. Acto concilio, archiepiscopus Romam cum honorificis muneribus adiit, papam magna humilitate placavit, decreta regis recitavit, quod apostolico maxime placuit. Rediens ad patriam, in urbe Cantuariae uno die septem episcopos septem ecclesiis ordinavit; Fridestanum ad ecclesiam Wintoniensem, Adelstanum ad Cornubiensem, Werstanum ad Scireburnensem, Adelelmum ad Wellensem, Edulfum ad Cridiensem. Sed et aliis provinciis constituit duos episcopos, Australibus Saxonibus virum idoneum Bernegum, et Merciis Chenulfum ad civitatem Dorcestrae: hoc autem totum papa firmavit, ut damnaretur in perpetuum qui hoc infirmaret decretum.

§ 130. Edwardus, universae carnis viam ingressus[ A. D. 924], quiescit in eodem monasterio quo pater; quod ipse quoque magnis redditibus ampliaverat, in quo et ante quadriennium fratrem Adelwardum sepelierat.

DE ETHELSTANO FILIO EDWARDI.

§ 131. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo vicesimo quarto, Ethelstanus filius Edwardi 205 regnare coepit, tenuitque regnum annis sexdecim. Frater ejus Elwardus, paucis diebus post patrem vita decedens, sepulturam cum eodem Wintoniae meruerat. Itaque magno consensu optimatum ibidem Ethelstanus electus, apud regiam villam quae vocatur Kingestune coronatus est: quamvis quidam Elvredus cum factiosis suis( quia seditio semper invenit complices) obviare tentasset, cujus qui fuerit finis posterius verbis ipsius regis referemus. Occasio contradictionis, ut ferunt, quod Ethelstanus ex concubina natus esset; sed ipse, praeter hanc notam, si tamen vera est, nihil ignobile habens, omnes antecessores devotione mentis, omnes eorum adoreas triumphorum suorum splendore obscuravit. Adeo praestat ex te, quam ex majoribus, habere quo polleas; quia illud tuum, istud reputabitur alienum. Nova monasteria quot et 206 quanta fecerit, scribere dissimulo. Illud non transiliam, quod vix aliquod in tota Anglia vetustum fuerit quod non vel aedificiis, vel ornamentis, aut libris, aut praediis, decoravit. Ita recentia ex professo, vetusta quasi aliud agens artifici benignitate insignibat. Cum Sihctrico rege Northanhimbrorum, data ei in matrimonium una ex sororibus, victurum foedus perculit; quo post annum mortuo, provinciam illam sibi subegit, expulso quodam Aldulfo qui rebellabat. Et quia nobilis animus, semel incitatus, in ampliora conatur, Judwalum regem omnium Walensium, et Constantinum regem Scottorum, cedere regnis compulit. Quos tamen non multo post, miseratione infractus, in antiquum statum sub se regnaturos constituit; gloriosius esse pronuncians regem facere quam regem esse. Postremum illi bellum cum Analafo fuit, Sihctrici filio, qui spe 207 invadendi regni, cum supradicto Constantino iterum rebellante, terminos transierat. Et Ethelstano ex consulto cedente, ut gloriosius jam insultantem vinceret, multum in Angliam processerat juvenis audacissimus et illicita spirans animo, cui tandem magnis artibus ducum, magnis viribus militum, apud Brunefeld occursum. Ille, qui tantum periculum imminere cerneret astu exploratoris munus aggressus, depositis regiis insignibus, assumptaque in manibus cithara, ad tentorium regis nostri progreditur: ubi cum prae foribus cantitans, interdum quoque quateret dulci resonantia fila tumultu, facile admissus est, professus mimum qui hujusmodi arte stipem quotidianam mercaretur. Regem et convivas musico acromate aliquantisper delinivit, cum inter psallendum omnia oculis scrutaretur. Postquam satietas edendi finem deliciis imposuisset, et severitas administrandi belli in colloquio procerum recrudesceret, abire jussus pretium cantus accepit. Quod asportare nauseans, sub se in terra defodit. Notatum id a quodam qui olim illi militasset et confestim Athelstano dictum. Ipse hominem incusans quod hostem prae oculis positum non prodidisset, hoc responsum accepit:« Idem sacramentum quod tibi nuper, o rex, feci, quondam Analafo dedi; quod si in ipso me vidisses violare, de te quoque posses exemplum simile cavere. Sed dignare famuli audire consilium, ut hinc tentorium amoveas; alioque loco, usque dum partes relictae veniant, manens inimicum petulanter insultantem modesta cunctatione frangas.» Dicto probato, discessum est 208 illinc. Analafus, nocte paratus adveniens, episcopum quemdam, qui vespere ad exercitum venerat, nesciensque rerum gestarum, pro viridantis campi aequore, ibi tabernaculum tetenderat, cum tota familia occidit. Tum ultra progrediens regem ipsum imparatum offendit, quippe qui nihil tale hostem ausurum timens large quieti indulserat. Sed cum tanto fremitu stratis excussus, suos, quantum per id noctis poterat, ad bellum acueret, gladius ejus fortuitu vagina excidit. Quocirca, cum omnia formidinis et caeci tumultus plena essent, inclamato Deo et sancto Aldelmo, reductaque ad vaginam manu, invenit ensem, qui hodieque pro miraculo in thesauro regum servatur. Est sane( ut aiunt) una parte sectilis, nec unquam auri aut argenti receptibilis. Hoc Dei dono fretus, simulque quia jam illucescebat, Noricum adorsus, tota die usque ad vesperam indefessus fugavit cum exercitu. Cecidit ibi rex 209 Scottorum Constantinus, perfidae animositatis et vivacis senectae homo; aliique reges quinque, comites duodecim, omnisque pene barbarorum congeries: pauci qui evaserant, pro fide Christi suscipienda conservati.

§ 132. De hoc rege non invalida apud Anglos fama seritur, quod nemo legalius vel literatius rempublicam administraverit. Quanquam literas illum scisse, pauci admodum dies quod didicerim in quodam sane volumine vetusto, in quo scriptor cum difficultate materiae luctabatur, judicium animi sui non valens pro voto proferre. Cujus hic verba pro compendio subjicerem, nisi quia ultra opinionem in laudibus principis vagatur, eo dicendi genere quod suffultum rex facundiae Romanae Tullius in rhetoricis appellat. Eloquium excusat consuetudo illius temporis, laudum nimietatem adornat favor Ethelstani adhuc viventis. Pauca igitur familiari stylo subnectam, quae videantur aliquod conferre emolumentum ad dignitatis ejus documentum.

§ 133. Rex Edwardus, post multa et in bello 210 et in toga nobiliter consummata, paucis ante obitum diebus, urbem Legionum, fiducia Britonum rebellantem, a contumacia compescuit: ibique praesidio militum imposito, apud Ferendunam villam, tactus valetudine, vitam praesentem exuit[ A. D. 924]; et Vintoniae, ut praedixi, humatus est. Tunc, jussu patris et testamento, Ethelstanus in regem acclamatus est, quem jam tricennalis aetas et sapientiae maturitas commendabant. Nam et avus Elfredus prosperum ei regnum olim imprecatus fuerat, videns et gratiose complexus spectatae speciei puerum et gestuum elegantium; quem etiam praemature militem fecerat, donatum chlamyde coccinea, gemmato baltheo, ense Saxonico cum vagina aurea. Post haec in curia filiae Ethelfledae et generi Etheredi educandum curaverat; ubi multo studio amitae et praeclarissimi ducis ad omen regni altus, gloria virtutum calcavit et pressit invidiam, post mortem patris et interitum fratris in regem apud Kingestune coronatus. Unde pro tantorum successuum gloria, et illius diei laetitia,( non injuria,) versificus exclamat: Regia progenies produxit nobile stemma Cum tenebris nostris illuxit splendida gemma, Magnus Adelstanus, patriae decus, orbita recti, Illustris probitas de vero nescia flecti. Ad patris edictum datus in documenta scholarum, Extimuit rigidos ferula crepitante magistros; 211 Et potans avidis doctrinae mella medullis, Decurrit teneros, sed non pueriliter, annos. Mox adolescentis vestitus flore juventae, Armorum studium tractabat, patre jubente. Sed nec in hoc segnem senserunt bellica jura: Id quoque posterius cognovit publica cura. Functus erat fato pater omni praecluus aevo, Perpetua fama victurus secula cuncta; Tunc juvenis nomen regni clamatur in omen, Ut fausto patrias titulo moderetur habenas: Conveniunt proceres et componunt diadema, Pontifices pariter dant infidis anathema, Emicat in populis solito festivior ignis, Et produnt variis animi penetralia signis. Ardel quisque suum regi monstrare favorem, Hic timet, hic sperat, pellit spes ampla pavorem, Fervet et exundat, regali regia luxu, Spumat ubique merum, fremit ingens aula tumultu, Discurrunt pueri, celerant injuncta ministri. Deliciis ventres cumulantur, carmine mentes; Ille strepit cithara, decertat plausibus iste, In commune sonat,« Tibi laus, tibi gloria Christe!» Rex non invitus, oculis hunc haurit honorem, Omnibus indulgens, proprium dignanter amorem.

§ 134. Transacta consecrationis celebritate, Ethelstanus, ne spem civium falleret, et inferius opinione se ageret, omnem omnino Angliam solo 212 nominis terrore subjugavit, praeter solos Northanhimbros. Nam praeerat illis Sihctricus quidam, gente et animo barbarus, cognatus illius Gurmundi de quo in gestis Elfredi regis legitur, qui, cum antecessorum regum potentiam rugatis naribus derisisset, hujus affinitatem ultro supplicibus nunciis expetiit; ipse quoque, festino pede subsecutus, verba legatorum asseruit; quare et sororis copula, et multiplicibus xeniis muneratus, perpetui foederis fundamenta jecit. Sed, ut preadictum recolo, post annum vita deturbatus, occasionem Ethelstano exhibuit ut Northanhimbriam suae parti jungeret, quae sibi et antiquo jure et nova necessitudine competeret. Fugit tunc Analafus filius Sihctrici Hiberniam, et Godefridus frater ejus Scotiam; subsecuti sunt e vestigio regales missi ad Constantinum regem Scottorum, et Eugenium regem Cumbrorum, transfugam cum denunciatione belli repetentes. Nec fuit animus barbaris ut contra mutirent, quin potius sine retractione, ad locum qui Dacor vocatur venientes, se cum suis regnis Anglorum regi dedidere. In cujus pacti gratia filium Constantini baptizari 213 jussum, ipse de sacro fonte suscepit. Evasit tamen Godefridus, inter apparatus itinerantium fuga cum quodam Turfrido, diversarum partium duce, lapsus; moxque Eboracum obsidens, oppidanosque nunc precibus, nunc minis ad defectionem sollicitans, et neutrum pro voto expediens, abscessit. Nec multo post, in quodam castro ambo conclusi, custodientium perspicaciam fugiendo luserunt; quorum Turfridus mature diem obiit in pelago naufragus, praeda piscibus expositus. Godefridus, multis miseriis terra marique jactatus, ad postremum supplex curiam venit: ibi pacifice a rege susceptus, quatuorque diebus profusissime cum eo convivatus, naves suas repetiit, pirata vetus, et in aqua sicut piscis vivere assuetus. Ethelstanus interea castrum, quod olim Dani in Eboraco obfirmaverant, ad solum diruit, ne esset quo se tutari perfidia posset: praeda quae in castro reperta fuerat, et ea quidem amplissima, magnifice et viritim divisa. Hoc enim vir ille animo imperaverat suo, ut nihil opum ad crumenas corraderet; sed omnia conquisita, vel monasteriis, vel fidelibus suis, munificus expenderet. In hoc thesauros paternos, in hoc victoriarum suarum titulos, tota vita evacuabat. Deo famulantibus pronus et dulcis, laicis jocundus et comis, magnatibus pro contuitu majestatis serius, minoribus pro condescensione paupertatis, deposito regni supercilio, affabiliter sobrius. Statura, ut accepimus, quae justam non excelleret, corpore deducto; capillo, ut ipsi ex reliquiis vidimus, flavo, filis aureis pulchre intorto. Civibus admiratione fortitudinis et humilitatis 214 percarus, rebellibus invicta constantia fulmineus, North- Walensium, id est Britonum Aquilonalium, regulos apud Herefordensem urbem coegit occurrere, et aliquandiu calcitrantes in deditionem transire; ita quod nullus ante eum rex vel cogitare praesumpserat, ipse in effectum formavit, ut ei nomine vectigalis annuatim viginti libras auri, trecentas argenti, penderent, boves viginti quinque millia annumerarent, praeterea quotlibet canes qui odorisequa nare spelaea et diverticula ferarum deprehenderent, volucres quae aliarum avium praedam per inane venari nossent. Inde digressus, in Occidentales Britones se convertit, qui Cornewalenses vocantur, qui, in occidente Britanniae siti, cornu Galliae ex obliquo respiciunt. Illos quoque impigre adorsus, ab Excestra, quam ad id temporis aequo cum Anglis jure inhabitarant, cedere compulit; terminum provinciae suae citra Tambram fluvium constituens, sicut Aquilonalibus Britannis amnem Waiam limitem posuerat. Urbem igitur illam, quam contaminatae gentis repurgio defaecaverat, turribus munivit, muro ex quadratis lapidibus cinxit. Et licet solum illud, jejunum et squalidum, vix steriles avenas et plerumque folliculum inanem sine grano producat, tamen pro civitatis magnificentia, et incolarum opulentia, tum etiam 215 convenarum frequentia, omne ibi adeo abundat mercimonium, ut nihil frustra desideres quod humano usui conducibile existimes. Plurima ejus insignia, tam in urbe illa quam in finitima regione, visuntur, quae melius indigenarum ore quam nostro stylo pinguntur.

§ 135. Propter haec tota Europa laudes ejus praedicabat, virtutem in coelum ferebat: felices se reges alienigenae non falso putabant si vel affinitate, vel muneribus, ejus amicitias mercarentur. Haroldus quidam, rex Noricorum, misit ei navem, rostra aurea et velum purpureum habentem, densa testudine clypeorum inauratorum intrinsecus circumgyratam. Missorum nomina fuere Helgrim et Osfrid, qui, regaliter in urbe Eboraca suscepti, sudorum peregrinationes praemiis decentibus extersere. Henricus primus, filius Conradi,( multi enim hujus nominis fuere,) rex Teutonicorum et imperator Romanorum, sororem ejus filio Othoni expostulavit, tot in circuitu regibus praetermissis, progeniei generositatem et animi magnitudinem in Ethelstano e longinquo conspicatus. Adeo enim haec duo in eo consentiens habitaculum effecerant, ut nullus esset vel genere clarior et illustrior, vel animo audacior et efficacior. Quare perpenso consilio, quod quatuor sorores haberet, in quibus praeter aetatis discrimen nihil de formae gratia dissideret, duas 216 postulanti Caesari misit, quas ille quomodo nuptum locaverit, jam sermo praeoccupavit. Tertiam legitima copula sortitus est comparem Lodowicus Aquitanorum princeps, de genere Karoli magni superstes. Quartam, in qua omne coagulum pulchritudinis, quod caeterae pro parte habent, naturaliter confluxerat, Hugo rex Francorum per nuncios a germano expetiit. Princeps hujusce legationis fuit Adulfus, filius Baldewini comitis Flandriae ex filia regis Edwardi Ethelswitha. Is, cum in conventu procerum apud Abbandunam proci postulata exposuisset, protulit munera sane amplissima, et quae cujuslibet avarissimi cupiditatem incunctanter explerent: odores aromatum qualia nunquam antea in Anglia visa fuerant: honores gemmarum, praesertim smaragdorum, in quorum viriditate sol repercussus oculos astantium gratiosa luce animaret: equos cursores plurimos, cum phaleris, fulvum( ut Maro ait)« mandentes sub dentibus aurum:» vas quoddam ex onichino, ita subtili caelatoris arte sculptum, ut vere fluctuare segetes, vere germinare vites, vere moveri hominum imagines viderentur; ita lucidum et politum ut vice 217 speculi vultus intuentium aemularetur: ensem Constantini magni, in quo litteris aureis nomen antiqui possessoris legebatur; in capulo quoque super crassas auri laminas clavum ferreum affixum cerneres, unum ex quatuor quos Judaica factio Dominici corporis aptarat supplicio: lanceam Karoli magni, quam imperator invictissimus, contra Saracenos exercitum ducens, siquando in hostem vibrabat, nunquam nisi victor abibat; ferebatur eadem esse quae, Dominico lateri centurionis manu impacta, pretiosi vulneris hiatu Paradisum miseris mortalibus aperuit: vexillum Mauricii beatissimi martyris, et Thebaeae legionis principis, quo idem rex in bello Hispano quamlibet infestos et confertos inimicorum cuneos dirumpere, et in fugam solitus erat cogere: diadema ex auro quidem multo, sed magis gemmis pretiosum, quarum splendor ita in intuentes faculas luminis jaculabatur, ut quanto quis certaret visum intendere, tanto magis reverberatus cogeretur cedere: particulam sanctae et adorandae crucis crystallo inclusam, ubi soliditatem lapidis oculus penetrans potest discernere qualis sit ligni color, et quae quantitas: portiunculam quoque coronae spineae, eodem modo inclusam, quam, ad derisionem regni, militaris rabies sacrosancto imposuit capiti. 218 His tantis et tam elaboratis donis magnificentissimus rex gavisus, non minoribus pene respondit beneficiis, quin et anhelantis animum nuptiis sororis refecit. Et caeteris quidem successores reges ditavit: partem vero crucis et coronae Malmesbiriae delegavit, quorum sustentaculo adhuc credo vigere locum tot libertatis naufragia, tot calumniatorum injurias, passum; nam et ibidem Elwinum et Ethelwinum filios patrui sui Ethelwerdi, quos in bello contra Analafum amiserat, humari honorifice jussit, sui quoque corporis requiem ibidem futuram denuncians. De quo bello tempus est ut illius versifici, de quo omnia haec excerpsimus, sententiam ponamus. Transierat quinos et tres et quatuor annos Jure regens cives, subigens virtute tyrannos, Cum redit illa lues Europae noxia labes. Jam cubat in terris fera barbaries aquilonis, Jam jacet in campo, pelago pirata relicto, Illicitas torvasque minas Analafus anhelans. Bacchanti furiae, Scottorum rege volente, Commodat assensum borealis terra serenum: Et jam grande tument, jam terrent aera verbis; Cedunt indigenae, cedit plaga tota superbis. Nam quia rex noster fidens alacrisque juventa, Emeritus pridem detriverat otia lenta, Illi continuis foedabant omnia praedis, Urgentes miseros, injectis ignibus agros: 219 Marcuerant totis viridantia gramina campis, Aegra seges votum deriserat agricolarum; Tanta fuit peditum, tam barbara vis equitantum Innumerabilium concursus quadrupedantum. Excivit tandem famae querimonia regem Ne se cauterio tali paeteretur inuri, Quod sua barbaricae cessissent arma securi. Non mora: victrices ducentia signa cohortes, Explicat in ventum vexilla ferocia centum; Cruda virum virtus decies bis millia quina, Ad stadium belli comitantur praevia signa. Terruit insignis venientum fama latrones. Hic strepitus movit praedatorum legiones Ut, posita praeda, proprias peterent regiones. At vulgus reliquum, miseranda strage peremtum, Infecit bibulas tetris nidoribus auras: Fugit Analafus, de tot modo millibus unus, Depositum mortis, fortunae nobile munus. Post Ethelstanum rebus momenta daturus.

