Reader

PROLOGUS. INCIPIT PROLOGUS WILLELMI MONACHI MALMESBURIENSIS IN LIBRO PRIMO DE GESTIS REGUM ANGLORUM.

Res Anglorum gestas Beda, vir maxime doctus et minime superbus, ab adventu eorum in Britanniam usque ad suos dies plano et suavi sermone absolvit: post eum non facile, ut arbitror, reperies qui historiis illius gentis Latina oratione texendis animum dederit. Viderint alii si quid earum rerum vel jam invenerint, vel post haec inventuri sint; noster labor, licet in quaerendo sollicitas duxerit excubias, frustra ad hoc tempus consumpsit operam. Sunt sane quaedam vetustatis indicia chronico more et patrio sermone per annos Domini ordinata. Per haec senium oblivionis eluctari meruerunt quaecunque tempora post illum virum fluxerunt. Nam de Elwardo, illustri et magnifico viro, qui chronica illa Latine aggressus est digerere, praestat silere; cujus mihi esset intentio animo, si non essent verba fastidio. Nec vero nostram effugit conscientiam domini Edmeri sobria sermonis festivitate elucubratum opus; in quo a rege Eadgaro orsus usque ad Willelmum primum raptim tempora perstrinxit, et inde licentius evagatus usque ad obitum Anselmi archiepiscopi, diffusam et necessariam historiam studiosis exhibuit. Ita praetermissis a tempore Bedae ducentis et viginti et tribus annis, quos iste nulla memoria dignatus est, absque litterarum patrocinio claudicat cursus temporum in medio; unde mihi, tum propter patriae charitatem, tum propter adhortantium auctoritatem, voluntati fuit interruptam temporum seriem sarcire, et exarata barbarice Romano sale condire; et, ut res ordinatius procedat, aliqua ex his, quae saepe dicendus Beda dixit, deflorabo, pauca perstringens, pluribus valefaciens.

Procedat itaque primus libellus de Anglorum gestis succinctus, ex quo Britanniam occupavere usque ad regem Egbirtum, qui, varia sorte profligatis regulis, totius insulae pene nactus est monarchiam. Sed cum quatuor ex Anglis potentissima pullulaverint regna; Cantuaritarum, West- Saxonum, Northanimbrorum, Merciorum, quae omnia singillatim,( si erit otium,) persequi meditamur; prius de illo dicendum, quod et adolevit maturius et exaruit celerius. Quod profecto fiet expeditius, si regna Orientalium Anglorum et Orientalium Saxonum post aliorum tergum posuero, quae et nostra cura et posterorum memoria putamus indigna.

Secundus liber ad adventum Normannorum producet lineam regalium temporum.

Tres reliqui in gestis trium regum versabuntur; his adjectis quae diebus illorum alibi acciderunt, et celebrem sui notitiam, celebritate gestorum, exigunt. Haec ita polliceor, si conatui nostro divinus favor arriserit, et me praeter scopulos confragosi sermonis evexerit, ad quos Elwardus, dum tinnula et emendicata verba venatur, miserabiliter impegit. Si quis vero, ut ille ait, si quis haec quoque captus amore leget, sciat me nihil de retroactis praeter cohaerentiam annorum pro vero pacisci, fides dictorum penes auctores erit. Quidquid vero de recentioribus aetatibus apposui, vel ipse vidi, vel a viris fide dignis audivi. Caeterum, in utramvis partem, praesentium non magnipendo judicium; habiturus, ut spero, apud posteros, post decessum amoris et livoris, si non eloquentiae titulum, saltem industriae testimonium.

Explicit Prologus.

1-5 INCIPIT LIBER PRIMUS.

Anno ab Incarnatione Domini quadringentesimo quadragesimo nono venere Angli et Saxones Britanniam; adventus causam, licet usquequaque decantatam, non ab re fuerit hic intexere; et, ut quod intendo clarius elucescat, altius ordiendum. Romani Britanniam, per Julium Caesarem in Latinas leges jurare compulsam, magna dignatione coluere; ut et in annalibus legere, et in veterum aedificiorum vestigiis est videre. Ipsi etiam principes, qui toti pene orbi imperitarent, huc aucupatis occasionibus adnavigare, hic aevum solebant transigere. Denique Severus et Constantius, imperatores amplissimi, ambo apud insulam diem functi et supremo sunt honore funerati; quorum Severus, ob provinciam ab incursatione barbarorum muniendam, celebrem illam et vulgatissimam fossam de mari ad mare duxit. Constantius, ut aiunt, vir magnae civilitatis, Constantinum ex Helena stabularia susceptum, egregiae spei juvenem, reliquit haeredem; qui ab exercitu imperator consalutatus, expeditione in superiores terras indicta, magnam manum Britannorum militum abduxit, per quorum industriam, triumphis ad vota fluentibus, brevi rerum potitus, emeritos et laboribus functos in quadam parte Galliae ad occidentem super littus oceani collocavit; ubi hodieque posteri eorum manentes immane quantum coaluere, moribus linguaque nonnihil a nostris Britonibus degeneres.

§ 2. Succedentibus annis, in eadem insula, Maximus homo imperio aptus, si non contra fidem ad tyrannidem anhelasset, quasi ab exercitu impulsus purpuram induit, statimque in Galliam transitum parans, ex provincia omnem pene militem abrasit. Constantinus etiam quidam non multo post ibidem spe nominis imperator allectus, quidquid residuum erat militaris roboris exhausit; sed alter a Theodosio, alter ab Honorio interfecti, rebus humanis ludibrio fuere; copiarum quae illos ad bella secutae fuerant, pars occisa, pars post fugam ad superiores Britannos concessit. Ita cum tyranni nullum in agris praeter semibarbaros, nullum in urbibus praeter ventri deditos reliquissent, Britannia omni patrocinio juvenilis vigoris viduata, omni exercitio artium. exinanita, conterminarum gentium inhiationi diu obnoxia fuit.

§ 3. Siquidem, e vestigio, Scottorum et Pictorum incursione multi mortales caesi, villae succensae, urbes subrutae, prorsus omnia ferro incendioque vastata; turbati insulani, qui omnia tutiora putarent quam praelio decernere, partim pedibus salutem quaerentes fuga in montana contendunt, partim sepultis thesauris, quorum plerique in hac aetate defodiuntur, Romam ad petendas suppetias ire intendunt. Romani, miseratione infracti, nihilque antiquius aestimantes quam fessis sociorum rebus opem porrigere, semel et iterum proturbato hoste, operam suam exhibuere: postremo, longinquae peregrinationis pertaesi, adventum in posterum excusant; discerent ipsi potius a Martio patrum calore non degenerare, animis et armis patriam defensare. Adjiciunt verbis formam muri pro sui tuitione construendi, ad propugnacula excubandi, in hostem si necesse sit procursandi, et caetera quae disciplina militaris exigit exequendi; post monita, lachrymis miserorum comitati, discedunt: abeuntes felix fortuna prosequens, votis eorum restituit. Tum vero Scotti, desperati reditus audito nuncio, et incunctanter et plus solito in Britones irruere, murum complanare, paucos resistentes opprimere, praedas non ignobiles domum agere at vero vulgus terrae reliquum ad palatium advolat, regis sui fidem implorans.

DE WORTIGERNO.

§ 4. Erat eo tempore rex Britanniae Wortigernus nomine, nec manu promptus nec consilio bonus, imo ad illecebras carnis pronus, omniumque fere vitiorum mancipium; quippe quem subjugaret avaritia, inequitaret superbia, inquietaret luxuria: denique, ut in gestis Britonum legitur, filiam suam spe regni sollicitatam stupro fregerat, et ex ea filium tulerat. Hic in tantis tumultibus rem parvi ponderans, opesque regni commessationibus abliguriens, scortorum lenociniis deperibat. Excitatus tamen aliquando perstrepentium vocibus, super statu publico in medium consulit, sententias magnatum suorum explorans. Itaque, ut ad summam redigam, placuit omnibus Anglos et Saxones e Germania evocandos, armis validos, sedibus vagos, geminum futurum commodum, ut armis invicti facile hostes propulsarent; et hactenus locorum incerti, pro ingenti annumerarent beneficio si vel squalidum solum, jejunumque cespitem, ad habitandum suscepissent: caeterum, nunquam eos aliquid contra patriam molituros, quia genuinam feritatem morum emolliret memoria beneficiorum. Probato consilio mittuntur in Germaniam legati, spectabiles sane viri, et qui digne personam patriae induerent.

DE ADVENTU GERMANORUM IN BRITANNIAM a. D. 449.

§ 5. Germani audientes rem votis mille petitam a se ultro expostulari vicino pede paruere, celeritatem negotii laetitiae stimulis maturantes: valedicentes igitur arvis genitalibus, renuntiantes parentum affectibus, fortunae vela committunt, placidoque ventorum favore, tribus longis navibus quas illi ceolas dicunt, Britanniam allabuntur. Venerunt autem et tunc, et sequenti tempore, de tribus Germaniae populis, Anglis, Saxonibus, Jutis. Omnis enim fere terra quae trans oceanum Britannicum sub septentrionali axe jacet, quia tantum hominum germinat, non injuria Germania vocatur, licet multis provinciarum limitibus distincta. Quapropter sicut hi quibus id muneris est lascivientes arboris ramos solent succidere, ut reliquorum vitae succo suo possit sufficere, sic incolae aliquorum expulsione matrem alleviant, ne tam numerosae prolis pastu exhausta succumbat: sed, ut facti minuant invidiam, sorte ducunt eliminandos. Inde est quod illius terrae homines invenerint sibi ex necessitate virtutem, ut natali solo ejecti peregrinas sedes armis vendicent: sicut Wandali, qui olim protriverunt Africam; sicut Gothi, qui possederunt Hispaniam; sicut Longobardi, qui adhuc obsident Italiam; ut Normanni, qui, partem Galliae armis domitam incolentes, vocaverunt Normanniam. Ex hac ergo Germania primo venit Britanniam manus, parva quidem, sed quae paucitatem suam virtute fulciret, ducibus Hengisto et Hors, commodae indolis fratribus, haud obscura stirpe apud suos oriundis: erant enim abnepotes illius antiquissimi Woden, de quo omnium pene barbararum gentium regium genus lineam trahit, quemque gentes Anglorum deum esse delirantes, ei quartum diem septimanae, et sextum uxori suae Freae, perpetuo ad hoc tempus consecraverunt sacrilegio. In quibus vero locis Britanniae Angli vel Saxones vel Jutae habitationem locaverunt, Beda non tacet. Nostrum propositum est, quamvis affluat materia, stylo non indulgere, sed tantum necessaria quaeque libare. 5- 10

§ 6. Venientibus igitur Anglis undique occursum: a rege impertitae gratiae, a populo effusus favor, data fide acceptaque, et tradita Tanatos insula incolatui eorum subventum. Accessit et pactum, ut illi junctis umbonibus sudores suos patriae impenderent, recepturi emolumenta militiae ab his quorum saluti vigilias praetenderent. Paululum in medio morae, et ecce Scottos adventantes, facilique negotio cessuram sibi ut supra praedam aestimantes, Angli invadunt: illi vix dum collato pede fugam componunt, fugitantes eques consecutus a tergo cecidit. Sic non semel certatum: cumque semper victoria consentiret Anglis, ut fere fit in rebus mortalium, et istis successus accendit audaciam, et illis timor aluit ignaviam; eoque res processit ut nihil magis Scotti quam cum Anglis manus conserere caverent.

§ 7. Interea Hengistus, non minus acer ingenio quam alacer in praelio, aliquos ex suis( non abnuente rege) patriam remittit, qui regis et populi inertiam, insulae opulentiam exponant, ampla venire volentibus praemia proponant. Illi mandata gnaviter exequuntur, brevique cum sexdecim navibus revertuntur, adducentes filiam Hengisti, virginem, ut accepimus, quae esset et naturae miraculum et virorum spectaculum. Regressis adornatur convivium: jubet Hengistus filiam fungi pincernae munere, ut regis accumbentis oculos pasceret. Nec id frustra fuit. Nam ille( ut semper in feminarum decorem adhinniebat) statim et formae gratia et gestuum elegantia sauciatus animum, potiendi puella spem imbibit, nec distulit quin nuptias peteret patrem volentem cogens: ipse enim astu primo negare tam humiles nuptias rege indignas allegans. Postremo, quasi gravatus, in sententiam transiit, totam Cantiam pro munere accipiens, ubi jamdudum omnis justitia sub cujusdam gorongi laborabat regimine, qui tamen sicut omnes reguli insulae Wortigerni substernebantur monarchiae: nec contentus hac liberalitate barbarus, sed abutens regis imprudentia, persuadet uti a Germania fratrem et filium virtutis viros evocet, scena composita, ut quia ipse ab oriente provinciam defensitaret, illi quoque ab aquilone Scottos fraenarent: ita rege connivente ipsi( circumnavigata Britannia) Orcades insulas adiere, easque gentes cum Pictis et Scottis pari aerumna involventes, in aquilonali parte insulae, quae nunc Northanimbria vocatur, tunc et deinceps assedere: nullus tamen ibi regio insigni vel nomine usus usque ad Idam, de quo regalis Northanimbrorum adolevit linea. Sed haec inferius: nunc quod coeperam adtexam.

DE WORTEMER FILIO WORTIGERNI, ET DE ARTURO.

§ 8. Vortemer filius Wortigerni haudquaquam ultra dissimulandum ratus, quod se Britonesque suos Anglorum dolo perverti cerneret, ad expulsionem eorum mentem intendit, simulque patrem ad idem audendum incendit. Hoc igitur auctore post annos septem adventus eorum foedus foedatum, et per viginti annos frequenter levibus praeliis, sed quater ut chronica tradit, omnibus copiis depugnatum: prima congressione aequa utrinque fortuna discessum, dum hi Hors fratrem Hengestii, illi Katigis alterum regis filium magno justitio desiderarent. In caeteris cum Angli superiorem semper manum referrent pax convenit, incentore belli Guortemer fatali sorte sublato, qui, multum a facilitate patris abhorrens, egregie regnum moderaretur si Deus sivisset. Sed, eo extincto, Britonum robur emarcuit, spes imminutae retro fluxere; et jam tunc profecto pessum issent, nisi Ambrosius, solus Romanorum superstes, qui post Vortigernum monarcha regni fuit, intumescentes barbaros eximia bellicosi Arturis opera pressisset. Hic est Arthur de quo Britonum nugae hodieque delirant; dignus plane quem non fallaces somniarent fabulae, sed veraces praedicarent historiae quippe qui labantem patriam diu sustinuerit, infractasque civium mentes ad bellum acuerit. Postremo, in obsessione Badonici montis, fretus imagine Dominicae matris, quam armis suis insuerat, nongentos hostium solus adorsus incredibili caede profligarit. Contra, Angli, quamvis vario fortunae lusu rotarentur, vacillantes suorum acies adventu compatriotarum supplere, audentioribus animis in ferrum ruere: paulatim, cedentibus accolis, per totam se insulam extendere, simul Dei non adversante consilio in cujus manu est omnium imperiorum mutatio: sed haec processu annorum; nam, vivente Wortigerno, nihil contra eos novatum. Interea Hengistus, vitio quodam humani ingenii ut quo plus habeas plus ambias, fraude subornata generum ad convivium cum trecentis suorum invitat: cumque frequentioribus poculis invitatos ad tumultum animasset, et ex industria unumquemque salsa dicacitate perstringeret, primo ad jurgia, mox ad arma ventum. Ita Britones, ad unum omnes jugulati, animas inter vina vomuere: rex ipse captus, datis tribus provinciis, libertatem redemit, servitutem exuit. Post haec, anno tricesimo nono adventus sui, Hengistus diem clausit; vir qui successus suos non minus fraudibus quam viribus urgens, multum genuinae saevitiae indulgens, omnia cruentius quam civilius agere mallet. Reliquit filium Eisc, qui, magis tuendo quam ampliando regno intentus, paternos limites nunquam excessit. Consumptisque annis viginti quatuor, filium Oth, ejusdemque filium Yrmenricum, habuit successores, sibi quam avo aut proavo similiores: amborum temporibus quinquaginta et tres anni deputantur in chronicis: caeterum, si singillatim vel communiter regnaverint, non discernitur.

DE ETHELBIRHTO REGE, ET DE ADVENTU SANCTI AUGUSTINI 10-16

§ 9. Post illos Ethelbirtus, Yrmenrici filius, rerum potitus, quinquaginta annos et tres juxta chronica, juxta Bedam quinquaginta et sex exegit: viderit lector quomodo hanc dissonantiam componat; nam nos eam, quia admonuisse suffecerit, in medio relinquimus. Hic, primis pubescentis regni temporibus, adeo vicinis regibus fuit ridiculo, ut uno et altero pulsus praelio vix suos terminos tutaretur. Postmodum cum adultiori aetati consultior etiam militiae accessisset peritia, omnes nationes Anglorum praeter Northanimbros continuis victoriis domitas sub jugum traxit; et, ut exterorum quoque familiaritatem ascisceret, regis Francorum affinitatem filiae ejus nuptiis sibi conciliavit. Tum vero Francorum contubernio gens eatenus barbara ad unas consuetudines confoederata, silvestres animos in dies exuere, et ad leviores mores declinare. His addebatur Letardi episcopi, qui cum regina venerat, caelebs admodum vita, qua regem ad Christi Domini cognitionem etiam tacens invitabat: quo factum est, ut postea beato Augustino praedicanti regius animus jam emollitus facile cederet, et primus de numero patrum suorum sactis sacrilegiis renunciaret; ut quos regni premebat potentia, fidei quoque obumbraret gloria: haec est profecto clara nobil tas, haec superba virtus, honestate vincere quos honore vincas. Quin etiam curam extendens in posteros, leges patrio sermone tulit, quibus bonis praemia decerneret, improbis per remedia severiora occurreret, nihil super aliquo negotio in futurum relinquens ambiguum.

§ 10. Excessit anno post acceptam fidem primo et vicesimo, Edbaldo filio regni tradens insignia. Ille, mox ubi paterni metus abrupit frena, exsufflata Christianitate, novercae quoque pudorem expugnavit: sed, ne omnino in praeceps ferretur, divinae miserationis austeritas obicem opposuit. Confestim enim regulis quos pater sub jugum miserat rebellantibus, regni mutilatus dispendio, et per horas crebro afflatus daemonio, contumacis perfidiae tormenta pendebat. Quibus offensus successor Augustini Laurentius, dum post praemissos comites provincia cedere meditaretur, Dei animatus verbere sententiam revocavit. Qua de re conventus rex, dum fidem dictorum pontificis plagae facerent, non aspernanter ut aiunt inflexus, et Christianismi gratiam hausit, et incestis nuptiis valedixit. Verum ut in punienda perfidia terribilis exempli nota posteris inureretur, avitis finibus aegre licet retentis, nunquam ad paternum fastigium 17- 19 potuit aspirare. Caeterum, tota vita integer in fide, nihil quod famam laederet commisit: monasterium quoque extra muros Cantuariae, quod pater fundaverat, ingentibus praediis et amplissimis donariis illustravit: quorum laudes et merita omnes Angli suspicere et praedicare debebunt, quod Christianam fidem leni credulitate et credula lenitate Angliae invalescere permiserint. Quis enim non jocunde speculetur quantum aequitati conveniat, quantum dulcedini concinat responsum illud regis Ethelbirhti, quod eum primae praedicationi Augustini Beda retulisse narrat?-- Non posse se novae sectae tam cito animum adhibere, relictis cultibus quos semper exercuerit cum tota Anglorum gente; veruntamen nulla illos molestia exacerbandos, quin potius praedicationis permissu et amplo victu juvandos, quod tam longam a natali solo peregrinationem susceperint ut Anglis quae optima putabant indulgenti benignitate communicarent. Nec infra promissionem factum fuit remissius, donec sensim explorata fidei veritate et ipse cum subjectis numero fidelium sociatus est. Quid iste? nonne primo tempore magis carnis illecebra quam animi obstinatione devians, magnam tamen vitae pontificum exhibebat venerationem, quorum negligebat fidem? denique, ut dixi, ob unius facile conversus injuriam magno momento Christianitatis augmentis fuit. Ambo igitur laudabiles, ambo profusiora praeconia emeriti, siquidem bonum quod ille magnanimiter inchoaverit, iste benigne confoverit.

