Gerhohus Reicherspergensis1093-1169
De gloria et honore Filii hominis
Homi 2.1
Choose a text
More by Gerhohus Reicherspergensis
—
11475 Degleth
2.1
INCIPIT LIBER.
2.1
Tibi, venerande Pater Eberharde Salisburgensis Ecclesiae metropolitane, ad memoriam reduco; quod ubi primo in psalmos quaedam scribere coepi, te scriptorum meorum lectorem et correctorem elegi, simulque dominum beatae memoriae Frisingensem episcopum Othonem, virum prudentem et valenter litteratum, paratus emendare, si quid in scriptis meis inveniretur, unde jure offenderetur animus vel simpliciter vel insidiose legentium. Et ecce adhuc sum paratus ad id ipsum juxta legis edictum. In qua per Moysen Dominus loquitur, dicens: Cum obtuleris sacrificium coctum in clibano de simila, panes scilicet absque fermento conspersos oleo, lagana azyma oleo lita: si oblatio tua fuerit de sartagine similae conspersae oleo et absque fermento, divides eam minutatim, et fundes supra oleum. Sin autem de craticula sacrificium, aeque simila eo conspergetur.
2.2
Ei qui similam verbi Dei coquit in clibano, id est Scripturam sacram tractat in Spiritu sancto, panes faciens absque omnis haereticae pravitatis vel vanae gloriae fermento, conspersos, ut praedictum est, charitatis oleo; ei, inquam, persecutio semper est. Aut enim ab his, qui intus sunt, falsis fratribus illi derogatur; aut ab illis qui foris sunt, impiis et sine Deo hominibus manifestius impugnatur. Ait ergo: Si oblatio tua fuerit de sartagine, similae conspersae oleo et absque fermento. Id est si intus habueris pugnas verborum a falsis fratribus pro sacrae studio Scripturae, quam cum charitatis oleo et absque falsitatis tractaveris fermento, divides eam minutatim, id est diligentissime singula dicta discuties, ne forte quidpiam juste reprehendi possit. Et fundes supra oleum; similae oleo jam conspersae, iterum minutatim divisae, supra fundens oleum, id est Scripturae sacrae per charitatem elucidatae, iterum singillatim retracta[ f. retractatae] adversus contradictores non amaritudinis zelo, sed ardentioris, ut eos lucrifacias, superaddes ejusdem charitatis oleum.
2.3
Sartago vas a strepitu soni est vocatum. Sonat enim et strepit, dum in ea frigitur oleum. Internum ergo significat divinae aemulationis incendium, id est interius personantem ac perstrepentem falsorum fratrum invidiam. Porro craticula apertam illorum, qui foris sunt, signat malitiam; qui sanctos homines veritatis similam Deo sacrificantes corporaliter quoque distentos subjectis incendiis conflagraverunt. Illic quoque oleum conspergitur. Corpore namque assato charitas exundat et ebullit ferventius. Ait ergo: Sin autem de craticula sacrificium, aeque simila oleo conspergetur. Notandum quod si de sartagine est oblatio, minutatim dividi, et sic oleum supra fundi jubetur. Sin autem de craticula, non minutatim dividi, sed tantum oleo conspergi imperatur. Nam contra falsos fratres, qui sub nomine Christiano veritati insidiantur, diligentissima divisione, ac subtili discretionis minutatione opus est. Quippe qui sub iisdem nominibus, quibus pro fide utimur, et ipsi malitiose delitescentes contra fidem nituntur Unde Dominus noster: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. Caeterum contra eos, qui Christi nomen oderunt, non adeo dubia vel subtilis pugna est. Illic enim quasi in plano campo hostem dignotescere valet simplicitas quoque rusticorum fidelium. Nam, sicut ipse Dominus noster, cum a Judaeorum pontificibus, Scribis ac Pharisaeis, tanquam in sartagine stridula, seditioso strepitu, quaestiunculis objectis frigeretur; subtili Scripturarum commemoratione causam justitiae suae tuebatur. Cum autem coram Pilato staret, nihil cum illo de Scripturis est locutus. Sic electi ejus discipuli, quoties ab eis, qui Scripturarum notitiam profitentur, quaestionibus perversis inquietantur, oportet ut de Scripturis vigilanter respondendo, verba sua quasi minutatim dividant. Quoties autem ab eis tribulantur, qui Scripturas non recipiunt, vel earum non habent auditum, sermonem de hujusmodi non effundant.
2.4
Sequitur in eodem sanctae legis mandato: Quam offerens Domino, trades manibus sacerdotis; qui fundet super eam oleum, et ponet thus. Oleum charitatem, thus bonae famae significat odorem. Hoc ergo sermo divinus praecipit ut sacerdos, qui similam sic minutatim examinatam de manu offerentis accipit, lucidae charitatis liquamine illam condire, atque apud eos qui foris sunt, bono testimonio commendare satagat. Fecit hoc sacerdos magnus, qui in diebus suis placuit Deo, papa Eugenius: qui acceptam de manu mea similam quam gratanter acceperit, quam lucido charitatis oculo illam aspexerit, cujusque odoris apud illum fuerit: satis indicant ejus litterae, quae ita se habent:
2.5
« EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei dilecto filio G. Reicherspergensi praeposito salutem et apostolicam benedictionem.