§ 136. Hic locus exigere videtur ut interitum Elfredi, de quo superius fidem promissae narrationis obstrinxi, regis sermonibus exponam. Nam quia Malmesbiriam corpora cognatorum deferri, et ad caput sepulchri sancti Aldelmi tumulari, jusserat, ita locum illum coluit in posterum ut nihil haberet sanctius. Multa ibi 220 largitus praedia cartis quoque confirmavit, in quarum una post donationem subjecit.

DE INTERITU ELFREDI AEMULI ETHELSTANI.

§ 137.« Sciant sapientes regionis nostrae nos has praefatas terras non injuste rapuisse, rapinamque Deo dedisse; sed sic eas accepi quemadmodum judicaverunt omnes optimates regni Anglorum, insuper et apostolicus papa Romanae ecclesiae Johannes, Elfredo defuncto, qui nostrae felicitati et vitae aemulus exstitit, nequitiae inimicorum nostrorum consentiens quando me voluerunt, patre meo defuncto, caecare in civitate Wintonia, si non me Deus sua pietate eripuisset. Sed, denudatis eorum machinamentis, missus est ad Romanam ecclesiam, ut ibi se coram apostolico Joanne jurejurando defenderet. Et hoc fecit coram sancti Petri altari; sed, facto juramento, cecidit coram altari, et manibus famulorum suorum portatus est ad Scholam Anglorum, et ibi tertia nocte vitam finivit. Et tunc apostolicus ad nos remisit, et quid de eo ageretur a nobis consulut an cum caeteris Christianis corpus illius poneretur. His peractis et nobis renunciatis, optimates regionis nostrae, cum propinquorum illius turma, efflagitabant omni humilitate ut corpus illius per nostram 221 licentiam cum corporibus poneretur Christianorum; nosque, illorum efflagitationi consentientes, Romam remisimus, et consentiente papa positus est ad caeteros Christianos, quamvis indignus. Et sic judicata est mihi tota possessio ejus in magnis et modicis. Sed et haec apicibus literarum praenotavimus, ne, quandiu Christianitas regnat, aboleatur. Unde mihi praefata possessio, quam Deo et sancto Petro dedi, donatur; nec justius novi quam Deo et sancto Petro hanc possessionem dare, qui aemulum meum in conspectu omnium cadere fecerunt, et mihi prosperitatem regni largiti sunt.»

§ 138. In his verbis regis sapientiam, et pietatem ejus in Dei rebus, suspicere pars est: sapientiam, quod animadverteret, juvenis praesertim, non esse Deo gratiosum de rapina holocaustum; pietatem, quod munus, ultione divina collatum, Deo potissimum non ingratus rependeret. Praeterea datur animadvertendum, quod tunc basilica sancti Petri primaria coenobio fuerit, quae nunc in secundis habetur; ecclesia beatae Mariae, quam monachi modo frequentant, postea regis Edgari diebus sub abbate Elfrico aedificata. Et haec quidem fide integra de rege 222 conscripsi: sequentia magis cantilenis per successtiones temporum detritis, quam libris ad instructiones posteriorum elucubratis, didicerim. Quae ideo apposui, non ut earum veritatem defendam, sed ne lectorum scientiam defraudem: ac primum de nativitate referendum.

DE ORTU ETHELSTANI, ET DE NECE EDWINI FRATRIS EJUS.

§ 139. Erat in quadam villa opilionis filia, eleganti specie puella, quae, quod non eontulissent natales, formae mercabatur gratia. Huic per visum monstratur prodigium, lunam de suo ventre splendere, et hoc lumine totam Angliam 223 illustrari. Quod cum mane ad sodales detulisset ludo, ab illis non joculariter exceptum, confestim villicae auribus, quae regis filios nutrire solebat, insonuit. Illa, rem examinans, puellam intra lares suos receptam filiae loco habuit; cultioribus vestimentis, cibis delicatioribus, gestibus facetioribus, virgunculam informans. Non multo post, filius regis Elfredi Edwardus, itineris casu per villam transiens, ad domum divertit infantilium rudimentorum olim consciam; neque enim integrum famae suae rebatur si nutricem salutare fastidiret: ubi, visae virginis amore captus, noctem petiit. Ipsa uno complexu gravidata, cum peperisset filium Ethelstanum, somnii fidem absolvit; nam cum ille, pueritia mortua, in adolescentiam evaderet, magnam spem regiae indolis dabat, praeclaris facinoribus approbatus. Itaque rege Edwardo defuncto, filius ejus Edwardus, ex legitima conjuge creatus, patrem cita morte secutus. Tunc omnium spebus in Ethelstanum erectis, solus Elfredus, magnae insolentiae homo, cum suis clam restitit quoad potuit, dedignatus subdi domino quem suo non delegisset arbitrio. Quo, ut superius rex retulit, prodito et exanimato, fuere qui fratrem regis Edwinum insidiarum insimularent: scelus horrendum et foedum, quod sedulitatem fraternam sinistra interpretatione turbarent. Edwinus per se et per internuncios fidem germani implorans, et licet sacramento delationem infirmans, in exsilium actus est. Tantum 224 quorundam mussitatio apud animum in multas curas distentum valuit, ut ephoebum etiam externis miserandum, oblitus consanguineae necessitudinis, expelleret; inaudito sane crudelitatis modo, ut solus cum armigero navem conscendere juberetur, remige et remigio vacuam, praeterea vetustate quassam. Diu laboravit fortuna ut insontem terrae restitueret. Sed cum tandem in medio mari furorem ventorum vela non sustinerent, ille, ut adolescens delicatus et vitae in talibus pertaesus, voluntario in aquas praecipitio mortem conscivit. Armiger, saniori consilio passus animam producere, modo adversus fluctus eludendo, modo pedibus subremigando, domini corpus ad terram detulit angusto scilicet a Dorobernia in Witsant mari. Ethelstanus, postquam ira deferbuit, animo sedato factum exhorruit, septennique poenitentia accepta, in delatorem fratris animose ultus est. Erat ille pincerna regis, et per hoc ad persuadenda quae excogitasset accommodus. Itaque cum forte die solenni vinum propinaret, in medio triclinio uno pede lapsus, altero se recollegit; tunc, occasione accepta, fatale sibi verbum emisit.« Sic frater fratrem adjuvat.» Quo rex audito perfidum obtruncari praecepit, saepius auxilium germani, si viveret, increpitans, et mortem ingemiscens.

§ 140. Haec de fratris nece, etsi verisimilia videntur, eo minus corroboro quod mirabilem suae pietatis diligentiam in reliquos fratres 225 intenderet; quos, cum pater puerulos admodum reliquisset, ille parvos magna dulcedine fovit, et adultos regni consortes fecit. De sororibus superius lectum est quanta eas majestate provexerit, quas pater et innuptas et indotatas reliquerat. Vitae termino expleto, et quidem immaturo, Ethelstanus Gloecestrae diem clausit. Exuviae triumphales Malmesbiriam delatae, et sub altari tumulatae. Portata ante corpus multa in argento et auro donaria, simul et sanctorum reliquiae de transmarina Britannia emptae. In talibus enim thesauros patris, quos ille diu coacervatos et intactos reliquerat, consumpsit; somnio, ut fertur, admonitus. Vir, qui parum aetati vixerit, multum gloriae.

DE REGE EDMUNDO PRIMO.

§ 141. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo quadragesimo Edmundus frater Ethelstani, adolescens octodecim circiter annorum, tenuit regnum annis sex et semis. Hujus tempore Northanhimbri, rediviva meditantes praelia, pactum quod cum Ethelstano pepigerant corrupere, et Analafum, ab Hibernia revocatum, statuere regem. 226 At vero Edmundus, qui existimaret injuriam si non fraternae victoriae reliquias persequeretur, copias contra desertores ductitavit. Quibus mox loco cedentibus, omnes civitates citra Humbram fluvium suae potentiae redegit. Analafus cum quodam regulo Reinaldo, filio illius Gurmundi de quo in gestis Elfredi tetigimus animum regis tentans, deditionem sui obtulit, Christianitatem obsidem fidei suae professus. Sed non diu barbaricus animus in sententia mansit, quin et sacramentum laederet, et dominum irritaret, quapropter anno sequenti pulsus, perpetuo exilio poenas luit. Provincia quae vocatur Cumberland, regi Scottorum Malcolmo, sub fidelitate jurisjurandi commendata.

§ 142. Inter ea beneficia quae diversis ecclesiis contulit, miro affectu Glastoniensem ecclesiam magnis praediis et honoribus sublimavit, et privilegium in haec verba concessit:

227§ 143.« In nomine Domini nostri Jesu Christi, ego Edmundus, rex Anglorum, caeterarumque gentium in circuitu persistentium gubernator et rector, cum consilio et consensu optimatum meorum, pro aeternae retributionis spe et relaxatione peccaminum meorum, concedo ecclesiae Dei genitricis Mariae Glastoniae, et venerabili viro Dunstano, quem ibidem abbatem constitui, libertatem et potestatem, jura, consuetudines, et omnes forisfacturas omnium terrarum suarum, id est, burhgerihta, et hundred setena, athas, et ordelas, et infangenetheofas, hamsocne, et friobrice, et forestal, et tol et team, in omni regno meo; et sint terrae suae sibi liberae et solutae ab omni calumpnia, sicuti meae mihi habentur. Sed praecipue ipsa villa Glastoniae, in qua celeberrima vetusta ecclesia sanctae Dei genitricis sita est, prae caeteris sit liberior cum terminis suis. Abbati ejusdem tantummodo potestas sit, tam in notis causis quam in ignotis, in modicis et in magnis, et in his etiam quae sunt super et subtus terram, in aridis et in rivis, in sylvis et in planis, et eandem auctoritatem puniendi et dimittendi delinquentium in ea commissa habeat quam moa curia, quemadmodum mei antecessores concesserunt et statuendo confirmaverunt; videlicet Edwardus pater meus, et Elfredus pater ejus, et Chentwines, Ines, et Chutredus, et alii quam 228 plures qui locum illum honorantes gloriosum habuerunt. Et ne quisquam mortalium, seu episcopus, vel dux, aut princeps, aut quislibet ministrorum eorum, audeat eam omnino intrare causa placitandi, vel rapiendi, vel quippiam faciendi quod contrarium fore possit inibi Deo servientibus, Dei interdictione prohibeo. Quisquis igitur benevola mente meam donationem amplificare sategerit, in hoc praesenti seculo vita illius prospera, feliciter, longiturnae vitae gaudia teneat. Si quis autem propria temeritate violenter invadere praesumpserit, sciat se proculdubio ante tribunal districti judicis titubantem tremebundumque rationem redditurum, nisi prius digna satisfactione emendare maluerit.» Acta est haec praefata donatio anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi nongentesimo quadragesimo quarto, indictione secunda; scriptaque est literis aureis in libro evangeliorum quem eidem ecclesiae obtulit eleganti satis opere compositum.

§ 144. Verum tantos et tam felices successus miserandus decoloravit exitus: siquidem latrunculus quidam, Leof, quem propter latrocinia eliminaverat, post sexennium regressus, in solennitate sancti Augustini Cantuariae archiepiscopi inopinus apud Pukelechirche inter convivas regios assedit, quo scilicet die Angli festive obsoniari solebant pro praedicatoris sui memoria; et 229 forte juxta ducem recumbebat quem rex ipse partibus de coena dignatus fuerat. Id ab eo solo animadversum, caeteris in vina spumantibus; itaque bili concitata, et, ut eum fata agebant, e mensa prosiliens, praedoni in capillos involat, et ad terram elidit: ille latenter sicam de vagina eductam in pectus regis superjacentis quanto potest conatu infigit; quo vulnere exanimatus, fabulae januam in omnem Angliam de interitu suo patefecit. Latro quoque, mox concurrentibus satellitibus membratim dissectus, prius nonnullos sauciavit. Praeviderat tam infamem finem beatus Dunstanus, tunc Glastoniensis abbas, daemonis ante se saltantis gesticulationibus et plausibus edoctus scurrilibus; quocirca equo concito curiam properans, in medio itinere gestae rei nuncium accepit. Communi ergo decretum consilio, et funus Glastoniam delatum, ibique in aquilonali parte turris magnifice humatum. Id eum voluisse pro familiari abbatis amicitia per nonnulla claruerat indicia; data in inferias villa in qua occubuerat, ut quae semel conscia fuerat homicidii, semper in posterum pro anima ejus esset adjutrix beneficii.

§ 145. Hujus anno quarto, id est anno Dominicae incarnationis nongentesimo quadragesimo 230 quarto, Willelmus, filius Rollonis, dux Normannorum, dolo in Francia occisus est: quod non immerito factum majores tradunt. Riulfus siquidem, unus procerum Normannicae gentis, in simultatem, nescio qua de causa, veniens cum Willelmo, multis illum assultibus afflixit. Militabat filius ejus Anschetillus comiti, qui, ut domino placeret, ausus est temerare naturam, ut patrem duello caperet, et in potestatem comitis traderet; maximo tamen sacramento credulus, ne quicquam injuriae praeter vincula pateretur. Sed sicut semper nequitia causas malorum comminiscitur, post non multum tempus, afflicta occasione, comes Anschetillum in Papiam dirigit, epistolam de sua ipsius nece ad ducem Italiae portantem. Ille permenso itinere, urbem introiens, magnifice susceptus est. Porrectis literis dux fraudem miratus diriguit, quod insignis festivitatis miles juberetur interfici: sed quia tantae famae comiti resultare non esset consilium, Anschetillum jam civitatem egressum excepit insidiis mille, ut fertur, equitum; ubi ille cum sociis, quos lectissimos ex omni Normannia adduxerat, diu violentiae restitit, sed tandem, mortem suam multis caesis compensans, non ignave occubuit. Solus ex utraque parte Balzo Normannus superstes, vir exigui corporis sed immanis fortitudinis: quamvis quidam per ironiam dicant eum Curtum vocatum, solus inquam civitatem obsedit, solus cives gladio suo, quoad visum est, exterruit. Hoc incredibile non judicabit 231 qui cogitabit quantum conetur hominis audacis desperatio, et quam parum valeant illi provinciales in praelio. Inde repatrians, querelam apud regem Francorum de domini sui perfidia deposuit, nam et Riulfum fama ferebat in vinculis caecatum. Quare ad judicium evocatus Parisiis, et ab obvio sibi Balzone sub specie colloquii obtruncatus, in medio, ut aiunt, Sequanae, perfidiae suae, et irae illius, satisfecit. Interitus ejus diutinam inter Francos et Normannos discordiam peperit, donec per industriam Ricardi filii ipsius finem accepit virtute sua dignum. Porro veraciores literae dicunt illum, contractis inimicitiis cum Ernulfo comite Flandriae, unum ex castellis ejus pervasisse; a quo simulata voluntate foederis ad colloquium evocatum, consertoque sermone in navi per Balzonem obtruncatum: clavem ad ejus cingulum inventam, seraeque familiaris scrinii compositam, monachilium indumentorum intus involutorum indicium fecisse quod semper inter bella meditaretur monachus fore apud Gimegium, quem locum, a tempore Hasteng desertum, ipse fructicosis sentibus eruderaverat, et ad hunc statum qui modo est principali indulgentia erexerat.

DE REGE EDREDO.

232§ 146. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo quadragesimo sexto, Edredus, tertius ex filiis Edwardi, regnum suscipiens, rexit annis novem et dimidio. Ejus magnanimitas a patre et fratribus non degenerans, hanc summam dedit; Northanhimbros et Scottos facile ad sacramentum suae fidelitatis adactos, et mox foedifragos, quodam Iricio rege super se statuto, pene ex hominibus delevit, tota provincia fame ferroque foedata. Archiepiscopum Eboraci Wulstanum, qui compatriotis in transfugio connivere diceretur, diu in vinculis tentum, postea, clericalis reverentiae respectu, venia donatum laxavit. Ipse interea sanctorum pedibus acclinis Deo, et Dunstano vitam suam devoverat; cujus monitis tortiones crebras corporis patienter ferre, orationes continuare, prorsus palatium suum gymnasium 233 virtutum facere. Decessit magno luctu hominum, sed gaudio angelorum prosecutus; siquidem Dunstanus, nuncio aegrotantis audito, cum illuc sonipedem calcaribus urgeret, vocem desuper tonantem audierit: Modo rex Edredus obdormivit in Domino. Requiescit Wintoniae in episcopatu.

DE REGE EDWIO.

§ 147. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo quinquagesimo quinto, Edwius, filius Edmundi superioris regis, regno potitus, tenuit annis quatuor; petulans adolescens, et qui speciositate corporis in libidinibus abuteretur. Denique proxime cognatam invadens uxorem ejus forma deperibat, sapientium consilia fastidiens. Ipso quippe die quo in regem sacratus, frequentissimo consessu procerum, dum de rebus seriis et regno necessariis inter eos ageretur, e medio, quasi ludibundus, prorupit in triclinium et in complexum ganeae devolutus. Fremere omnes facti verecundiam, 234 et inter se mussitare; solus Dunstanus, juxta nominis sui firmitatem, nihil regale supercilium veritus, lascivientem juvenculum violenter e cubiculo abstraxit, et per Odonem archiepiscopum pellicem repudiare coactum, perpetuum sibi inimicum fecit. Mox etenim, miserrimis satellitibus cubnixus, omnes in tota Anglia monastici ordinis homines, prius nudatos facultatum auxilio, post etiam deportatos exilio, calamitatibus indignis affecit. Ipsum Dunstanum, monachorum primicerium, in Flandriam propellit. Ea tempestate facies monasteriorum foeda et miserabilis erat; nam et Malmesbiriense coenobium, plusquam ducentis septuaginta annis a monachis inhabitatum, stabulum clericorum fecit. Sed tu, Domine Jesu, creator et recreator noster, bone ar ifex, multumque potens formare nostra deformia per illos homines irregulares et vagos, thesaurum tuum tot annis abditum in lucem propalasti, beati Aldelmi corpus dico, quod ipsi de terra elevatum in scrinio locarunt. Accessit clericorum gloriae regalis liberalitas ut daret sancto praedium, amplitudine et vicinitate ipsa poropportunum. Caeterum longe horret nostra memoria quam immanis fuerit in reliqua coenobia, et propter aetatis lubricum, et propter pellicis 235 consilium, quae tenerum jugiter obsidebat animum. Sed ignoscat dolori meo anima, jamdudum in requie collocata per Dunstani interventum: dolor, inquam, me cogit illum adjudicare, quia privata utilitas publico damno non praejudicat, imo commune dispendium privato commodo praeponderat. Luit ille poenas ausus temerarii etiam hac in vita, maxima parte regni mutilatus. Qua injuria percussus vivendi finem fecit, Wintoniae in novo monasterio tumulatus.