20§ 11. Cui post viginti quatuor regni annos defuncto successit filius Ercombirchtus ex Emma filia regis Francorum susceptus, et eodem quidem annorum numero, sed meliori auspicio principatu functus, religione in Deum, pietate in patriam juxta insignis. Cum enim avus et pater, citra destructionem idolorum, fidem nostram coluissent, hic parum et inferius devotione regia arbitratus, si non destrueret propensiore consilio quod illi tacito damnarant judicio, omnia deorum sacella complanavit ad solum, ut nullum sacrilegii ad posteros manaret vestigium, praeclare; poterat enim vulgus fanaticae superstitionis admoneri, quamdiu loca pulvinarium suorum non desineret intueri: atque ut gentem suam, ventri tantum indulgentem, parcitati gulae doceret insuescere, praecepit per omne regnum observari quadraginta dierum solenne jejunium. Magnam prorsus tunc temporis rex rem aggressus, quem nec deliciarum luxus enervare, nec regni sollicitudo a Dei cultu potuit avocare. Per haec Dei favore tutus, rebusque domi et foris ex sententia cedentibus, tranquillissime consenuit. Cujus filia Ercongota, tanto soboles non indigna 21 parente, aemulisque virtutum lineamentis patri respondens, Cala, monasterium apud Gallias, sanctitudinis suae luce vestivit.

§ 12. At vero filius Egbertus, per novem annos patrio throno retento, nihil memorabile fecit tam brevis imperii compendio, nisi quis adventum Theodori archiepiscopi et Adriani abbatis temporum illius imputet gloriae: doctorum virorum, et qui omnem literaturam imis medullis combiberant; quod nisi esset usquequaque detritum, libenter pergerem referre quantum lucis tunc per eos orbi Britannico infulserit, quomodo hinc Graeci, hinc Latini palaestras literarum studiis in unum contulerint, et insulam, tyrannorum quondam nutriculam, familiare philosophiae domicilium effecerint.

§ 13. Successit Egberto frater Lotharius, alite mala regnum ingressus, quippe per undecim annos, 22 infestante Edrico filio Egberti, frequenter et varia sorte civilibus bellis conflictatus, novissimeque jaculo corpus trajectus, ipso vulnere inter medendum vitam effudit. Sunt qui non tacent fratres ambos cita morte merito crudelitatis absumptos; quod Egbertus filios patrui innocentes occiderit; Lotharius martyres propalatos irriserit: quamvis prior et factum ingemuerit, et matri fratruelium partem insulae Tanatos ad aedificandum monasterium concesserit.

§ 14. Nec Edricus successu tyrannidis longum gloriatus est; sed citra biennium, regno et vita spoliatus, patriam lacerandam hostibus exposuit. Continuo enim quidam Kedwalla cum fratre Mollone, alias sane bonus et efficax, digladiabile odium in Cantuaritas spirans, quantis potuit conatibus provinciam invasit olim diuturna pace feriatam, sed tunc intestino bello dissidentem, impune sibi cessuram arbitratus: sed non ita ut sperabat imparatos, aut animi vacuos, provinciales offendit; siquidem post multa incommoda vicatim et oppidatim accepta, tandem animati ad manus veniunt; congressuque superiores Kedwallam in terga vertunt, fratreque in tugurium quoddam compulso, domunculam ipsam succendunt. Ita Mollo, dum erumpendi in hostem deesset audacia, et totis circa tectum habenis regnarent incendia, inter flammas halitum ructavit. 23 Non tamen Kedwalla destitit, aut a provincia pedem retulit, quin dolorem suum crebris accolarum dispendiis sarciret, rei quoque ultionem in successorem Inam transfunderet, sicut suo loco dicetur.

§ 15. In tam desperatis rebus Cantiae secennio circiter a regia successione claudicatum: septimo demum anno Wihtredus filius Egberti, cum apud suos invidiam pressisset industria, et apud hostes pacem locasset pecunia, magna spe civium allectus in regem, voti compotes fecit. Domi enim civilis, et bello invictus, Christianam religionem sanctissime coluit, potestatem amplissime porrexit, et, ut nihil felicitati deesset, post triginta et tres annos longaevus, quod beatissimum mortales putant, superstitibus eisdemque haeredibus liberis tribus, fato functus est. Quorum Edbertus 24 viginti et tribus, Edelbertus undecim, Alricus triginta et quatuor annis, paterna terentes instituta, haud decolore exitu regnum continuavere, nisi quod Edelbertus fortuito urbis incendio, et Alricus infausto adversus Mercios praelio, gloriam temporum suorum non parum obnubilavere. Ita si quid accidit probri non tacetur, si quid prosperi parum in chronicis notatur, sive, quod consulto factum est, sive, quod naturae vitio comparatum est: quod cum sit bonorum brevis gratia, aeternum quae nocuere dolent. Post illos nobile germen regum exaruit, generosus sanguis effriguit; tunc impudentissimus quisque, cui vel lingua divitias, vec factio terrorem comparaverat, ad tyrannidem anhelare, tunc regio insigni indigni abuti. Quorum Edelbertus idemque Pren cum biennio Cantuaritis imperitaret, in Mercios majora viribus conatus, et ab eisdem captus, vinculis manus, corpus captivitati praebuit: nec multo post ab hostibus laxatus, sed a suis non receptus, dubium quo fine defecit. Deinde ejusdem 25 calamitatis et factionis haeres Cuthredus octo annis solo scilicet nomine regnavit. Hinc regiae dignitatis abortivum Baldredus postquam Cantiam octodecim annis obsedit, ab Egbirhto rege West- Saxonum praelio pulsus in exilium concessit. Ita regnum Cantiae, quod ab anno incarnationis Domini quadringentesimo quadragesimo quarto steterat, annis trecentis septuaginta et quinque alterius potestati accessit. Sed quia primi regni, quod de Anglis excrevit, prosapiam paucis persecuti, quasi scintillam de antiquitatis favilla excussimus, nunc regnum West- Saxonum stilus ventilabit: quod a primo proximum, longo tamen intervallo inchoavit, ipsum est, quod multo situ, marcescentibus caeteris, invicto usque ad adventum Normannorum vigore floruit, et alia, ut ita dicam, strangulata, faucibus avidis absorbuit: hoc ergo si lineatim ad Egbirhtum provexero, de reliquis duobus, nauseam longitudinis evitans, aliqua subtexam, quae cum in primo libro debitum finem invenerint, secundus solos West- Saxones intuebitur.

DE REGNO WEST-SAXONUM.

§ 16. Regnum West- Saxonum quo neque magnificentius neque diuturnius ullum Britannia vidit, 26 a quodam Cerdicio primum ebulliens, mox in magnum fastigium evasit: qui gente Germanus, amplis majoribus, quippe a Wodenio decimus, cum domesticis conflictationibus ingentes spiritus aluisset, satuit patria discedere, et armis famam dilatare. Id, animo communicato cum filio Cenrico, meditari ausus, consentiente adolescente, qui proximis gloriae passibus patrem urgeret, in Britanniam cum quinque ceolis copias trajecit. Actum anno Dominicae incarnationis quadringentesimo nonagesimo quinto, post mortem Hengesti octavo. Ipsoque die a Britonibus bello exceptus, vir veteris militiae non difficulter arietantem multitudinem contudit et fugere compulit: quo successu et sibi profundam in reliquum securitatem, et provincialibus quietem, peperit; nam, nunquam post illum diem lacescendum arbitrati, in ejus jura volentes concessere. Non tamen ille ignavo indulgens otio feriabatur, quin potius crebras circumquaque victorias extendens anno post adventum suum vicesimo quarto in occidentali parte insulae, quam illi West- Sexam vocant, monarchiam adeptus est: qua quindecim annis functus, fatum complevit, regno toto praeter insulam Wehtam ad filium devoluto. Ea enim, indultu regiae munificentiae, potestati Wihtgari nepotis sui accessit. 27 Is, tum sanguinis propinquitate, tum bellandi artibus, avunculo juxta carus, celebrem in eadem insula primo principatum, post etiam sepulturam accepit. Porro Cenricus, patre non inferior virtute, regnum nonnihil ampliatum, post annos viginti sex, filio Ceaulino contulit.

DE CEAULINO (A. D. 560).

§ 17. Cujus spectatissimum in praeliis robur annales ad invidiam efferunt, quippe qui fuerit Anglis stupori, Britonibus odio, utrisque exitio. Horum exempla pro compendio subjiciam. Ethelbirthum Cantuaritarum regem, alias laudabilem, sed tunc pro antiquitate familiae primas sibi partes vindicantem, ac per hoc avidius alienos fines incursantem, probe aggressus fusis auxiliis ad sua fugavit. Britannos, qui temporibus patris et avi vel praetento deditionis umbone, vel claustrorum muralium objectu, Gloecestriae et Cirecestrae et Bathoniae exitium effugerant, infesta prosecutus animositate, urbibus exuit, et in confragosa saltuosaque loca hodieque detrusit. Inter haec tamen, quia fatalis alea incertis jactibus in hujus vitae tabula mortales eludit, tantos bellorum eventus obfuscavit luctus domesticus: denique Cuda, fratre immatura morte intercepto, ejusdemque nominis filio ante se in pugna extincto, ambobus praedicabilis spei juvenibus, multum 28 felicitati suae decessisse non semel suspiravit. Postremo ipse, diebus ultimis regno extorris, miserandum sui spectaculum hostibus exhibuit. Quia enim in odium sui quasi classicum utrobique cecinerat, conspirantibus tam Anglis quam Britonibus apud Wodnesdic caeso exercitu anno tricesimo primo, regno nudatus, in exilium concessit, et continuo decessit. Tunc fluitantes regni habenas direxerunt nepotes ejus, filii Cudae; Celricus annis quinque, Ceolwulfus annis quatuordecim. Quorum tempore inferior, sed virtute praestantior, omnem aetatem in bellis detrivit, quippe qui nulli unquam ignaviae locum dederit, quin sua et tutaretur et protenderet.

§ 18. Post illum filii Celrici, Cinegislus et Quicelmus, regni infulas aequa lance induerunt; ambo strenui, ambo mutuis pietatis inter se certantes officiis, ut merito propter insolitam regibus concordiam fuerint praesentibus miraculo, futuris exemplo. Denique bella quamplurima, nescias majore virtute an moderatione, gesserunt vel contra Britannos, vel contra Pendam regem Merciorum, hominem, ut suo loco dicetur, ad 29 furia belli peridoneum: qui proprios egressus terminos, dum Cirecestram suis partibus applicare conatur, impetum concordium regum non ferens, cum paucis profugit. Quicelmum sane non mediocris culpa respergit, quod Edwinum Northanimbrorum regem, probatae prudentiae virum, subornato sicario insidiis appetiverit. Sed si consideretur illa gentilis sententia,« dolus an virtus quis in hoste requirat», facile excusabitur nihil praeter solitum fecisse, quod vellicatorem potentiae quoquo modo voluerit de medio subtrahere. Nam et antea de regno West- Saxonum plurima decerpserat, et tunc accepta irritatus injuria, quoniam recruduerant odia, multa provincialibus inflixit dispendia. Evaserumt tamen reges, quibus non multo post per Birinum episcopum coelestis influxit doctrina, regni anno vicesimo quinto, post adventum beati Augustini quadragesimo. Inflexus illico Cinegislus, et mollito regali supercilio, sacerdoti se in baptismo libens substravit. Recalcitravit aliquantisper 30 Quicelinus, donec valetudine corporis admonitus ne salutem animae negligeret, devotionem consortis et ipse aemulatus eodem anno carne solutus est. At vero Cinegislus secennio post, longae quletis gratia functus, anno regni tricesimo primo vitam clausit.

§ 19. Successit haereditati filius ejus Kenewalkius, primo regni auspicio pessimis, medio et ultimo tempore optimis principibus comparandus. Potestate siquidem initiatus adolescens, qui regio luxu insolescens facta paterna in secundis poneret, sine retractione Christianismum et legitimum matrimonium abjuravit: sed a Penda rege Merciorum, cujus sorori repudium dederat, bello impetitus et victus, ad regem Orientalium Anglorum confugit; ubi et propria calamitate et hospitis sedulitate fidem persuasus, triennio post resumptis viribus regnoque accepto, jocundum miraculum suae mutationis civibus exhibuit: in tantum fortis, ut qui antea nec suos fines impune defensitarat, nunc usquequaque imperium prorogaret. Britannos antiquae libertatis conscientiam frementes, et ob hoc crebram rebellionem meditantes, bis omnino protrivit: primum in loco qui dicitur Wirtgernesburg; secundo juxta montem qui dicitur Pene: et in Wulferium 31 Pendae filium paternam ultus injuriam, plurima illum parte regni truncavit. Religiosus adeo, ut primus antecessorum suorum in Wintonia templum Deo per id seculi pulcherrimum construeret; quo loci posteritas in sede episcopali fundanda, etsi augustiori peritia, per eadem tamen cucurrit vestigia. Sed quia Kenewalchii tempora attigimus, et Glastoniensis coenobii se obtulit locus, ejusdem ecclesiae exortum et processum, quantum e strue monimentorum corradere potero, repetens ab origine pandam. Tradunt bonae credulitatis annales, quod Lucius rex Britannorum ad Eleutherium, decimo tertio loco post beatum Petrum papam, miserit, oratum ut Britanniae tenebras luce Christianae praedicationis illustraret. 32 Mactus animi rex, magnae prorsus laudis factum adorsus, ut fidem, quam tunc temporis pene omnes reges et populi persequerentur exhibitam, ipse ultro appeteret vix auditam. Venerunt ergo, Eleutherio mittente, praedicatores Britanniam, quorum in aevum durabit efficacia, quamvis longe situs aetatis consumpserit nomina. Horum fuit opera vetusta in Glastonia sanctae Mariae ecclesia, sicut fidelis per succidua secula non tacuit antiquitas. Sunt et illae non exiguae fidei literae in nonnullis locis repertae ad hanc sententiam,« Ecclesiam Glastoniae non fecerunt aliorum hominum manus, sed ipsi discipuli Christi eam aedificaverunt.» Nec abhorret a vero: quia si Philippus apostolus Gallis praedicavit, sicut Freculfus libro secundo, capitulo quarto, dicit, potest credi quod et trans Oceanum sermonis semina jecit. Sed ne videar per opinionum naenias lectorum expectationem fraudare, illis quae discrepant in medio relictis, ad solidae veritatis gesta enarranda succingar

DE ECCLESIA GLASTONIAE.

§ 20. Ecclesia de qua loquimur, quae pro antiquitate sui celebriter ab Anglis Ealdechirche, id est Vetusta Ecclesia, nuncupatur, primo virgea, nescio quid divinae sanctitatis jam inde a principio redoluit, spiravitque in omnem patriam, quamvis 33 ex deformi grandis reverentia cultu. Hinc confluentium illuc populorum totis callibus undae; hinc opulentorum deposita pompa conventus; hinc religiosorum et literatorum frequens perhendinatio. Nam, sicut a majoribus accepimus, Gildas, neque insulsus neque infacetus historicus, cui Britanni debent si quid notitiae inter caeteras gentes habent, multum annorum ibi exegit loci sanctitudine captus. Est ergo ecclesia illa omnium quas quidem noverim in Anglia vetustissima, et inde cognomen sortita. In ea multorum sanctorum, quorum aliquos in processu notabimus, corporales servantur exuviae, nec a beatorum cineribus vacat ullus fani ambitus. Adeo pavimentum lapide polito crustatum, adeo altaris latera, ipsumque altare, supra et infra reliquiis confertissimis aggeruntur. Ubi etiam notare licet in pavimento, vel per triangulum vel per quadratum, lapides altrinsecus ex industria positos, et plumbo sigillatos, sub quibus quiddam arcani sacri contineri si credo, injuriam religioni non facio. Antiquitas sanctorum et congeries excivit reverentiam loco, ut vix ibi quis noctu praesumat excubias agere, vix interdiu excrescens flegma projicere; illusoriae foeditatis conscius 34 toto cohorreat corpore. Nullus intra contiguum cimiterium vel avem venatoriam advexit, vel quadrupedes induxit, qui sui vel rei possessae indempnis abierit. Ferro vel aqua examinandi, si orationem ibi deposuerunt, omnes quos praesens memoria complectitur, uno excepto, de salute sua tripudiarunt. Si quis e vicino aliquod aedificium locandum putasset, quod obumbratione sua lucem invideret ecclesiae, patuit ruinae. Satisque constat homines illius provinciae nullum sanctius vel crebrius juramentum habere, quam per veterem ecclesiam; nihil magis vitantes, metu celeris vindictae, quam pejerare. Labantem veritatem dictorum quae proposuimus, in libro quem de antiquitate ejusdem ecclesiae scripsimus, pro successu annorum, testimoniis fulciemus.

§ 21. Interim palam factum est merito dici coeleste in terris sanctuarium tot sanctorum reconditorium. Quantum vero is locus fuerit etiam primatibus patriae venerabilis, ut ibi potissimum sub protectione Dei genitricis operirentur diem Resurrectionis, plura sunt documenta, quibus pro cautela fastidii abstineo. Illud quod pene clam omnibus est libenter praedicarem, si veritatem exculpere possem, quid illae pyramides sibi velint, quae, aliquantis pedibus ab ecclesia illa positae, cimiterium monachorum praetexunt. Procerior sane, et propinquior ecclesiae, habet quinque tabulatus, et altitudinem viginti octo pedum: haec, prae nimia sui vetustate etsi ruinam minetur, habet tamen antiquitatis nonnulla spectacula quae plane possunt legi, licet non plene possint intelligi. In superiori enim tabulatu est imago pontificali schemate facta. In secundo 35 imago regiam praetendens pompam, et literae Her Sexi et Bliswerh. In tertio nichilominus nomina Wencrest, Bantomp Winewegn. In quarto Bate, Wulfred, et Eanfled. In quinto, qui et inferior est, imago, et haec scriptura, Logor, Weaslieas, et Bregden, Swelwes, Hiwingendes, Bearn. Altera vero pyramis habet viginti sex pedes, et quatuor tabulatus; in quibus haec leguntur, Centwine, Hedde episcopus, et Bregored, et Beorward. Quid haec significent non temere diffinio, sed ex suspicione colligo eorum interius in cavatis lapidibus contineri ossa, quorum exterius leguntur nomina. Certe Logor is pro vero asseritur esse, de cujus nomine quondam Logweresberh dicebatur, qui nunc Mons Acutus vocatur; Bregden a quo Brentacnol, et Brentemeirs; Bregored et Beorward abbates ejusdem loci tempore Britonum, de quibus et caeteris qui occurrere poterunt ex hinc liberiori campo exultabit oratio. Jam enim abbatum seriem, et quid cuique, et a quo rege monasterio delegatum sit, sermo explicare contendet.

§ 22. Ac primum de beato Patricio, a quo monimentorum nostrorum series elucescere coepit, pauca libabimus. Saxonibus enim Britannorum infestantibus pacem, et Pelagianis eorum expugnantibus 36 fidem sanctus Germanus Antisiodorensis contra utrosque suppetias tulit. Illos enim Alleluiatico cantu fudit, istos evangelicis et apostolicis tonitribus fulminavit. Inde in patriam molitus reditum, Patricium ad familiare contubernium ascivit, eundemque post aliquot annos Hiberniensibus, jubente Coelestino papa, praedicatorem misit. Unde scriptum est in Chronicis,« Anno Dominicae incarnationis quadringentesimo vicesimo quinto sanctus Patricius ordinatur a Coelestino papa in Hiberniam.» Item,« Quadrigentesimo tricesimo tertio anno Hibernia insula convertitur ad fidem Christi, praedicante sancto Patricio, cum multis mirabilibus.» Ille igitur munus injunctum gnaviter executus, et extremis diebus in patriam revertens, super altare suum Cornubiam appulit, quod hodieque apud incolas magnae venerationi est propter sanctitudinem et utilitatem, propter infirmorum salutem. Ita Glastoniam veniens, ibique monachus 37 et abbas factus, post aliquot annos naturae cessit. Cujus assertionis omnem absolvit scrupulum visio cujusdam fratris, qui post obitum beati viri, jam nutante memoria utrum ibi monachus et abbas fuerit, cum de hoc frequens verteretur quaestio, tali confirmatus est oraculo. Resolutus enim in soporem, visus est audire quemdam legentem, post multa ejus miracula, haec verba,« Hic igitur metropolitani pallii sanctitate decoratus est; postmodum vero hic monachus et abbas factus.» Adjecit etiam ut non integre credenti literis aureis quod dixerat scriptum ostenderet. Excessit ergo Patricius anno aetatis centesimo undecimo, incarnationis Domini quadringentesimo septuagesimo secundo, qui fuit annus ex quo Hiberniam missus est quadragesimus septimus. Requiescit in dextro latere altaris vetustae ecclesiae, in pyramide saxea, quam argento vestivit posterorum diligentia. Hinc Hiberniensibus mos inolitus ad exosculandas patroni reliquias locum frequentare.