2.1
« Scripta devotionis tuae benigne recepimus, fervorem tuae religionis ex eorum inspectione manifeste cognovimus, concaluit cor tuum intra te, et in meditatione tua exardescet ignis; ignitum quoque eloquium tuum vehementer. Super hoc itaque quod contra pessimas novitates; commotiones quoque, quae contra Ecclesiam Dei oriuntur, te zelo charitatis exardescere cognoverimus, paterno affectu gaudemus, et devotionem tuam in Domino collaudamus. Verum quia bonum est incipere, sed multo melius consummare; dilectionem tuam in Domino commonemus, ut in bono proposito firmiter perseveres. Quia nos personam tuam, tanquam litteratum et religiosum virum paterna charitate diligimus, et in quibus secundum Deum possumus, honorare et manutenere volumus.
2.2
« Data Sutrii XVII Kal. Junii.»
2.6
Post Eugenium vero non est inventus similis illi in Ecclesia Romana pontifex, qui scriptis meis ita benigne arrideret, qui oleum superfunderet ac thus poneret quia qui ei postea successerunt, non ita me habuerunt notum, ut ille. Attamen scripta mea quasi similam diligentissime tritam papae Anastasio misi, quibus ille non respondit: qua de causa non judico. Similiter Adriano papae, cum esset Beneventi agens illic de concordia inter se ac Siculum tyrannum, praesentatus est libellus ad ipsum dictatus, in quo novitates hujus temporis magna ex parte congessi, atque ab illo responsum petii: quo vel approbaret vel improbaret, quae sensi et sentio, paratus illi per omnia consentire, quia nunquam in doctrina fidei a sancta Romana Ecclesia dissentire volo. Cujus pontifices a beatae memoriae Calixto papa ad jam dictum papam Eugenium sic me habuerunt notum, et gratia sui gratum et charum, ut eorum charitas esset mihi pro liquamine olei dictis et scripturis meis ordinate superfusi, atque pro thure odorifero gratia eorum redoleret mihi saepe ad ipsos et saepius ad dominos cardinales aliqua scribenti. Sicut nuperrime ad dominum Heinricum cardinalem presbyterum sanctorum Nerei et Achillei dictavi ex ejus petitione opusculum de fide, illud exponens: Mulierem fortem quis inveniet?
2.7
Romanis autem pontificibus Anastasio et Adriano licet nonnulla scripserim, nullum potui responsum ad quaestiones meas extorquere: puto non ob aliud, nisi quia erant occupati et turbati erga plurima. Nuper autem suscepi scripta papae Alexandri spondentis, quod velit me habere in gratia sicut antecessores sui; gratias igitur habeo ipsi ad me scribenti, cum ego adhuc nihil scripserim ad eum, praepeditus per chaos magnum, quod est inter nos et ipsum; ita ut his, qui volunt hinc transire ad ipsum, vel ab ipso ad nos, obsistat impedimentum grande illius discordiae, quae inter sacerdotium et imperium suscitata est peccatis exigentibus, quia vita rectorum pro meritis disponitur subditorum. Dum itaque in sacrificio nostro sartaginis auditur sonitus et strepitus, neque ad Romanum pontificem liber a nobis accessus patet: quasi loco ipsius, tu, archiepiscope Juvariensis Ecclesiae, pro illo mihi es electus ex millibus: cujus etiam hortatu haec scribo; ut simila per me tibi oblata et minutatim examinata, ubi apparebit acceptabilis, tuae charitatis oleo condiatur, et thure odoriferi testimonii tui contra aemulos defendatur.
2.8.1
INCIPIT LIBER. CAPUT PRIMUM.
2.8.1
Quomodo id accipiendum in scripturis Gerhohi:« Christus natus est in coelo sine matre; in terra sine patre.» Proponit novorum Nestorianorum dogma, qui duce magistro Gisilberto, Christum dividunt in duos filios, hominem et Deum, alterum de virgine, alterum de Patre Deo generatum, ac proinde hominem Filium hominis naturalem, a Deo adoptatum in filium aiunt, nec esse in gloriae Patris, etc.