DE REGE EDGARO.

§ 148. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo quinquagesimo nono, Edgarus, honor ac deliciae Anglorum, filius Edmundi, frater Edwii, juvenculus annorum sexdecim, regnum adipiscens, eodem annorum numero ferme tenuit. Res ejus multum splendide etiam nostro celebrantur tempore. Affulsit annis illius divinitatis amor propitius, quem ipse mercabatur sedulo devotione animi et vivacitate consilii. Denique vulgatum est, quod, eo nascente, angelicam vocem Dunstanus exceperit,« Pax Angliae quamdiu puer iste regnaverit, et Dunstanus noster vixerit.» Respondit veritas rerum coelesti oraculo: adeo illis viventibus splendor ecclesiasticus effloruit, et tumultus bellicus emarcuit; nec ullus fere annus in Chronicis praeteritus est quo non magnum 236 et necessarium patriae aliquid fecerit, quo non monasterium novum fundaverit. Nullas insidias domesticorum, nullum exterminium alienorum, sensit. Regem Scottorum Rinadium, Cumbrorum Malcolmum, archipiratam Mascusium, omnesque reges Walensium, quorum nomina fuere Dufnal, Giferth, Huual, Jacob, Judethil, ad curiam coactos, uno et perpetuo sacramento sibi obligavit; adeo ut, apud civitatem Legionum sibi occurrentes, in pompam triumphi per fluvium De illos deduceret. Una enim navi impositos, ipse ad proram sedens remigare cogebat; per hoc ostentans regalem magnificentiam, qui subjectam haberet tot regum potentiam. Denique fertur dixisse tunc demum posse successores suos gloriari se reges Anglorum esse, cum tanta honorum praerogativa fruerentur. Unde factum est, ut, fama ejus per ora omnium volitante, alienigenae, Saxones, Flandritae, ipsi etiam Dani, huc frequenter annavigarent, Edgaro familiares effecti: quorum adventus magnum provincialibus detrimentum peperit, quod a Saxonibus animorum inconditam ferocitatem, a Flandritis corporum enervem mollitiem, a Danis potationem discerent; homines antehac in talibus integri, et naturali simplicitate sua defensare, aliena non mirari. Inde merito jureque culpant eum literae; nam caeteras infamias, quas post dicam, magis resperserunt cantilenae.

237 DE SANCTO DUNSTANO.

§ 149. Eo tempore micuerunt per Angliam sanctorum virorum lumina, ut crederes e coelo arridere sidera. Quorum saepe nominatus Dunstanus, prius abbas Glastoniae, post episcopus Wigorniae, mox archiepiscopus Cantuariae, multae in seculo potentiae, magnae apud Deum gratiae, illic Martham, istic exhibebat Mariam. Ipse artium liberalium in tota insula post regem Elfredum excitator mirificus, ipse regularium locorum reparator munificus; in reges et delinquentes duces insonare terribile, pauperes et mediocres juste sustentare. In tantum et in frivolis pacis sequax, ut quia compatriotae in tabernis convenientes, jamque temulenti pro modo bibendi contenderent, ipse clavos argenteos 238 vel aureos jusserit vasis affigi, ut dum metam suam quisque cognosceret, non plus, subserviente verecundia, vel ipse appeteret, vel alium appetere cogeret. Plura, et non contemnenda, de viro volentem dicere revocat Cantuariae cantor Osbernus, qui ejus vitam Romana elegantia composuit, nulli nostro tempore stylo secundus, musica certe omnium sine controversia primus. Simul quoniam, si gratia divina comitetur dispositum, proposui post nomina regum, omnium episcoporum Angliae cujuscunque provinciae nomina saltim transcurrere, et ad scientiam nostrorum procudere, si quid dignum valuero de antiquitatis moneta exculpere. Veruntamen quantum efficax fuerit, sanctitas et probitas discipulorum suorum indicio est. Adelwoldus ex monacho Glastoniensi abbas Abbendoniensis, idemque post haec episcopus Wintoniensis, tot et tanta monasteria fecit, quod vix modo videatur credibile ut talia fecerit episcopus urbis unius, qualia vix posset rex Angliae totius. Fallor, et praecipiti sententia pecco, si non palam sit quod dico. Quantula sunt coenobia Heliense, Burchense, Thorniense, quae ille a fundamentis suscitavit et sua industria perfecit; quae cum 239 semper exactorum vellicet nequitia, sunt nihilominus habitatoribus suis sufficientia. Hujus vitam Wulstanus, quidam cantor Wintoniensis, discipulus ejus scilicet et alumnus, composuit stylo mediocri. Fecit et aliud opus De Tonorum Harmonia valde utile, eruditi Angli indicium, homo vitae bonae et eloquentiae castigatae. Tunc quoque Oswaldus, Odonis archiepiscopi( qui ante Dunstanum fuerat) nepos, ex monacho Floriacensi Wigorniae episcopus, et Eboraci archiepiscopus, titulos non inferiores caeteris promeruit: nam, easdem terens orbitas, monachorum regulam jure suo ampliavit, et monasterium Ramesiae in quodam palustri loco aedificavit. Sedem episcopalem Wigorniae, clericis non vi expulsis, sed sancta arte circumventis, 240 replevit monachis regularibus. Expulerat antea regali jussione Adelwoldus clericos de Wintonia, qui cum, data sibi optione ut aut regulariter viverent aut loco cederent, magis vitam mollem elegissent, tunc tota insula incertis vagabantur sedibus. Ita his tribus viris agentibus, quasi triformi lumine Angliam serenante, densae vitiorum tenebrae evanuere. Quo factum est, ut Edgarus Glastoniensem ecclesiam, quam semper prae omnibus dilexit, magnis possessionibus amplificaret; et in omnibus, quae ad ecclesiae decorem sive utilitatem pertinent, tam interius quam exterius invigilaret. Privilegium sane, quod eidem ecclesiae contulit, huic nostrae historiae, sicut in eorum antiqua scedula legi, non est absurdum inserere.

§ 150.« In nomine Domini nostri Jesu Christi. Quamvis decreta pontificum et verba sacerdotum, 241 velut fundamenta montium, inconvulsis ligaminibus fixa sint, tamen plerumque tempestatibus et turbinibus secularium rerum religio 242 sanctae Dei ecclesiae maculis reproborum dissipatur et rumpitur. Iccirco profuturum succedentibus 243 posteris esse decernimus, ut ea, quae salubri consilio et communi assensu diffiniuntur, nostris literulis roborata firmentur. Quapropter dignum videtur ut ecclesia beatissimae Dei genitricis semperque virginis Mariae Glastoniae, sicut ex antiquo principalem in regno meo obtinet dignitatem, ita speciali quadam et singulari privilegii libertate per nos honoretur. Hoc itaque Dunstano Dorobernensi atque Oswaldo Eboracensi archiepiscopis adhortantibus, consentiente etiam et annuente Brihtelm Fontanensi episcopo, caeterisque episcopis, abbatibus et primatibus meis, ego Edgar, divina dispositione rex Anglorum, caeterarumque gentium in circuitu persistentium gubernator et rector, in nomine almae Trinitatis, pro anima patris mei qui ibi requiescit, et antecessorum patrum meorum, praesenti privilegio decerno, statuo, confirmo ut praedictum monasterium omnisque possessio ejus ab omni tributo fiscalium negotiorum nunc et in perpetuum libera et quieta maneant, et habeant socam et sacam, on strande, on streame, on wude, on felde, and on grithbrice, on burhbrice, hundredsetena, mordas, adas, and ordeles, ealle hordas bufan eordan and beneodan, infangeneþeof, and utfangeneþeof, and flemeneferwe, hamsochene, 244 frithbriche, forsteal, tol, and team, ita libere et quiete sicut ego habeo in regno meo. Eandem quoque libertatem et potestatem, quam ego in curia mea habeo, tam in dimittendo quam in puniendo, in quibuslibet omnino negotiis abbas et monachi praefati monasterii in sua curia habeant. Si autem abbas vel monachus quislibet loci illius latronem, qui ad suspendium vel ad quodlibet mortis periculum ducitur, obvium habuerit in itinere, habeant potestatem eripiendi eum ab imminenti periculo in toto regno meo. Confirmo etiam et corroboro ut, quod hactenus ab omnibus antecessoribus nostris diligenter observatum est, Fontanensis episcopus vel ejus ministri super hoc monasterium vel super parochiales ejusdem ecclesias, videlicet Stret, Mirelinch, Budecalege, Sceapwic, Sowi, aut super earum capellas, nec etiam super eas quae in insulis continentur, scilicet Beocherie, quae Parva Hibernia dicitur, Godenie, Mertinesie, Patheneberge, Edredesie, Ferremere, nullam omnino potestatem habeant, nisi tantum cum ab abbate causa dedicandi vel ordinandi advocati fuerint; nec eorum presbyteros ad synodum suam vel ad capitulum vel ad quodlibet placitum convocent, nec ab officio divino suspendant, et omnino nullum jus in eos exercere praesumant. Monachos suos, et praedictarum ecclesiarum clericos, secundum antiquam Glastoniensis ecclesiae consuetudinem, et apostolicam auctoritatem, archipraesulis Dunstani et omnium episcoporum regni mei assensu, abbas a quocunque comprovinciali episcopo voluerit ordinari faciat; dedicationes vero earum, si ab abbate rogatus fuerit, Fontanensi 245 episcopo permittimus. In Pascha quoque chrisma sanctificationis et oleum a Fontanensi episcopo ex more accipiat, et per praefatas ecclesias suas distribuat. Hoc vero praecipue Dei interdictione et nostra auctoritate, salva tamen sanctae Romanae ecclesiae et Dorobernensis dignitate, prohibeo ne persona cujuscumque potestatis, sive rex, sive episcopus, sive dux, aut princeps, vel quilibet ministrorum meorum Glastoniae terminos vel supradictarum parochiarum, perscrutandi, rapiendi, placitandi gratia, vel aliquid aliud faciendi quod contrarium possit esse ibidem Deo servientibus, intrare praesumat; abbati tantummodo et conventui potestas sit, tam in notis causis quam in ignotis, in modicis et in magnis, et omnibus omnino negotiis, sicut supra memoravimus. Quisquis autem hujus mei privilegii dignitatem qualibet occasione, cujuscumque dignitatis, cujuscumque ordinis, cujuscumque professionis, pervertere vel in irritum deducere sacrilega praesumptione amodo tentaverit, sciat se proculdubio ante districtum judicem titubantem tremebundumque rationem redditurum, nisi prius digna satisfactione emendare studuerit.» Hanc privilegii paginam praedictus rex Eadgarus, duodecimo anno regni sui, sacro scripto apud Londoniam communi consilio optimatum suorum confirmavit. Eodemque anno, qui fuit nongentesimus sexagesimus quintus Dominicae incarnationis, indictione quarta decima, papa Johannes hanc ipsam paginam Romae in generali synodo auctorizavit, cunctosque potioris 246 dignitatis viros, qui praefuerunt eidem concilio, confirmare fecit, necnon epistolam Alurico duci, praefatam ecclesiam graviter persequenti, paterna motus pietate in haec verba direxit:

§ 151.« Johannes episcopus, servus servorum Dei, Alurico inclito duci, amantissimo filio nostro spirituali, salutem continuam et apostolicam benedictionem. Relatione quorundam fidelium comperimus te plurima agere mala in ecclesia sanctae Dei genitricis Mariae, quae nuncupatur Glastingaburh, quae totius Britanniae prima, et ab antiquis primoribus ad proprietatem et tutelam Romani pontificis pertinere dinoscitur, et praedia, ac villas, sed et ecclesias de Brente, de Piltune, quas, Ina rege dante operam, cum aliis ecclesiis quas juste et canonice possidet, scilicet, Soweie, Stret, Merlinc, Budecal, Sapewice, ab ejus jure tua avida cupiditate diripuisse; et propter quod eidem loco propinquam haberes habitationem illi semper nocuum esse. Oportunum autem extiterat ut tuo suffragio sancta Dei ecclesia, cui propinquus habitando effectus es, perplurimum accresceret, et copia tui adjutorii proprietatibus ditaretur; sed, quod nefas est, tuo decrescit impedimento, tuaque humiliatur oppressione: et quia, licet indigni, non dubitamus nos a beato Petro apostolo omnium ecclesiarum curam omniumque suscepisse solicitudinem, ideo tuam admonemus dilectionem ut, pro amore apostolorum Petri et Pauli nostraque veneratione, ab ipsius loci cesses direptione, nil de ejus proprietatibus, ecclesiis, capellis, villis et possessionibus invadens: 247 quod si haec feceris, scias te vice apostolorum principis nostra auctoritate excommunicatum, et a coetu fidelium remotum, perpetuoque anathemati submissum, et aeterno igni, cum Juda proditore, perenniter mancipatum.»

§ 152. Tunc ordo monasticus, jamdudum lapsus, praecipue caput erexit: unde factum est ut etiam monasterium nostrum denuo in pristinam libertatem evaderet; quod convenientius opinor ipsius regis verbis notificare.

§ 153.« Ego Edgarus, totius Albionis basileus, nec non maritimorum seu insulanorum regum circumhabitantium, adeo ut nullus progenitorum meorum subjectione, largitlua Dei gratia suppetente, sublimatus; quid imperii mei potissimum Regi regum Domino darem, tanti memor honoris, solertius saepe tractavi. Piae igitur fautrix devotionis pervigili meae studiositati superna subito insinuavit pietas, quaeque in regno meo sancta restaurare monasteria, quae velut muscivis scindulis cariosisque tabulis tigno tenus visibiliter diruta: sic, quod majus est, intus a servitio Dei ferme vacua fuerant neglecta. Idiotis nempe clericis ejectis, nullius regularis religionis disciplinae subjectis, plurimis in locis sanctioris seriei scilicet monachici habitus praefeci pastores, ad ruinosa quaeque templorum redintegranda opulenta 248 eis fiscalium munerum exhibens sumptus; quorum unum, nomine Elvricum, virum in omnibus ecclesiasticum, famosissimi constitui custodem coenobii quod Angli bifario vocitant onomate Maldelmesburh. Cui pro commoditate animae, ob Salvatoris nostri, ejusque Θεοτόκου semper virginis Mariae, necnon apostolorum Petri et Pauli, Aldelmique almi praesulis, honorem, particulam terrae,»-- et non inat terram,--« cum pratis et silvis, munifica liberalitate restitui. Haec a praedictis accommodata clericis, a contentioso injuste possessa est Edelnotho; sed superstitiosa subtilique ejus disceptatione a sapientibus meis audita, et conflictatione illius mendosa ab eisdem, me praesente, convicta, monasteriali a me reddita est usui, anno Dominicae Incarnationis nongentesimo septuagesimo quarto, regni vero mei quartodecimo, regiae consecrationis primo.»

§ 154. Interea non indecens opinor si quiddam, quod ei divinitus ostensum est, stylo commendem. Venerat in saltum venationis feracem; utque fit plerumque, sociis ad insequendas feras per devia dispersis, solus remanserat: itaque, continuatione cursus ad egressum nemoris perveniens, constitit, sodales operiens. Nec mora, gravante nutantia lumina somno, pedes efficitur, ut transacti laborem diei temperaret medicae quietis 249 voluptas. Jacebat ergo sub malo silvatica stratus, ubi penduli per circuitum rami foliatam effecerant cameram. Lassitudine itaque suadente, rivus subter scatebris loquacibus fluens soporem invitabat: cum canis femina, cui cura ferarum vestigia insequi, praegnans, et juxta pedes accubans, dormitantem exterruit; namque, matre tacente, catuli alvo inclusi latratus multiformes et sonoros reddidere, quodam nimirum sui carceris gaudio incitati. Hoc monstro attonitus, dum ad cacumen arboris oculos intendit, videt poma, unum et alterum, delapsa in fluvium; quorum collisione bullis aquatilibus inter se crispantibus, vox articulata insonuit,« Wel his the!» id est« Bene est tibi!» Nec multo post, undarum voluminibus agentibus, urceolus super aquam apparuit, et post urceolum urceus exundans aqua; nam alter vacuus erat, et quamvis crebro gurgitis impulsu major minorem urgeret, ut scilicet aquas suas in illum infunderet, nunquam tamen obtinere potuit quin urceolus vacuus recederet, iterumque quasi superbo gestu victor urceum impeteret. Domum itaque regressus, ut dicit psalmista, exercitabatur, et scopebat spiritum suum. Sed convenit eum mater, ut serenaret frontem et animum: sibi studio futurum, ut appeteret Deum, qui posset aenigmata inspiratione sua patefacere. Quo admonitu retudit ille moestitiam, et solvit in otio curas, conscius maternae sanctitatis, cui soleret Deus multa revelare. Erat ea vocabulo Elfgifa, bonis operibus intenta, pietate et dulcedine praedita, ut etiam 250 reos, quos tristis sententia judicum palam damnaverat, ipsa occulte redimeret. Pretiosius amictus, qui plerisque mulieribus est leno solvendi pudoris, illi erat supellex munificentiae, ut quamlibet operosam vestem conspecto statim largiretur pauperi. Speciem corporis et artificium manuum in ea livor quoque laudaret, cum nihil reprehendere posset. Haec igitur, intimis medullis vaticinium combibens, postero mane filio dixit:« Latratus catulorum, quem matre quiescente dedere, significat quod post obitum tuum, quiescentibus illis qui modo valent et vivunt, nondum nati nebulones contra Dei latrabunt ecclesiam. Sane quod unum pomum secutum est alterum, ita ut ex collisione secundi in prius videretur vox sonuisse« Wel his the!» hoc innuit, quod ex te, qui modo arboris totam inumbras Angliam, duo procedent filii; fautores secundi extinguent primum: tunc diversae partis incentores dicent pueris utrisque« Wel his the!» quia mortuus regnabit in coelo, vivus in saeculo. Jam vero quod urceus major minorem implere non poterat, hoc designat, quod gentes aquilonales, quae numerosiores sunt quam Angli, Angliam post mortem tuam impetent; et, quamvis crebro compatriotarum adventu ruinas suas suppleant, nunquam hunc angulum mundi poterunt implere, quin potius Angli nostri, cum maxime victi videbuntur, eas expellent, eritque sub suo et Dei arbitrio usque ad praefinitum tempus a Christo.