§ 23. Unde et sanctum Indractum et beatam Brigidam, Hiberniae non obscuros incolas, huc olim commeasse celeberrimus sermo est. Brigida,( relictis quibusdam suis insignibus, monili videlicet pera et textrilibus armis, quae adhuc pro sanctitatis memoria ostentatur, et morbis diversis medentur,) utrum domum reversa, an ibi acceperit pausam, incertum. Alterum juxta Glastoniam martyrizatum cum sociis septem, 38 postmodum in veterem translatum ecclesiam, liquebit per narrationis consequentiam.

§ 24. Successit Patricio in abbatis regimine Benignus, sed quot annis incertum. Quis autem fuerit, et quomodo patria lingua dictus, non infacete versus exprimunt, qui in epitaphio apud Ferramere scripti fuerunt. Hoc patris in lapide Beonnae sunt ossa locata, Qui pater extiterat monachorum hic tempore prisco: Hunc fore Patricii quondam fortasse ministrum Fantur Hibernigenae, et Beonnam de nomine dicunt. Is quantae apud Deum gratiae fuerit et sit, et veteris quondam vitae et novae, in majorem ecclesiam translationis praeconantur magnalia.

§ 25. Jam vero quanti hunc locum penderit magnus ille David Menevensium archiepiscopus celebrius est quam ut nostro indigeat illustrari relatu. Ille antiquitatem et sanctitudinem ecclesiae divino comprobavit oraculo. Dedicationi enim ejus intendens, cum episcopis septem, quorum primas erat, ad locum venit: paratis autem omnibus quae officii usus exposceret, nocte praecessura, ut putabat, festivitatem, somno indulsit. Omnes ergo sensus in quietem solutus, vidit Dominum Jesum assistere, causam adventus 39 blande sciscitantem; quam cum ille incunctanter aperuisset, revocavit eum a sententia Dominus hoc dicto,« Dedicatam a se dudum ecclesiam in honorem matris suae, iteratione humana sacramentum temerari non oportere.» Simulque cum dicto, digito volam terebrare visus, subjecit,« Hoc haberet signum repeti non debere quod ipse anticipasset facere: sed quia intentionis illius non tam fuisset audacia quam devotio, poenam non prolongandam. Denique mane futuro cum, in missa,« cum ipso, et per ipsum, et in ipso,» dicturus esset, plenum ei salutis vigorem refundendum.» His terroribus antistes somno excussus, sicut tunc ulcerosa sanie impalluit, sic postea veritati prophetiae applausit. Sed ne nihil videretur egisse, aliam ecclesiam citato fecit et dedicavit opere. De hoc sane egregio et incomparabili viro, utrum ibi obierit, an in sede propria vitam finierit, incertum habeo. Nam eum cum beato Patricio esse affirmant; et Walenses, orationum frequentatione, et multiplici sermone, id proculdubio astruunt et corroborant, illud in medium proferentes Bernardum episcopum semel et secundo eum quaesisse, et multis reclamantibus non invenisse. Haec de beato David dixisse sufficiat.

§ 26. Multum temporis in medio, et venit in Britanniam sanctus Augustinus, a beato Gregorio directus, anno incarnationis Domini quingentesimo nonagesimo sexto; cujus praedicationis commilitonem Paulinum, ex archiepiscopo Eboracensi 40 Rofensem episcopum, asserit majorum traditio, ecclesiae contextum dudum, ut diximus, virgeae, ligneo induisse tabulatu. Egit in mirum praedicabilis viri solertia, ut nihil decederet sanctitati, et plurimum accederet ornatui: et certe solet ecclesiarum cultus augustior quamlibet brutas mentes ad orandum accendere, quamlibet cervicositatem ad supplicandum inflectere.

§ 27. Anno incarnationis sexcentesimo primo, id est, adventus beati Augustini quinto, rex Donnoniae terram quae appellatur Ineswitrin ad ecclesiam vetustam concessit, quae ibi sita est, ob petitionem Worgrez abbatis, in quinque casatis.« Ego Maworn episcopus hanc cartam conscripsi. Ego Worgrez ejusdem loci abbas subscripsi.»

§ 28. Quis iste rex fuerit scedulae vetustas negat scire. Verumtamen quod Britannus fuerit hinc non ambigitur, quod Glastoniam sua lingua Ineswitrin appellavit; sic enim eam Britannice vocari apud eos constat. Illud quoque animadvertere par est, quantae antiquitatis sit ecclesia quae tunc etiam dicebatur Vetusta. Fuerunt sane ejusdem abbates, Britannicam barbariem nominibus praetendentes, praeter Worgrez, Lademund et Bregored. Praelationis eorum tempora sunt in obscuro, sed nomina illorum et dignitates in majori ecclesia, prodente secus altare pictura, sunt in propatulo. Felices ergo ejus loci habitatores, quos ipsa sanctuarii reverentia ad morum 41 compositionem invitat. Nullum de his crediderim deperire coelo, quos egressos corpore tot patronorum excipit laus vel excusatio.

§ 29. Anno Dominicae incarnationis sexcentesimo septuagesimo, Ceonwalh, regni sui vicesimo nono, dedit Bertwaldo Glastoniensi abbati Ferramere, duas hidas, archiepiscopo Theodoro interveniente. Hic idem Bertwaldus, renitente rege, et dioecesis episcopo, Glastoniae renuntians, ad regimen monasterii Raculf secessit. Quocirca Bertwaldus, et fama religionis nominatissimus, et generis nobilitate praecluus,( quippe fratris Ethelredi regis Merciorum filius,) et loci opportunitate, Cantuariae proximus, Theodoro archiepiscopo decendente, illius successit cathedrae. Haec de Glastoniensis antiquitate ecclesiae me dixisse sufficiat. Nunc ad Kenewalchium ex ordine revertar, qui ita fuit munificus ut nihil patrimoniorum cognatis negaret, quippe qui filio fratris pene tertiam regni partem magnanima liberalitate communicaret. Has animi regales dotes stimulis admonitionum animabant sanctissimi suae 42 provinciae episcopi Angilbertus, de quo multa in gestis Anglorum quae probes invenies, et nepos ejus Leutherius, post ipsum in West- Saxonia septem annis pontificio functus: quod eo non praetermisi, quia de annis praesulatus ejus Beda nihil expressum reliquit, mihi ex Chronicis cognitum dissimulare praeter religionem videbatur: simul quia se ingerebat occasio, amplectenda erat praedicabilis viri mentio, qui Malmesbiriense monasterium in quo terreni incolatus praetendimus militiam, acri pene et divino mentis intuitu ex humili ad amplissimum statum evexit, quod a Meildulfo, natione, ut aiunt, Scotto, eruditione philosopho, professione monacho, adeo angustis sumptibus elaboratum, ut inhabitantes aegre quotidianum victum expedirent, ipse diu multumque 43 librato consilio Aldelmo ejusdem loci monacho, pro jure tunc episcoporum regendum contradidit. Qua de re, ut omnem sermo poster dubietatis deprecetur offensam, verba ejus hic aliqua intextam.

§ 30.« Ego Leutherius gratia Dei episcopus pontificatus Saxoniae gubernacula regens, rogatus sum ab abbatibus qui sub jure parochiae nostrae coenobiali monachorum agmini pastorali sollicitudine praeesse noscuntur, uti terram illam, cui inditum est vocabulum Meildulfesburh, Aldelmo presbytero ad degendam regulariter vitam conferre largirique dignarer. In quo videlicet loco a primo aevo infantiae, atque ab ipso tirocinio, rudimentorum liberalibus literarum studiis eruditus, et in gremio sanctae matris Ecclesiae nutritus, vitam duxit. Et ob hoc potissimum hanc petitionem fraterna caritas suggerere videtur: quapropter, praedictorum abbatum precibus annuens, ipsum locum tam sibi quam successoribus suis normam sanctae regulae solerti devotione sequentibus, fraterna petitione coactus, ultroneus concedo. Actum publice juxta flumen Bladon, septimo kalendas Septembris, anno incarnationis Dominicae sexcentesimo septuagesimo secundo.»

§ 31. Cum igitur industria abbatis accederet 44 favori pontificis, tunc res monasterii in immensum efferri, tunc monachi undique congregari: currebatur ad Aldelmum totis compitis: his vitae sanctimoniam, his litterarum scientiam desiderantibus. Erat enim vir ille tum religione simplex, tum eruditione multiplex, et qui famam virtute praeiret, liberalium artium epotator, ut esset mirabilis in singulis, et in omnibus singularis. Mentior, si non hoc testantur De virginitate codices immortalis ejus ingenii indices, quibus meo judicio nihil dulcius, nihil splendidius: quamvis, ut est nostri saeculi desidia, quibusdam pariant nauseam, non attendentibus qui juxta mores gentium varientur modi dictaminum. Denique Graeci involute, Romani circumspecte, Galli splendide, Angli pompatice dictare solent. Sane, quoniam dulce est majorum inhaerere gratiae, eorumque exemplis ignire memoriam, non invitus evolverem quantos hic sanctus pro ecclesiae nostrae privilegio sudores insumpserit, quot miraculis vitam insignierit, nisi quia alias avocamur; et facta ejus etiam meracius lippienti apparent oculo, quam nostro possint adumbrari pincello. Innumera signa, quae modo apud ejus fiunt memoriam, ostendunt praesentibus praeteritae illius vitae sanctimoniam. Habet ergo ille laudes 45 suas, habet meritis partam gloriam: nostra oratio prosequatur historiam.

§ 32. Kenwalkius, post triginta et unum annos moriens, regni arbitrium uxori Sexburgae delegandum putavit: nec deerat mulieri spiritus ad obeunda regni munia; ipsa novos exercitus moliri, veteres tenere in officio, ipsa subjectos clementer moderari, hostibus minaciter infremere, prorsus omnia facere, ut nihil praeter sexum discerneres: veruntamen plus quam foemineos animos anhelantem vita destituit, annua vix potestate perfunctam.

§ 33. Sequens biennium in regno transegit Escuinus, regali prosapiae proximus, quippe qui fuerit Chinegisli ex fratre Cuthgislo abnepos; quo decedente, vel morte sua, vel vi aliena, neutrum enim expedite invenio, vacantem aulam successione legitima implevit Chentwinus, Chinegisli filius: ambo notae in bello experientiae, siquidem ille Mercios, iste Britannos anxia clade perculerint, sed temporis brevitate miserandi; nam imperium secundi non ultra novennium prorogatum, primi biennium superior sermo absolvit. Et hoc secundum Chronicorum fidem: caeterum, non eos regno integro imperitasse, sed inter se divisisse, Beda confirmat.

46§ 34. Tunc regiae indolis nobile germen Kedwalla emicuit, Cheaulini ex fratre Cuda pronepos, immodicae spei juvenis, et qui nullam occasionem exercendae virtutis praeterire nosset. Qui cum jamdudum, efficacioribus studiis bilem principum suae patriae irritasset, factione conspiratorum in exilium actus est. Hanc ille amplexatus injuriam, ut omni milite provinciam spoliaret, quicquid bello idoneum erat abduxit; namque, seu miseratione fortunarum ejus infracta, seu virtute delectata, tota pubes exulem secuta. Excepit primum impetum furentis rex Australium Saxonum Edelwalchius, manum conserere ausus; sed, cum omni populo quem ductaverat fusus, sero praerupti consilii poenitentiam fecit. Animis suorum erectis, Chedwalla, maturato insperatoque reditu, aemulos potentiae adortus regno abegit. Ita per biennium regno potitus, praeclara rei bellicae facinora consummavit: Australibus Saxonibus digladiabili odio infestus, successorem Edelwalchii, Edricum, repetita occurrentem audacia, exitio dedit. Wehtam insulam fiducia Merciorum rebellantem parum abfuit quin deleret. Praeterea Cantuaritas aggressus, crebras de illis victorias reportavit. Postremo, ut supra diximus, fratre amisso, regione decessit, plurimo accolarum sanguine damnum consolatus suum. 47 Inter haec arduum memoratu est, quantum etiam ante baptismum inservierit pietati, ut omnes manubias, quas jure praedatorio in suos usus transcripserat, Deo decimaret. In quo etsi approbamus affectum, improbamus exemplum, juxta illud:« Qui offert sacrificium de substantia pauperis, quasi qui immolat filium in conspectu patris.» Jam vero quod Romam baptizandus contenderit, ibique a Sergio papa Petrus vocatus, adhuc in albis positus supremum arbitrium feliciter incurrerit, notius est quam ut nostro indigeat illustrari relatu.

§ 35. Eo Romam eunte, regnum per Inam novatum, qui Chinegisli ex fratre Cuthbaldo pronepos, magis pro insitivae virtutis industria, quam successivae sobolis prosapia, in principatum ascitur, fortitudinis specimen, prudentiae simulacrum, religione parem nescias: quibus artibus vitam componens, domi gratiam, foris reverentiam, mercabatur. Adeo annis duobus de quadraginta, potestate functus, sine ullo insidiarum metu securus incanuit, sanctissimus publici amoris lenocinator. Prima illi in Cantuaritas expeditio, in quos nondum de incendio Mollonis ira defremuerat. 48 Provinciales paulisper resistere ausi, mox omnibus tentatis, et viribus in ventum effusis, cum nihil in pectore luae quod ignaviae conduceret reperissent, dispendiorum suorum intuitu deditioni consuluere: tentant regium animum muneribus, sollicitant promissis, nundinantur pacem triginta millibus auri mancis ut pretio mollitus bellum solveret, metallo praestrictus receptui caneret. Qua ille pecunia suscepta delicti gratiam fecit in regnum reversus. Nec solum Cantuaritae, sed et Orientales Angli haereditarium exceperunt odium, omni nobilitate primo pulsa, post etiam bello fusa. Haec de praeliorum ejus successu dicta, modum agnoscant suum: caeterum, quantus in Dei rebus fuerit, indicio sunt leges ad corrigendos mores in populum latae; in quibus vivum ad hoc tempus puritatis suae resultat speculum; indicio sunt monasteria regiis sumptibus nobiliter excitata, praecipue Glastingense, in quo beati 49 martyris Indracti et sociorum ejus corpora, de loco martyrii translata, jussit inferri. Ipsius quidem in lapidea pyramide ad sinistrum altaris 50( cum quo posterorum diligentia beatam Hildam locavit), caeterorum in pavimento, prout vel casus tulit vel industria, locavit. Hic etiam beatorum apostolorum ecclesiam, huic vetustae, de qua loquimur, appendicem, a fundamentis aedificavit, et magnis possessionibus ditavit, et privilegium in haec verba concessit:

§ 36.« In nomine Domini nostri Jesu Christi, Ego Ina regali a Domino fretus dignitate, cum consilio Sexburgae reginae, et licentia Beortwaldi, Dorobernensis ecclesiae pontificis, et omnium suffraganeorum suorum, necnon hortatu Baldredi et Adelardi subregulorum, ecclesiae vetustae quae est in loco qui dicitur Glasteie,( quam Magnus Sacerdos et Summus Pontifex suo et angelorum obsequio sibi ac perpetuae virgini Mariae, beato David, multis et inauditis miraculis, olim se sanctificasse innotuit,) ex his quae paterna haereditate possideo, et in dominium peculiare teneo, locis 51 continuis et congruentibus concedo, ad supplementum vitae regularis, et ad usum monachorum, Brente decem hidas, Seweie decem hidas, Piltune viginti hidas, Dulting viginti hidas, Bleddanhid' unam hidam, cum his omnibus quae antecessores mei eidem ecclesiae contulerunt; Chenewalchius qui, Theodoro archiepiscopo interveniente, Ferremere, Bregereie, Coneneie, Matineseie, Ederedeseie; Chentwinus, qui Glastingeie matrem sanctorum vocare solitus fuerat, et eam ab omni saeculari et ecclesiastico obsequio immunem statuit, et hanc privilegii dignitatem concessit, ut habeant fratres ejusdem loci potestatem eligendi et constituendi sibi rectorem, juxta regulam sancti Benedicti; Hedde episcopus, qui, Chedwalla annuente et propria manu( licet paganus) confirmante, Lantocai; Baldred, qui Pennard, sex hidas; Adelard, qui Poelt, sexaginta hidas, me annuente et confirmante, dederunt. Quorum ego devotioni et benignae petitioni assentio, et contra malignantium hominum et oblatrantium canum insidias, regalium munimine invigilo literarum, quatinus ecclesia Domini nostri Jesu Christi, et perpetuae virginis Mariae, sicut in regno Britanniae est prima, et fons et origo totius religionis, ita et ipsa supereminentem privilegii obtineat dignitatem, nec ulli omnino hominum ancillare obsequium in terris faciat, quae super choros angelorum dominatur in coelo. Igitur summo pontifice Gregorio annuente, et ut matrem Domini 52 sui in sinum et protectionem Romanae ecclesiae, meque licet indignum cum ipsa suscipiente, consentientibus etiam omnibus Britanniae regibus, archiepiscopis, episcopis, ducibus, atque abbatibus, statuo ego atque confirmo, quatinus omnes terrae et loca et possessiones beatae Mariae Glasteie sint quieta, et ab omnibus regiis exactionibus et operibus quae indici solent, videlicet, expeditione, et pontis arcisve constructione, et ab omnium archiepiscoporum et episcoporum promulgationibus et perturbationibus, sicut in antiquis ejusdem ecclesiae cartis confirmatum esse invenitur, et a praedecessoribus meis Chenewalchio, Chentwino, Chedwalla, Baltredo astipulatum esse dinoscitur, inconcussa et illibata permaneant. Et quaecunque emerserint causae, in homicidiis, sacrilegiis, veneficiis, furtis, rapinis, in dispositione ecclesiarum et descriptione, in ordinatione clericorum, in conventiculis synodalibus, et in omnibus judiciariis examinationibus, absque ullius hominis praejudicio, abbatis et conventus dispositione finiantur. Sed et omnibus regni mei regibus, archiepiscopis, episcopis, ducibus, et principibus, super honorem suum et amorem meum praecipio, et omnibus, tam meis quam eorum ministris, super salutem corporis sui praecipio, ne ullus eorum insulam Domini nostri Jesu Christi, et perpetuae virginis Mariae Glasteie, nec ejusdem ecclesiae possessiones, causa placitandi, perscrutandi, rapiendi, vel aliquid faciendi quod ibidem Deo famulantibus possit esse in scandalum, audeat intrare. Illud sane omnipotentis Dei et perpetuae virginis Mariae, et beatorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum interdictione prohibeo, ne in ipsa Glastingensi ecclesia, nec in ecclesiis sibi subditis, videlicet, Soweie, Brente, Merlinch, 53 Sapwic, Stret, Budecalech, Piltune, nec in earum capellis, sed nec in insulis, aliqua interveniente occasione, episcopus sibi episcopalem cathedram statuere, nec solennes celebrare, nec altaria consecrare, nec ecclesias dedicare, nec ordines facere, nec aliquid omnino disponere praesumat, nisi ab abbate, vel a fratribus ejusdem loci invitatus fuerit. Quod si ad hoc vocatus venerit, nihil de rebus ecclesiae, sed nec de ipsis oblationibus ipse sibi aliquid usurpet, sciens duobus in locis ex ipsius ecclesiae possessionibus duas sibi delegatas mansiones, unam in Piltuna, alteram in villa quae Poelt dicitur, ut habeat ubi vel adveniens hospitetur, vel inde veniens sese recipiat. Neque enim eum ibi, nisi importunitate temporis aut molestia corporis detentus fuerit, aut ab abbate vel fratribus rogatus fuerit, nec amplius quam cum tribus aut cum quatuor clericis pernoctare licet. Hoc etiam praevideat idem episcopus, ut singulis annis cum clericis suis qui Fontineto sunt, ipsam matrem suam Glastoniensem ecclesiam, videlicet feria secunda post Ascensionem Domini, cum letania recognoscat. Quod si superbia inflatus eam distulerit, et quae superius dicta et confirmata sunt praevaricaverit, mansiones sibi superius delegatas amittat. Abbas vel monachi a quocumque voluerint, qui Pascha canonicum celebret, ecclesiastica sacramenta in Glastingensi ecclesia, et in ecclesiis sibi subditis, et in earum capellis, percipiant. Quisquis autem hujus munificentiae meae et liberalitatis testamentum, quovis deinceps tempore, aliqua occasione, cujuslibet etiam dignitatis 54 vel professionis vel gradus, pervertere vel in irritum deducere tentaverit, sciat se cum Juda proditore aeterna confusione edacibus ineffabilium tormentorum periturum flammis. Scripta est hujus donationis pagina, anno Dominicae incarnationis septingentesimo vicesimo quinto, indictione quarta, sub praesentia Inae regis, et Beortwaldi Dorobernensis pontificis.