2.8.1
Sunt autem in scriptis meis duo offendicula, ut dicitur, praecipua videlicet quod« hominem dico esse in gloria Dei patris; quodque ipsum hominem dico esse Patris naturalem et unicum Filium, eo quod conceptionem ejus astruo non sine Deo Patre peractam in Virgine, qui misit misericordiam suam et veritatem suam in utero Virginis. Unde in ea, misericordia et veritas obviaverunt sibi; et veritas de terra orta est, quae in coelo aeternaliter oriens ex alto, in ortu illo non habet matrem, sed solum Deum patrem. In ortu vero, quo de terra virgineae carnis ortus est, nil quidem operatus est pater carnalis; operatus est autem, pater ille spiritalis, qui misit Verbum suum in utero Virginis incarnandum; quo virgo impraegnata, Deum nobis protulit, Filium Dei, eumdemque filium suum naturalem. Quo dicto simplices offendi possunt, lectitantes de Christo; quod sit natus in coelo sine matre, in terra sine patre: hoc non attendentes quod, licet in coelesti et aeterna generatione omnino caruerit matre, non tamen in terra et de terra ortus caruit penitus omni patre: cui et Joseph vir Mariae fuit pater adoptivus; et Deus, qui virginem Verbo suo per Spiritum sanctum fecundavit, pater est naturalis. Proinde cum legitur:« In terra sine patre,» subaudiendum est, carnali carnaliter generante, quia sine tali Patre mater Virgo illum concepit, solo Deo in illa operante, ut quod nasceretur ex ea, vocaretur Filius Dei.
2.8.2
Attamen ut idem ipse ostenderetur in terra quoque non caruisse omnino patre vel patribus, ex quibus ipse Christus erat secundum carnem, dictus est etiam filius David filii Abrahae; neque ipse abnuit se nominari filium David, cum diceretur ei: Miserere mei, fili David. Item: Hosanna filio David, quia recognovit se filium David, non solum secundum carnem, sed et secundum promissionem. Sicut enim promissus est Abrahae homo de semine ipsius nasciturus, ita quoque promissus est regi David rex de fructu ventris sui super solium ipsius exaltandus; dicente ad illum Deo: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. Non est ergo falsa intitulatio libri generationis Jesu Christi filii David, filii Abrahae; quia duobus illis patribus erat specialiter promissus: et ex eis quoque secundum carnem, simulque secundum promissionem generatus est. Quia enim promittenti Deo crediderunt, ipsa fides reputata est illis ad justitiam, et ex merito ipsius fidei recte dicuntur patres Christi. De cujus genealogia tres reges in Matthaeo inveniuntur excisi, qui non habuerunt fidem ipsius venturi; imo et persecuti sunt sanctos prophetas de ipso loquentes. Merito ergo, ut dictum est, excisi sunt, et abscissi quasi rami aridi; ubi dictum est: Joram genuit Oziam, praetermissis tribus regibus, Ochozia, Joas, Amasia, quibus nihil profuit quod ex eorum carne descendit Christus, quia increduli erant ejus praeconibus, quos etiam persecuti sunt. Ac proinde non sunt patres Christi nominandi, sicut Abraham et David, quorum filius est Christus secundum repromissionis fidem.
2.8.3
In his ergo praenotatis offendiculis cavendum videtur ne scandalizentur pusilii Christi, qui cum sint pusillae ac modicae fidei, facile scandalizari poterunt; dum, quod in fide catholica involutum continetur, aliqua ex parte revelatur ac distinguitur cogentibus illis tauris, qui lascivire ac insanire sinuntur in vaccis populorum, ut excludant eos qui probati sunt in argento. Neque enim pavida mortalium corda praesumerent arcana fidei scrutari, nisi cogente permaxima necessitate, pullulantibus haeresibus novis, aut, quod pejus est, repullulantibus antiquis, olim damnatis. Ita in diebus nostris« reviret Nestorius, dividens Christum in duos filios, hominem et Deum; alterum de Virgine, alterum de Patre Deo generatum. Ac proinde hominem Filium hominis naturalem, a Deo adoptatum in Filium, aiunt, hujus temporis Nestoriani, nec esse in gloria Patris; nec habere nomen, quod est super omne nomen.» Quam doctrinam pravam ne ipsi videamur finxisse, atque aliis falso imposuisse; cum plures audierimus auctoritate magistri Giselberti hoc asserentes, ipsius verba ponamus. Etenim glossando Apostolum, et exponens illud: Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit ei nomen, quod est super omne nomen, dicit inter caetera:« Quibusdam videtur hoc nomen datum homini, quod nulla ratione convenit. Hoc enim donum est Dei esse filium, hoc nomen esse Deum, quod non per solam appellationem, sed per naturam super omne nomen est, quod non post passionem, sed potius a Patre, a quo habet omnia, cum generaretur accipit. Hoc ergo non est homini datum, nisi quis dicat per adoptionem esse datum. Sed adoptivo Deo non flectitur omne genu, nec est in gloria Dei Patris: nam nato ex Deo hoc competit. Dicit tamen Apostolus, propter hoc dedit illi Deus nomen, quod est super omne nomen. Quod ideo dicit quia natus accepit, ut post crucem manifestaretur: quod a Patre, dum generaretur, accepit.»
2.9.1
INCIPIT LIBER. CAPUT II.
2.9.1
Id in epistola sua ad Eberhardum ep. Babenbergensem:« Humanitas in Dei gloria summe glorificata est,» non de humanitate, qua homo est homo, quaeque ipsa non est homo; sed de humanitate, quae est homo ex anima rationali, et humana carne subsistens, intelligendum esse docet, existimarique, minus recte dici« hominem in Christo fuisse deificatum.»