251§ 155. Hujus vaticinii veritatem lectio posterior patefaciet. Considerari ergo debet parentis et prolis indubitata sanctitas, quod alter viderit aenigma vigilans sine obstaculo, et altera solverit problema de longe porrecto prophetiae oculo; sanctitatique morum communicabat severitatis animositas ut nullum cujuscunque dignitatis hominem leges eludere impune permitteret. Nemo ejus tempore privatus latro, nemo popularis praedo, nisi qui mallet in fortunas alienas grassari propriae vitae dispendio. Quomodo enim ausus hominum praeteriret, qui etiam omnis generis feras sanguinis avidas ex regno exterminare cogitaret, Judvaloque regi Walensium edictum imposuerit ut sibi quotannis tributum trecentorum luporum pensitaret; quod cum tribus annis fecisset, quarto destitit, nullum se ulterius posse invenire professus.

§ 156. Praeterea licet, ut fertur, staturae fuerit et corpulentiae perexilis, tantas vires in illo corpusculo dignatio naturae incluserat, ut ultro ad congrediendum lacesceret quemcunque audacem nosset; hoc maxime timens, ne in tali colludio timeretur. Denique in quodam convivio, 252 ubi se plerumque fatuorum dicacitas liberius ostentat, fama est Kinnadium regem Scottorum ludibundum dixisse mirum videri tam vili homuncioni tot provincias subjici; idque a quodam mimo sinistra aure acceptum, et Edgaro postmodum solemni convitio in os objectum. At ille, re suis celata, Kinnadium, quasi magni mysterii consultandi gratia, accersiit, longeque in sylvam seducto, unum ex duobus, quos secum attulerat, ensibus tradidit;« et nunc, inquit, licebit vires tuas experiare cum soli simus. Jam enim faxo ut appareat quis alteri merito supponi debeat; tu quoque ne pedem referas quin mecum rem ventiles. Turpe est enim regem in convivio esse dicaculum, nec esse in praelio promptulum.» Confusus ille, nec verbo mutire ausus, ad pedes domini regis procidit, simplicis joci veniam precatus, et confestim consecutus. Quid illud? omni aestate, emensa statim Paschali festivitate, naves per omnia littora coadunari praecipiebat; ad occidentalem insulae partem cum orientali classe et illa remensa cum occidentali ad borealem, inde cum boreali ad orientalem remigare consuetus; pius scilicet explorator, ne quid piratae turbarent. Hyeme et vere per omnes provincias equitando, judicia potentiorum exquirebat, violati juris severus ultor: in hoc justitiae, in illo fortitudini studens; in utroque reipublicae utilitatibus consulens.

§ 157. Sunt qui ingenti ejus gloriae naevum tentent apponere, dicentes primis temporibus fuisse crudelem in cives, libidinosum in virgines. Verbi gratia prioris exemplum ponunt: Athelwoldus erat quidam, sui temporis comes egregius 253 et a secretis; huic rex injunxerat negotium, ut Elfridam filiam Orgari ducis Devenensium, quae forma sui oculos relatorum pellexerat quatenus eam regiis auribus commendarent,-- huic, inquam, praeceperat ut illam iret speculatum, nuptias conciliaturus si veritas famae conquadraret. Ille viam celerans, nihilque praeter opinionem comperiens, celato apud parentes nuntio, suis potius usibus puellam applicuit. Rediens ad regem, quae suis partibus conducerent, allegat speciei vulgaris et quotidianae pusiolam esse, nec tantae majestati convenire. Reducto ab his animo et aliis amoribus intento, delatores nunciant quanta illum Athelwoldus astutia emunxerit. Ille clavo clavum expellens, fraude scilicet fraudem eludens, frontem serenam comiti ostendere, diem quo visitaret tam laudatam mulierem quasi joco edicere. Qui, tam terribili ludo exanimatus, praecurrit ad conjugem, rogans ut suae saluti consuleret, et quantum posset vestibus se deformaret; tunc primum aperiens facti sui consilium. Sed quid non praesumit foemina? ausa est miseri amatoris et primi conjugis fidem fallere, et speculo vultum comere, nihil omittens quod ephoebi et potentis lumbos pertentaret. Nec citra propositum accidit. Visam enim adeo inarsit, ut, dissimulato odio, comitem in sylvam Werewelle, gratia venandi accitum, jaculo trajiceret. Ubi cum filius occisi nothus familiari usu supervenisset, et a rege interrogatus esset qualiter ei talis venatio placeret, respondisse fertur,« Bene, domine rex; quod tibi placet mihi displicere non debet:» quo dicto ita tumentis animum mansuefecit, 254 ut nihil carius in vita sua post haec haberet quam juvenem illum; tyrannici facti offensam in patrem sedulitate regia in filium allevans. Ob illius sceleris expiationem ibidem monasterium, ab Elfrida aedificatum, sanctimonialium frequentia inhabitatur.

§ 158. Huic exemplo crudelitatis adjungunt aliud libidinis. Virginis Deo dicatae audiens pulchritudinem, violenter eam a monasterio abstraxit, abstractae pudorem rapuit, et non semel thoro suo collocavit. Quod cum aures beati Dunstani offendisset, vehementer ab eo increpatus, septennem poenitentiam non fastidivit, dignatus rex affligi jejunio, simulque diademate carere septennio.

§ 159. Subjiciunt tertium, in quo utrumque appareat vitium. Rex, inquiunt, Edgarus veniens Andeveram, qui est vicus non longe a Wintonia, cujusdam ducis filiam, cujus formae fama percrebuerat, adduci praecepit. Mater puellae, quae concubinatum filiae dedignaretur, ancillam, adjuta noctis tenebris, cubili apposuit, virginem sane nec inelegantem nec illepidam. Evoluta nocte, cum aurora in lucem prorumperet, mulier conata surgere, interrogataque quid festinaret, ad opus quotidianum dominae persolvendum respondit: aegre licet retenta regis genibus super statu miseriarum suarum applorat, pro mercede connubii redderet ingenuitatem; decere magnanimitatem ejus, ut regiae voluptatis conscia dominorum crudelium ulterius non ingemisceret imperia. Tunc ille, felle commoto, et formidabile 255 ridens, cum in animo ejus fluctuaret hinc de famula miseratio, hinc de domina indignatio, quasi in jocos effusus, usum obsequiorum poenamque remittit. Mox antiquis dominatoribus( vellent nollent) dominantem magna sublimavit dignatione; dilexit unice, integram lecti uni deferens fidem quoad legitimam uxorem accepit Elfridam filiam Orgari. De qua Edmundum, qui ante ipsum quinquennio decedens Rumesiae jacet, et qui post se regnavit, Egelredum, tulit. Nam de Egelfleda, cognomento Candida, filia Ordmeri ducis potentissimi, Edwardum genuit; et sanctam Edgitham de Wulfrida, quam certum est non tunc sanctimonialem fuisse, sed timore regis puellam laicam se velavisse, moxque eandem, abrepto velo, lecto imperiali subactam: unde offensum beatum Dunstanum, quod illam concupisset, quae vel umbratice sanctimonialis fuisset, vigorem pontificalem in eum egisse.

§ 160. Sed haec quomodocunque se habeant, illud constat, quod a sextodecimo aetatis anno, quo rex constitutus est, usque ad tricesimum, sine regio insigni regnaverit. Tunc enim principibus, et omnis ordinis viris, undique confluentibus, cum magna gloria in Pentecoste Bathoniae coronatus est; nec nisi triennio supervixit, sepultusque est Glastoniae. Nec illud obliterandum, quod, cum abbas Eilwardus ejus tumulum anno incarnationis Dominicae millesimo quinquagesimo secundo effodisset, invenit corpus 256 nullius labis conscium. Quod cum eum ad reverentiam debuisset inflectere, ad audaciam levavit; nam, quia locellus quem paraverat difficilem pro magnitudine corporis minabatur ingressum, regales exuvias ferro temeravit, unde continuo sanguis undatim emicans astantium corda pavore concussit. Ita regium corpus in scrinio, quod ipsi ecclesiae contulerat, super altare locatum est cum capite sancti Apollinaris, et reliquiis Vincentii martyris, quae ille magno empta decori domus Dei adjecerat. Temeratorem porro sacri corporis mox animus reliquit; nec multo post, ecclesia egressum, fracta cervice mors invenit. Nec in his haesit regiae sanctitatis ostensio, sed in ulteriora processit, sanato ibi furioso et caeco. Merito ergo non infirma inter Anglos fama est nullum, nec ejus nec superioris aetatis regem in Anglia, recto et aequilibri judicio Edgaro comparandum. Ita nihil vita ejus sanctius, nihil justitia probabilius fuit, exceptis vitiis quae postea amplis virtutibus delevit; qui patriam suam praeclara fortitudine illustrem reddiderit, et rerum gestarum claritate, et Deo servientium multiplicitate: post mortem ejus res et spes Anglorum retro sublapsae.

DE EADWARDO SECUNDO ET MARTYRE.

§ 161. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo septuagesimo quinto, Edwardus filius Edgari regnare coepit, et tribus annis et dimidio potestate potitus est. Illum Dunstanus, et caeteri episcopi consentanei, regali culmine sublimarunt, contra voluntatem quorumdam, ut aiunt, optimatum 257 et novercae, quae vix dum septem annorum puerulum Egelredum filium provehere conabatur, ut ipsa potius sub ejus nomine imperitaret. Ex tunc malitia hominum pullulante, felicitas regni imminuta. Tunc visus cometes, qui vel pestem provincialium, vel regni mutationem portendere pro vero asseveratur. Nec mora; secuta sterilitas arvi, fames hominum, mors jumentorum. Apud vicum regium qui vocatur Calna casus insolitus. Nam, defuncto Edgaro, clerici quondam ab ecclesiis expulsi rediviva praelia suscitarunt: ingens esse et miserabile dedecus ut novus advena veteres colonos migrare compelleret; hoc nec Deo gratum putari, qui veterem habitationem concessisset, nec alicui probo homini, qui sibi idem timere posset quod aliis praejudicio accidisse cerneret. Ea de re in clamores et iras surrectum, et ad Dunstanum perrectum; praecipue proceribus, ut laicorum est, succlamantibus praejudicium, quod clerici passi fuerant injuste, leniori consilio succidi debere. Nam et unus eorum, Elferius, omnia pene monasteria quae reverentissimus Adelwoldus construxerat in provincia Merciorum, magna usus insolentia, evertit. Itaque, frequenti synodo coacta, primo 258 Wintoniam ventum. Quis ibi fuerit finis certaminis aliae litterae docent, Dominicam imaginem expresse locutam clericos eorumque fautores confudisse: sed, adhuc non sedatis animis, Calnae concilium indictum; ubi cum in coenaculo, absente propter aetatem rege, considentibus totius Angliae senatoribus, magno conflictu et controversia res ageretur, et validissimum illum Ecclesiae murum, Dunstanum dico, multorum convitiorum jacula impeterent, nec quaterent, suas partes cujusque ordinis viris summo studio tuentibus, solarium totum repente cum axibus et trabibus dissiluit et concidit. Omnibus ad terram elisis, solus Dunstanus, stans super unam trabem quae superstes erat, probe evasit; reliqui vel exanimati, vel perpetui languoris compede detenti. Hoc miraculum archiepiscopo exhibuit pacem de clericis omnibus Anglis, tunc et deinceps in ejus sententiam concedentibus.

§ 162. Interea rex Edwardus fratrem puerulum et novercam pietate congrua colere, solum nomen regis habere, illis caetera permittere, paternae religionis vestigia rimari, bonis consiliis aurem et animum accommodare: at mulier, novercali odio vipereum dolum ruminans ut nec nomen regis filio deesset, insidias privigno struere, quas hoc modo consummavit. Lassus venatione revertebatur, propter laborem siti anhelus; comites, quo quemque casus tulerat, canes consectabantur: 259 auditoque quod illi in contigua villa habitarent, equo concito illuc contendit juvenculus solus, nihil propter innocentiam metuens, aliorum quippe animos ex suo ponderans. Tunc illa, muliebri blanditia adventantem alliciens, sibi fecit intendere, et post libata basia porrectum poculum avide haurientem per satellitem sica transfodit; quo vulnere saucius, cum quantis poterat animae reliquiis sonipedem calcaribus monuisset ad suos reverti, uno pede lapsus, alteroque per devia tractus undante cruore indicia interitus sui se quaerentibus dedit. Et tunc quidem sine honore apud Werham sepeliri jusserunt, invidentes scilicet mortuo cespitem ecclesiasticum, cui vivo inviderant decus regium: actitabant igitur publicam et festivam laetitiam, quasi cum corpore pariter infodissent memoriam; sed affuit divinae serenitatis assensus, qui innocenter caesum miraculorum sublimavit gloria. Adeo coelestia judicia humanis praeponderant, ibi ostensa de coelo lumina, ibi claudus gressum composuit, ibi mutus organum resumpsit, ibi prorsus omnis invalitudo sanitati locum fecit. Sparsus rumor per totam Angliam martyris merita praedicabat. Quo excita interfectrix, iter illuc adoriebatur; jamque equum inscensum stimulis urgebat, cum manifestam iram Dei persensit. Animal namque familiare, quo sedere consueverat, antea ventis pernicius, quod auras ipsas praecurreret, tunc nutu Dei stabat immobile; instant ministri, hinc flagris, illinc clamoribus, ut potentem heram qua solebat 260 alacritate eveheret. Cassus labor consumitur, mutato quoque jumento casus idem sequitur; intellexit, licet tarde, brutum pectus quo portentum illud respiceret: quapropter quod ipsa non meruit per alium fieri consensit. Namque Elferius ille quem supra culpavi quod monasteria destruxisset, temeritatis poenitens multoque gemitu animum angens, sacro corpori de ignobili loco levato justas et egregias inferias apud Scephtoniam solvit; non tamen effugit, sed post annum vermibus quos pediculos dicimus consumptus est. Et quoniam animus indisciplinatus ipse sibi tormentum est, patiturque suos etiam hic mens anxia manes, Elfrida de illo regali supercilio inclinata dire poenituit, adeo ut multis annis apud Warewellam carnem in deliciis nutritam cilicio convolveret, noctibus solo strata sine cervicali somnum hauriret, cruces praeterea quascunque posset corpori comminiscens; speciosa mulier et pulchre viro sobria, sed quia tantum nefas commisit poena digna. Creditumque et celebriter vulgatum, quod, propter ejus in Edwardum insolentiam, multo post tempore tota patria servitutem infremuisset barbaricam.

§ 163. Certe apud Sceftoniam splendidum regiae sanctitudinis refulgurat speculum; quoniam illius meritis deputatur, quod eo loci multus devotarum Deo feminarum chorus, claritate religionis terras istas irradians, etiam ipsa perstringit sidera. Illic sacrae virgines nullius penitus corruptelae consciae, illic religiosae continentes post primi thori dampna secundi ignis nesciae; in quarum omnium moribus ita facetus pudor cum severa consentit elegantia, quod nihil 261 supra. Denique incerto haereas quid potissimum praedicare velis, an assiduitatem ad Dei famulitium, an affabilitatem ad hominum colloquium; unde non injuria credulitas apponitur dicentibus, quod per illarum orationes totus sustentatur orbis, qui jampridem suis vacillat peccatis.

DE REGE ETHELREDO.

§ 164. Anno Dominicae incarnationis nongentesimo septuagesimo nono, Ethelredus, filius Edgari et Elfridae, regnum adeptus, obsedit potius quam rexit annis triginta septem. Ejus vitae cursus saevus in principio, miser in medio, turpis in exitu asseritur: ita parricidio, cui conniventiam adhibuerat, immanis; ita fuga et mollitie infamis, ita morte miserabilis fuit. Ignaviam ejus praedixerat Dunstanus, foedo exemplo admonitus: nam cum pusiolus in fontem baptismi mergeretur, circumstantibus episcopis, alvi profluvio sacramenta interpolavit; qua re ille turbatus,« Per Deum, inquit, et matrem ejus, ignavus homo erit!» Vidi scriptum, quod cum, decennis puer, fratrem necatum conclamari audiret, fletu suo furentem genitricem adeo irritavit, ut, quia flagellum ad manum non habebat, arreptis candelis innocentem caederet, nec prius desisteret quam pene exanimem et ipsa lachrymis infunderet. Quapropter tota vita ita candelas exhorruit in posterum, ut nunquam ante se pateretur inferri lumen earum. Matris suffragio, proceribus congregatis, dies dicta ut Dunstanus 262 adveniret regem jure archiepiscopi coronaturus; ille, licet infensus esset, supersedit resistere, pontifex aevi maturioris, et in secularibus emeritus. Jam vero diadema componens, non se continuit quin spiritum propheticum totis medullis haustum ore pleno effunderet:« Quia, inquit, per mortem fratris tui aspirasti ad regnum, propterea audi verbum Domini. Haec dicit Dominus Deus, non delebitur peccatum ignominiosae matris tuae, et peccatum virorum qui interfuerunt concilio illius nequam, nisi multo sanguine miserorum provincialium; et venient super gentem Anglorum mala qualia non passa est ex quo Angliam venit usque ad tempus illud.» Nec multo post, id est, anno ejus tertio, venerunt Hamtonam portum juxta Wintoniam, septem naves piratarum, et populata ora maritima refugerunt in altum; quod ideo non praeterii, quia multus sermo apud Anglos fertur de his ratibus.

DE IGNAVIA ETHELREDI ET INFESTATIONE DANORUM.