§ 37. Post triumphales autem bellorum manubias, post multarum virtutum gradus, summum culmen perfectionis meditatus, Romam adivit anno Dominicae incarnationis septingentesimo vicesimo. Ibi ne pompam suae conversionis faceret, non publicis vultibus expositus, crinem deposuit; sed ut solius Domini oculis placeret, amictu plebeio tectus, clam consenuit: nec deerat tanti dux foemina facti; quae cum antea virum ad hoc audendum incitasset, tunc moerentem verbis lenire, labantem exemplis erigere, prorsus quod ad salutem ejus spectaret, nihil dimitteret. Ita mutua charitate connexi temporibus suis, viam hominum ingressi sunt; non sine magnis, ut accepimus, 55 miraculis, quibus divina dignatio felicium conjugum saepe respondet meritis.

§ 38. Successit principatui Edelardus, Inae consanguineus, licet surgentes ejus primitias frequenter interpolaret Oswaldus regii sanguinis adolescens. Provincialibus enim in rebellionem excitatis, bello regem persequi conatus: sed non multo post, illo fatali sorte sublato, Edelardus per quatuordecim annos quietissime retentum regnum Cudredo cognato reliquit. Hic Glastingensi ecclesiae multa beneficia intulit, et privilegium in haec verba concessit:

§ 39.« In nomine Domini nostri Jesu Christi Ego Cudredus rex Westseaxana universa priorum regum suppetitia, Chentwines, Baldredes, Chedwallan, Ines, Ethelardes, Ethbaldes regis Merciorum in villis, et in vicis, atque agris, ac praediis, massisque majoribus, ut est pristina urbs Glestingi corroborata, sicque propriae manus subscriptione crucisque signo confirmatum, hoc donativum stabili jure gratum et ratum regum praedictorum decerno durare, quamdiu vertigo poli terras atque aequora circa aethera siderum jusso moderamine volvet. Si quis autem hujus meae 56 donationis testamentum, tyrannica fretus insolentia, qualibet occasione interrumpere atque in irritum deducere nisus fuerit, sic a consortio priorum ultimi ventilabro examinis sequestratus, rapaciumque collegio combinatus violentiae suae praesumptionem luat in aevum. Qui vero benevola potius praeditus intentione haec probare, roborare, ac defendere studuerit, voti compos ipse Altithroni gloriam auscultet indefecta perennitate cum faustis agminibus angelorum atque omnium sanctorum. Exemplar hujus largitionis promulgatum est in praedicto coenobio, sub praesentia Cuthredi regis, quod propriae manus munificentia altario sacro commendavit, in lignea basilica, qua fratres abbatis Hemgisli sarcophagum sortiuntur in die, anno ab incarnatione septingentesimo quadragesimo quinto.»

§ 40. Adversus Athelbaldum regem Merciorum et Britones idem Cuthredus jugi exercitio victorias adipiscens non parum sudoris consumpsit, ac post annos quatuordecim regni gubernacula reliquit.

§ 41. Arripuit illud Sigebertus, vir apud suos saevitia immanis, idemque foris ignavia perinfamis: quocirca communi omnium odio conspirante, post 57 annum solio deturbatus, meliori locum fecit; sed, ut fere in talibus fit, cum magnitudine calamitatis aliquos ad gratiam sui revocasset, eorum virtute provincia quae Hamtunscire dicitur in obsequio detenta. Verum cum nec sic cessaret, et nece cujusdam Cumbrandi, qui fidelissime sibi adhaeserat, caeteros in exitium suum armasset, ad abdita ferarum spelaea secessit; ibi quoque infortunio eum prosequente, a subulco confossus interiit. Ita crudelitas regis omnem pene nobilitatem pervagata, in homine ultimae sortis stetit.

§ 42. Suscepit regni gubernacula Kinnulfus, clarus et ille quidem morum compositione, militiaeque gestis: sed uno solo adversus Offam regem Merciorum propter Bensigitune praelio, quarto et vicesimo regni anno victus, multisque perinde damnis afflictus, foedo etiam exitu finem vitae sortitus. Nam cum uno et triginta annis nec ignave nec immodeste regnasset, seu rerum gloria elatus, quod nihil sibi obviaturum crederet, seu posteritati suae metuens, contra quam Kineardum Sigeberti fratrem increscere cerneret illum provinciae terminos coegit excedere. Qui cedendum 58 tempori ratus, dissimulato animo, quasi volens, profugit. Mox cum furtivis conventiculis perditam improborum manum contraxisset, solitudinem regis auspicatus, nam animi causa rus concesserat, cum expeditis eo supervenit, ubi dum illum alienis amoribus inservientem audisset, ex insidiis domum foris obsedit. Rex ancipiti discrimine permotus, cum praesentibus ponderato consilio, fores occlusit, sperans latrones vel mulcere alloquio, vel terrere imperio: cum neutrum procederet, ira percitus in Kineardum insiluit, minimumque abfuit quin vita privaret; sed a multitudine circumventus, dum cedere damnum gloriae arbitratur, mortem probe ultus occubuit. Pauci ex clientela ejus qui aderant, dum non manus dare, sed herum vindicare intendunt, obtruncati. Extemplo fama mali tanti principum perlabitur aures, qui non longe agebant excubias. Quorum qui maximus aevo et prudentia, Osricus, caeteros cohortatus ne necem domini sui in insignem et perpetuam suam ignominiam inultam dimitterent, districtis gladiis in conjuratos irruit. Kineardus primo causam suam agere, magna polliceri, cognationem praetendere; ubi nihil proficit, ad resistendum commanipulares accendit: dubium certamen fuit; his pro vita, pro gloria, summa ope conantibus: tandem diu cunctata victoria in justiorem partem declinavit. Ita miser ille, nequidquam fortiter faciens, animam amisit, non 59 longum insidiarum successu gloriatus. Corpus regis Wintoniae sepultum, illius Respendune, quod erat tunc coenobium nobile, nunc, ut audivi, pauco vel nullo incolitur habitatore.

§ 43. Post illum regnavit Brictricus annis sexdecim, pacis quam belli studiosior, artifex amicitias componere, externos blande appellare, domesticis connivere, in his duntaxat quae vigorem regni non enervarent: atque ut ampliorem gratiam apud propinquos locaret, filiam Offae regis Merciorum, eo tempore potentissimi, in conjugium accepit; de qua, quod sciam, nihil liberorum tulit. Cujus affinitate fultus, Egbirtum solum regalis prosapiae superstitem, quem validissimum suis utilitatibus metuebat obicem, Franciam fugandum curavit. Nam et ipse Brictricus, et caeteri infra Inam reges, licet natalium splendore gloriantes, quippe qui de Cerdicio traherent originem, non parum tamen a linea regiae stirpis exorbitaverant. Illo igitur expulso, securo resolvi coeperat otio; cum gens Danorum piratica, rapto vivere assueta, occulte tribus navibus advecta, pacem provinciae confudit. Quae scilicet manus, soli ubertatem, inhabitantium virtutem, speculatum venerat ut postea ejus multitudinis, quae totam pene inundavit Britanniam, adventu compertum est: tunc enim furtive in alta pace 60 regni appulsi, regium vicum, qui proximus, involavere, villicum suppetias ferentem letho dedentes; sed mox timore concurrentium amissa praeda, ad naves refugerunt. Post Brictricum, qui apud Werram jacet, Egbertus conscendit thronum avitum; omnibus ante se regibus merito praeferendus. Et nos ergo, quia usque ad ejus tempus narrationem extendimus, jam nunc ad Northanhimbros, sicut polliciti sumus, animum flectamus.

INCIPIT DE REGNO NORTHANHIMBRORUM.

§ 44. Et supra paucis libavimus et nunc necessario repetimus, quod Hengestus, confirmato in 61 Cantia regno, fratrem Ohtam et filium Ebusan, acris et probatae experientiae viros, ad occupandas aquilonales Britanniae partes miserit. Illi imperatis insistentes, convenientem studiis suis exitum habuere; namque saepenumero cum provincialibus congressi, profligatisque qui resistendum putaverant, reliquos in fidem acceptos placidae quietis gratia mulcebant. Ita cum et suis artibus et subjectorum favore nonnihil potestatis corrasissent, nunquam tamen regium nomen temerare meditati, ejusdem mediocritatis formam in proximos posteros delineaverunt. Annis enim uno minus centum, Northanhimbri duces communi habitu contenti, sub imperio Cantuaritarum privatos agebant: sed non postea stetit haec ambitionis continentia, seu quia semper in deteriora declivus est humanus animus, seu quia gens illa naturaliter inflatiores anhelat spiritus. Anno itaque Dominicae incarnationis quingentesimo quadragesimo septimo, post mortem Hengesti sexagesimo, ducatus in regnum mutatus, regnavitque ibi primus Ida, haud dubie nobilissimus, aetate et viribus integer; verum utrum ipse per se principatum invaserit, an aliorum 62 consensu delatum susceperit, parum definio, quia est in abdito veritas: caeterum, satis constat magna et vetere prosapia oriundum, puris et defaecatis moribus multum splendoris generosis contulisse natalibus. Adeo bello invictus, domi severitatem regiam genuina mansuetudine animi temperabat. Possem hoc loco istius, et alibi aliorum, lineam seriatim intexere, nisi quod ipsa vocabula barbarum quiddam stridentia minus quam vellem delectationis lecturis infunderent. Illud tantum non immerito notandum, quod cum Wodenio fuerint tres filii, Weldegius, Wilthegius, Beldegius: de primo, reges Cantuaritarum; de secundo, Merciorum; de tertio, West- Saxonum et Northanhimbrorum, praeter duos quos procedens sermo nominare perget, originem traxerint. Hic ergo Ida, sicut absolute invenio, a Beldegio nonus, a Wodenio decimus, quatuordecim annis in regno permansit.

§ 45. Sucessor ejus Alla, ex eodem quidem genere, sed diverso a Wodenio tractu sanguinem ducens, regnum efficaciter provectum sudorum suorum titulis, per triginta annos nobiliter ampliavit. Hujus tempore venales ex Northanhimbria 63 pueri,-- familiari, scilicet, et pene ingentia illi nationi consuetudine, adeo ut, sicut nostra quoque saecula viderunt, non dubitarent arctissimas necessitudines sub praetextu minimorum commodorum distrahere,-- venales ergo ex Anglia pueri, Romam deducti, saluti omnium compatriotarum occasionem dedere; nam cum, miraculo vultus, et lineamentorum gratia, oculos civitatis invitassent, affuit forte cum aliis beatissimus Gregorius, tunc apostolicae sedis archidiaconus, qui miratus tantam in mortalibus decoris compositionem, miseratus tam abjectam in captivis conditionem, consulit astantes: Qui genus? Unde domo? Responsum est, esse genere Anglos, provincia Deiros,-- est enim Deira provincia Northanhimbriae,-- Allae regis subditos, paganismo deditos: quorum extremum dolentibus suspiriis prosecutus, reliquis eleganter applausit, ut Angli, angelis similes, de ira eruerentur, et Alleluia cantare docerentur. Nec mora: impetrata a Benedicto papa licentia ad praedicandum, iter adoriri magnanima eximii viri spiravit industria; et profecto conceptum opus pietas explesset, 64 nisi jam profectum actiosus civium amor revocasset. Erat enim vir ille, tum virtutibus clarus, tum civibus charus, quippe qui spem illorum, quam de eo a puero combiberant, incredibili virtute superarit. Ita boni intentio tunc quidem frustrata, postmodum sub pontificatu ejus laudabilem finem accepit, sicut suis lector locis inveniet. Me interim ista inseruisse non piguit, ne lecturorum conscientiam defraudarem de Alla, cujus mentionem perstrinxit patris Gregorii Vita; qui, quamquam maxima occasio Christianitatis genti Anglorum fuerit, nihil unquam, sive Dei consilio, sive quodam infortunio, de ea audire meruit. Sane ad filium ejus manavit electio.

§ 46. Alla mortuo adeptus est regnum Ethelricus Idae filius, post detritam in penuria aetatem, extrema canitie provectus, sed veloci morte de medio post quinque annos sublatus. Miserabilis princeps, et quem fama obscura prorsus occuleret, nisi filii conspicuus vigor patrem in speculam extulisset.

§ 47. Itaque cum longo senio satietati vitae satisfecisset, Ethelfridus regnum ascendit, major filiorum, qui teneritudinem annorum maturitate morum consolaretur: cujus gesta per scriptorum facetiam prolata in publicum, non nisi ordinis loco stili nostri expectant officium. Adeo in ejus et sequentium laudibus Bedae vigilavit ingenium, et illius quidem in confines sibi Northanhimbros, 65 eo familiarius quo propinquius, prospiciebat intentio: nostra vero lacinias illius carpet et componet oratio. Ne quis sane mihi vitio vertat, quod tam diffusa in arctum contrahitur historia, noverit factum consilio, ut qui nauseaverint in illis obsoniis, in his mendicantes respirent reliquiis. Est enim verbum tritum, antiquitate venerandum,« Cibi qui minus sufficiunt, avidius sumuntur.» Ethelfridus igitur, ut dicere coeperam, regnum nactus, primo acriter sua defendere, post etiam improbe aliena invadere, gloriae occasiones undecunque conflare. Multa per eum praelia inchoata provide, et consummata egregie, dum nec illum a necessitate fraenaret inertia, nec ad temeritatem praecipitaret audacia. Testis est horum Degsa lapis, in illis regionibus percelebris locus, in quo rex Scottorum Edan, qui, successibus Ethelfridi invidens, detractantem etiam in bellum impulerat, non sine magno victoris discrimine victus, fugam iniit; siquidem germanus Ethelfridi Tetbaldus, caput periculis objectans, eo studiosius quo fratri operam ostentare affectabat impensius, luctuosam victoriam reliquit, cum omnibus commanipularibus suis desideratus. Testis et, Legionum civitas, quae nunc simpliciter Cestra vocatur quaeque ad id temporis a Britannis possessa, contumacis in 66 regem populi alebat superbiam; ad cujus oppugnationem cum intendisset animum, oppidani, qui omnia perpeti quam obsidionem mallent, simul et numero confisi, effuse in bellum ruunt: quos ille insidiis exceptos fudit, fugavitque, prius in monachos debacchatus, qui pro salute exercitus supplicaturi frequentes convenerant. Quorum incredibilem nostra aetate numerum fuisse indicio sunt, in vicino coenobio tot semiruti parietes ecclesiarum, tot anfractus porticuum, tanta turba ruderum, quantum vix alibi cernas: vocatur locus ille Bancor, tunc monachorum famosum receptaculum, nunc mutatus in episcopium. Ita Ethelfridus, rebus ad voluntatem foris scaturientibus, domesticum metum et intestinum periculum propulsare desiderans, Edwinum Allae filium, non aspernandae probitatis juvenem, regno et provincia eliminat: at ille multo tempore incertis jactatus sedibus, multosque olim amicos 67 procliviores in hostem quam in fidem expertus, quia, ut ille dixit: Cum fueris felix, multos numerabis amicos; Tempora si fuerint nubila, solus eris; tandem ad regem Redwaldum Orientalium Anglorum venit; apud quem, deploratis casibus suis, cum resedisset regia dignatione tutus, advenere legati Ethelfridi, vel traditionem transfugae, vel bellum denunciantes. Ille uxorii pectoris consiliis roboratus, ne fidem amico datam ullius minis corrumperet, super Ethelfridum paratis copiis insperatus advolat; nihilque minus quam insidias opinantem, praemeditatus aggreditur. Quod tunc solum virtus deprehensa potuit, intercluso fugae spatio, remedium in manus vertit. Quamvis igitur pene inermis, quamvis ancipiti periculo circumventus non prius tamen occubuit quam interitu Reinerii filii Redwaldi mortem suam compensasset. Hunc exitum, post regni viginti quatuor annos, habuit Ethelfridus, usu quidem bellorum nulli secundus, sed divinae religionis penitus ignarus. Habuerat ex Acca, filia Allae, sorore Edwini, filios duos, Oswaldum duodennem, et Oswium quadriennem, qui tunc, occiso genitore, nutritiorum diligentia fuga lapsi, Scotiam evadunt.

68 DE EDWINO REGE NORTHANHIMBRORUM.

§ 48. Sic Eadwinus, aemulis omnibus fusis fugatisve, pluribus laboribus emeritus, regni fastigium jam non rudis ascendit. Cujus cum dominio mox Northanhimbrorum cervicositas dignanter assurrexisset, accessit ad cumulum felicitatis mors matura Redwaldi; namque provinciales, qui olim apud se exulantem promptae audaciae et impigri animi explorassent Edwinum, ultro conjurata fide in ejus ditionem conspirant. Ille, Redwaldi filio inani regis nomine concesso, caetera moderabatur pro arbitrio. Ea tempestate spes atque opes Anglorum in illo sitae: nec erat quaelibet Britanniae provincia quae non illius exspectaret nutum, parata ad obsequium, praeter solos Cantuaritas. Hos enim immunes excursionis reliquerat, quippe qui jamdudum ad nuptias Ethelburgae, sororis Edbaldi regis eorum, mentem appulerat: quam cum, longo tempore petitam, tandem aliquando impetrasset, eo consilio ut non contemneret habitam quam diu suspiraverat dilatam, tanto duo illa regna confoederata sunt officio, ut nihil esset vel in potestatibus diversum, vel in moribus barbarum. Eadem praeterea occasione Paulino praedicante, Domini Christi fides, illis partibus infusa, primo regem ipsum penetravit; quam cum regina marito inter conjugales 69 affectus crebro inculcaret, antistitis admonitio suo loco non deesset. Diu ille cunctabundus et anceps, semel tamen susceptam imis inseruit praecordiis: tunc vicinos reges ad fidem invitare, tunc ecclesiarum aedificia excitare, nihil quod ampliandae fidei congrueret negligere. Interea et devotioni regiae serenus Deitatis favor arridebat; adeo ut non solum Britanniae gentes, Angli, Scotti, Picti, sed et insulae Orchadum, et Mevaniarum, quas nunc Anglesei, id est Anglorum insulas, dicunt, et arma ejus metuerent, et potestatem adorarent. Nullus tunc praedo publicus, nullus latro domesticus, insidiator conjugalis pudoris procul, expilator alienae haereditatis exul, magnum id in ejus laudibus et nostra aetate splendidum. Itaque imperii sui ad eos limites incrementa perducta sunt, ut justitia et pax libenter in mutuos amplexus concurrerent, osculorum gratiam grata vicissitudine libantes: et feliciter tunc Anglorum respublica procedere potuisset, nisi mors immatura, temporalis beatitudinis noverca, turpi fortunae ludo, virum abstulisset patriae. Aetatis enim anno octavo et quadragesimo, regni decimo septimo, expugnantibus regulis quos sub jugum miserat, Chedwalla Britonum, et Penda Merciorum, cum filio interemptus, miserabile varietatis humanae fecit exemplum: nullo prudentia inferior, quod nec Christianam fidem nisi diligentissime inspecta 70 ratione voluit suscipere, susceptaeque nihil comparabile existimare.

DE SANCTO OSWALDO REGE.