2.9.1
Hujus doctrinae fermento, cum sentirem plures infectos, quorum et scripta legi, et dicta frequenter audivi: contra eos in scriptis meis talem pro modulo meo studui erigere turrim, qualis in Canticis canticorum describitur; ubi sponsae dicitur: Nasus tuus sicut turris Libani, quae respicit contra Damascum. Denique sicut naso fetores et odores discernuntur, sic per spiritum discretionis in doctrina fidei a falsis vera distinguuntur. Quod permaxime necessarium est, ubi cives Damasceni contra cives Jerusalem dimicantes, antiquos fidei terminos confundunt atque diminuunt. Qui homini assumpto in Deum, negant esse nomen datum, quod est super omne nomen, detrahuntque illi gloriam, qua coronatus in dextera Dei sedet, coaequalis illi secundum divinitatem, sed minor secundum humanitatem. Quod, quia visus fui negasse in epistola domino Babenbergensi missa, haec ipsa epistola videtur hic aliquatenus determinanda. In qua cum astruxerim« humanitatem in Dei gloria summe glorificatam.» sobrius lector debet intellexisse non humanitatem, qua homo est homo, quaeque ipsa non est homo( ut asserit Boetius in libro De Trinitate) sed humanitatem, quae homo est ex anima rationali et humana carne subsistens. Nam utroque modo solet accipi nomen« humanitatis.» Quod, ne longe petatur exemplum in ipsa fide Athanasii, potest animadverti. Quippe ubi de Christo loquens dicit,« minor Patre secundum humanitatem,» recte intelligitur humanitas,« qua homo est;» non« quae homo est.» De qua humanitate in praefata epistola satis est ostensum; quod neque per miseriam decrescit, neque per gloriam crescit. Quia non minus est homo Judas in inferno quam Petrus in coelo, neque ille in coelo magis est homo quam Judas in inferno, et homo peccati filius perditionis non magis vel minus est homo quam Filius hominis in coelo. Ac proinde recte de illo secundum hunc sensum dicitur minor Patre secundum humanitatem: quanquam illa singularis humanitas, qua non solum homo est homo, sed et qua Deus est homo, longe superexcellat omnem dignitatem angelorum et hominum sanctorum, qui puri sunt homines. Quam nimirum, propter suae dignitatis excellentiam et reverentiam, extra omnium hominum qui puri sunt homines congeriem segregatam, si in omnibus hominibus puram et nudam intendimus humanitatem, procul dubio invenimus eam sic in omnibus hominibus invariabilem, ut quodammodo imitetur aeternitatem, ad cujus imaginem facta est; licet alius homo, alio plus miser, et beatus inveniatur, et inter miseros Antichristus miserrimus, atque inter beatos ille habetur beatissimus, de quo legitur: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, etc.
2.9.2
Revera supra omnes beatos, beatus vir seu homo praedicandus est is, qui neque originali neque actuali macula inquinatus, nobis pontifex factus est impollutus, segregatus a peccatoribus, et excelsior coelis factus, non per humanitatis naturam seu per solam gratiam. At non minus est homo is, cui dicitur: Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? Sequitur enim: Ecce homo, qui non posuit Deum adjutorem suum. Et de Christo in Evangelio dictum est: Ecce homo! et hoc in psalmo de Antichristo iterum dictum est: Ecce homo. Sed iste a Deo projectus ut Saul; ille vero in Deum assumptus est, meliusque unctus quam David; ita ut homo ex anima rationali et humana carne subsistens, assumptus in Deum, et assumptor ejus Deus non sint quidam duo, sed quidam unus:« Unde Athanasius, unus omnino non conversione divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum.» Recte hic« non humanitas, qua homo est,» intelligitur; quia non ita est assumpta in Deum, ut ipsa sit Deus, quanquam sit in homine Deo, sed« quae homo» est ex anima rationali et humana carne subsistens, qui assumptus est in Deum, ut sit Deus, permanens tamen homo, et in aeternum permansurus« aequalis Patri secundum divinitatem, et minor secundum humanitatem;» minor, inquam, non secundum divinitatis omnipotentiam sibi Deo divinitus innatam et sibi homini ex tempore datam, sicut ipse testatur dicens: Data est mihi omnis potentia in coelo et in terra. Non ergo minor, postquam accepit in gratia, quod non habuit in natura. In natura, inquam, necdum assumpta. Nam postquam est assumpta, nunquam caruit omnipotentia, ipsa videlicet natura humana, id est anima rationalis et caro: quae in conceptione, ubi formata in personam coepit habere nomen hominis perfecti, simul etiam nomen Dei perfecti accepit, ut sit« perfectus Deus, perfectus homo.» Qui licet fuerit parvulus natus, et nobis in cunabulis datus, tamen jam dono Patris, non ad mensuram magnificatus, donanti est in omnipotentia coaequatus. Unde Hilarius in lib. De Trinit. ait:« Si ergo donantis auctoritate Pater major est, nunquid per doni confessionem minor Filius est? Major itaque donans est, sed minor jam non est, cui unum esse donatur. Si hoc non donatur Jesu, ut confitendus sit in gloria Dei Patris, minor Patre est. Si autem in ea gloria donatur ei esse, in qua Pater est: habet et in donantis auctoritate quia major est; et in donati confessione, quia unum sunt. Item: Major Pater est, dum gloriam assumpto homini rogatur ut reddat; Filius minor non est, dum gloriam resumit apud Patrem. Item: Glorificaturus Filium Pater major est; glorificatus in Patre Filius minor non est.»