§ 165. Surrexerat inter regem et episcopum Rofensem simultas; incertum qua de causa; quocirca contra civitatem exercitum duxit, mandatum ei ab archiepiscopo ut furori desisteret, nec sanctum Andream, in cujus tutela episcopatus 263 est, irritaret, sicut ad indulgendum facilem, ita ad ulciscendum terribilem. Verborum nuditate contempta, adornat praeceptum pecunia, et mittit centum libras ut obsidionem solveret, pretio emptus abiret; quo ille accepto receptui cecinit, per cinctum militum feriari permisit. Miratus Dunstanus hominis cupiditatem, haec per nuncios retulit:« Quoniam praetulisti argentum Deo, pecuniam Apostolo, cupiditatem mihi, velociter venient super te mala quae locutus est Dominus; sed haec me vivente non fient, quia et haec locutus est Dominus.» Jam vero post beati viri obitum, qui decimo anno regni ejus fuit, properant impleri praedicta, festinant consummari praenunciata. Danis enim omnes portus infestantibus, et levitate piratica ubique discurrentibus, dum nesciretur ubi eis occurri deberet, decretum a Siricio archiepiscopo, post Dunstanum secundo, ut repellerentur argento qui non poterant ferro. Item decem millia librarum soluta cupiditatem Danorum explevere: exemplum infame et viris indignum, libertatem pecunia redimere, quam ab invicto animo nulla violentia possit excutere. Et tunc quidem paulisper ab excursibus cessatum; mox, ubi vires otio resumpserunt, ad superiora reditum. Tunc timor Anglos incesserat ut nihil de resistendo 264 cogitarent; si qui sane, antiquae gloriae memores, obviare et signa colligere tentassent, hostium multitudine et sociorum defectione destituebantur. Defectionis signifer fuit Elfricus quidam, quem congregatis navibus rex praefecerat, qui, cum navali certamine fortunam experiri debuisset, nocte qua dies pugnae illucescebat transfuga vilis ad hostes concessit, prius per nuncios monitos quid caverent; et quamvis pro culpa perfidiae filium ejus rex excaecari jusserit, iterum rediit, iterumque defecit. Northanhimbria tota populata, hostes pugna excepti et fugati sunt; Londonia obsessa, sed a civibus probe defensa. Quocirca obsessores afflicti, et desperantes posse capi civitatem, discesserunt, totamque provinciam ab oriente vastantes, regem ad pecuniam sedecim millium librarum solvendam coegerunt; quin etiam regem eorum Analafum, datis obsidibus, ad se venire fecit, baptizatum de fonte suscepit, et, regali munificentia donatum, sacramento constrinxit ne unquam reverteretur in Angliam. Sed non sic malum quievit; nam semper, ut Hydrae capitibus, hostibus ex Danemarcia pullulantibus, nusquam caveri poterat. Occidentalis provincia, quae Devenescire 265 vocatur, pessundata; eversis monasteriis et Exonia urbe incensa: Cantia depraedationi data, urbs metropolis et patriarcharum sedes conflagrata; ipse patriarcha, sanctus et reverentissimus vir, Elfegus, abductus et in vinculis tentus; ad extremum, cum rusticos suos expilare ad se cogeretur redimendum et abnueret, lapidatus et securi percussus, anima coelum glorificavit. Occisum Deus sublimat; adeo ut Dani, qui in necem ejus grassati fuerant, viso miraculo quo lignum aridum sanguine ipsius litum sub nocte una reviruerat, certatim colla subjicerent. Ita naturali cervicositate substrata, sacrum corpus Londoniam evehi patiuntur. Ibi glorifice sepultum, et post decem annos ab omni corruptionis labe immune levatum, archiepiscopium suum nobilitavit. Durat ad hoc tempus et recens sanguis et illibata integritas, miraculoque ducitur posse cadaver exanimari, et non posse tabefieri. Et ne longum faciam, sigillatim enumeratis provinciis quas vastaverunt, hoc sit ad summam complecti, quod, cum numerentur in Anglia triginta duo pagi, illi jam sedecim invaserant, quorum nomina propter barbariem linguae scribere 266 refugio. Rex interea strenuus, et pulchre ad dormiendum factus, tanta negotia postponens, oscitabat; et si quando resipuerat ut vel cubito se attolleret, confestim, vel gravante desidia, vel adversante fortuna, in miserias recidebat. Exagitabant illum umbrae fraternae, diras exigentes inferias. Quis possit enumerare quotiens exercitum congregaverit? quotiens naves fabricari jusserit? quotiens duces undecunque evocaverit, et nihil unquam horum processerit? Nam exercitus principe carens, et disciplinae militaris ignarus, aut ante congressionem dilabebatur, aut in ipso conflictu facile cedebat. Valet multum in bellis ducis praesentia, valet spectata in talibus audacia, valet usus et maxime disciplina; quibus, ut dixi, carens exercitus, provincialibus irrecuperabili dispendio, hostibus miserabili erat ludibrio. Est illud hominum genus, si non coerceatur ante bellum, in rapinas promptum; si non animetur in bello, ad fugam pronum. Naves ad tutandam oram maritimam fabricatas, cum in anchoris constitissent, repente coorta tempestas corripuit, et collisas inter se disjectis armamentis inutiles reddidit. Paucae, de reliquiis multarum factae, impetu cujusdam Wulnodi, quem rex exlegatum ejecerat, submersae vel incensae, spem totius Angliae fefellerunt. Duces si quando ad consilium convenissent, pars hoc, pars illud eligere; vix, aut nunquam, in bonam sententiam convenire. Magis enim de simultatibus domesticis quam de publicis necessitatibus consultabant. Jam vero si quid, urgente periculo, utile et arcanum decrevissent, statim ad Danos per proditores deferebatur: nam praeter Elfricum, Elferii, qui superiorem regem occiderat, successorem, 267 erat in talibus improbe idoneus Edricus, quem rex comitatui Merciorum praefecerat; faex hominum et dedecus Anglorum, flagitiosus helluo, versutus nebulo, cui nobilitas opes pepererat, lingua et audacia comparaverat. Hic dissimulare cautus, fingere paratus, consilia regis ut fidelis venabatur, ut proditor disseminabat. Saepe, ad hostes missus pacis mediator, pugnam accendit. Cujus perfidia cum crebro hujus regis tempore, tum vel maxime sequentis apparuit: de qua posterius dicam. Solus ex omnibus comes Orientalium Anglorum Ulkillus et tunc impigre contra invasores restitit; ita ut, quamvis nomen victoriae ad hostes concessisset, multo plus afflicti qui vicerant, quam qui victi erant, aestimarentur. Nec sane piguit barbaros veritatem confiteri, cum multotiens illam victoriam deplorarent. Et emicuit praecipue post mortem Edelredi virtus comitis in illo bello quod omnem florem provinciae demessuit; ubi et ipse a tergo circumventus, dum cedere pudori ducit, audaciam regi sanguine peperit suo. Sed haec postmodum. Tunc vero, ne quid miseriae regi Edelredo deesset, fame per totam Angliam debacchante, vulgus, quod bello reliquum erat, absumptum inedia. Hostes adeo libere in regione vagabantur, ut per quinquaginta millia praedam per terram ad naves convectarent, nullas provincialium insidias formidantes. His malis undique circum strepentibus, rursus consilium volutabatur ut pecunia bellum levaretur; et factum est: nam prius 268 viginti millia librae, mox triginta millia datae; quod quantum profecerit, sequens tempus ostendit. Veruntamen multa mihi cogitanti mirum videtur cur homo, ut a majoribus accepimus, neque multum fatuus, neque nimis ignavus, in tam tristi pallore tot calamitatum vitam consumpserit. Cujus rei causam si quis me interroget, non facile respondeam; nisi ducum defectionem, ex superbia regis prodeuntem. Illorum perfidiam sermo praeoccupavit: de ipsius insolentia nunc dicam, qua adeo intolerabilis erat ut nec propriis affectibus parceret. Nam praeter Anglos, quos nullis causis extantibus exhaeredabat, vel afficto crimine opibus emungebat; praeter Danos, quos levibus suspicionibus omnes uno die in tota Anglia trucidari jusserat,-- ubi fuit videre miseriam, dum quisque charissimos hospites, quos etiam arctissima necessitudo dulciores effecerat, cogeretur prodere, et amplexus gladio deturbare; praeter haec ergo etiam in uxorem adeo protervus erat ut vix eam cubili dignaretur, sed cum pellicibus volutatus regiam majestatem infamaret. Illa quoque conscientiam alti sanguinis spirans in maritum tumebat, quod se nec pudor ingenuus, nec foecunditas commendaret; nam duobus liberis, Elfredo et Edwardo, penates viri compleverat. Ea fuerat filia Ricardi 269 comitis Normanniae, filii Willelmi, qui post patrem quinquaginta duobus annis illi ducatui praefuit, et octavo decimo anno hujus regis vitam terminavit. Jacet apud Fiscannum coenobium, quod ipse, aliquantis redditibus ampliatum, regula monastica per Willelmum quemdam abbatem Divionensem insigniverat. Vir eximius, qui etiam Edelredum saepe injuriis pulsaverit: quod cum auditum Romae esset, non passa sedes apostolica duos Christianos digladiari, misit in Angliam Leonem Treverensem episcopum ut pacem componeret; cujus legationis epistola haec est.

EPISTOLA JOHANNIS PAPAE.

§ 166.« Johannes quintus decimus, sanctae Romanae ecclesiae papa, omnibus fidelibus. Noverint omnes santae matris nostrae ecclesiae fideles, et nostri utriusque ordinis per clymata seculi dilatati, qualiter nobis relatum est a compluribus de inimicitia Edelredi Saxonum Occidentalium regis necnon et Ricardi marchionis; unde nimium tristis effectus, utpote de filiis nostris spiritualibus, tandem, inito salubri consilio, accersivi quendam apocrisiarium nostrum, Leonem videlicet episcopum sanctae Treverensis ecclesiae, et misi eum illuc cum literis nostris exhortatoriis, ut 270 resipiscerent ab hac superstitione. Qui, transiens vastas intercapedines terrarum, tandem marinos transmeavit fines, et in die Natalis Domini pervenit ante conspectum regis praefati, moxque ex parte nostra salutato obtulit literas quas illi miseramus; qui accersitis cunctis sui regni utriusque ordinis fidelibus sapientioribus, ob amorem et timorem Dei omnipotentis, necnon et sancti Petri apostolorum principis, et per nostram admonitionem paternam, firmissimam concessit pacem, cum omnibus filiis suis et filiabus praesentibus et futuris, et cum omnibus fidelibus suis, sine dolo. Qua de re misit Edelsinum sanctae Scireburnensis ecclesiae praesulem, necnon et Leofstanum filium Alfwoldi, atque Wistani filium Edelnodum, qui transierunt marinos fines, et pervenerunt usque ad Ricardum praefatum marchionem. Qui et monita nostra pacifice suscipiens, simulque audiens decretum suprafati regis, libenti animo eandem pacem firmavit, cum filiis et filiabus suis praesentibus et futuris, et cum omnibus fidelibus suis, eo rationis tenore, ut, si aliquis eorum vel ipsi injuste aliquid contra alterum perpetraverint, digna emendatione purgetur. Paxque maneat stabilis perpetualiter et inconvulsa, sacramentorum utriusque partis stigmate stipulata. Ex parte scilicet Edelredi regis, Edelsinus praesul sanctae Scireburnensis ecclesiae, et Leofstan Alfwoldi filius et Edelnodus Wistani filius: ex parte Ricardi, Rogerus episcopus, Rodulfus Hugonis filius, Turstenc filius Turgis. Actum Rotomago Kalend. Martii, anno ab incarnatione Domini nongentesimo nonagesimo primo, indictione quarta. 271 Et de hominibus regis vel inimicis suis nullum Ricardus recipiat, nec rex de suis, sine sigillo eorum.»

DE GERBERTO.

§ 167. Decedente hoc Johanne, successit Gregorius. Ei item Johannes sextus decimus. Illi Silvester, qui et Gerbertus, de quo non absurdum erit( ut opinor) si literis mandemus quae per omnium ora volitant. Ex Gallia natus, monachus a puero apud Floriacum adolevit: mox cum Pythagoricum bivium attigisset, seu taedio monachatus, seu gloriae cupiditate captus, nocte profugit Hispaniam, animo praecipue intendens ut astrologiam et caeteras id genus artes a Saracenis edisceret. Hispania, 272 olim multis annis a Romanis possessa, tempore Honorii imperatoris in jus Gothorum concesserat: Gothi, usque ad tempora beati Gregorii Arriani, tunc per Leandrum episcopum Hispalis, et per Ricaredum regem fratrem Herminigildi, quem pater nocte Paschali pro fidei confessione interfecerat, catholico choro uniti sunt. Successit Leandro Isidorus, doctrina et sanctitate nobilis; cujus corpus nostra aetate Aldefonsus rex Galliciae Toletum transtulit, ad pondus auro comparatum. Saraceni enim, qui Gothos subjugarant, ipsi quoque a Karolo magno victi, Galliciam et Lusitaniam, maximas Hispaniae provincias, amiserunt. Possident usque hodie superiores regiones. Et sicut Christiani Toletum, ita ipsi Hispalim, quam Sibiliam vulgariter vocant, caput regni habent, divinationibus et incantationibus more gentis familiari studentes. Ad hos igitur( ut dixi) Gerbertus perveniens, desiderio satisfecit. Ibi vicit scientia Ptholomaeum 273 in astrolabio, Alandraeum in astrorum interstitio, Julium Firmicum in fato. Ibi quid cantus et volatus avium portendat, didicit; ibi excire tenues ex inferno figuras; ibi postremo quicquid vel noxium vel salubre curiositas humana deprehendit: nam de licitis artibus, arithmetica, musica, et astronomia, et geometria, nihil attinet dicere; quas ita ebibit ut inferiores ingenio suo ostenderet, et magna industria revocaret in Galliam omnino ibi jam pridem obsoletas. Abacum certe primus a Saracenis rapiens, regulas dedit quae a sudantibus abacistis vix intelliguntur. Hospitabatur apud quendam sectae illius philosophum, quem multis primo expensis, post etiam promissis, demerebatur. Nec deerat Saracenus quin scientiam venditaret; assidere frequenter, nunc de seriis, nunc de nugis colloqui, libros ad scribendum praebere. Unus erat codex, totius artis conscius, quem nullo modo elicere poterat. Ardebat contra Gerbertus librum quoquo modo ancillari. Semper enim in vetitum nitimur, et quicquid negatur pretiosius putatur. Ad preces ergo conversus orare per 274 Deum, per amicitiam, multa offerre, plura polliceri. Ubi id parum procedit, nocturnas insidias tentat. Ita hominem( connivente etiam filia, cum qua assiduitas familiaritatem paraverat), vino invadens, volumen sub cervicali positum arripuit, et fugit. Ille somno excussus, indicio stellarum, qua peritus erat arte, insequitur fugitantem. Profugus quoque respiciens, eademque scientia periculum comperiens, sub ponte ligneo, qui proximus, se occulit; pendulus et pontem amplectens, ut nec aquam nec terram tangeret. Ita quaerentis aviditas frustrata, domum revertit. Tum Gerbertus, viam celerans, devenit ad mare. Ibi per incantationes diabolo accersito, perpetuum paciscitur hominium si se, ab illo qui denuo insequebatur defensatum, ultra pelagus eveheret. Et factum est. Sed haec vulgariter ficta crediderit aliquis, quod soleat populus literatorum famam laedere, dicens illum loqui cum daemone quem in aliquo viderint excellentem opere. Unde Booetius, in libro de Consolatione Philosophiae, queritur se propter studium sapientiae de talibus notatum, quasi conscientiam suam sacrilegio polluisset ob ambitum dignitatis.« Non conveniebat, inquit, vilissimorum me spirituum praesidia captare, quem tu in hanc excellentiam componebas, ut consimilem Deo faceres. Atqui hoc ipso videmur affines maleficio, quod tuis imbuti disciplinis, tuis instituti moribus sumus.» Haec Booetius. Mihi vero fidem facit de istius sacrilegio 275 inaudita mortis excogitatio. Cur enim se moriens, ut postea dicemus, excarnificaret ipse sui corporis horrendus lanista, nisi novi sceleris conscius esset? Unde in vetusto volumine quod in manus meas incidit, ubi omnium apostolicorum nomina continebantur et anni, ita scriptum vidi:« Silvester, qui et Gerbertus, annos quatuor, mensem unum, dies decem: hic turpiter vitam suam finivit.»

DE DISCIPULIS GERBERTI.

§ 168. Gerbertus Galliam repatrians, publicasque scholas professus, artem magisterii attigit. Habebat conphilosophos, et studiorum socios, Constantinum abbatem monasterii sancti Maximini, quod est juxta Aurelianis, ad quem edidit regulas de abaco: Adelboldum episcopum, ut dicunt, Winteburgensem, qui et ipse ingenii monimenta dedit in epistola quam facit ad Gerbertum de quaestione diametri super Macrobium, et in nonnullis aliis. Habuit discipulos praedicandae indolis et prosapiae nobilis, Robertum filium Hugonis cognomento Capet, Otonem filium imperatoris Otonis. Robertus, postea rex Franciae, magistro vicem reddidit, et archiepiscopum 276 Remensem fecit. Extant apud illam ecclesiam doctrinae ipsius documenta: horologium arte mechanica compositum; organa hydraulica, ubi mirum in modum, per aquae calefactae violentiam, ventus emergens implet concavitatem barbiti, et per multiforatiles tractus aereae fistulae modulatos clamores emittunt. Et erat ipse rex in ecclesiasticis cantibus non mediocriter doctus; et tum in hoc, tum in caeteris, multum ecclesiae profuit. Denique pulcherrimam sequentiam,« Sancti Spiritus adsit nobis gratia,» et responsorium,« O Juda et Jerusalem,» contexuit, et alia plura, quae non me pigeret dicere si non alios pigeret audire. Otho, post patrem imperator Italiae, Gerbertum archiepiscopum Ravennatem, et mox papam Romanum, creavit. Urgebat ipse fortunas suas, fautore diabolo, ut nihil quod semel excogitasset imperfectum relinqueret. Denique thesauros olim a gentilibus defossos, arte nigromantiae molibus eruderatis inventos, cupiditatibus suis implicuit. Adeo improborum vilis in Deum affectus, et ejus abutuntur patientia, 277 quos ipse mallet redire quam perire. Sed reperit tandem ubi magister suus haereret, et, ut dici solet, quasi cornix cornici oculos effoderet, dum pari arte tentamentis ejus occurreret.

QUOMODO GERBERTUS THESAUROS OCTOVIANI INVENIT.