§ 49. Occiso. Edwino, filii Ethelfridi, iidemque nepotes Edwini, Oswaldus et Oswius, jam adulti, jam juventae vernantis florem induti, repatriaverunt, simulque qui aetate praestabat Eanfridus, cujus mentio superius excidit. Regnum itaque in duo discretum; siquidem Northanhimbria, jamdudum in geminas secta provincias, ex Deiris Allam, ex Berniciis Idam creaverat. Quapropter tunc filius patrui Eadwini Osricus Deiram, Eanfridus filius Ethelfridi Berniciam sortiti, haereditarium jus se obtinuisse gloriabantur: ambo in Scotia sacris christianis initiati, ambo vix dum potestatis compotes fidei transfugae, non multo post, infestante Chedwalla, fidei relictae poenas dedere. Annuum tempus inter has moras exactum, Oswaldum, magnae spei juvenem, ad imperandi scientiam exercuit. Is fide quam ferro instructior, nam apud Scottos, ubi cum multa nobilium indole exsulaverat, baptismi gratiam meruerat, Chedwallum rerum gestarum memoria elatum, virum, ut ipse dictitabat, in exterminium Anglorum natum, primo impetu castris exuit, mox cum omnibus copiis delevit. Cum enim 71 quantulumcunque exercitum undecunque conflasset, his sermonibus in bellum excitavit, ut aut vincendum sibi commilitones, aut moriendum nossent, nihil de fuga meditantes: exprobrandi pudoris rem ventilari allegans, Anglos cum Britannis tam iniquo Marte confligere, ut contra illos pro salute decertarent, quos ultro pro gloria lacescere consuescent: itaque libertatem audentibus animis et effusis viribus asserant; caeterum, de fugae impetu memoriam nullam. Quare tam acriter et tanto conflictu utrobique concursum, ut recte dictum sit, illum diem fuisse, quo nunquam Britones tristior, nunquam Anglos afflasset hilarior: adeo alteri, omnibus viribus consumptis, ulterius respirare non ausi; alteri, sacra religione cum regis magnanimitate consentiente, in immensum provecti. Denique ex eo tempore cultus idolorum ad cineres torpuit; et ipse regnum latioribus, quam Edwinus, terminis, citra ullam necem hominum, octo annis quiete coercuit. Hujus regis laudes historia panegyrico prosequitur stilo, quarum nos competentes particulas velut quodam complectemur epilogo. Quantus enim in ejus pectore fidei fervor coaluerit, facile ex hoc animadverteres, quod si quando antistes Aidanus Scottice auditoribus facienda proponeret, et interpres deesset, confestim rex ipse, quamvis indutus chlamydem, vel auro rigentem, vel Tyrios murices 72 aestuantem, id munus dignanter corripiens, barbari sermonis involucrum patria lingua expediret. Vulgatum quoque est, quod crebro appositis obsoniis, cum convivae in cibos dentes acuerent, mentes intenderent, ipse voluptatem fraenarit, penuria sua pauperum mercatus gaudia: unde arbitror etiam temporaliter absolutam esse coelestis sententiae fidem, quam divinum quondam resultavit oraculum:« Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi.» Nam quod auditor mirari debeat, et inficiari non valeat, dextra illa regalis, tantarum eleemosynarum largitrix, hodieque cum brachio, cute et nervis, incorrupta viget; totum vero corpus reliquum, praeter ossa, in cineres dissolutum, communionem mortalitatis non evasit. Et sunt quidem nonnullorum sanctorum corporales exuviae, nullius omnino labis consciae. Quapropter aestiment alii, quo examine judicium suum ponderent, ego istud gratius, et evidentiori miraculo divinius esse pronuntio: nam usu etiam pretiosa degenerant, et quidquid videtur rarius praedicatur uberius. Jam vero superfluus essem, si dicere affectarem quam sedulus fuerit preces in altum porrigere, votis coelos onerare. Adeo est amplior laus ista in Oswaldo quam ut nostra oratione indigeat cumulari. Quando enim rogatus negligeret, qui rebellione per Pendam regem 73 Merciorum excitata, cum stipatoribus fusis ipse quoque ferratam silvam in pectore gereret, nec atrocitate vulnerum, nec mortis confinio, potuit argui quin pro animabus fidelium suorum Domino Deo supplicaret? Ita vir in seculo ingentis gloriae, magnae apud Deum gratiae, animam exuens gratiosam, sui posteris profudit memoriam per miraculorum frequentiam: merito. Res est enim non pertrita, sed« corvo rarior albo,» hominem abundare divitiis, et nolle lascivire vitiis. Itaque defuncti brachia, cum manibus et capite, insatiabili victoris ira desecta, et stipiti appensa. Et corpus quidem, ut dixi, totum placido naturae sinu confotum, in terrenum elementum abiit: brachia vero cum manibus, auctore Deo, et teste veraci historico, inviolata durant. Ea a fratre Oswio apud Bebbanburg, urbem ita vocant Angli, composita scrinio, monstrata miraculo, idem asserit. Quo loci quia opinione fluctuo utrum ad hunc diem serventur, praecipitem affirmationem non emitto: si quid alii historiographi temere sunt professi ipsi viderint; mihi fama vilius constet, nec quidquam nisi absoluta fide dignum pronuntiem. Caput, tunc ab eodem germano Lindisfarni humatum, nunc Dunelmi inter brachia beatissimi Cuthberti teneri, aiunt. Ossa reliqui corporis cum regina Ostdritha, uxor Ethelredi regis Merciorum, filia regis Oswi, charitate patrui ducta, Bardenio monasterio suo, quod est in regione Merciorum non longe a Lindocolina 74 civitate, inferre vellet, iverunt in repulsam monachi parumper, invidentes mortuo quietem ossuum quem oderant vivum, quod super eos bellico jure acceperat regnum: sed intempesta nocte per lucernam de coelo super reliquias emissam edocti fatuum lenire tumorem, in aequitatem transiere, ultro expostulantes quod ante rejecerant. Frequentabanturque ibi virtutes divinitus, sentiebatque praecellentissimi martyris opem quicunque implorasset languidus. Reviruit ex cadentis sanguine campi cespes, plus solito florens, quo sanatus sonipes, quem posti affixum sinuosis anfractibus ignis vitabundus effugit. Nec vacavit a virtute lavaturae reliquiarum ejus pulvisculus, quo mentis impos integritati rationis est redditus. Occurrit medelae qui recentem cruorem capitis imbiberat stipes, quo loto hausit sanitatem desperatus. Diu illud monasterium tanti thesauri conscium claruit habitantium sanctimonia et necessariorum copia; praesertim postquam Ethelredus rex ibi coronam tonsurae monachicae accepit, ubi et mausoleum ejus usque in diem hodiernum visitur. Porro, post multos annos, ossa beatissimi Oswaldi, cum ea loca infestarent barbari, Gloecestram translata: locus iste, canonicos habens, non multo incolitur habitatore. Fuit igitur Oswaldus qui genti suae primitias sanctitatis 75 dederit, quippe nullus ante illum Anglus miraculis, quod sciam, viguerit; qui post actam sancte vitam, large dando eleemosynas, crebras in Dei obsequela protelando excubias, postremo zelo Dei Ecclesiae cum gentili committens, ante, quod optabat, effudit spiritum, quam, quod timebat, Christianitatis videret detrimentum. Nec fraudabitur profecto martyrum gloria, qui primo bonae vitae intendens, postmodum gloriosae morti corpus impendens, eorum trivit vestigia; et cumulatiori pene laude, quod illi singuli se singulos, ille secum Deo consecraverit totos Northanhimbros.

DE OSWIO FRATRE SANCTI OSWALDI.

§ 50. Eo igitur humanis rebus exempto, Oswius frater ejus apud Bernicios, Oswinus filius Osrici, de quo superius dixi, apud Deiros, regnum occuparunt: quibus cum primo de provinciarum divisione modeste convenisset, suspenso foedere, in sua pacifice discessum. Verum, non multo post, per homines, quibus nihil magis cordi erat quam discordias serere, pax incertis pactionibus saepe ludificata, ultimo penitus abrupta, in ventos abiit; facinus miserabile, fuisse qui regibus concordiam inviderent, nec abstinerent quin eos praelio, quantum in ipsis erat, committerent. Ibi tunc fortuna, multis antea illecebris Oswinum adulata, scorpiacea cauda persequebatur: namque, pro penuria exercitus bello abstinendum ratus, suburbanum rus clanculo concesserat, statimque a suis proditus ab Oswio interemptus est; 76 vir egregie factus ad emerendam gratiam civium largitione pecuniae, animae quoque suae, ut ferunt, non negligens mentis devotione. Ita Oswius, integri regni compos, nihil non postea molitus est quo existimationem suam purgaret, quo majestatem augeret, atrocis facti offensam probitate posteriorum virtutum imminuens, et primus quidem idemque amplissimus laudum ejus cumulus exstat, quod fratrem et avunculum nobiliter ultus. Pendam regem Merciorum, illud vicinorum excidium, illud perduellionum seminarium, exitio dedit; ex quo temporetam Merciis, quam omnibus pene Anglis, vel ipse praesedit, vel praesidentibus imperavit. Hinc totus ad officia pietatis conversus, ut Dei beneficiis in se confluentibus digna sedulitate responderet, christianismi infantiam pro nece germani in regno suo palpitantem vivacitate regia erigere, et pleno spiritu animare, contendit; eamdemque mox doctrina Scottorum adultam, sed in multis ecclesiasticis observationibus fluctuantem, primo per Angilbertum et Wilfredum, postremo per Theodorum archiepiscopum, canonico statu informavit. De cujus in Angliam adventu princeps Oswio debetur gratia, licet Egbertus rex Cantuariae pro jure provinciae multum illius delibet gloriae, quin et Deo famulantibus frequentia constituens habitacula: hujus quoque boni patriam non reliquit exanguem. Quorum praecipuum monasterium, tunc foeminarum, nunc virorum, ab Eboraco triginta millibus in boreali 77 parte situm, antiquo vocabulo Streneshalh, modo Witebi nuncupatur; quod ab insignis religionis foemina Hilda coeptum, Ethelfleda ejusdem regis filia in regimine succedens magnis fiscalium opum molibus auxit, ubi et patri, post viginti octo annos regi defuncto, funera justa persolvit. Illud coenobium, sicut et omnia ejusdem regionis, tempore Danicae vastationis; quam dicemus inferius, deletum, multa sanctorum corpora perdidit; nam et beati Aidani episcopi, et Cheolfridi abbatis, et sanctissimae viraginis Hildae, et aliorum plurimorum ossa, sicut in libro quem de antiquitate Glastoniensis Ecclesiae nuper edidi locutus sum, tunc Glastoniam translata, et aliorum sanctorum alias nonnulla: nunc mutato nomine, paululum pro tempore restauratum, antiquae opulentiae vix tenne praesentat vestigium.

§ 51. Oswio, cui duo erant filii, minor legitime susceptus, reprobato notho, successit, Etheldrithae uxoris sanctissimae meritis quam suis commendatior; denique duabus omnino rebus, quas quidem in gestis Anglorum legerim, praedicandus, 78 vel quod dominae vacare volenti serenus indulserit, vel quod beatum Cuthbertum lacrymis religiosa assentatione profusus in episcopatum promoverit. Caeterum, horret animus meminisse impietatis quam in beatissimum Wilfridum grassatus evomuit, quando, bonitatis illius nauseam concipiens, patriam clarissimo lumine viduavit. Idem in supplices protervus, quo morbo nullum tyrannorum carere videas, Hibernienses, genus sane hominum innocens et genuina simplicitate nihil unquam mali moliens, vasta clade protrivit. At, contra, in rebelles ignavus, triumphosque patris eludens, imperium Merciorum amisit, quin et ab eorum rege Ethelredo filio Pendae in pugna fugatus fratrem quoque amisit. Verumtamen, haec postrema juventutis lubrico, in Wilfridum vero commissa episcoporum et uxoris consilio veritas rerum assignari jubet, praesertim cum Beda, adulari nescius, eum in libro De vita abbatum suorum piissimum et Deo dilectissimum 79 vocet. Postremo, quintodecimo regni anno, expeditionem in Pictos agens, cum illis in montes abditos consulto cedentibus pervicaciter instaret, cum omnibus fere copiis interiit: pauci fuga lapsi rem domi nunciarunt; quamvis divinus Cuthbertus, pro futurorum conscientia, et iturum retinere temptaverit, et ipsa hora occisionis spiritum e coelo sibi influentem hauriens, interfectum absens non tacuerit.

§ 52. Egfridi necem cum insignior ubique fama loqueretur, etiam ad fratris Alfridi aures« anxia praecipiti pervenit epistola penna.» Is quia nothus, ut diximus, erat, factione optimatum, quamvis senior, regno indignus aestimatus, in Hiberniam, seu vi seu indignatione, secesserat. Ibi, et odio germani tutus, et magno otio litteris imbutus, omni philosophia composuerat animum. Quocirca, imperii habenis habiliorem aestimantes, qui quondam expulerant ultro expetiverunt; necessitas medelam ad preces refudit. Nec eos ille sua spe frustratus est: nam per decem et novem annos summa pace et gaudio provinciae praefuit; nihil unquam, praeter in persecutione magni Wilfridi, quod livor edax digne carpere posset, admittens. Non tamen iisdem terminis quibus pater et frater regnum tenuit; quod Picti, recenti victoria insolenter abusi, Anglosque longa pace ignaviores aggressi, fines eorum ab aquilone decurtaverant.

80§ 53. Habuit successorem filium Osredum, octo annorum puerum, qui annis undecim regnum inumbrans, turpemque vitam sanctimonialium stupris exagitans, tandem cognatorum insidiis caesus, eamdem fortunam in ipsos refudit. Siquidem Kenred duobus, et Osricus undecim annis regnantes, hoc tantum memorabile habuere, quod domini sui, licet merito, ut putabant, occisi, sanguinem luentes, foedo exitu auras polluere. Meruit sane quo laetior abiret Osricus, multumque, ut gentilis ait,« aliis jactantior umbris.» quod Chelwulfum Kenredi fratrem vivens sibi successorem adoptaverat. Conscendit igitur tremulum regni culmen Chelwulfus ab Ida septimus, et idoneus ad caetera, et cui non deerat litterarum peritia acri animo et alacri studio comparata. Vadatur sermonis mei veritatem Beda, qui eo tempore, quo maxime scaturiebat litteratis Britannia, huic potissimum Anglorum historiam elimandam obtulit, eligens nimirum in illo auctoritatem bene dicta roborandi propter imperium et scientiam, perperam dicta emendandi propter ingenium.

DE BEDA.

§ 54. Cujus anno quarto idem historicus, post multos in sancta ecclesia libros elaboratos, coelestem 81 patriam, quam diu suspiraverat, ingressus est, anno Dominicae incarnationis septingentesimo tricesimo quarto, aetatis suae quinquagesimo nono; vir quem mirari facilius quam digne praedicare possis, quod in extremo natus orbis angulo, doctrinae corusco, terras omnes perstrinxerit, nam et Britanni, quae a quibusdam alter orbis appellatur, quod oceano interfusa non multis cosmographis comperta est, habet in remotissima sui plaga locum nativitatis et educationis ejus, Scotiae propinquum. Plaga olim et suave halantibus monasteriorum floribus dulcis, et urbium a Romanis aedificatarum frequentia renidens; nunc vel antiquo Danorum, vel recenti Northmannorum populatu lugubris, nihil quod animos multum alliciat praetendit. Ibi est Wira, nec egenae latitudinis, nec segnis gurgitis amnis, qui pelago influus naves serena invectas aura, placido ostii excipit gremio. Cujus utrasque ripas Benedictus quidam ecclesiis insignivit, et 82 monasteria ibidem construxit, alterum Petri, alterum Pauli nomine, charitatis et regulae unione non discrepantia. Hujus industriam et patientiam mirabitur qui leget librum quem Beda composuit De vita ejus et reliquorum abbatum suorum. Industriam, quod copiam librorum advexerit, quod artifices lapidearum aedium et vitrearum fenestrarum primus omnium Angliam asciverit, totum pene aevum transigendo peregrinatus; quippe studio advehendi cognatis aliquod insolitum amor patriae et voluptas elegantiae asperos fallebant labores; neque enim ante Benedictum lapidei tabulatus domus in Britannia nisi perraro videbantur, neque perspicuitate vitri penetrata lucem aedibus solaris jaciebat radius. Patientiam, quod in possessione coenobii sancti Augustini apud Cantuariam libenter venienti Adriano cesserit, non reveritus beati Theodori archiepiscopi supercilium, sed veneratus magisterium. Quod, dum per alienas terras cursitat diu absens, subintroductum a monachis Wirensibus, se inconsulto, abbatem aequanimiter, imo magnanimiter tulerit, domumque reversus parilem illi honorem in concessu in omni porro potestate communicaverit. Quin et ictus paralysi tam valide ut nihil artuum ei esset flexibile, tertium constituerit, quod alter, de quo diximus, eadem non mitius decoqueretur valetudine. Cumque morbus increscens jam 83 quateret vitalia, socio ad se delato solo nutu valedixit. Sed nec ille praestantius valuit rependere officium, utpote qui propinquiorem tendehat ad exitum, nam ante Benedictum defunctus est. Successit Chelfridus, sub quo res monasterii in immensum auctae. Is, cum diuturno senio vivendi renuntiasset desiderio, Romam ire perrexit, senilem animam, ut sperabat, dominis effusurus apostolis; sed, enim voti effectu carens, naturae debitum apud Lingonis civitatem iniit. Reliquiae ossium posterioribus annis ad monasterium suum, deinde Danicae tempore vastationis, cum ossibus beatae Hildae Glastoniam portatae. Horum abbatum gratiam, quae per se satis eminet, conspicuus alumnus eorum Beda in splendidiorem excellentiam urget, siquidem scriptum sit« Gloria patris filius sapiens;» quod alter eum monachaverit, alter educaverit. Quod quia ipse Beda pro compendio notitiae subjecit, omnem vitam suam quodam epilogo comprohendens, ipsius verba lector, recognoscere licebit, ne meis sermonibus, vel plus vel minus, ipsa novae formae procudat necessitas. Ait ergo in fine Ecclesiasticae Anglorum Historiae, vir tum in caeteris, tum in hoc laudabilis, quod vel quantulamcunque sui cognitionem posteritati non inviderit:

§ 55.« Haec de historia Britanniarum, Domino 84 adjuvante, digessi Beda, famulus Christi et presbyter monasterii apostolorum Petri et Pauli quod est ad Wiremuderan: qui, natus, in territorio ejusdem monasterii, cum essem annorum septem, cura propinquorum datus sum educandus reverentissimo abbati Benedicto, ac deinde Chelfrido; cunctumque ex eo tempus vitae in ejusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditandis Scripturis operam dedi, atque inter observantiam disciplinae regularis, et quotidianam cantandi in ecclesia curam, semper aut discere, aut docere, aut scribere, dulce habui. Nonodecimo autem vitae meae anno diaconatum, tricesimo gradum presbyteratus, utrumque per ministerium reverentissimi episcopi Johannis, jubente Chelfrido abbate, suscepi; ex quo tempore accepti presbyteratus, usque ad annum aetatis meae quinquagesimum nonum, meae meorumque necessitati ex opusculis venerabilium patrum breviter haec annotare, sive etiam ad formam sensus, et interpretationis eorum, adjicere curavi.»

§ 56. Deinde enumeratis triginta sex voluminibus quae in septuaginta octo libris edidit, addidit:« Teque deprecor, bone Jesu, ut cui propitius donasti verba tuae scientiae dulciter haurire, dones etiam benignus aliquando ad te fontem omnis scientiae pervenire, et parere semper ante faciem tuam. Praeterea omnes ad quos haec historia 85 pervenire potuerit nostrae nationis, legentes sive audientes, suppliciter precor, ut pro meis infirmitatibus et mentis et corporis apud supernam clementiam saepius intervenire meminerint, et hanc mihi in suis quique provinciis suae remunerationis vicem rependant, ut qui de singulis provinciis, sive locis sublimioribus, quae memoratu digna atque incolis grata credideram diligenter annotare curavi, apud omnes fructum piae intercessionis inveniam.»

§ 57. Deficit hic ingenium, succumbit eloquium, nesciens quid plus laudem, librorum numerositatem, an sermonum sobrietatem: infuderat eum procul dubio non indigno haustu divina sapientia, ut angusto vitae spatiolo tanta elaboraret volumina. Quid? quod ferunt eum Romam ivisse, ut libros suos vel ecclesiasticae doctrinae convenire praesens assereret, vel, si resultarent, apostolico nutu corriperet. Verumtamen 86 quod Romae fuerit, solide non affirmo, sed eum illuc invitatum haud dubio pronuncio; quod haec epistola clarum faciet, simul et quanti penderit eum Romana sedes ut eum tantopere desideraret.