2.9.3
His inspectis, apparet quod homini data est omnis potentia in coelo et in terra. Cujus nimirum potentiae, imo magis omnipotentiae, nulla est inaequalitas, cum Deus assumens vel homo assumptus in eum dicitur omnipotens, quia Deus et homo non duo sunt omnipotentes, sed unus omnipotens. Et licet Deus in se hominem exaltaverit, tamen exaltans et exaltatus non duo sunt altissimi sed unus Altissimus; natura divina humanam deificante, ut Deus et homo, non duo sint dii, sed unus est Deus. In quo Deo et homine, licet natura deificata et divina deificans possit intelligi, tamen homo Deus, qui est persona humana simul et divina« deificatus» dici non debet, ne malus inde generetur intellectus, ex hoc dicto concipiens fuisse Christum hominem priusquam acceperit Deitatem. Propter quem intellectum cavendum prohibet Joannes Damascenus dici« hominem deificatum:» quem tamen confitetur esse Deum. Ne ergo aliquis offendatur in« expositione primi psalmi,» ubi scripsi« de homine deificato;» vel per nomen hominis, naturam, non personam intelligat vel meam correctionem ibidem oppositam diligenter animadvertat. Dum enim locutus fuissem de homine deificato, statim apposui,« imo Deo facto et in Deum nato:» quem et asserui« Altissimum,» utpote verum Deum Dei Filium. Facit autem et hoc pro nobis, quod Gregorius Nazianzenus in sua quadam epistola, Ephesino concilio inserta, manifeste affirmat« Deum humanatum, et hominem deificatum.» Quae nimirum deificatio non est aliud quam hominis ad summa provectio: ut sit Altissimus, quo nomine solus Deus, est nominandus. Ac proinde homo, qui Deus est, nomine sibi dato, quod est super omne nomen, recte dicitur Altissimus.
2.10.1
INCIPIT LIBER. CAPUT III.
2.10.1
Hominem in Christo« altissimum» recte dici, nec huic doctrinae Paulum obsistere Hilarii, Ambrosii, synodi Syrmiensis et Hieronymi auctoritate demonstrat.
2.10.1
Sed dicit adversarius: Quomodo est altissimus homo, qui etiam, cum subjecta ei fuerint omnia, subjectus erit ei, qui sibi subjecit omnia? Hoc enim testatur Apostolus, dicens: Cum autem subjecta erunt ei omnia, tunc et ipse subjectus erit ei, qui sibi subjecit omnia: ut sit Deus omnia in omnibus. Capitulum istud satis copiose pertractatum a sancto Hilario in libro XI, et a sancto Ambrosio in libro De fide ad Gratianum imperatorem, et a sancto Hieronymo in epistola, quam scripsit ad Amandum presbyterum, non opus est aliter exponi, quam ab illis est expositum. Legat qui vult, et inveniet illam, de qua nunc agitur, subjectionem gloriosam potius quam contumeliosam, praecipue postquam, sicut ait Leo papa,« infirmitas in virtutem, contumelia transivit in gloriam.» Nam sanctus Hilarius circa finem libri XI. De Trinitate hoc insinuat, quod illa hominis erga Deum subjectio, futura et permansura, non sit aliud, nisi naturae in naturam concessio; non ut non sit, sed ut melius sit, sicut melius erit corpus humanum spiritui suo in aeterna vita subjectum. Talisque subjectio naturae inferioris in naturae superioris gloriam provectio est, quando caro ulterius non repugnabit spiritui suo, sed eidem perfecte subjecta fruetur in ipso et cum ipso beatitudine summa.
2.10.2
Ne autem quis putet subjectionem voluntariam, qua homo subjicitur Deo glorificatus, in eo deputandam esse ad gloriae minorationem consideret in synodo apud Sirmium per orthodoxos Patres contra Photinum, Sabellium et Arium celebrata, secundum ipsam quoque divinitatem Unigeniti subjectionem praedicatam: qua Patri Filius legitur: subjectus; neque tamen ex illa subjectione in sua divinitate vel divinitatis gloria minor est intelligendus. Ita enim legitur in synodo illa:« Si quis Dominum et Dominum, Patrem et Filium intelligat, quia Dominum a Domino duos dicat deos, anathema sit. Non enim ita exaequamus vel comparamus Filium Patri; ut subjectum non intelligamus. Neque enim descendit in Sodomam sine Patris voluntate; neque pluit ex se, sed a Domino, auctoritate scilicet Patris; nec sedet a dextera a semetipso, sed audit dicentem Patrem: Sede ad dexteram meam.»