§ 169. Erat juxta Romam in Campo Martio statua, aerea an ferrea incertum mihi, dextrae manus indicem digitum extentum habens, scriptum quoque in capite,« Hic percute.» Quod superioris aevi homines ita intelligendum rati quasi ibi thesaurum invenirent, multis securium ictibus innocentem statuam laniaverant. Sed illorum Gerbertus redarguit errorem, longe aliter ambiguitate absoluta: namque meridie, sole in centro existente, notans quo protenderetur umbra digiti, ibi palum figit; mox superveniente nocte, solo cubiculario laternam portante comitatus, eo contendit. Ibi, terra solitis artibus dehiscens, latum ingredientibus patefecit introitum: conspicantur ingentem regiam, aureos parietes, aurea lacunaria, aurea omnia; milites aureos aureis tesseris quasi animum oblectantes; regem metallicum cum regina discumbentem, apposita obsonia, astantes ministros, pateras multi ponderis et pretii, ubi naturam vincebat opus. In interiori parte domus carbunculus, lapis inprimis nobilis et parvus intuitu, tenebras noctis fugabat. In contrario angulo stabat puer, arcum tenens extento nervo et arundine intenta. Ita in omnibus, cum oculos spectantium ars pretiosa raptaret, nihil erat quod posset tangi etsi posset videri; continuo enim ut quis manum ad contingendum 278 aptaret, videbantur omnes illae imagines prosilire, et impetum in praesumptorem facere. Quo timore pressus Gerbertus, ambitum suum fregit: sed non abstinuit cubicularius quin mirabilis artificii cultellum, quem mensae impositum videret, abriperet; arbitratus scilicet, in tanta praeda, parvum latrocinium posse latere. Verum mox omnibus imaginibus cum fremitu exsurgentibus, puer quoque, emissa arundine in carbunculum, tenebras induxit; et, nisi ille monitu domini cultellum rejicere accelerasset, graves ambo poenas dedissent. Sic insatiata cupiditatis voragine, laterna gressus ducente, discessum. Talia illum adversis praestigiis machinatum fuisse, constans vulgi opinio est. Veruntamen, si quis verum diligenter exsculpat, videbit nec Salomonem, cui Deus ipse dederit sapientiam, hujusce inscium commenti fuisse, ut enim Josephus auctor est: thesauros multos cum patre defodit in loculis, qui erant( inquit) mechanico modo reconditi sub terra: Nec Hircanum, prophetia et fortitudine clarum, qui, ut obsidionis levaret injuriam, de David sepulchro tria millia talenta auri arte mechanica eruit, ut obsessori partem enumeraret, parte xenodochia construeret. At vero Herodes, qui magis praesumptione quam consilio idem aggredi voluerit, multos ex satellitibus, igne ex interiori parte prodeunte, amiserit. Praeterea, cum audio Dominum Jesum dicentem,« Pater meus usque modo operatur, et ego operor,» credo quod qui dederit Salomoni virtutem super daemones, ut idem historiographus testatur, adeo ut dicat etiam suo tempore fuisse viros qui illos 279 ab obsessis corporibus expellerent, apposito naribus patientis annulo habente sigillum a Salomone monstratum, credo, inquam, quod et isti hanc scientiam dare potuerit, nec tamen affirmo quod dederit.

QUOMODO QUIDAM THESAUROS OCTOVIANI QUAESIERUNT.

§ 170. Sed haec lecturis relinquens, dicam quod a quodam loci nostri monacho, genere Aquitanico, aetate provecto, arte medico, in pueritia audisse me memini.« Ego, aiebat, septennis, despecta exilitate patris mei, municipis Barcinonensis admodum tenuis, transcendens nives Alpinas, in Italiam veni. Ibi, ut id aetatis pusio, summa inopia victum quaeritans, ingenium potius quam ventrem colui. Adultus multa illius terrae miracula oculis hausi, et memoriae mandavi: inter quae vidi montem perforatum, ultra quem accolae ab antiquo aestimabant thesauros Octoviani reconditos. Ferebantur etiam multi, causa scrutandi, ingressi per anfractus, et semetra viarum intercepti perisse. Sed, quia nullus fere timor avidas mentes ab incoepto revocat, ego cum sodalibus meis, viris circiter duodecim, seu praedandi, seu videndi studio, illud iter meditabar aggredi. Itaque Daedali secuti ingenium, qui Theseum de labyrintho filo eduxit praevio, nos quoque glomus ingens portantes paxillum in introitu fiximus: ibi principio fili ligato, accensis laternis ne praeter devia etiam caecitate impediremur, devoluto glomere, et per unumquodque milliarium paxillo apposito, sub caverna montis quomodocunque iter nostrum direximus. Caeca erant omnia, et 280 magni horroris plena; vespertiliones, de concavis egredientes, oculos et ora infestabant; semita arcta, et a laeva praecipitio et subterlabente fluvio timenda. Vidimus tramitem vestitum nudis ossibus: flevimus cadavera tabo adhuc fluentia hominum, quos eadem quae nos spes raptasset, post montis introitum non valentium invenire exitum. Sed tandem aliquando, post multos timores, ad egressum ulteriorem pervenientes, vidimus stagnum placidum aquis crispantibus, ubi dulcibus illisa lapsibus alludebat unda littoribus; pons aereus utramque ripam continuabat: ultra pontem visebantur mirae magnitudinis equi aurei, cum assessoribus aeque aureis, et caetera quae de Gerberto dicta sunt; in quibus die medio Phoebi jubar infusum, duplicato fulgore oculos intuentium habetabat. Nos qui haec eminus videntes propiori aspectu delectaremur, asportaturi, si fors sineret, aliquam splendidi metalli crustam, hortamine alterno animati stagnum transire paramus; sed nequicquam. Dum enim quidam, caeteris praeruptior, citeriori margini pontis pedem imponeret, continuo( quod mirum auditu sit) illo depresso, ulterior elevatus est, producens rusticum aereum cum aereo malleo, quo ille undas verberans, ita obnubilavit aera ut diem coelumque subtexeret. Retracto pede, pax fuit: tentatum idem a pluribus, idemque expertum. Itaque, desperato transitu, aliquantulum ibi constitimus; et quamdiu potuimus, solo saltem visu libavimus aurum. Mox, per vestigia fili regressi, pateram argenteam reperimus; qua in frusta desecta, et minutatim partita, pruritum aviditatis 281 nostrae tantummodo irritantes, non etiam fami fecimus satis. Postero die, collato consilio, magistrum quendam illius temporis adivimus, qui dicebatur nomen Domini ineffabile scire: interrogatus scientiam non inficiatur, adjiciens quod tanta esset ejus nominis virtus, ut nulla ei magia, nulla mathesis, obsistere posset. Ita multo pretio redemptus, jejunus et confessus, nos eodem modo paratos duxit ad fontem. De quo hausta aqua in fiala argentea, tacens digitis literas figurabat, donec oculis intelleximus quod ore effari nequiremus. Tunc fiducialiter ad montem accessimus; sed exitum ulteriorem a daemonibus, credo, obstipatum offendimus, invidentibus scilicet nomini Domini, quod eorum commenta refelleret. Venit mane ad me nigromanticus Judaeus, quem audita gestorum fama exciverat; percunctatusque rem, ubi socordiam nostram accepit, multo cachinno bilem succutiens,« Quin tu,» inquit,« videas, licebit, quantum potentia meae artis valeat.» Et incunctanter montem introiens, non multo post egressus est, multa quae ultra fluvium notaveram ad indicium transitus sui afferens, pulverem sane locupletissimum, quo quicquid contingeretur in aurum flavescebat; non quod ita pro vero esset, sed quia ita videretur quoad aqua dilueretur: nihil enim quod per nigromantiam fit potest in aqua aspectum intuentium fallere. Confirmat veritatem sermonis mei, res quae tempore eodem acciderat.»

282 DE ANICULIS QUAE JUVENEM ASINUM VIDERI FECERUNT.

§ 171.« Erant in strata publica, qua Romam itur, duae aniculae, quibus nihil bibacius, nihil impudicius, uno commorantes tugurio, uno imbutae maleficio. Hae hospitem, si quando solus superveniebat, vel equum, vel suem, vel quodlibet aliud videri faciebant; et mercatoribus venum proponebant, nummos inde acceptos ingurgitantes. Et forte quadam nocte quendam ephoebum, qui motibus histrionicis victum exigeret, excipientes hospitio, asinum videri fecerunt; magnum suis commodis emolumentum habentes asinum qui transeuntium detineret oculos miraculo gestuum, quocunque enim modo praecepisset anus, movebatur asinus. Nec enim amiserat intelligentiam, etsi amiserat loquelam. Multum itaque quaestum conflaverant vetulae, undique confluente multitudine vulgi ad spectandos ludos asini. Rumor vicinum divitem advocavit ut quadrupedem non pauculis nummis in usus suos transferret; admonitus ut, si perpetuum vellet habere histrionem, arceret eum aqua. Custos ergo appositus mandatum severe exequebatur. Praeteriit plurimum tempus: asinus, quando temulentia dominum in gaudium excitasset, convivas jocis suis laetificabat. Sed, sicut rerum omnium fastidium est, dissolutius post haec haberi coepit; quapropter incautiorem nactus custodiam, 283 abrupto loro effugiens, in proximum lacum se projecit, et diutius in aqua volutatus, figuram sibi humanam restituit. Custos ab obviis sciscitatus, illumque vestigiis insecutus, interrogat an vidisset asinum: refert ille se asinum fuisse, modo hominem, omnemque casum exponit. Miratus famulus ad dominum detulit; dominus ad apostolicum Leonem, dico nostro seculo sanctissimum; convictae anus idem fatentur. Dubitantem papam confirmat Petrus Damianus, literaturae peritus, non mirum si haec fieri possint; productoque exemplo de Simone Mago, qui Faustinianum in Simonis figura videri, et a filiis horreri fecit, instructiorem de caetero in talibus reddidit.»

DE CAPITE STATUAE LOQUENTIS.

§ 172. Haec Aquitannici verba ideo inserui, ne cui mirum videatur quod de Gerberto fama dispersit; fudisse sibi statuae caput, certa inspectione siderum, cum videlicet omnes planetae exordia cursus sui meditarentur, quod non nisi interrogatum loqueretur, sed verum vel affirmative vel negative pronunciaret. Verbi gratia, diceret Gerbertus,« Ero apostolicus?» responderet statua,« Etiam.-- Moriar antequam cantem missam in Jerusalem?-- Non.» Quo illum ambiguo deceptum ferunt, ut nihil excogitaret poenitentiae qui animo blandiretur suo de longo tempore vitae; quando enim Ierosolymam ire deliberaret ut mortem stimularet? Nec providit 284 quod est Romae ecclesia Jerusalem dicta, id est, Visio pacis, quia quicunque illuc confugerit, cujuscunque criminis obnoxius, subsidium invenit. Hanc in ipsius urbis rudimentis Asylum accepimus dictam, quod ibi Romulus, ut augeret civium numerum, statuisset omnium reorum refugium. Ibi cantat missam papa tribus Dominicis quibus praetitulatur Statio ad Jerusalem. Quocirca, cum uno illorum dierum Gerbertus ad missam se pararet, invaletudinis ictus ingemuit, eademque crescente decubuit; consulta statua, deceptionem et mortem suam cognovit. Advocatis igitur cardinalibus, diu facinora sua deploravit: quibus inopinato stupore percussis, nec aliquid referre valentibus, ille insaniens, et prae dolore ratione hebetata, minutatim se dilaniari et membratim foras projici jussit;« Habeat, inquiens membrorum officium qui eorum quaesivit hominium; namque animus meus nunquam illud adamavit sacramentum, imo sacrilegium.»

§ 173. Et quia diverticulum feci, puto non inhonestum si dicam quod in Saxonia tempore regis istius accidit, et non adeo notum, anno Dominicae incarnationis millesimo duodecimo. Melius est interim spatiari in talibus, quam immorari in ejus rebus, et ignavis et tristibus. Quod profecto erit jocundius si ab antiquitate scriptum illius, qui passus est, apposuero; simul et propius vero videbitur quam si meis texuissem literis. Praeterea non indecens aestimo si multicolori stylo varietur oratio.

285 DE VIRIS ET FOEMINIS CHOREAS DUCENTIBUS.

§ 174.« Ego Otbertus peccator, et, si vellem celare quod in me factum est divinum judicium, membrorum meorum tremor proderet; quod quemadmodum factum sit referam, ut omnibus innotescat quanta sit poena inobedientiae. Eramus, ad vigilias Natalis Domini, in villa quadam Saxoniae ubi erat ecclesia Magni martyris: presbyter, nomine Robertus, missam primam inchoaverat. Ego in coemiterio cum sodalibus octodecim, viris quindecim, foeminis tribus, choreas ducens, et cantilenas seculares perstrepens, ita sacerdotem impediebam ut ipsa verba nostra intra sacrosancta missarum solemnia resonarent. Quocirca, mandato nobis ut taceremus et neglecto, imprecatus est, dicens:« Placeat Deo et sancto Magno ut ita cantantes permaneatis usque ad annum!» Verba pondus habuerunt. Filius presbyteri Joannis sororem suam nobiscum cantantem per brachium arripuit, statimque illud a corpore avulsit, sed gutta sanguinis non exiit. Ipsa quoque toto anno nobiscum permansit choros ducens, et cantans: pluvia non cecidit super nos; frigus, non calor, nec fames, nec sitis, nec lassitudo nos affecit; indumenta nec calceamenta nostra attrivimus; sed quasi vecordes cantitabamus. Primum ad genua, mox ad femora, terrae dimersi sumus. Fabrica tecti aliquando nutu Dei super nos erigebatur, ut pluvias arceret. Tandem, evoluto anno, Herbertus, civitatis Coloniensis episcopus, a nodo quo manus nostrae ligabantur nos absolvit, et ante altare sancti Magni reconciliavit. Filia presbyteri cum 286 aliis duobus continuo efflavit, caeteri continuis tribus diebus et noctibus dormivimus; aliqui postea obierunt et miraculis coruscant, caeteri poenam suam tremore membrorum produnt.» Datae sunt nobis hae litterae a domino Peregrino, beati Herberti successore, anno Dominicae incarnationis millesimo tertio decimo.

DE EPISCOPO TURPISSIMO ET RELIGIOSO ET MONACHA INCESTA.

§ 175. In hac urbe( quae, olim Agrippina ab Agrippa genero Augusti dicta, postea a Trajano imperatore Colonia denominata est, quod in imperium allectus, colonias civium Romanorum eo deduxerit);-- in hac, inquam, civitate fuit episcopus quidam, praeclarus religione quamvis turpis corpore, cujus unum miraculum, quod moriens praedixit, referam; si prius dixero, quam insolitus casus eum in tanto culmine fastigaverit. Imperator terrae illius, Dominica illa quae vocatur Quinquagesima, venatum pergens, solus ad oram sylvae devenit, omnibus comitibus dispersis, juxta quam habebat ecclesiam ille presbyter agrestis, deformis sane, et pene portentum naturae. Imperator, militem se mentitus, suppliciter missam rogat; ille confestim parat: alter interea volvebat animo quare Deus, a quo formosa cuncta procedunt, tam deformem hominem sacramenta sua conficere sineret. Mox cum ad versum tractus ventum esset,« Scitote quoniam Dominus ipse est Deus,» sacerdos, socordiam pueri familiaris increpitans, respexit, et concitatiori voce, quasi cogitanti imperatori responderet, dixit:« Ipse fecit nos, et non ipsi nos.» Quo dicto 287 repercussus imperator, propheticum virum aestimans, invitum et renitentem sublimavit in archiepiscopum: quod tamen semel susceptum dignis moribus honestavit; bene agentes blande appellare, improbos excommunicationis stigmate inurere, sine personarum acceptione. Multa illius acta constanter accolae praedicant, quorum unum pro suscepti operis brevitate lector percurret. In monasterio sanctimonialium urbis illius erat virgo quaedam, quae illic magis parentum officio, quam bonae vitae studio, adoleverat: haec et speciei lenocinio, et dulci ad omnes colloquio, amatores invitabat; sed cum caeteri vel timore Dei, vel pro infamia seculi, cupiditates suas cohiberent, unus, quem opum congeries et alta progenies in proterviam accenderant, abrupit quod legis, quod justitiae, puellae virginal expugnare ausus, abductamque domum loco justae conjugis habuit. Transiit multum tempus in abbatissae precibus, in propinquorum admonitionibus, ne tam foedo facinori assuesceret: ille surdis auribus admonentes transiens, velut pelagi rupes immota resistit. Ac tum forte antistes aberat, curiae curis implicitus; regresso res nunciatur: mandat ille continuo ut ovis ovili restituatur; ita, multis verbis ultro citroque habitis, mulier monasterio redditur; sed non multo post, abscessu pontificis aucupato, abripitur. Tunc in delinquentem excommunicatio promulgatur, ita ut nullus civium cum eo colloqui, nullus convivari auderet: quam ille injuriam parvi pensans, 288 in praedia juris sui longe abiit, non ut praeceptum foveret, sed ut arbitrium fugeret; ubi cum excommunicata sua vitam transigens, homo factiosus et potens. Sed cum Deus episcopum ad superos evocaret, et gravi dolore membra depastus in lecto decumberet, convenerunt undique compatriotae ut extremae benedictioni beati viri communicarent; solus ille venire non praesumens, subornavit aliquos qui pro se loquerentur. Ejus nomen auditum primo pontifex gemitu excepit, inde subjecit verba; verba ipsa dicturus sum.« Si miser ille maledictam mulierem deseruerit, sit absolutus; si perstiterit, posteriori anno hac eadem die et hora qua ego decedam, sit ante Deum reddere rationem paratus: videbitis autem me quando signum ad sextam insonuerit efflare.» Nec fides verbis defuit, nam et iste hora qua praedixerat defunctus; et ille, anno evoluto, eadem die et hora cum amica fulmine ictus exanimatus est.

QUOMODO SWANUS INVITATUR UT ANGLIAM VENIAT.

§ 176. At vero rex Ethelredus, martyrizato, ut praediximus, sancto Elfego, dedit episcopatum cuidam episcopo Livingo. Resederat autem in Anglia Turkillus Danus, qui fuerat incentor ut lapidaretur archiepiscopus; habebatque Orientales Anglos suae voluntati parentes. Nam caeteri, dato ab Anglis octo millium librarum tributo, per urbes et agros, quo quisque commodius 289 poterat, dilapsi; quindecim eorum naves, cum hominibus, regis fidem secutae. Turkillus interea regem patriae suae Suanum nunciis accersit ut Angliam veniat; praeclaram esse patriam et opimam, sed regem stertere: illum, Veneri vinoque studentem, nihil minus quam bellum cogitare; quapropter odiosum suis, ridiculum alienis: duces invidos; provinciales infirmos, primo stridore lituorum praelio cessuros.