§ 58.« Sergius episcopus, servus servorum Dei, Cheolfrido religioso abbati, salutem. Quibus verbis ac modis clementiam Dei nostri, atque inenarrabilem providentiam possumus effari, et dignas gratiarum actiones pro immensis circa nos ejus beneficiis persolvere, qui in tenebris et umbra mortis positos ad lumen scientiae perducit!» Et infra:« Benedictionis interea gratiam, quam nobis per praesentem portitorem tua misit devota religio, libenti et hilari animo, sicuti ab ea directa est, nos suscepisse cognosce. Opportunis ergo ac dignis amplectandae sollicitudinis tuae petitionibus arctissima devotione faventes 87 hortamur Deo dilectam religiositatis tuae bonitatem, ut, quia exortis quibusdam ecclesiasticarum causarum capitulis, non sine examinatione longius innotescendis, opus nobis sunt ad conferendum arte litteraturae imbuti, sicut decet devotum auxiliatorem sanctae matris universalis Ecclesiae, obedientem devotionem huic nostrae hortationi non desistas accommodare, sed absque aliqua immoratione religiosum Dei famulum Bedam, venerabilis monasterii tui presbyterum, ad limina apostolorum principum dominorum meorum Petri et Pauli, amatorum tuorum ac protectorum, ad nostrae mediocritatis conspectum non moreris dirigere, quem, favente Domino sanctis tuis precibus, non diffidas prospere ad te redire, peracta praemissorum capitulorum cum auxilio Dei desiderata solemnitate. Erit enim, ut confidimus, etiam cunctis tibi creditis profuturum quidquid ecclesiae generali claruerit per ejus praestantiam impertitum.»

88§ 59. Ita jam celebris erat fama, ut in quaestionibus enodandis indigeret eo sublimitas romana, nec vero unquam Gallicanus tumor invenit in Anglo, quod argueret merito. Adeo Latinitas omnis ejus fidei et magisterio palmam dedit. Nam et fidei sanae et incuriosae, sed dulcis fuit eloquentiae, in omnibus explanationibus divinarum Scripturarum magis illa rimatus quibus lector Dei dilectionem et proximi cohiberet, quam illa quibus vel tales libaret vel linguae rubiginem limaret. Porro de vitae illius sanctitate dubitare quemquam arcet illius dicti irrefragabilis veritas quod protulit mundo divae sophiae majestas.« In malivolam animam non introibit sapientia, nec inhabitabit in corpore subdito peccatis:» quod de mundana sapientia profecto non dicit, quae indifferenter hominum cordibus illabitur, et qua creberrime pessimi, nullasque ad extremum diem ponentes metas sceleribus, pollere conspiciuntur, juxta illud Dominicum:« Filii hujus saeculi prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt;» sed illam sapientiam nominat quae disciplinae effugit fictum, et quae separat se a cogitationibus quae sunt sine intellectu, intellectu dico bene vivendi et bene dicendi: unde pulcherrime Seneca, in libro De causis, commemorat Catonem, oratoris officium definientem, dixisse:« Orator est vir bonus, dicendi peritus.» Emundabat ergo ecclesiasticus orator prius conscientiam, ut sic accederet ad recludendam mysticorum scriptorum intelligentiam. Qui enim fieri potest 89 ut serviret vitiis qui medullas intimas hauriret, qui totas cogitationes consumeret, in Scripturarum expositionibus? Nam, ut ipse fatetur in libro tertio super Samuelem, expositiones suae, si non aliud afferrent lectoribus emolumentum, hoc sibi non mediocriter valerent, quod, dum haec omni studio agebat, lubricum saeculi et inanes cogitationes post tergum ponebat: defaecatus itaque vitiis subibat in interiora velaminis: quae intus exceperat animo, foras efferens sermone castigato.

§ 60. Verumtamen animi ejus pura sanctitas. et sancta puritas, magis tempore obitus excellunt; siquidem continuis septem hebdomadibus stomachi indignatione cibos nauseans, aegroque et angusto suspirio halitum producens adeo ut eum incommoditas lecto prosterneret, non tamen litteralium studiorum rejecit operam. Totis enim diebus, praeter debitum psalmodiae pensum, assiduis ad dicispulos lectionibus, ruminandisque et absolvendis quaestionum difficultatibus, gravedinem valetudinis decipere, suspensa interim cogitatione, nitebatur. Evangelium quoque Johannis, quod difficultate sui mentes legentium exercet, his diebus, lingua interpretatus Anglica, condescendit minus imbutis Latina: subindeque monebat discipulos, dicens:« Discite, filioli, dum vobiscum sum; nescio enim quamdiu subsistam, et si post modicum tollat me Factor meus, et revertatur spiritus meus ad eum qui misit illum, et in hanc vitam venire concessit; diu vixi, bene consuluit mihi Dominus meus in hoc vitae spatio: cupio jam dissolvi et esse cum Christo.»

90§ 61. Plerumque spe metuque libratis, cum neutrum praeponderaret, inferebat,« Horrendum est incidere in manus Dei viventis.»--« Non ita inter vos vixi ut pudeat me vivere, sed nec mori timeo, quia bonum Dominum habemus;» sanctissimi Ambrosii morientis dictum mutuatus. Felix qui tam secura loquebatur conscientia, ut nec vivere erubesceret, nec mori metueret; hic non reveritus aspectus hominum, illic occultum Dei aequanimiter expectans arbitrium. Saepe, vi doloris pressus, his exemplis respirabat.« Aurum probat fornax, et virum justum caminus tentationis.»« Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis.» Prosequebantur dicta lachrymae, suspiriorumque difficultas. Jam vero noctibus, quia deerant qui docerentur vel verba exciperent, lucubrabat ipse pernox in gratiarum actione et psalmorum cantu, implens sapientissimi viri dictum, ut nunquam minus solus esset quam cum solus esset. Si quando vero sopor irreperet palpebris, qui erat modicus et gravis, confestim excussus turbatusque affectum Deo semper intentum hac voce prodebat:« Suscipe, Domine, servum tuum in bonum; non calumnientur me superbi:»--« Fac cum servo tuo secundum misericordiam tuam.» Haec et alia ex reliquiis memoriae praeteritae ultro ori occurrebant exempla, quae promebat per temporum intervalla, prout leniebatur infesti morbi angustia. Feria vero tertia ante Ascensionem Domini, invalescente ad extremum incommodo, 91 modicus tumor in pedibus apparuit, haud dubius vicinae mortis praesagus et index. Tunc, accita congregatione, inunctus et communicatus: osculo cunctis libato, futuram sui memoriam a singulis implorans, nonnullis etiam familiariorem amicitiam emeritis xeniola, quae in secretis habebat, largitus est. Die vero Ascensionis, cum jam anima, fragilem usum corporis exosa, egredique gestiens palpitaret, contra oratorium in quo consueverat orare, cilicio subjecto, decumbens, illibato sensu et hilari vultu Spiritus sancti gratiam invitabat, dicens:« O rex gloriae, Domine virtutum, qui triumphator hodie super omnes coelos ascendisti, ne derelinquas nos orphanos, sed mitte promissum Patris in nos Spiritum veritatis:» hac oratione finita supremum efflavit; subsequente et omnium naribus expletis odore, qualem nec cinnama nec balsama spirant, sed paradisiaco, et quem vernalis ubicunque locorum exalat laetitia. Humatus est tunc in eodem monasterio, sed modo cum beato Cuthberto Dunelmi situm fama confirmat.

§ 62. Sepulta est cum eo gestorum omnis pene notitia usque ad nostra tempora. Adeo nullus Anglorum studiorum ejus aemulus, nullus gloriarum ejus sequax fuit, qui omissae monetae lineam persequeretur: pauci quos aequus amavit Jesus, quamvis litteris non ignobiliter informati, tota vita ingratum consumpserunt silentium; alii, vix primis labris illas gustantes, ignavum confoverunt otium. Ita cum semper pigro succederet pigrior, 92 multo tempore in tota insula studiorum detepuit fervor. Magnum ignaviae testimonium dabunt versus epitaphii, pudendi prorsus, et tanti viri mausoleo indigni. Presbyter hic Beda requiescit, carne sepultus: Dona, Christe, animam in coelis gaudere per aevum; Daque illum sophiae debriari fonte, cui jam Suspiravit ovans, intento semper amore.

§ 63. Poteritine ulla excusatione hic pudor extenuari, ut nec in eo monasterio, ubi illo vivente totius litteraturae exultabat gymnasium, potuerit inveniri homo qui memoriam ejus formaret, nisi exili et miserabili stilo? Sed de hoc satis dictum: nunc quod in manibus erat repetam.

§ 64. Chelwulfus, citra gravitatem Christianam aestimans terrenis negotiis immorari, post octo annos regni regem exuens, in Lindisfarnensi ecclesia monachatum accepit: quo loci quanta meritorum gratia conversatus sit, testatur celebris juxta beatum Cuthbertum sepultura, et multa superne demissa miracula.

§ 65. Providerat ante, ne vacillaret respublica, substituto in regnum Egberto patrui filio; quod ille acceptum, bonorum terens orbitas, viginti annis egregio moderamine coercuit. Habuit fratrem aequivocnm, Eboraci archiepiscopum, qui 93 et sua prudentia, et germani potentia sedem illam in genuinum statum reformavit. Namque, quod cuivis gesta Anglorum legenti in promptu est, Paulinus, ejusdem urbis primus antistes, vi hostilitatis loco pulsus, et apud Rovecestram diem obiens, ibidem illud insigne pallii, quod ab Honorio papa susceperat, reliquit. Plures post eum tantae urbis praesules, simplici episcopatus nomine contenti, nihil altius anhelaverant; at vero Egbertus intronisatus, animosioris ingenii homo, cogitans quod sicut superbum est si appetas indebita, ita ignavum si debita negligas, pallium multa throni apostolici appellatione reparavit. Hic, omnium liberalium artium armarium, ut ita dicam, et sacrarium fuit, nobilissimamque bibliothecam Eboraci constituit; cujus rei testem idoneum advoco Alcwinum, qui a regibus Angliae pro pace missus ad Karolum magnum imperatorem, et benigno apud eum fotus hospitio, in epistola ad Eanbaldum, tertio loco Egberti successorem, ait,« Laus et gloria Deo, qui dies meos in prosperitate bona conservavit, ut in exaltatione filii mei carissimi gauderem, qui laboraret vice mea in ecclesia ubi ego nutritus 94 et educatus fueram, et praeesset thesauris sapientiae in quibus me magister meus dilectus Egbertus archiepiscopus haeredem reliquit.» Item Karolo Augusto:« Date mihi exquisitiores eruditionis scholasticae libellos, quales in patria habui per bonam et devotissimam magistri mei Egberti archiepiscopi industriam. Et, si placet, sapientiae vestrae, remittam aliquos ex pueris nostris, qui excipiant inde quaeque necessaria, et revehant in Franciam flores Britanniae, et non sit tantummodo in Eboraca hortus conclusus, sed etiam in Turonica emissiones paradisi.»

§ 66. Hic est Alcwinus qui, ut dixi, pro pace Franciam missus, ibi apud Karolum, seu terrae amoenitate seu regis humanitate captus, resedit; magnique apud eum habitus imperialem animum, quantum ab aulicis curis vacabat, dialectica, et rhetorica, et etiam astronomia probe composuit. Erat enim omnium Anglorum, quos quidem legerim, post beatum Aldelmum et Bedam, doctissimus, multisque libris ingenii periculum fecit.

§ 67. Sane, quoniam ad id locorum venimus 95 ut Karoli magni mentio ultro se inferret, volo de linea regum Francorum, de qua multa fabula ut antiquitas, veritatem subtexere; nec multum a proposito elongabor, quia progeniem eorum nescire damnum duco scientiae, cum et confines nobis sint, et ad eos maxime Christianum spectet imperium. Et forte quibusdam non injucundum videbitur si hoc percurrant compendium, quibus magni volumina evolvere non erit otium.

DE LINEA REGUM FRANCORUM.

§ 68. Franci a feritate morum Graeco vocabulo dicti, quod, jussu primi Valentiniani imperatoris, Alanos in Moeotidas paludes refugientes ejecerint. Parva gens prius et exilis, incredibile quantum brevi adoleverit decenni vectigalium indulgentia; hoc enim pacto ante bellum salutis discrimen inierant. Ita accedente libertate in immensum aucti, primo maximam partem Germaniae, 96 procedente tempore totas Gallias, occupantes, signa sua comitari coegere: unde Lotharingi et Alamanni, et caeteri Transrhenani populi qui imperatori Teutonicorum subjecti sunt, magis proprie se Francos appellari jubent; et eos quos nos Francos putamus, Galwales antiquo vocabulo quasi Gallos nuncupant. Quibus et ego assensum commodo, sciens quod Karolus magnus, quem regem Francorum fuisse nemo qui in inficias eat, ea gentilitia lingua usus sit quam Franci Transrhenani terunt. Legenti vitam Karoli in promptu occurrit quod sermo meus a vero non exulat. Anno igitur incarnati Verbi quadringentesimo vicesimo quinto Franci primum regem habuerunt Faramundum. Nepos Faramundi fuit Meroveus, a quo omnes post eum reges Merovingi vocati sunt. Eodem 97 modo et filii regum Anglorum a patribus patronymica sumpserunt: ut filius Edgari, Eadgaring; filius Edmundi, Edmunding, vocentur; et caeteri in hunc modum: communiter vero Athelingi dicuntur. Naturalis ergo lingua Francorum communicat cum Anglis, quod de Germania gentes ambae germinaverint. Feliciter et potenter regnaverunt Merovingi usque ad annum Incarnationis Domini sexcentesimum octogesimum septimum. Tunc enim Pipinus, filius Ansegisi, comes palatii apud Transrhenanos factus est. Is, captatis occasionibus quibus ambitum palliaret, dominum suum Theodoricum regem, Merovingorum faecem, sub jugum misit; et, ut facti leniret infamiam, specietenus illi regis nomine donato, cuncta intus et foris regebat pro libito. Hujus Pipini genealogia supra 98 infraque contexitur ita: Ansbertus senator, ex filia Lotharii patris Dagoberti Blithilde, genuit Arnoldum; Arnoldus genuit sanctum Arnulfum, Metensem episcopum; Arnulfus genuit Flodulfum, Waltchisum, Ansechisum; Flodulfus genuit Martinum ducem, quem interfecit Ebroinus; Waltchisus genuit sanctissimum Wandregesilum abbatem; Ansechisus dux genuit Ansegisum; Ansegisus genuit Pipinum; filius Pipini fuit Karolus Tudites, quem illi Martellum vocant quod tyrannos per totam Franciam emergentes contuderit, Saracenos Gallias infestantes egregie depulerit. Hic, paternae sequax sententiae, reges tenuit in clientela, comitis contentus nomine: reliquit filios duos, Pipinum et Karlomannum. Karlomannus, incertum qua de causa 99 saeculum relinquens, tonsoratus est in monte Cassino. Pipinus a Stephano papa, successore Zachariae, apud Sanctum Dionysium in regem Francorum et patricium Romanorum coronatus est; nam imperatoribus Constantinopolitanis jamdudum a solita virtute degenerantibus, nec ullam Italiae et Ecclesiae Romanae opem ferentibus, quae multis annis tyrannidem Longobardorum suspiraverant, idem Papa injurias illorum potestati Francorum apploravit. Quapropter Pipinus, Alpibus transcensis, Desiderium regem Longobardorum ita coarctavit ut ablata Romanae Ecclesiae restitueret, et, ne repeteret, sacramento firmaret. Franciam reversus, post aliquot annos obiit, superstitibus Karolo et Karlomanno. Karlomannus, post biennium, finem 100 habuit. Karolus, nomen Magni ab effectu sortitus, duplo quam pater habuerat regnum ampliavit; triginta et eo amplius annis simplici nomine regis fastigatus, et ab imperatoria appellatione, quamvis saepe ab Adriano papa invitaretur, temperans. Verum, eodem apostolico defuncto, cum consanguinei ejus Leonem sanctissimum, qui successerat, plagis in ecclesia beati Petri affecissent, adeo ut linguam mutilarent, et lumina terebrarent, Romam ad reformandum statum Ecclesiae ire maturavit. Ibi in improbos ultionem executus tota hieme resedit; apostolicum, per Dei miraculum plane loquentem et videntem, proprio tribunali restituens Inter has moras Quirites, collato cum praesule consilio, die Natalis Domini Augustum inopinate acclamant. Quod cognomen, licet invitus ut insuetum admisisset, postea tamen, animositate qua decebat contra imperatores Constantinopolitanos defendens, Ludowico filio haereditarium contradidit. Ex ejus genere regnavere in illa 101 regione, quae nunc proprie dicitur Francia, usque ad Hugonem cognomento Capet, a quo descendit modernus Ludowicus. Ex eadem progenie regnarunt in Alemannia et Italia usque ad annum Domini nongentesimum duodecimum. Tunc enim quidem Conradus, rex Teutonicorum, illud imperium arripuit. Hujus nepos fuit Oto maximus, nihil probitatis debens omnibus ante se imperatoribus, ita virtute et gratia mirabilis haereditatem imperii posteris reliquit suis; nam modernus Henricus ex ejus sanguine lineam trahit.

§ 69. Sed, ut ad inchoatum revertar: Alcwinus, licet in Francia a Karolo magno monasterio beati Martini praelatus esset, non immemor compatriotarum, imperatorem in amicitia eorum continere, illos crebris epistolis ad bonum incitare. Dictorum ejus hic pleraque intexam, quibus palam fiat quam cito post obitum Bedae in ejus etiam ecclesia studium librorum emarcuerit, et post mortem Egberti regnum Northanhimbrorum 102 propter pervicaciam malorum morum pessum ierit.

§ 70. Ait ergo ad Wiorenses, apud quos Beda vixerat et obierat, ex obliquo fecisse arguens, quod ne faciant rogat: assuescant pueri astare laudibus superni Regis, non vulpium fodere cavernas, non fugaces leporum sequi cursus; discant nunc scripturas sacras, ut aetate perfecta alios docere possint.« Recogitate nobilissimum nostri temporis magistrum Bedam presbyterum, quale habuit in juventute discendi studium, qualem nunc habet inter homines laudem, et multo majorem apud Deum remunerationis gloriam.» Item ad Eboracenses:« Non pro auri avaritia, testis est mei Cognitor cordis, Franciam veni, nec remansi in ea; sed ecclesiasticae causa necessitatis.» Item ad Offam regem Merciorum:« Ego paratus eram cum muneribus Karoli regis ad vos venire, et patriam reverti; sed melius mihi visum est propter pacem gentis meae in peregrinatione remanere, nesciens quid fecissem inter eos, inter quos nullus securus esse, vel in salubri consilio proficere potest. Ecce loca sancta a paganis vastata, altaria perjuriis foedata, monasteria adulteriis violata, terra sanguine dominorum et principum foedata.» Item ad Egelredum 103 regem, qui tertius post Egbertum regnavit:« Ecce ecclesia sancti Cuthberti sacerdotum Dei sanguine aspersa, omnibus spoliata ornamentis; locus cunctis in Britannia venerabilior paganis gentibus datur ad depraedandum; et ubi primum post discessum sancti Paulini ab Eboraco Christiana religio in nostra gente sumpsit exordium, ibi miseriae et calamitatis coepit initium. Quid significat pluvia sanguinis, quam quadragesimali tempore in Eboraca civitate, quae caput totius regni est, in ecclesia beati principis apostolorum vidimus, de borealibus, domus, sereno aere, de summitate tecti minaciter cadere? Nonne potest putari a borealibus partibus venire sanguinem super terram?» Item Osberto patricio Merciorum:« Nostrum regnum Northanhimbrorum pene periit propter intestinas dissensiones et fallaces jurationes.» Item ad Adalardum Cantuariensem archiepiscopum:« Hoc dico propter flagellum quod nuper accidit partibus insulae nostrae, quae prope trecentis et quadraginta annis a parentibus inhabitata est nostris. Legitur in libro Gildae sapientissimi Britonum, quod iidem Britones, propter avaritiam et rapinam principum, propter iniquitatem et injustitiam judicum, propter desidiam praedicationis episcoporum propter 104 luxuriam et malos mores populi, patriam perdidere. Caveamus haec eadem vitia nostris temporibus inolescere, quatenus benedictio divina nobis patriam conservet in prosperitate bona quam nobis Deus sua misericordissima pietate perdonare dignatus est.»

§ 71. Planum, ut arbitror, factum est, quantam labem, quantam pestem, oblivio litterarum et lubrici mores perditorum hominum Angliae invexerint: quae verba, ad cautelam legentium posita, hunc in ista historia locum habeant.