2.10.3
Hanc sententiam synodalem beatus Hilarius dilucidans in libro De synodis ita dicit:« Et superiora et consequentia suspicionem, si qua esse in his dictis videbitur, penitus excludunt: ne diversitas dissimilium distantium in Domino et Domino praedicetur, et in eo non comparatur, quia duos deos impium dici sit. Cum enim anathema sit Christum Deum denegans, non potest idcirco profanum videri, duos deos connominari, ne et Christus Deus praedicetur: cum per essentiae naturalis proprietatem idcirco Deus unus est, quia ex innascibili Deo Patre, qui unus est Deus, unigenitus Filius Dei natus, non aliunde quam ex Deo habeat esse, quod est Deus. Et indifferens ejus, qui genitus est ab eo qui genuit, essentia non potuit esse. Nam indifferentis unum nomen essentiae est et naturae. Et vel in eo maxime non comparatur, nec coaequatur Filius Patri, dum subditus per obedientiae obsequelam est; dum pluit Dominus a Domino dum ad dexteram Dei consedit, cum sibi, ut consideret, dictum sit: Dum mittitur, dum accipit, dum in omnibus voluntati ejus, qui se misit, obsequitur. Sed pietatis subjectio non est essentiae diminutio, nec religionis officium degenerem facit naturam. Cum per id quod, cum et innascibilis Pater Deus est, et unigenitus Filius Dei Deus sit, et subjectio Filii doceatur, et dignitas, dum ei ipsi illi nonnisi Filius nuncupandus subjicitur. Qui cum Dei Patris sit, tamen sibi ex natura sit, nomen habens non alienum; sed ejus cujus et Filius est; et sit Patri et obsequio subjectus et nomine; ita tamen, ut subjectio nominis, proprietatem naturalis atque indifferentis testetur essentiae.»
2.10.4
Secundum haec dicta synodalia, per sanctum Hilarium proposita et exposita, satis claret: quod sicut ipse ait,« pietatis subjectio non est essentiae diminutio; nec religionis officium degenerem facit naturam.» In quo et subjectio filii docetur et dignitas dum is, qui Patri subjicitur, filius, non servus, nuncupatur; et tamen Patri subjectus memoratur, dum pluit, Dominus a Domino, dum mittitur, dum in omnibus voluntati ejus, qui se misit, obsequimur. Neque in his omnibus derogatur ejus dignitati in qua Patri mittenti ipse missus est coaequalis. Cum ergo nec in natura divina subjectionem subsequatur indignitas, ubi divinitas ipsa nec minorata, nec provecta est; quia in seipsa impermutabilis minui vel augeri seu magnificari non potest; eodem modo in natura humana, quae Deo se per omnia subdendo non ad mensuram clarificata et magnificata est; ita ut contumelia transierit in gloriam, infirmitas in virtutem; subjectio non parit indignitatem aut gloriae minoritatem. cum, ut jam supra memoravimus, haec ipsa subjectio secundum Hilarium in undecimo libro hinc disputantem non sit aliud, quam« naturae inferioris in naturae superioris gloriam provectio,» in illa persona; quae una cum Patre ac Spiritu sancto ab angelis et hominibus beatis tota est adoranda indissimili adoratione, ut in sequentibus, Deo donante, monstrabitur. Et haec quidem nunc dicta sufficiant secundum sensum Hilarii de illa subjectione, quam copiose idem pertractat in undecimo libro.
2.10.5
Beatus vero Ambrosius in libro ad Gratianum imperatorem hanc subjectionem Christi membris assignat, ut, cum illa fuerint subjecta, tunc et ipse inveniatur Deo Patri subjectus, eadem veritate, qua nunc esurit, sitit, infirmatur in eisdem suis membris. De quibus dicturus est: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Dicit enim inter caetera:« Apostolicum capitulum recenseamus. Novissime, inquit, inimica destruetur mors. Omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Cum autem dicat: Omnia subjecta sunt ei, sine dubio praeter eum, qui sibi subjecit omnia. Cum autem subjecta illi fuerint omnia, tunc et ipse subjectus erit ei, qui sibi subjecit omnia. Videmus igitur, quia nondum subjectum, sed subjiciendum esse Scriptura commemorat. Sicut enim in me si concupiscat caro adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, non videor esse subjectus; ita quia omnis Ecclesia unum corpus est Christi, quandiu genus dissentit humanum, Christum dividimus. Nondum ergo subjectus est Christus, cujus non sunt adhuc membra subjecta. Cum autem fuerimus non multa membra, sed unus spiritus, tunc et ipse subjectus erit: ut per ipsius objectionem sit Deus omnia in omnibus.» Item, post pauca:« Sicut in illo per carnem illam, quae est pignus nostrae salutis, sedere nos Apostolus in coelestibus dixit, utique non sedentes; sic et ille per nostrae assumptionem naturae dicitur subjectus in nobis.» Item:« Scriptum est: Quia cum mortui essemus peccatis, convivificavit nos in Christo: cujus gratia estis salvi facti; et simul suscitavit, simulque fecit sedere in coelestibus in Christo Jesu. Agnosco scriptum, sed non ut homines ad dexteram sedere sibi patiatur Deus, sed