§ 177. Erat Suanus in sanguinem pronus, nec ei magno hortamento opus fuit: navibus itaque paratis, transitum maturavit; Sandwic vocatur portus ubi appulit, ultionem praecipue Gunhildis sororis intendens animo. Haec, non illepidae formae virago, Angliam cum Pallingo marito potenti comite venerat; et accepta Christianitate, obsidem se Danicae pacis fecerat. Eam cum caeteris Danis infaustus furor Edrici decapitari jusserat, pronunciantem quod sui sanguinis effusio magno toti Angliae foret dispendio. Et illa quidem mortem praesenti tulit animo, quia nec moritura expalluit, nec mortua, consumpto etiam sanguine, vultum amisit; occiso prius ante ora marito, et filio, commodae indolis puero, quatuor lanceis forato. Tunc ergo Suanus, per Orientales Anglos profectus in Northanhimbros, ditioni eos suae sine pugna subdidit; non quod in illorum mentibus genuinus ille calor, et dominorum impatiens, refriguerit, sed quod princeps eorum 290 Uhtredus primus exemplum defectionis dederit. Illis sub jugum missis, caeteri quoque omnes populi qui Angliam ab aquilone inhabitant vectigal et obsides dederunt. Mox ad australes regiones veniens. Oxenefordenses et Wintonienses leges suas adorare coegit; soli Londonienses, regem legitimum intra moenia tutantes, portas occluserunt. Dani contra ferocius assistentes, spe gloriae virtutem alebant: oppidani in mortem pro libertate ruebant, nullam sibi veniam futuram arbitrantes si regem desererent, quibus ipse vitam suam commiserat. Ita cum utrinque acriter certaretur, justior causa victoriam habuit; civibus magna ope conantibus, dum unusquisque sudores suos principi ostentare, et pro eo pulchrum putaret emori. Hostium pars prostrata, pars in flumine Tamensi necata, quod praecipiti furore pontem non exspectavissent. Lacero agmine petit Suanus Bathoniam; ibi Ethelmerus, occidentalis regionis comes, cum suis omnibus manus ei dedit. Nec adhuc flecterentur Londonienses, tota jam Anglia in clientelam illius inclinata, nisi Ethelredus praesentia eos destitueret sua; quippe homo inertiae deditus, et formidine meritorum nullum sibi fidelem metiens, bellique et obsidionis necessitatem subterfugiens, illos fuga sua reliquit in medio; quocirca, rebus extremis medentes, compatriotarum exemplo se dedidere. Laudandi prorsus viri, et quos Mars ipse collata non sperneret hasta si ducem habuissent; cujus dum vel sola umbra protegerentur, totius pugnae aleam, ipsam etiam obsidionem, 291 non paucis mensibus luserant. Ille interea, naturalis desidiae conscientiam excitans, ab urbe profugit; cumque clandestinis itineribus Hamtunam venisset, inde Wehtam enavigavit. Ibi abbates et episcopos, qui nec in tali necessitate dominum suum deserendum putarent, in hanc convenit sententiam. Viderent quam in angusto res essent suae et suorum; se perfidia ducum avito extorrem solio, et opis egentem alienae, in cujus manu aliorum solebat salus pendere; quondam monarcham et potentem, modo miserum et exulem. Dolendam sibi hanc commutationem, quia facilius toleres opes non habuisse, quam habitas amisisse; pudendam Anglis eo magis, quod deserti ducis exemplum processurum sit in orbem terrarum. Illos amore su sine sumptibus voluntariam subeuntes fugam, domos et facultates suas praedonibus exposuisse, in arcto esse victum omnibus, vestitum deesse pluribus: probare se quidem fidem illorum, sed non reperire salutem; adeo jam subjugata terra, observari littora ut nusquam sine periculo sit exitus. Quapropter consulerent in medium quid censerent faciendum. Si maneant, cavendum plus a civibus quam ab hostibus. Forsan enim crucibus suis novi domini gratiam mercarentur; et certe occidi ab hoste titulatur fortunae, prodi a cive addicitur ignaviae. Si ad exteras gentes fugiant, gloriae fore dispendium; si ad notas, metuendum ne cum fortuna colorent animum. Plerosque enim probos et illustres viros hac occasione caesos: experiendam tamen sortem, et tentandum pectus Ricardi Normannorum ducis; qui si sororem et nepotes non ingrato animo susceperit, 292 se quoque non aspernanter protecturum.« Vadabitur enim, inquit, mihi meam salutem conjugi et liberis impensus favor. Quod si ille adversum pedem contulerit, non deerit mihi animus, plane non deerit, quin malim hic gloriose occumbere quam illic ignominiose vivere. Quocirca hoc interim mense Augusto, dum clementior aura componit pelagus, Emma ad fratrem naviget, communia pignora apud eum depositura; sint comites eorum episcopus de Dunelmo et abbas de Burgo. Ego hic usque ad Natale Domini manebo; si bona nunciaverint, subsequuturus continuo.»

§ 178. Soluto conventu paretur ab omnibus: navigant illi Normanniam, ipse serenae famae avidus interim residet. Mox a transmarinis nunciatum partibus, Ricardum suscepisse sororem magna alacritate; regem quoque invitare, ut suos dignetur lares. Ita Ethelredus, mense Januario Normanniam veniens, miserias suas sedulitate hospitis consolatus est. Erat ille Ricardus filius Ricardi primi, qui felicitate et probitate sua patrem aequarit: certe in Dei rebus major. Coenobium Fiscannense, quod pater inchoaverat, ad summam manum evexit. Orationibus et frugalitati adeo intentus, ut nullum monachum, nullum heremitam desiderares. Humilitate cernuus, ut lacescentium cervicositates patientia 293 sibi substerneret. Denique fertur quod noctibus, custodias famulorum fallens, incomitatus ad matutinas monachorum venire solitus fuerit, genuflexibus usque ad lucem incumbens. Id praesertim apud Fiscannium exercens, quadam nocte maturius se agebat; cumque invenisset ostium obseratum, excusso violentius pessulo, soporem sacristae turbavit. Ille, miratus in tali noctis horrore pulsantis strepitum, surrexit, ut videret tam audacis facti conscium; reperiensque ut videbatur rusticum, plebeio tectum amictu, non potuit animo suo imperare ut manibus temperaret, sed, vehementi felle commotus, crinem invadit, multos illustri viro colaphos infringens: durat ille incredibili patientia, nec mutire dignatus. Postero die in capitulo querelam deponit; iraque simulata, monachum ad vicum Argentias sibi praecepit occurrere, minitans se ulturum in ejus pervicacia, quod tota loqueretur Gallia. Die dicta monacho astante, et prae metu pene exanimato, rem proceribus exponit, atrocitatem facti per amplificationem exaggerans; conantem reum respondere callidis objectionibus aliquandiu suspendit. Postremo, ut jocundior esset miserationis materia, ab optimatibus judicatum clementer absolvit, totumque vicum illum, qui optimi vini ferax esse dicitur, cum appenditiis suis, officio ejus addixit; pronuncians monachum esse optimum, qui, bene custodiens munus injunctum, nec percitus ira laxaverit silentium. Post viginti octo annos ducatus mortis viam ingrediens, 294 jubet suum corpus sepeliri ad ecclesiae ostium, ubi et pedibus calcantium, et stillicidiis ex alto rorantibus, esset obnoxium; sed nostro tempore Willelmus, illius loci abbas tertius, rem deformem esse permensus, longam sustulit invidiam, et inde levatum ante majus altare locavit. Habuit fratrem Robertum, quem archiepiscopum fecit Rotomagi; in hoc sane non parva macula gloriam aspergens: nam ille immaniter honore abusus, multa primo facinora, multa flagitia commisit; sed postea in senium vergens, eleemosynis largissimis haud dubie quaedam delevit. Post Ricardum filius, ejusdem nominis, principatum sortitus, vixit anno vix uno. Opinio certe incerta vagatur quod conniventia fratris Roberti, quem Ricardus secundus ex Juditha, filia comitis Britonum Conani, susceperat, vim juveni venefica consciverit. Cujus rei gemens conscientiam, Jerosolymam post septem annos comitatus abierit; magnae laudis causam tunc temporis adorsus, ut iter motibus suspectum barbaricis, ritibus 295 diversum Saracenis, cum paucis invaderet. Pertendit tamen, nec abstitit, totam viam salubriter emensus; multoque auro introitum mercatus, illud Christianorum decus, sepulchrum dico Dominicum, nudipes et lachrymas veneratus est. Hoc labore apud Deum( ut credimus) foederata gratia, domumque revertens, apud Niceam urbem Bithiniae dies implevit, veneno ut fertur interceptus: auctore ministro Radulfo, cognomento Mowino, qui scelus illud spe ducatus animo suo extorserit; sed Normanniam regressus, recognita, ab omnibus quasi monstrum exsufflatus, in exilium perpetuum discessit. Successit Roberto filius Willelmus puerulus, de quo in consequentibus dicturus, nunc quod instat repetam

§ 179. Suanus interea, modo quo diximus, invasam Angliam rapinis et caedibus urgebat; provincialium substantiae prius abrasae, mox proscriptiones factae. Haesitabatur totis urbibus quid fieret: si pararetur rebellio, assertorem non haberent; si eligeretur subjectio, placido rectore carerent. Ita privatae et publicae opes ad naves cum obsidibus deportabantur, quod non esset ille dominus legitimus, sed tyrannus atrocissimus. Sed non diu propitia Divinitas in tanta miseria sivit fluctuare Angliam, siquidem pervasor continuo ad Purificationem sanctae Mariae, ambiguum qua morte, vitam effudit. Dicitur quod terram sancti Edmundi depopulanti martyr idem 296 per visum apparuerit, leniterque de miseria conventum suorum, insolentiusque respondentem, in capite perculerit; quo dolore tactum, in proximo, ut praedictum est, obiisse. Dani Cnutonem filium Swani in regem eligunt. Angli contra, naturalem dominum cariorem sibi pronunciantes, si regalius se quam consueverat ageret, e Normannia Edelredum accersunt. Ille primo mittit Edwardum filium, qui fidem principum, favorem vulgi, praesens specularetur; qui, ubi omnium vota in bonam partem vidit convenientia, securus pro patre revertitur. Ita rex regressus, et laetis plausibus Anglorum delinitus, ut familiarem desidiam excussisse videretur, maturavit contra Cnutonem exercitum colligere, qui tunc temporis in Lindesia, ubi eum genitor cum ratibus et obsidibus dimiserat, tirones et equos exigebat, ut pariter coactis viribus in imparatos se effunderet, graviter, ut ipse dictitavit, in desertores ulturus; sed dolo, qualem ipse machinabatur, praeventus, terga ostendit: tunc aegre salvatus, et in altum cum reliquiis provectus, ab oriente usque in austrum mari Britanniae circuito, ad Sandwic appulit. Ibi humano et divino jure contempto, obsides quos habebat, magnae nobilitatis et elegantiae pueros, naribus et auribus truncos, quosdam etiam eviravit: sic in insontes grassatus, et magnum quid egisse gloriatus, patriam petiit. 297 Eodem anno fluctus marinus, quem Graeci Euripum, nos Ledonem vocamus, mirum in modum excrevit, quantum nulla hominum memoria potest attingere; ita ut villas ultra multa milliaria submergeret, et habitatores interceptos necaret. Sequenti magnum concilium congregatum est apud Oxenefordum Danorum et Anglorum; ubi rex nobilissimus Danorum, Sigeferdum et Morcardum, interfici jussit, delatione proditoris Edrici perfidiae apud se insimulatos. Is illos, favorabilibus assentationibus deceptos, in triclinium pellexit, largiterque potatos satellitibus ad hoc praeparatis anima exuit: causa caedis ferebatur quod in bona eorum inhiaverat. Clientum eorum, dominorum necem vindicare conantes, armis repulsi, et in turrim ecclesiae sanctae Frideswidae coacti; unde dum ejici nequirent, incendio conflagrati. Sed mox regis poenitentia eliminata spurcitia, sacrarium reparatum; legi ego scriptum, 298 quod in archivo ejusdem ecclesiae continetur index facti. Uxor Sigeferdi Malmesbiriam in captionem est adducta, spectabilis nobilitatis foemina; quapropter Edmundus regis filius, dissimulata intentione, in partes illas iter arripiens, visam concupivit, concupitae communionem habuit: sane patris eludens conscientiam, qui domesticis ut alienis esset ridiculo. Erat iste Edmundus non ex Emma natus, sed ex quadam alia, quam fama obscura recondit. Praeter illud integer in caeteris, praedicandae indolis juvenis, magni roboris et animo et corpore, et propter hoc ab Anglis Ireneside, id est, Ferreum latus, nuncupatus; qui patris ignaviam, matris ignobilitatem virtute sua probe premeret si Parcae parcere nossent. Nec mora, nuptae consilio comitatum Sigeferdi, qui apud Northanhimbros amplissimus erat, a patre petitum, nec impetratum, suapte industria vendicavit; hominibus ejusdem provinciae in obsequium ejus facile cedentibus.

§ 180. Eadem aestate, Cnuto, compositis rebus in Danamarchia, foederata cum finitimis regibus amicitia, venit Angliam, eo animo ut aut vincendum aut moriendum sibi proponeret. Itaque a Sandwic Cantiam, inde in West- Saxoniam progrediens, omnia caedibus incendiisque foedabat; rege apud Cosham morbo decumbente. Tentavit quidem Edmundus occurrere; sed ab Edrico praepeditus, copias interim tuto loco continuit. 299 At Edricus non ultra dissimulandum ratus, quin artes suas aperta fronte nudaret, ad Cnutonem cum quadraginta navibus defecit: omnis quoque West- Saxonia, datis obsidibus et armis, idem fecit. Mercii vero, saepenumero congregati, se ad resistendum offerebant: veniret modo rex, et quo progrediendum esset praeciperet, duceret secum proceres Londoniae, paratos esse sanguinem suum patriae impendere. Ille solitus salutem suam muris committere, non in hostem excurrere, Londoniae degebat propter proditores, ut aiebat, nusquam procedens. Alter interea partibus suis urbes et vicos applicare, nullo tempore feriari, noctibus consultare, diebus pugnare. Edmundus, diu deliberato consilio in tanta rerum angustia, optimum factu arbitratus si urbes quae defecerant pugnando reciperet, in eundem sensum Uhtredum, quendam Transhumbranum comitem, adduxit; caeteras enim, quae adhuc dubio favore pendebant, confirmandas putabant si de rebellantibus graves poenas sumerent. Sed Cnuto, non minori praeditus astutia, simili eos ingenio circumvenit; nam commendatis West- Saxonibus, et Merciorum parte quam subjecerat, ducibus suis, ipse, in Northanhimbros profectus, depopulatione locorum Uhtredum ad sua defensanda redire coegit. Itaque, licet se dedisset, barbarica levitate jussus est jugulari. Comitatus ejus datus Iricio; quem postea, aequas sibi partes vendicantem, Cnuto ab Anglia expulit. Ita subjectis omnibus, Edmundum, per semetra fugitantem, non prius persequi destitit quam Londoniam ad patrem pervenisse cognosceret. Tunc usque post Pascha quievit, ut cum omnibus 300 copiis urbem adoriretur. Sed praevenit conatum ejus mors Ethelredi; nam in initio Quadragesimae, die sancti Gregorii, animam, laboribus et miseriis natam, efflavit: jacet apud sanctum Paulum Londoniae. Oppidani Edmundum in regem conclamant. Ipse, mox congregato exercitu, apud Pennam et Gilingeham Danos fugavit diebus Rogationum. Post festum sancti Johannis, ad Seorstanum eisdem congressus, aequis manibus discessit; Anglis suis initium fugae facientibus auctore Edrico, qui in parte adversariorum stans, et gladium in manu tenens, quem in pugna, quodam rustico impigre caeso, cruentarat:« Fugite, inquit, miseri, fugite! ecce rex vester hoc ense occisus est!» Fugissent continuo Angli nisi rex, cognita re, in editum quemdam collem procederet, ablata galea caput suum commilitonibus ostentans. Tunc, quantis poterat viribus hastile ferreum intorquens, in Edricum misit; sed ab illo praevisum et vitatum, in militem prope stantem peccavit, adeo ut alterum quoque affigeret. Nox praelium diremit, aciebus quasi ex conniventia discedentibus, Anglis tamen victoriam pene sperantibus; quo facto, West- Saxonum conversi animi dominum legitimum cognoverunt. Ipse Londoniam contendit, ut bene meritos cives liberaret, quos pars hostium statim post discessum suum incluserat; fossa etiam urbem, 301 qua fluvio Tamensi non alluitur, foris totam cinxerat, multaque vulnera fecerat et acceperat. Itaque, audito regis adventu, fugam per prona invadunt: subsecutus eos e vestigio, et transito vado quod Brentford dicitur, victoriosa strage delevit. Reliqua multitudo, quae cum Cnutone remanserat, Edmundo aliquantulum feriato et partes suas componente, Londoniam iterum terra flumineque obsidet; sed ab oppidanis magnanimiter pugnantibus repulsa, iram in collimitaneam Merciam effundit, vicos et villas rapinis, incendiis, caedibusque depopulans. Opima praeda ad naves convecta quas in amne Medeguaia congregaverat: fluvius ille Rofensem urbem praeterfluens, violentus et rapaci gurgite minax, moenia pulchra lavat. Inde quoque rege pugnante fugata, praeoccupatoque vado quod superius nominavi Brentford, insigni caede profligata. Conantem ulterius tendere Edmundum, ut reliquias praedonum persequeretur ad internecionem, vafer ille et pessimus Edricus revocavit, ficto jamdudum animo in gratiam reversus; consilio enim Cnutonis cum Edmundo erat, ut ejus meditationes renunciaret. Ultimus ille dies Danis profecto fuisset si perseverandum rex putasset; sed praeventus( ut dixi) susurro proditoris, qui hostes nihil ultra ausuros affirmaret, maturum sibi exitium et Angliae toti paravit. Namque illi, data via fugiendi, iterum in unum coaluere, Orientales Anglos bello infestantes: ipsum quoque regem, suppetias ferentem, apud Assandunam cedere coegerunt. Auspicium fugae fuit ille ex consulto, quem totiens nominare pudet. Pauci qui gloriae suae non immemores, et alterutros excitantes, cuneum fecerant, ad unum 302 interempti. Ibi Cnuto regnum expugnavit, ibi omne decus Angliae occubuit, ibi flos patriae totus emarcuit: inter quos Ulkillus Estanglorum comes, perpetuam jam famam meritus tempore Swani, quando, primus omnium piratas adorsus, spem dedit posse illos superari; et praecipui tunc viri, abbates et episcopi. Edmundus, inde pene solus pedem referens, Gloecestram venit, ut ibi recollectis viribus hostes recenti victoria otiosos, sicut putabat, aggrederetur. Nec Cnutoni audacia defuit quin fugientem insequeretur. Ita, cum infestis signis constitissent, Edmundus singularem pugnam petiit, ne duo homunculi propter ambitionem regnandi tot subjectorum sanguine culparentur, cum possent sine dispendio fidelium suorum fortunam experiri. Magnam utrilibet laudem futuram, qui suo potissimum periculo tantum regnum nancisceretur. Haec cum Cnutoni renunciarentur, abnuit prorsus; pronuncians, animo se quidem excellere, sed contra tam ingentis molis hominem corpusculo diffidere: verum, quia ambo non indebite regnum efflagitent quod patres amborum tenuerint, convenire prudentiae ut depositis animositatibus Angliam partiantur. Susceptum est hoc dictum ab utroque exercitu, magnoque assensu firmatum, quod et aequitati conquadraret, et mortalium paci, tot miseriis defatigatorum, placide consuleret. Ita Edmundus, unanimi clamore omnium superatus, concordiae indulsit; foedusque cum Cnutone percussit, sibi West- Saxoniam, illi 303 concedens Merciam. Nec multo post, in festo sanctae Andreae, ambiguum quo casu extinctus, Glastoniae juxta Edgarum avum suum sepultus est. Fama Edricum infamat, quod favore alterius mortem ei per ministros porrexerit. Cubicularios regis fuisse duos, quibus omnem vitam suam commiserat: quos pollicitationibus illectos, et primo immanitatem flagitii exhorrentes, brevi complices suos effecisse. Ejus consilio ferreum uncum, ad naturae requisita sedenti, in locis posterioribus adegisse. Frater ejus ex matre Edwius, non aspernandae probitatis adolescens, per proditorem Edricum, Anglia, jubente Cnutone, cessit: diu terris jactatus et alto, angore animi ut fit corpus infectus, dum furtivo reditu apud Anglos delitescit, defungitur, et apud Tavistokium tumulatur. Filii ejus Edwius et Edwardus, missi ad regem Swevorum ut perimerentur, sed miseratione ejus conservati, Hunorum regem petierunt; ubi, dum benigne aliquo tempore habiti essent, major diem obiit, minor Agatham reginae sororem in matrimonium accepit. Fratres ex 304 Emma, Elfredus et Edwardus, toto tempore quo Cnuto vixit, in Normannia tutas fovere latebras. De illorum in patriam restitutione Ricardum avunculum nihil egisse comperimus, quin et sororem suam Emmam hosti et invasori nuptum collocavit; ignores majore illius dedecore qui dederit, an foeminae quae consenserit ut thalamo illius caleret qui virum infestaverit, filios effugaverit. Porro Robertus, quem superius diximus Jerosolymam ivisse, multotiens, congregatis navibus et impositis militibus, profectionem paravit, subinde jactitans se pronepotes suos coronaturum: et proculdubio fidem dictis explesset, nisi quia( ut a majoribus accepimus) semper ei ventus adversabatur contrarius, per occultum scilicet Dei judicium, in cujus voluntate sunt potestates regnorum omnium. Reliquiae ratium, multo tempore dissolutarum, Rotomagi adhuc nostra aetate visebantur.