§ 72. Egbertus itaque, fratris in religione aemulus, comamque tonsus, Osulpho filio, illeque, post annum a civibus innocenter caesus, Molloni locum fecit; is, undecim annis satis impigre regno functus, insidiis Alcredi occubuit. Alcredus decimo regni, quod invaserat, anno cedere a provincialibus compulsus est. Ethelbertus quoque, filius Mollonis, eorum consensu rex levatus, quinto anno ab eisdem expulsus est. Tunc rex Alfwvoldus acclamatus, post undecim annos perfidiam provincialium ingemuit, sine culpa trucidatus; quod et celebris apud Haugustaldum sepultura, et divina praetenderunt miracula. Et nepos suus, 105 filius Alhredi, Osredus, succedens, vixque anno emenso expulsus, regnum Ethelberto, qui et Athelredus dictus est, evacuavit. Is filius Mollonis, qui etiam Athelwoldus vocabatur, fuit; regnumque post duodecim annos exilii recipiens, quatuor annis tenuit; quibus exactis, fatum superiorum effugere non valuit, misere occisus. Quare offensi plures episcopi et optimates a patria fugere: quidam merito plexum affirmant, quod in occisione injusta Osredi consensum suum obligaverit, cui sufficere potuerit quod principatu ejectus sedem illi restituerit. De hujus regni exordio Alcwinus ita memorat:« Benedictus Deus qui facit mirabilia solus! Nuper Ethelredus filius Adelwoldi de carcere processit in solium, et de miseria in majestatem; cujus regni novitate detenti sumus ne veniremus ad vos.» De nece ita ad Offam regem Merciorum:« Sciat veneranda dilectio vestra, quod dominus rex Karolus amabiliter et fideliter saepe locutus est mecum de vobis, et in eo habetis fidelissimum amicum: ideo et vestrae dilectioni digna dirigit munera, et per episcopales sedes regni vestri. Similiter et Ethelredo regi et ad suas episcoporum sedes dona direxit; sed heu, proh dolor! donis datis, et epistolis in manus missorum, supervenit tristis legatio per missos, qui de Scotia per vos reversi sunt, 106 de infidelitate gentis et nece regis. Ita Karolus, retracta donorum largitate, in tantum iratus est contra gentem illam, ut ait, perfidam et perversam, et homicidam dominorum suorum, pejorem eam paganis aestimans, ut, nisi ego intercessor essem pro ea, quidquid eis boni abstrahere potuisset, et mali machinari, jam fecisset.»

§ 73. Post Ethelredum nullus ad regnum ascendere ausus, dum quisque superiorum sibi casum timeret, et otio inglorio tutus victitare, quam ancipiti discrimine pendulus regnare, mallet: plerosque enim regum Northanhimbrorum familiari pene exitio vitam exisse. Ita cessante rectore per triginta tres annos, provincia risui et praedae finitimis fuit. Siquidem ubi Dani, quos ex verbis Alcwini loca sanctorum populatos fuisse supra ostendimus, domum regressi, caeteris insulae copiam habitatorumque ignaviam nunciarunt; barbari, raptim copioseque insulam petentes, illas in id tempus partes occupavere. Nam et regem multis annis habuere proprium, qui tamen ad regis West- Saxonum spectaret arbitrium; transactis enim illis triginta tribus annis, hanc etiam regionem cum caeteris obtinuit rex Egbertus, anno Dominicae incarnationis octingentesimo vicesimo septimo, regni sui vicesimo octavo: cujus quia tempus attigimus, jam 107 nunc promissionis nostrae recordati, de regno Merciorum pauca subjiciemus; quia et placet nobis dicendi parcimonia, et non arridet multa dicendorum materia.

INCIPIT DE REGNO MERGIORUM.

§ 74. Anno Dominicae Incarnationis sexcentesimo vicesimo sexto, post mortem Hengistii anno centesimo tricesimo nono, Penda quidam, filius Pibbae, a Wodenio decimus, stirpe inclytus, bellis industrius, idemque fanaticus et impius, apud Mercios regis nomen praesumpsit, cum jam quinquagenarius frequentibus contra finitimos excursionibus nutrisset audaciam. Itaque arrepto regno aeger quiete animus, et qui nesciret quantum scelus esset sociali vincere bello, urbes proximas quatere, compatriotarum fines regum inequitare, prorsus magno tumultu et terrore agere. Quid enim non auderet, qui lumina Britanniae Edwinum et Oswaldum, reges Northanhimbrorum, Sigebertum, Egricum, Annam, reges Orientalium Anglorum, in quibus generis claritas et vitae sanctitas conquadrabant, temeritate nefaria extinxit? Chenwalchium quoque West- Saxonum regem, bello bis terque lacessitum, in exilium compulit; quamvis ille merito perfidiae culpam luerit, qua in Deum, fidem illius abnegando, 108 et in ipsum Pendam, sororem ejus repudiando, peccaverat. Jam vero one rosum dictu est quod omnibus occasionibus caedium inhians, et velut corvus ad nidorem cadaveris advolans, ultro Chedwallae in auxilium accurerrit, et ad recuperandum regnum magno emolumento fuerit. Ita per triginta annos in cognatos grassatus, nihil adversus exteras gentes memorandum commisit. Sed invenit tandem effraenis cupiditas idoneum meritis finem; siquidem ab Oswio, qui Oswaldo fratri successerat, magis per Dei virtutem quam per manum militarem cum auxiliis fusus, infernalium animarum numerum auxit. Habuit ex regina Kineswitha filios, Wedam, Wulferium, Ethelredum, Merewaldum, Mercelinum; filias duas Kineburgam et Kineswitham, ambas sancta continentia praecellentes. Ita parens, perpetuo in Deum rebellis, sanctissimos coelo fructus effudit.

§ 75. Successit illi in parte regni Weda filius, Oswii dono Australibus Merciis praelatus: strenuus ephoebus, et ejusdem Osvii, etiam patre vivente, gener, nam filiam ejus ea conditione acceperat, ut Christianitatem amplectens idolis 109 abrenunciaret: cujus fidei participem provinciam suam, arridente regni serenitate, socero suffragante, facere procurasset, nisi tam laeta principia mors, per insidias uxoris, ut dicitur, festinata, succideret. Tunc regnum Oswius suscepit, quod sibi, et victoriae in patrem, et affinitatis jure in filium, competere videbatur. Sed animositas provincialium non ultra triennium potuit ferre regnantem; expulsis enim ejus ducibus, Wulferoque Pendae filio in omen regni acclamato, libertatem recepit.

§ 76. Wulferus, ne spem civium falleret, sedulo satagere, magnis et animi et corporis viribus, utilem se principem ostentare: denique Christianitatem vix in regno suo palpitantem, et per fratrem initiatam, favore suo enixissime juvit. Primis fere annis a rege West- Saxonum graviter afflictus, sequentibus consilii vivacitate injuriam propulsans, etiam ipsum Wehtae insulae dominio mutilavit; eamdemque, ritus sacrilegos adhuc anhelantem, ad rectum tramitem inflectens, non multo post regi Australium Saxonum Ethelwalkio, quem in baptismo susceperat, gratia fidei dedit. Verum enimvero haec, et quaecunque ejus bona, inficit et deprimit gravis simoniae nota, quod primus regum Anglorum sacrum episcopatum Londoniae cuidam Winae ambitioso venditarit. Habuit in matrimonio filiam Ercomberti, 110 regis Cantuariorum, Ermenhidam; et ex ea genuit Kenredum et Waraburgam, virginem sanctissimam, quae Cestrae jacet. Frater ejus, Merewaldus, Ermenburgam, filiam Ermenderi fratris ejusdem Ercomberti, uxorem habuit: suscepitque ex ea filias, Milburgam, quae Weneloc, et Mildritham, quae Cantiae in monasterio Sancti Augustini, requiescunt, et Mildrithum; et filium Merefinnum. Kineburgam, Pendae filiam, Alfridus rex Northanhimbrorum dixit uxorem; quae postmodum, carnali copula fastidita, sanctimonialem habitum suscepit in monasterio quod fratres sui Wulferus et Aethelredus construxerant.

§ 77. Vulfero post decem et novem annos defuncto, regnavit frater ejus Ethelredus, animi religione, quam pugnandi exercitatione, celebrior: denique, una et ipsa illustri expeditione in Cantiam contentus ostendisse virtutem, reliqua vita otio inserviit; nisi quod regem Northahimbrorum Egfridum, metas regni transilientem, pugna adortus, domum redire admonuerit, Elwino fratre caeso. Hanc sane caedem propensiori consilio, beato Theodoro archiepiscopo 111 satagente, congestis pecuniae talentis apud Egfridum redemit. Post haec, regni anno tricesimo in Bardenia regulariter tonsus, primo in monachum, mox in abbatem, alteratus est. Hic est qui, contemporaneus Inae regis West- Saxonum, privilegium quod sanctus Aldelmus a Soma, ut praediximus, attulit, sua quoque auctoritate roboravit. Regis ejusdem Northahimbrorum Egfridi Ostgidam sororem habuit uxorem, ex qua filium Ceolredum suscepit.

§ 78. Statuit sibi successorem Kenredum, filium fratris Wulferii, qui pietate in Deum, probitate in patriam, perinsignis, magna morum sinceritate vitam cucurrit, quintoque regni anno Romam ire pergens, reliquum temporis illic religiose complevit, maxime miserando exitu militis compunctus; qui, ut Beda refert, cum confiteri scelera sua sanus superbisset, in mortis janua constitutus, aperte vidit daemones auctores ad supplicia, quibus animum indulserat blandientibus ad scelera.

§ 79. Post illum regnavit Chelredus, patrui sui Etelredi filius, sicut virtute contra Inam mirabilis, ita immatura morte miserabilis; siquidem, non octo annos regno satisfaciens, Lichefeldae conditus est, relicto Ethelbaldo haerede, 112 pronepote Pendae ex Alwio fratre. Hic alta pace et multo tempore, id est, quadraginta uno annis, rerum perfunctus, et novissime a subjectis occisus, fortunae rotam volvit: auctor necis ejus Bernredus nihil memorandum dedit, nisi quod, mox ab Offa necatus, dignum finem insidiarum tulit. Huic Ethelbaldo Bonifacius archiepiscopus Mogontiacensis, natione Anglus, qui postea martyrio coronatus est, misit epistolam, cujus hic partem subdam, ut videatur quam libere arguat vitia jam in gente Anglorum inolevisse, quae Alcwinus timebat ventura esse. Simul et erit documentum ingens, in ostensis mortibus quorundam regum, quam districte Deus reos puniat, quos diu librata ira expectat.

§ 80.« Domino carissimo, et in Christi amore caeteris regibus Anglorum praeferendo, Ethelbaldo, Bonifacius archiepiscopus, legatus Germanicus Romanae ecclesiae, perpetuam in Christo caritatis salutem. Confitemur coram Deo, quia, quando prosperitatem vestram et fidem et bona opera audimus, laetamur; quando aliquid adversum, vel in eventu bellorum, vel de periculo animarum, de vobis cognoscimus, tristamur. Audivimus enim quod, eleemosinis intentus, furta et rapinas prohibes, et pacem diligis, et defensor viduarum et pauperum es; et inde Deo gratias 113 agimus. Quod vero legitimum matrimonium spernis, si pro castitate faceres, esset laudabile: sed quia in luxuria et in adulterio etiam cum sanctimonialibus volutaris, est vituperabile et damnabile; nam et famam gloriae vestrae coram Deo et hominibus confundit, et inter idololatras constituit, quia templum Dei violasti. Quapropter, fili carissime, poenite et memorare quam turpe sit, ut tu, qui multis gentibus dono Dei dominaris, ad injuriam ejus sis libidinis servus. Audivimus praeterea quod optimates pene omnes gentis Merciorum tuo exemplo legitimas uxores deserant, et adulteras et sanctimoniales constuprent; quod, quam sit peregrinum ab honestate, doceat vos alienae gentis institutio: nam in antiqua Saxonia, ubi nulla est Christi cognitio, si virgo in paterna domo, vel maritata sub conjuge, fuerit adulterata, manu propria strangulatam cremant, et supra fossam sepultae corruptorem suspendunt; aut, cingulo tenus vestibus abscissis, flagellant eam castae matronae et cultellis pungunt, et de villa in villam missae occurrunt novae flagellatrices, donec interimant. Insuper et Winedi, quod est foedissimum genus hominum, hunc habent morem; ut mulier, viro mortuo, se in rogo cremati pariter arsura praecipitet. Si ergo gentiles, Deum ignorantes, tantum zelum castimoniae habent, quid tibi convenit, fili carissime, qui Christianus et rex es? Parce ergo animae tuae; parce multitudini populi tuo pereuntis exemplo, de quorum animabus redditurus es rationem. Attende et illud: quod si gens Anglorum, sicut 114 in Francia et Italia, et ab ipsis paganis nobis improperatur, spretis legitimis matrimoniis per adulteria defluit, nascitura ex tali commixtione sit gens ignava et Dei contemptrix, quae perditis moribus patriam pessundet; sicut Burgundionibus et Provincialibus et Hispanis contigit, quos Saraceni multis annis infestarunt propter peccata praeterita. Praeterea nunciatum est nobis, quod, multa privilegia ecclesiarum et monasteriorum auferens, ad hoc audendum duces tuo exemplo provoces. Sed recogita, quaeso, quam terribilem vindictam Deus in anteriores reges exercuit ejus culpae conscios, quam in te arguimus. Nam Chelredum praedecessorem; stupratorem sanctimonialium, et ecclesiasticorum privilegiorum fractorem, splendide cum suis comitibus epulantem spiritus malignus arripuit; et sine confessione et viatico, cum diabolo sermocinanti, et legem Dei detestanti, animam extorsit. Osredum quoque, regem Deirorum et Berniciorum, earumdem culparum reum, ita effraenem egit, ut regnum et juvenilem aetatem contemptibili morte amitteret. Karolus quoque, princeps Francorum, monasteriorum multorum eversor, et ecclesiasticorum pecuniarum in usus proprios commutator, longa torsione et verenda morte consumptus est.

§ 81.« Quapropter, fili carissime, paternis et subnixis precibus deprecamur ut non descpicias consilium patrum tuorum, qui pro Dei amore celsitudinem tuam appellare satagunt. Nihil enim bono regi salubrius quam si talia commissa, cum arguuntur, libenter emendentur; quia per Salomonem dicitur.« Qui diligit disciplinam, diligit 115« sapientiam.» Ideo, fili carissime, ostendentes consilium justum, contestamur et obsecramus per viventem Deum, et per Filium ejus Jesum Christum, et per Spiritum sanctum, ut recorderis quam fugitiva sit vita praesens et quam brevis, et quam momentanea delectatio spurcae carnis, et quam ignominiosum sit ut brevis vitae homo mala exempla in perpetuum posteris relinquat. Incipe ergo melioribus moribus vitam componere, et praeteritos errores juventutis corrigere, ut hic coram hominibus laudem habeas, et in futuro aeterna gloria gaudeas. Valere celsitudinem tuam, et in bonis moribus proficere, optamus.»

§ 82. Hujus epistolae competentes particulas huic libello pro rerum notitia insui, partim auctoris verbis, partim meis, longas sententias, ut videbatur, abbrevians: cujus facti non injuste veniam paciscar, quia ad historiae ordinem festinantibus velocitate dictionis consulendum erat. Porro misit idem Bonifacius Cuthberto archiepiscopo ejusdem tenoris epistolam, hoc adjiciens, ut clericos et sanctimoniales de tenuitate et pompa vestium argueret. Praeterea, ne miraretur quod alienum negotium ageret, cum sua nihil interesset quomodo et quibus moribus Anglorum gens viveret, sciret se a Gregorio papa tertio sacramento astrictum ne conterminarum gentium mores apostolicae notitiae subtraheret; quapropter, blandis admonitionibus non succedentibus, acturum se ne hujusmodi vitia papam laterent. Sane de tenuitate vestium clericalium Alcwinus Adelardum archiepiscopum, successorem Cuthberti, oblique castigat, 116 monens, ut cum Romam vadens Karolum magnum imperatorem, nepotem Karoli de quo superius Bonifacius locutus est, visitaret, non adduceret clericos vel monachos versicoloribus et pompaticis vestibus indutos, quod non solerent Francorum clerici nisi religiosis vestibus amiciri.

§ 83. Nec inanes esse potuere tanti viri epistolae, quas ille legationis suae, et compatriotarum amoris intuitu, vigilatis sensibus emittebat. Namque et Cuthbertus archiepiscopus et rex Ethelbaldus concilium coegere, emendaturi superflua quae ille increpasset. Cujus synodi actionem, multo gyro verborum volutatam, nunc supersedeo intexere, quia, ut opinor, convenientius alium laboris nostri locum occupabit, cum ad recensionem episcoporum ventum fuerit; sed quia regum res in manu habemus, scriptum Ethelbaldi, devotionis ejus index, quod in eodem concilio factum est, subnectam:

§ 84.« Plerumque contingere solet, pro incerta temporum vicissitudine, ut ea quae multarum fidelium personarum testimonio consilioque 117 roborata fuerint, fraudulenter per contumaciam plurimorum, et machinamenta simulationis, sine ulla consideratione rationis, periculose dissipentur; nisi auctoritate literarum, et testamento chirographorum, aeternae memoriae inserta sint. Quapropter ego Ethelbaldus, rex Merciorum, pro amore coelestis patriae, et remedio animae meae, studendum esse providi ut eam per bona opera liberam efficerem ab omni vinculo peccatorum. Dum enim mihi omnipotens Deus per misericordiam clementiae suae, absque ullo antecedente merito, sceptra regiminis largitus est, ideo libenter ei ex eo quod dedit retribuo. Hujus rei gratia hanc donationem me vivente concedo, ut omnia monasteria et ecclesiae regni mei a publicis vectigalibus, et operibus, et oneribus, absolvantur; nisi instructionibus arcium vel pontium, quae nulli unquam relaxari possunt. Praeterea habeant famuli Dei propriam libertatem in fructibus sylvarum et agrorum, et in captura piscium; nec munuscula vel regi vel principibus praebeant, nisi voluntaria; sed liberi Deo serviant,» et caetera.

§ 85. Bonifacio successit Lullus, et ipse natione Anglus, de cujus sanctitate et vita beati Goaris loquitur, et hi versus, quos jam inde a pueritia memini me audisse, protestantur: Antistes Lullus, quo non est sanctior ullus: Pollens divina, tribuente Deo, medicina Occurrit morbis, ut totus praedicat orbis.

118§ 86. Veruntamen, ut historiam repetam, successit Ethelbaldo Offa, quinto genu Pendae abnepos, vir ingentis animi, et quia quae mente concepisset efficere proponeret, regnavitque anno uno minus quadraginta. Hujus gesta cum considero, animus haeret in dubio utrum probem an improbem. Ita in uno eodemque homine modo virtutibus se vitia palliabant, modo virtutes vitiis succedebant, ut ambigeres Quo teneres nodo mutantem Protea vultus Singulorum documenta sermo percurret. Cum rege West- Saxonum Kinewulfo aperto marte congressus palmam leviter obtinuit, quamvis esset ille bellator non ignobilis. Idem, cum magis sibi dolo aestimaret successurum, regem Ethelbrihtum, magnarum promissionum lenociniis ad se accitum, et intra palatium suum fraudulentis assentationibus delinitum, inopinate capite spoliari fecit, regnumque Orientalium Anglorum, quod ille tenuerat, indebite pervasit.