ut in Christo sedere; quia ipse est omnium fundamentum et caput Ecclesiae, in quo communis secundum carnem natura praerogativam sedis coelestis meruit. In Christo enim Deo caro, in carne autem humani natura generis, omnium hominum particeps honoratur. Sicut ergo nos in illo sedemus per corporeae communionem naturae, ita et illi qui per susceptionem nostrae carnis maledictum pro nobis factus est, cum maledictum utique in benedictum Dei Filium non cadat, ita, inquam, et ille per obedientiam omnium erit subjectus in nobis; cum gentilis crediderit, cum Judaeus agnoverit quem crucifixit cum Manichaeus adoraverit quem in carne venisse non credidit, cum Arianus omnipotentem confessus fuerit quem negavit cum postremo in omnibus fuerit sapientia Dei, justitia, pax, charitas, resurrectio. Per sua ergo opera Christus et genera diversa virtutum erit in nobis Patri subditus, cum, vitiis abdicatis et feriante delicto, unus in omnibus Deo coeperit uno sensu populorum omnium spiritus adhaerere. Tunc erit Deus omnia et in omnibus. Conclusionem ergo totius absolutionis breviter colligamus. Unitas potestatis opinionem injuriosae subjectionis excludit. Evacuatio potestatum et victoria de morte quaesita triumphatoris utique non minuit potestatem. Subjectionem operatur obedientia; obedientiam Christus assumpsit; obedientia usque ad crucem, crux ad salutem. Cum igitur omnia Christo subjecta fuerint per obedientiam Christi, ut in nomine ejus omne genu flectatur; tunc erit ipse omnia in omnibus. Nunc enim quia non omnes credunt, non videntur omnes esse subjecti. Cum omnes ergo crediderint, et Dei fecerint voluntatem, erit omnia et in omnibus Christus. Cum Christus fuerit omnia et in omnibus, erit omnia et in omnibus Deus quia Pater manet semper in Filio. Haec est piae subjectionis interpretatio.» Item:« Quod si quaeris, quemadmodum sit subjectus in nobis? ipse ostendit dicens: In carcere eram, et venistis ad me; infirmus eram, et visitastis me. Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis, in eo infirmus, in quo subjectus,» Hucusque Ambrosius.
2.10.6
Hieronymus vero inter hos duos medius incedit: nam et Hilarium collaudat, et Ambrosii sensum suis verbis iterat, ita scribens ad Amandum presbyterum:« Propositio fuit de Apostoli epistola; ubi de resurrectione disputans venit ad eum locum, ubi scriptum est: Oportet enim eum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus ejus. Omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Novissime inimica destruetur mors. Cum autem dixerit, quoniam omnia subjecta sunt ei, haud dubium, quia praeter eum, qui subjecit ei omnia. Cum vero subjecta ei fuerint omnia, tunc ipse Filius ei subjicitur, qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus. Et miror te quaerere hoc a me voluisse, cum sanctus Hilarius episcopus Pictaviensis undecimum librum contra Arianos hac quaestione et solutione compleverit. Tamen saltem pauca dicamus. Omne in hoc scandalum est, cur Filius Patri dicatur subjectus? Quid est turpius vel inferius Patri subjici; quod saepe pietatis est, et in psalmo scriptum est: Nonne Deo subjecta erit anima mea? an crucifigi et maledictum crucis affieri? Maledictus enim omnis qui pendet in ligno. Qui ergo maledictus pro nobis factus est ut nos de maledicto liberaret, miraris si pro nobis subjectus sit ut nos Patri faciat subjectos, dicens in Evangelio: Nemo vadit ad Patrem nisi per me; et: Cum exaltatus fuero omnia traham ad me? Christus in his qui fideles sunt subjectus est Patri, quoniam omnes credentes, imo omnium hominum genus, corporis ipsius membra reputantur. In his autem qui increduli sunt Judaeis et ethnicis et haereticis insubjectus dicitur, quoniam pars membrorum ejus non est subjecta fidei. In fine autem mundi cum omnia membra viderint in subjectis Christum, id est corpus suum, et ipsa subjicientur Christo, id est corpori suo, ut omne Christi corpus subjiciatur Christo et Patri, ut sit Deus omnia in omnibus. Non ait, ut sit Pater omnia in omnibus; sed ut sit Deus omnia in omnibus: quod proprium est nomen Trinitatis, et tam ad Patrem quam et ad Filium et Spiritum sanctum referri potest, ut humanitas subjiciatur divinitati. Humanitatem in hoc loco dicimus, non mansuetudinem et clementiam, quam Graeci philanthropiam vocant, sed omne hominum genus. Porro quod ait, ut sit Deus omnia in omnibus, hoc sensu accipiendum est: Dominus itaque salvator noster nunc omnia non est in omnibus, sed pars in singulis: verbi gratia, in Salomone sapientia, in Davide bonitas, in Job patientia, in Daniele cognitio futurorum, in Petro fides, in Phinees et Paulo zelus, in Joanne virginitas, in caeteris caetera. Cum autem omnium rerum finis advenerit; nunc omnia in omnibus erit, ut sanctorum singuli omnes virtutes habeant, et sit Christus totus in omnibus.»