§ 181. Anno incarnationis Dominicae millesimo decimo septimo Cnuto regnare coepit, et viginti annis regnavit; injuste quidem regnum ingressus, sed magna civilitate et fortitudine vitam componens. Primis diebus regnum in quatuor partitus, sibi West- Saxones, Edrico Mercios, Turkillo Orientales Anglos, Iricio Northanhimbros: ac primo interfectores Edmundi, qui ultro spe ingentis praemii rem detulerant, apud se interim celatos, magna frequentia populi produxit in medium, palamque genus insidiarum professos supplicio affecit. Eodemque anno Edricus, quem digne infamare non possum, jussu regis, arte qua multos frequenter circumvenerat ipse quoque 305 conventus, putidum spiritum transmisit ad inferos. Nam nescio qua simultate orta, dum asperius colloquerentur, ille fiducia meritorum beneficia regi sua quasi amicabiliter improperans, ait,« Edmundum pro te primo deserui, post etiam ob fidelitatem tui extinxi:» quo dicto, Cnutoni facies immutata iram rubore prodidit, et continuo prolata sententia,« Merito ergo, inquit, et tu moriere, cum sis laesae majestatis reus in Deum et in me, qui dominum proprium et fratrem mihi foederatum occideris. Sanguis tuus super caput tuum, quia os tuum locutum est contra te quod misisti manus in christum Domini.» Mox, ne tumultus fieret, in eodem cubiculo proditor fauces elisus, et per fenestram in Tamesim praecipitatus, perfidiae meritum habuit. Succedente tempore Turkillus et Iricius, ab Anglia captatis occasionibus eliminati, natale solum petierunt; quorum primus, qui incentor necis beati Elfegi fuerat, statim ut Danemarchiae littus attigit a ducibus oppressus est. Ita cum omnis Anglia pareret uni, ille ingenti studio, Anglos sibi conciliare, aequum illis jus cum Danis suis in consessu, in concilio, in praelio concedere: qua de re, ut praedixi, uxorem superioris regis e Normannia accersiit, ut, dum consuetae dominae 306 deferrent obsequium, minus Danorum suspirarent imperium; simul eo facto Ricardi alliciens gratiam, ut parum de nepotibus cogitaret, qui alios ex Cnutone se suscepturum speraret. Monasteria per Angliam suis et patris excursionibus partim foedata, partim eruta, reparavit; loca omnia in quibus pugnaverat, et praecipue Assandunam, ecclesiis insignivit; ministros instituit, qui per succidua seculorum volumina Deo supplicarent pro animabus ibi occisorum. Ad consecrationem illius basilicae et ipse affuit, et optimates Anglorum et Danorum donaria porrexerunt: nunc, ut fertur, modica est ecclesia presbytero parochiano delegata. Supra corpus beatissimi Edmundi, quem antiquiores Dani interfecerant, basilicam animositate regia construxit, abbatem et monachos instituit, praedia multa et magna contulit: praestat hodieque donorum ejus amplitudo integra, quod locus ille infra se aspiciat omnia pene Angliae coenobia. Corpus beati Elfegi, apud sanctum Paulum Londoniae tumulatum, ipse suis manibus inde levavit, et ad propria remissum, dignis assentationibus veneratus est. Ita omnia, quae ipse et antecessores sui deliquerant, corrigere satagens, prioris injustitiae naevum apud Deum fortassis, 307 apud homines certe abstersit. Wintoniae maxime munificentiae suae magnificentiam ostendit, ubi tanta intulit ut moles metallorum terreat advenarum animos, splendor gemmarum reverberet intuentium oculos; Emmae suggestu, quae in talibus thesauros dilapidabat sanctitate prodiga, dum ille in exteris terris dura meditaretur praelia: nam nescia virtus ejus stare loco, nec contenta Danemarchia quam avito, et Anglia quam bellico jure obtinebat, martem in Swevos transtulit. Sunt illi Danis contermini, pertinacioribus studiis iram Cnutonis emeriti: sed primo, exceptus insidiis, multos ex suis amisit; postremo, reparatis viribus, insistentes in fugam vertit; reges gentis Ulf et Eiglaf ad deditiones pacis adduxit: promptissimis in ea pugna Anglis, hortante Godwino comite ut, pristinae gloriae memores, robur suum oculis novi domini assererent; illud fuisse fortunae quod ab eo quondam victi fuissent, illud virtutis quod illos premerent qui eum vicissent. Incubuere igitur viribus Angli; et, victoriam consummantes, comitatum duci, sibi laudem pararunt. Rediens inde domum, totum regnum Noricorum subegit, effugato rege Olavo; qui, posteriori anno, ut animos provincialium suorum tentaret, cum parva manu in regnum regressus, infidos sibi sensit cum suis caesus.

308§ 182. Cnuto, decimo quinto anno regni, Romam profectus est: ibi aliquantis diebus commoratus, et eleemosynis per ecclesias peccata redimens, navigio Angliam rediit; et mox Scotiam rebellantem, regemque Malcolmum, expeditione illuc ducta, parvo subegit negotio. Veruntamen non inoperosum videbitur si epistolam, quam, Roma digrediens, Anglis suis per Livingum Tavistokiensem abbatem, mox episcopum Cridintunensem, misit, apponam, ad documentum emendatioris vitae et regalis magnificentiae.

§ 183.« Cnuto, rex totius Angliae, et Danemarchiae, et Norregiae, et partis Swavorum, Alnotho metropolitano, et Alfrico Eboracensi, omnibusque episcopis et primatibus, et toti genti Anglorum, tam nobilibus quam plebeiis, salutem. Notifico vobis me noviter isse Romam, oratum pro redemptione peccaminum meorum, et pro salute 309 regnorum, quique meo subjacent regimini populorum. Hanc quidem profectionem Deo jam olim devoveram; sed pro negotiis regni, et causis impedientibus, huc usque non poteram perficere. Nunc autem ipsi Deo meo omnipotenti valde humiliter gratias ago, quod concessit in vita mea beatos apostolos Petrum et Paulum, et omne sanctuarium quod intra urbem Romam aut extra addiscere potui expetere, et, secundum desiderium meum, praesentialiter venerari et adorare. Et ideo maxime hoc patravi, quia a sapientibus didici sanctum Petrum apostolum magnam potestatem accepisse a Domino ligandi et solvendi, clavigerumque esse coelestis regni; et ideo specialiter ejus patrocinium apud Deum expetere valde utile duxi. Sit autem vobis notum quia magna congregatio nobilium in ipsa Paschali solemnitate ibi cum domino papa Johanne et imperatore Conrado erat, scilicet omnes principes gentium a monte Gargano usque 310 ad istud proximum mare; qui omnes me et honorifice suscepere, et magnificis donis honoravere. Maxime autem ab imperatore donis variis et muneribus pretiosis honoratus sum, tam in vasis aureis et argenteis, quam in palliis et vestibus valde pretiosis. Locutus sum igitur cum ipso imperatore et domino papa, et principibus qui ibi erant de necessitatibus totius populi mei tam Angli quam Dani, ut eis concederetur lex aequior et pax securior in via Romam adeundi, et ne tot clausuris per viam arcentur, et propter injustum theloneum fatigentur: annuitque postulatis imperator, et Rodulfus rex qui maxime ipsarum clausurarum dominatur; cunctique principes edictum firmarunt ut homines mei, tam mercatores, quam alii orandi gratia viatores, absque omni angaria clausurarum et theloneorum, cum firma pace Romam eant et redeant. Conquestus sum iterum coram domino papa; et mihi valde displicere dixi, quod mei archiepiscopi in tantum angariabantur immensitate pecuniarum quae ab eis expetebantur dum pro pallio accipiendo, secundum morem, apostolicam sedem expeterent; decretumque est ne id deinceps fiat. Cuncta enim quae a domino papa, et ab imperatore, et a rege Rodulfo, caeterisque principibus per quorum terras nobis transitus est ad Romam pro meae gentis utilitate postulabam, libenter annuerunt; et concessa etiam sacramento firmaverunt, sub testimonio quatuor archiepiscoporum, et viginti episcoporum, et innumerae multitudinis ducum et nobilium quae 311 aderat. Quapropter Deo omnipotenti gratias magnificas reddo, quia omnia quae desideraveram, prout mente decreveram, prospere perfeci, votisque meis ad velle satisfeci. Nunc itaque sit notum quia ipsi Deo supplex devovi vitam meam amodo in omnibus justificare, et regna mihi subdita populosque juste et pie regere, aequumque judicium per omnes observare; et si quid per meae juventutis intemperantiam aut negligentiam hactenus, praeter id quod justum erat, actum est, totum Deo auxiliante dispono emendare. iccirco obtestor, et praecipio meis consiliariis quibus regni consilia credidi, ne ullo modo, aut propter meum timorem aut alicujus potentis personae favorem, aliquam injustitiam amodo consentiant, vel faciant pullulare, in omni regno meo. Praecipio etiam omnibus vicecomitibus et praepositis universi regni mei, sicut meam volunt habere amicitiam aut suam salutem, ut nulli homini, nec diviti nec pauperi, vim injustam inferant; sed omnibus, tam nobilibus quam ignobilibus, sit fas justa lege potiundi, a qua nec propter favorem regium, nec propter alicujus potentis personam, nec propter mihi congerendam pecuniam, nullo modo devient, quia nulla mihi necessitas est ut iniqua exactione pecunia mihi congeratur. Ego itaque notum vobis fieri volo, quod, eadem via qua exivi regrediens, Danemarchiam vado, pacem et firmum pactum, omnium Danorum consilio, compositurus cum eis gentibus quae nos et vita et regno privare, si eis esset possibile, volebant; sed non potuerunt, Deo scilicet virtutem eorum destruente, qui nos sua benignitate in regno et honore conservet, omniumque 312 inimicorum nostrorum potentiam adnihilet. Composita denique pace cum gentibus quae in circuitu nostro sunt, dispositoque et pacato omni regno nostro hic in oriente, ita ut a nulla parte bellum aut inimicitias aliquorum timere habeamus, quam citius hac aestate apparatum navigii habere potero, Angliam venire dispono. Hanc autem epistolam jam praemisi, ut de mea prosperitate omnis populus regni mei laetificetur; quia, ut vos ipsi scitis, nunquam memetipsum nec meum laborem abstinui, nec adhuc abstinebo, impendere pro omnis populi mei necessaria utilitate. Nunc igitur obtestor omnes episcopos meos et regni praepositos, per fidem quam mihi debetis et Deo, quatenus faciatis ut, antequam Angliam veniam, omnium debita quae secundum legem antiquam debemus sint persoluta; scilicet eleemosyna pro aratris, et decimae animalium ipso anno procreatorum, et denarii quos Romam ad sanctum Petrum debetis, sive ex urbibus sive ex villis, et mediante Augusto decima frugum, et in festivitate sancti Martini primitiae seminum ad ecclesiam sub cujus parochia quisque degit, quae Anglice Chirchseet nominatur. Haec et alia si cum venero non erunt persoluta, regia exactione secundum leges in quem culpa cadit 313 districte absque venia comparabit.» Nec dicto deterius fuit factum. Omnes enim leges ab antiquis regibus, et maxime ab antecessore suo Ethelredo latas, sub interminatione regiae mulctae perpetuis temporibus observari praecepit; in quarum custodiam etiam nunc tempore bonorum sub nomine regis Edwardi juratur, non quod ille statuerit, sed quod observarit.

§ 184. Erant tunc in Anglia summi et sapientissimi viri, quorum praecipuus Ethelnothus, archiepiscopus post Livingum: hic, ex decano summus sacerdos, multa opera praedicabili memoria digna fecit, regem ipsum auctoritate sanctitudinis in bonis actibus mulcens, in excessibus terrens; sedem archiepiscopatus et prius praesentia corporis sancti Elfegi sublimavit, et postea Romae praesens in pristinam dignitatem reparavit. Domum rediens, apud Papiam brachium sancti Augustini doctoris centum talentis argenti et talento auri comparatum, apud Coventreiam misit. Porro Cnuto Glastoniensem ecclesiam, ut fratris sui Edmundi manes inviseret( sic enim eum vocare 314 solitus fuerat), festinavit; factaque oratione, super sepulchrum pallium misit versicoloribus figuris pavonum, ut videtur, intextum. Astabat regio lateri supradictus Ethelnothus, qui septimus ex monachis Glastoniensis coenobii praesidebat cathedrae Cantuariensi. Primus Brithwaldus; secundus Adthelmus, qui primus Wellis episcopus; tertius nepos ejus Dunstanus; quartus Ethelgarus, qui novi monasterii Wintoniae abbas primus, deinde Cicestrensis episcopus; quintus Siricus, qui factus archiepiscopus nutriculae suae septem dedit pallia, de quibus in anniversario ejus tota antiqua ornatur ecclesia; sextus Elfegus, qui ex prioratu Glastoniae primus factus est abbas Bathoniae, deinde episcopus Wintoniae; septimus Ethelnothus, qui, cum regi antecessorum suorum privilegia ostendisset, rogavit et rogando obtinuit ut scripto regio in haec verba confirmaret.

315§ 185.« Regnante in perpetuum Domino, qui sua ineffabili potentia omnia disponit atque gubernat, vicesque temporum hominumque mirabiliter discernens, terminumque incertum prout vult aequanimiter imponens, et de secretis naturae mysteriis misericorditer docet ut de fugitivis et sine dubio transitoriis mansura regna Dei suffragio adipiscenda sunt. Quapropter ego Cnut rex Anglorum, caeterarumque gentium in circuitu persistentium gubernator et rector, cum consilio et decreto archipraesulis nostri Ethelnothi, simulque cunctorum Dei sacerdotum, et consilio optimatum meorum, ob amorem coelestis regni, et indulgentiam criminum meorum, et relaxationem peccaminum fratris mei regis Edmundi, concedo ecclesiae sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae Glastoniae jura et consuetudines in omni regno meo, et omnes forisfacturas omnium terrarum suarum; et sint terrae ejus sibi liberae et solutae ab omni calumpnia et inquietatione, sicuti meae mihi habentur. Verum illud praecipue ex omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti auctoritate, et perpetuae Virginis interdictione prohibeo, et universis regni mei praepositis et primatibus super suam salutem praecipio, ut nullus omnino illam insulam intrare audeat, cujuscunque ordinis aut dignitatis sit; sed omnia, tam in ecclesiasticis quam in saecularibus causis, tantummodo abbatis judicium et conventus expectent, sicuti praedecessores mei sanxerunt et privilegiis confirmaverunt, Chentwines, 316 Ines, Cuthredus, Elfredus, Edwardus, Athelstanus, et gloriosissimus Edmundus, et incomparabilis Edgarus. Si quis autem quovis deinceps tempore sub aliqua occasione interrumpere atque irritum facere hujus privilegii testamentum nisus fuerit, sit a consortio piorum ultimi examinis ventilabro dispertitus. Si quis vero benevola intentione haec facere, probare, et defensare studuerit, beatissimae Dei genitricis et omnium sanctorum intercessione amplificet Deus portionem ejus in terra viventium.» Scripta est hujus privilegii donatio, et provulgata in lignea basilica sub praesentia regis Cnutonis, anno ab incarnatione Domini millesimo tricesimo secundo, indictione secunda.