§ 87. Reliquias beati Albani, ad illud tempus obscure reconditas, et reverenter elevari, et in scrinio, quantum regia magnanimitas poterat, gemmis et auro decorata componi praecepit; basilica pulcherrimi operis ibi aedificata, et monachorum congregatione adunata. Idemque in Deum pervicax, sedem archiepiscopatus, olim 119 Cantuariae fundatam, in Lichefeldam transferre conatus est, invidens scilicet Cantuaritis archiepiscopatus fastigium. Quapropter Lanbrihtum archiepiscopum, multis sudoribus fatigatum, crebraque sedis apostolicae et nova et vetera edicta proferentem, tandem omnium praediorum quae intra terminos suos erant, et episcopatuum ditione, privavit. Per Adrianum igitur apostolicum, quem verisimilibus assertionibus diu fatigaverat,( sicut occupatis animis multa illicita subtrahi et subripi possunt,) obtinuit ut archiepiscopatus Merciorum apud Lichefeldam esset, omnesque pontifices Merciorum provinciae illi subjicerentur, quorum haec fuere nomina; Denebertus Wigornensis episcopus, Werenbertus Legacestrensis, Edulfus Sidnacestrensis, Wulheard Herefordensis; et episcopi Orientalium Anglorum, Alheard Helmanensis, Titfrid Dammucensis; vocabatur autem episcopus Lichefeldensis Aldulfus. Remanserunt vero archiepiscopo Cantuariensi episcopi quatuor; Londoniensis, Wintoniensis, Rofensis, Selesiensis. Horum episcopatuum quidam adhuc manent, quidam alias translati, quidam venali ambitu alteris uniti; nam Legacestrensis, et Sidnacestrensis, et Dammucensis( incertum quo eventu) hodie non extant. Nec porro in his rapacitas Offae stetit, sed multarum ecclesiarum, inter quae Malmesbiriensis, praedia publicus expilator abrasit: sed non diu canonicas regulas haec temeravit iniquitas; namque mox successor Offae Kenulfus, nulli ante se regi potentia vel religione 120 impar, missa Leoni Adriani successori epistola, Aethelardum successorem Lanbrihti in pristinam dignitatem sublevavit; unde Albinus in epistola ad eumdem Aethelardum:« Audita prosperitate itineris vestri, et reversionis in patriam, et quomodo ab apostolico suscepti fuistis, toto cordis affectu gratias egi Domino Deo nostro, qui magno clementiae dono prospero itinere vestram viam direxit, et dedit vobis gratiam in conspectu apostolici, votique compotem redire in patriam concessit, et primi doctoris nostri sacratissimam sedem ad pristinam dignitatem per te iterum exaltare dignatus est.» Regalis igitur epistolae partem, simul et pontificalis, apponere dignum reor, quamvis anticipare temporum seriem videar; sed ideo hoc faciam, quia difficilius contexo interrupta, quam absolvo instituta.

§ 88.« Domino beatissimo et vere amantissimo Leoni, sanctae et apostolicae sedis Romanae pontifici, Kenulfus gratia Dei rex Merciorum, cum episcopis, ducibus, et omni sub nostra ditione dignitatis gradu, sincerissimae dilectionis in Christo salutem. Gratias omnipotenti Deo semper agimus, qui ecclesiam, suo pretioso sanguine adquisitam, inter diversas mundi hujus procellas, novis semper, prioribus ad vitam sumptis, suescit ducibus ad portum salutis attrahere, eamque nova luce infundere, quatenus nullo sit tenebrarum errore fuscata, sed viam veritatis inoffenso pede 121 gradiatur: unde merito omnis per orbem exultat ecclesia, quia cum omnium verus Remunerator bonorum gloriorissimum gregis sui pastorem Adrianum perpetuo remunerandum super aethera duxisset, suis tamen ovibus pia erexit providentia praevium, qui scit ovile Dominicum ad caulas non inferius vitae agitare. Nos quoque merito, quos extremitas orbis tenet, eodem modo prae caeteris gloriamur, quia illius sublimitas nostra salus est, illius prosperitas nobis perennis exultatio; quia unde tibi apostolica dignitas, inde nobis fidei veritas innotuit: quapropter opportunum arbitror tuis sanctis jussionibus aurem obedientiae nostrae humiliter inclinari, et quae tuae pietati rite nobis sequenda videantur toto nisu implenda; quae vero rationi contrario deprehensa fuerint citius declinanda, ac interim a nobis omnimodis resecanda. Sed modo ego Kenulfus, gratia Dei rex, excellentiam tuam humilis exoro, ut te sine offensione animi vestri, de profectu nostro, ut optamus, liceat alloqui, quatenus me in gremium pietatis tuae tranquilla pace percipias, et quem meritorum nulla facultas erigit, larga benedictionis tuae ubertas ad plebem suam regendam locupletet; ut una mecum gentem, quam vestra apostolica auctoritas fidei rudimentis imbuit, per intercessionem tuam contra impetus exterorum Omnipotens erigat, et per se regnum, quod ipse Deus dedit nobis, dilatare dignetur. Hanc benedictionem omnes, qui ante me sceptro praefuere Merciorum, meruerunt ab antecessoribus tuis adipisci; hanc ipse humilis peto, et a vobis( o sanctissimi!) impetrare cupio, quatenus in primis adoptionis sorte me tibi filium suscipias, sicuti te in patris persona diligo, et totis obedientiae 122 viribus semper amplector. Decet enim inter tantas personas fides sancta servari, et inviolata caritas custodiri; quia paterna pietas filiorum felicitas in Deo esse credenda est, secundum illud Ezechiae,« Pater filiis notam faciet veritatem tuam, Domine.» In quibus verbis te( amande genitor) imploro, ut filio tuo, tam si indigno, veritatem Domini tuis verbis sacrosanctis notam facere non deneges, ut per tuam sanam eruditionem, Deo adjuvante, ad melioris vitae propositum merear pervenire. Quin etiam, dulcissime, cum omnibus episcopis nostris, et cujuscunque apud nos dignitatis persona, deprecor uti nobis de multimodis inquisitionibus, super quibus maximam subtilitatem vestram dignum duximus perquirere, benigne respondeas, ne sanctorum traditio patrum, et ab illis tradita nobis regula, quasi incognita per aliquid vitietur in nobis; sed sermo tuus directus nobis in caritate et mansuetudine veniat, ut per Dei misericordiam profuturum in nobis perficiat fructum. Primum namque est quod pontifices nostri ac peritissimi quique in nobis dicunt quod contra canones et apostolica statuta, quae nobis a patre beatissimo Gregorio dirigente statuta sunt, sicut vos scitis, auctoritas Dorovernensis metropolitani in duas scindatur parochias, cujus( eodem patre mandante) ditioni subjacere debent episcopi duodecim, sicut per ecclesias nostras legitur in epistola quam fratri et coepiscopo Augustino direxit de duobus Londoniae et Eboracae metropolis episcopis, quam etiam apud vos haberi non dubitamus. Sed ipse primum pontificalis apex, qui tunc Londoniae sub honore et ornamento pallii fuerat conscriptus, pro eo Dorovernensi oblatus est, atque concessus. Nam 123 quia beatae recordationis Augustinus, qui verbum Dei, imperante Gregorio, Anglorum genti ministrabat, et gloriosissime ecclesiis praefuit Saxoniae, in eadem civitate diem obiit, et corpus illius in basilica beati Petri apostolorum principis, quam successor ejus Laurentius sacravit, conditum fuisset, visum est cunctis gentis nostrae sapientibus quatenus in illa civitate metropolitanus honor haberetur ubi corpore pausat qui his partibus fidei veritatem inseruit. Cujus itaque, sicut vos scitis, dignitatis honorem primum rex Offa, propter inimicitiam cum venerabili Lanberto et gente Cantuariorum acceptam, avertere, et in duas parochias dissipare, nisus; et piissimus coepiscopus et antecessor vester Adrianus, rogatu praedicti regis, facere coepit quod prius nemo praesumpsit, et Merciorum praesulem pallio extulit. Neutrum tamen ex his culpamus, quos Christus, ut credimus, aeterna victoria triumphat. Sed tamen excellentiam vestram humiles exoramus, quibus a Deo merito sapientiae clavis collata est, ut super hac causa cum sapientibus vestris quaeratis, et quicquid vobis videatur, nobis postea servandum, rescribere dignemini; ne tunica Christi inconsutilis alicujus inter nos dissensionis scisma patiatur, sed per vestram sanam doctrinam, ut desideramus, ad verae pacis unitatem dirigatur. Magna enim humilitate simul et dilectione haec tibi scripsimus, papa beatissime, clementiam tuam profusius precantes quatenus ad ea, quae a nobis necessario explicita sunt, benigne et juste respondeas. Sed et illam epistolam, quam Ethelardus archiepiscopus coram cunctis provincialibus episcopis nostris multiplicius de suis, ac 124 totius Britanniae causis et necessitatibus, tibi scripsit, pio amore perscrutari digneris, et quicquid de rebus, quae in ea scripta sunt, fidei normula poscat, pagina nobis veritatis patefacere memineris: ergo praeterito anno legationem meam etiam et episcoporum per Wadan abbatem misimus; at ille, accipiens illam legationem, segniter, imo insipienter, deduxit. Sed modo tibi modicum, amoris gratia, munus per Birine presbyterum et Fildas et Cheolberth ministros meos( pater amande), mitto, quod est centum viginti mancusas, cum litteris, precans te ut benigne suscipias, et benedictionem tuam nobis donare digneris. Omnipotens Deus te longaevo tempore ad laudem suae sanctae ecclesiae custodiat incolumem.»

§ 89.« Domino excellentissimo filio Kenulfo, regi Merciorum provinciae Saxoniae, Leo papa. Veniens ad sacratissima limina beatorum apostolorum Petri et Pauli, tam orationis vota fideliter solvens, quamque nostrae apostolicae sedi causam sui sacerdotii suggerens, reverendissimus et sanctissimus frater noster Ethelardus archiepiscopus Dorovernensis ecclesiae obtulit nobis vestrae regalis excellentiae syllabas; quibus in duabus epistolis a vobis directis, plenis fidei rectae, magnam humilitatem vestram reperientes, omnipotenti Deo referimus grates, qui vestram prudentissimam excellentiam in omnibus ornavit ac decoravit, erga beatum Petrum apostolorum principem, et nobiscum habere dilectionem, et in omnibus apostolicis humiliter consentire censuris. Porro in 125 una ex illis epistolis reperimus qualiter gratia nostrae apostolicae functionis, si juxta fuissetis, animam vestram pro nobis posuissetis benigne; immo et nostrae prosperitati multum in Domino congaudeatis, et quando nostrae dulcissimae admonitionis litterae ad vestrae unanimitatis perveniunt aures, cum omni suavitate cordis et gaudio spiritali, quasi filii, paternum munus suscipere fatemini. Fatebatur vero et hoc, quod aliquantulam ex vestra facultate benedictionem nobis offerri demandastis, id est centum viginti mancusas, quas cum magno amore pro animae vestrae salute suscepimus. Et praedictus archiepiscopus cum sociis suis honorifice ac benigne a nobis susceptus est, et adjuvari eum in suis necessitatibus libenter fecimus. Interea credentes vestrae prudentissimae excellentiae, ubi ferebatur in ipsis tuis regalibus apicibus quod nostris apostolicis sanctionibus nullus Christianus contraire praesumit; ideo totis nisibus nostris ea quae tuo regno expediunt emittere atque praedicare conamur, ut ea quae vobis praelatus frater noster Ethelardus archiepiscopus, seu tota synodus evangelicae atque apostolicae doctrinae sanctorumque patrum, nec non praedecessorum sanctorum nostrorum pontificum, canonica censura praedicante, vestrae regali excellentiae, seu cunctis principibus gentis vestrae, et universo populo Dei, edisserit, nequaquam in orthodoxa eorum doctrina quippiam resistere debeatis, Domino ac Redemptore nostro in evangelio dicente, ubi ait. Qui vos recipit, me recipit; et qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet. Quanto magis pro ipso saepedicto archiepiscopo, quem nobis valde 126 nimisque collaudastis, sicuti et est videlicet clarissimus atque peritissimus, et quia illum scitis prudentem, bonis ornatum moribus, Deo et hominibus dignum; ecce( fili dulcissime et amantissime atque praestantissime, rex bone,) in his tuis assertionibus collaudamus Deum omnipotentem qui talem vobis demonstravit antistitem, qui, sicut verus pastor, indicere verbis secundum doctrinam sanctarum scripturarum dignam poenitentiam valet, et eruere, qui sub ditione sacerdotali ejus existunt, animas eorum ex inferno inferiore, et ab igne inextinguibili deducens eos et infraducens in portum salutis, et offerre pro illis hostiam dignam et immaculatam in conspectu divinae majestatis omnipotenti Deo. Et quia multum nobis praenominatus archiepiscopus in omni sanctitate sua et vitae conversatione ultro citroque placuit, valde nimis ei credentes, ex auctoritate ei beati Petri apostolorum principis, cujus vel immeriti vices gerimus, talem praebuimus praesulatum, ut si quispiam ex subjectis suis, tam regibus et principibus quamque universo populo, transgressus fuerit Dominica mandata, excommunicet eum usque poeniteat, et, si impoenitens fuerit, sit vobis sicut ethnicus et publicanus. De vero Ethelardo jam facto archiepiscopo Dorovernensis ecclesiae, sicut a nobis poposcit vestrorum praesulum excellentia, ut ei justitiam faceremus de ipsis dioecesibus suis, tam episcoporum quamque monasteriorum, quibus illicite, ut vos cognovistis, expoliatus est, et a venerabili sede ejus, quas dudum tenuit, ablatae sunt, nos, per omnia enucleatius trutinantes, in sacro scrinio nostro reperimus sanctum Gregorium, praedecessorem nostrum, 127 in integro ipsam parochiam numero duodecim beato Augustino syncello suo archiepiscopo tradidisse, et confirmasse episcopos consecrandi. Unde et nos( veritate ipsa reperta) ordinatione seu confirmatione nostra apostolica auctoritate eas illi in integro, sicut antiquitus fuerunt, constituentes reddidimus, et privilegium confirmationis, secundum sacrorum canonum censuram, ecclesiae suae observandum tradidimus.»

§ 90. Offa interea, ne sibi fraudi forent dure in provinciales admissa, undique amicos reges venans, pacemque concilians, Brithrico regi West- Saxonum filiam Edelburgam nuptum dedit. Karolum magnum regem Francorum frequentibus legationibus amicum paravit, quamvis non facile quod suis artibus conduceret in Karoli animo invenerit: discordaverant antea, adeo ut magnis motibus utrobique concurrentibus, etiam negotiatorum commeatus prohiberentur. Est epistola Albini, hujusce rei index, cujus partem hic apponam, documentum ingens magnanimitatis et fortitudinis Karoli, qui omnem aetatem triverit in bellis contra paganos Deo rebelles.

§ 91. Antiqui, inquit, Saxones, et omnes Fresonum populi, instante rege Karolo, alios praemiis et alios minis solicitante, ad fidem Christi conversi sunt; sed anno transacto idem rex cum exercitu irruit super Sclavos, eosque subegit suae ditioni. Avares, quos nos Hunos dicimus, exarserunt in Italiam, et, a ducibus praefati regis Christianis superati, domum cum opprobrio reversi 128 sunt. Similiter et super Baugariam irruerunt, qui et ipsi ab exercitu Christiano superati et dispersi sunt. Etiam et ejusdem Christianissimi regis duces et tribuni multam partem Hispaniae tulerunt a Saracenis quasi trecenta millia in longum per maritima; sed heu, proh dolor! quod iidem maledicti Saraceni( qui et Agareni) tota dominantur Affrica et Asia Majori maxima ex parte. Nescio quid de nobis venturum sit: aliquid enim dissensionis, diabolico fomento inflammante, nuper inter regem Karolum et regem Offam exortum est, ita ut utrinque navigatio interdicta negotiantibus cesset. Sunt qui dicant nos pro pace esse in illas partes mittendos.

§ 92. In his verbis, praeter illa quae superius notavi, poterit curiosus animadvertere quantum jam annorum effluxerit ex quo Saraceni Africam et Asiam Majorem invaserint. Et profecto, nisi Dei clementia ingenitum robur Francorum imperatorum animasset, pridem Europam subjugassent. Adeo contemptis imperatoribus Constantinopolitanis Siciliam et Sardiniam et Baleares insulas, et pene omnes terras quae pelago cinguntur, praeter Rhodum et Cretam et Ciprum, occupaverant: sed nostris diebus per Northmannos Siciliam, per Pisanos Corsicam et Sardiniam, per Francos et omnis generis ex Europa Christianos magnam partem Asiae, et ipsam Jerusalem, relinquere coacti sunt; de quibus quia in sequentibus amplior erit narrandi locus, nunc ex verbis Karoli foedus firmum inter eum et Offam compactum subjiciam.

§ 93. Karolus, gratia Dei rex Francorum et 129 Longobardorum, et patricius Romanorum, viro venerando et fratri carissimo Offae regi Merciorum salutem. Primo gratias agimus omnipotenti Deo de catholicae fidei sinceritate quam in vestris laudabiliter paginis reperimus exaratam. De peregrinis vero, qui, pro amore Dei et salute animarum, suarum beatorum apostolorum limina desiderant adire, cum pace sine omni perturbatione vadant, sed si aliqui, non religioni servientes, sed lucra sectantes, inveniantur inter eos, locis opportunis statuta solvant thelonia. Negotiatores quoque volumus, ut ex mandato nostro patrocinium habeant in regno nostro legitime, et si in aliquo loco injusta affligantur oppressione, reclament se ad nos vel nostros judices, et plenam jubebimus justitiam fieri. Cognoscat quoque dilectio vestra, quod aliquam benignitatem de dalmaticis nostris vel palliis ad singulas sedes episcopales regni vestri vel Ethelredi direximus in eleemosinam domini apostolici Adriani, deprecantes ut pro eo intercedi jubeatis; nullam habentes dubitationem beatam illius animam in requie esse, sed ut fidem et dilectionem ostendamus in amicum nobis carissimum. Sed et de thesauro humanarum rerum, quem Dominus Jesus nobis gratuita pietate concessit, aliquid per metropolitanas civitates direximus; vestrae quoque dilectioni unum baltheum et unum gladium Huniscum, et duo pallia serica.

§ 94. Haec saltuatim verba epistolae decerpens, iccirco apposui, ut posteris elucescat amicitia Offae et Karoli; cujus familiaritate fretus, licet multorum impeteretur odio, dulci tamen vitam consumpsit otio, et Egfertum filium, ante mortem 130 suam in regem inunctum, successorem dimisit. Ille sedulo paternae immanitatis vestigia declinans, privilegia omnium ecclesiarum, quae seculo suo genitor attenuaverat, prona devotione revocavit. Praedium quoque, quod pater Malmesbiriae abstulerat, reddidit in manu Cuthberti tunc illius loci abbatis, hortatu Ethelardi archiepiscopi Cantuariae, strenui sane et Deo digni viri, quem abbatem ibi fuisse ante Cuthbertum constans opinio asseverat. Itaque cum spes egregiae indolis primis annis Egferti adoleret, saeva mors vernantis aetatis florem messuit; unde Osberto patricio Albinus: Non arbitror quod nobilissimus juvenis Egfertus propter peccata sua mortuus sit, sed quia pater suus pro confirmatione regni ejus multum sanguinem effudit. Post quatuor ergo menses regni excedens, Kenulfum, quinto genu nepotem Pendae ex fratre Kenwalkio, regem constituit.

§ 95. Kenulfus, in primis magnus vir et virtutibus famam supergrediens, nihil quod livor digne carperet unquam admisit; domi religiosus, in bello victoriosus, vir cujus laudes merito nitentur in altum, quamdiu aequus arbiter in Anglia invenietur, laudandus tum regni sublimitate, 131 tum mentis humilitate, qua enituit amplissime quando, ut supra diximus, dignitatem Cantuariam labefactatam refecit; parum faciens rex mundanum in sua provincia supercilium, dummodo antiquitus statutum non transgrederetur tramitem canonum. Contra Cantuaritas successivum ab Offa suscipiens odium, regionem illam valide afflixit; regemque eorum Edbrithtum cognomine Pren vinctum abduxit, sed non multo post, humana miseratione mollitus, solvendum curavit: nam apud Winchelcumbam, ubi ecclesiam, quae adhuc superest, Deo exaedificaverat, ipsa dedicationis die regem captivum ad altare manumittens libertate palpavit, memorabile clementiae suae spectaculum exhibens. Aderat ibidem munificentiae regiae applausor Cuthredus, quem ille Cantuaritis regem praefecerat. Sonabat basilica plausibus, platea fremebat discursibus, quod in conventu tredecim episcoporum, decem ducum, nullus largitatis pateretur repulsam, omnes suffarcinatis marsupiis abirent; nam praeter illa xenia quae magnates susceperant, inaestimabilis scilicet pretii et numeri, in utensilibus, vestibus, equis electissimis, omnibus qui agros non habebant libram argenti, presbyteris mancam auri, monachis solidum unum, postremo toti populo multa erogavit. Idem monasterium cum magnis redditibus, quantum hoc 132 tempore incredibile videatur, ampliasset, vicesimo quarto regni anno funere suo honoravit. Filius ejus Kenelmus, puer admodum a sorore Quendrida innocue caesus, nomenque et decus martyrii adeptus ibidem pausat.