2.11.1
INCIPIT LIBER. CAPUT IV.
2.11.1
Dictae doctrinae non repugnat sanctus Augustinus, nec contumeliae Christo illatae. Stabilitur amplius discrimen inter humanitatem, quae homo est quaeque hominis est, et inter humanitatem qua homo est.
2.11.1
Videtur autem beatus Augustinus his tribus orthodoxis Patribus oppositus, in primo libro De sancta Trinitate ita dicens:« Contemplabimur Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, cum mediator Dei et hominum homo Christus Jesus tradiderit regnum Deo et Patri ut jam non interpellet pro nobis mediator et sacerdos noster Filius Dei et hominis. Sed ipse, in quantum sacerdos est, assumpta propter nos forma servi, subjectus sit ei qui illi subjecit omnia, et cui subjecit omnia, ut, in quantum Deus est cum illo nos subjectos habeat, in quantum sacerdos nobiscum illi subjectus.»
2.11.2
His Augustini verbis insinuatur nobis ineffabile sacramentum pietatis id credentibus et sperantibus quod hic sacerdos magnus in diebus mortalitatis suae obtulit in cruce sacrificium propitiationis Patri obediens et subjectus; ipse in diebus aeternitatis offeret holocaustum sempiternae laudis et gratiarum actionis pro nobis et nobiscum; in hoc ipso nobiscum subjectus Patri, quod nos in ipso et per ipsum mediatorem Deo gratias agemus, ipso praecentore in ista gratiarum actione. Cujus natura humana hoc totum per gratiam accepit, quod ipse in sua divinitate habuit per naturam. Gloriosa igitur erit haec subjectio, plena mysterio pietatis et gloriae; qua glorificatus homo est in Deo postquam transivit ad Patrem, gratias illi acturus pro natura humana in se ac membris suis glorificata, et in fine mundi ad plenum glorificanda, quando Deo subjecta erunt omnia ipsius membra. Nam et ante hunc transitum paschalem, cum adhuc esset minoratus ab angelis per passibilitatem et mortalitatem, subjectio illa qua subjectus legitur parentibus mortalibus ipse adhuc mortalis quia magnum fuit sacramentum pietatis, non offuscat ipsius dignitatem, quae magis clarificata est per hanc ejus inaestimabilem dignationem. Sic, sic in pallore auri, cum divinitatis in eo dignitas et majestatis fulgor disparuit, quasi exinanita ipsius dignitate, tunc dignationis ejus claritas magis apparuit.
2.11.3
Quid dicam de illo ejus diademate quo coronavit eum mater sua Synagoga, imponendo ei spineam coronam? Nonne tunc in hoc diademate capitis Aaron semetipsum Deo Patri sacrificantis lapides pretiosi fulgebant, dum perficeretur opus Dei et consummaretur, ita ut ipse pontifex diceret: Opus consummavi quod dedisti mihi ut faciam, et in cruce ait: Consummatum est? Opus itaque tunc perfectum et consummatum est, opus pietatis, charitatis, miserationis, et tantae compassionis ut ille servus Isaiae pateretur se immolari pro liberando servo impio, et inimico ancillae filio, quem sibi tali morte ascivit cohaeredem. Quis ergo digne pensare valeat quam pretiosi lapides in illo spineo, diademate fulgebant ubi radiabat inaestimabilis charitas, immensa pietas, infinita misericordia, quae, ab aeterno usque in aeternum porrecta, quos agnovit in se praedestinatos a Patre suo aeterno, ipse per mortem, mortem autem crucis, ad aeternam vitam redemit, venundatos gratis, quia fraudati sunt promissis mendacissimi hostis promittentis Dei similitudinem, ut eos pertraheret ad sui conformitatem? Fulgorem procul dubio istorum aliorumque pretiosorum lapidum in diademate capitis Aaron tunc radiantium, solis claritas ferre non potuit, qui obscuratus est ab hora sexta usque in horam nonam. Gaudeat ergo tellus tantis irradiata fulgoribus lapidum pretiosorum. Laetetur et mater Ecclesia delectata in splendoribus sanctorum lapidum, quorum fulgore daemonum et hominum gloriae Christi detrahentium lippientes oculi cruciantur, et certe convincuntur eum non diligere, quia si diligerent, gauderent utique, quia tam gloriose coronatus vadens ad Patrem, pro spinea corona coronatus est quasi aurea lamina, Dei nomine insignita, dato sibi nomine, quod est super omne nomen, ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, vera humanitate verus homo, et vera divinitate verus Deus, aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem. Secundum humanitatem dico« qua homo est,» non secundum humanitatem« quae homo est.» Quia licet« humanitas qua homo est» non creverit, quae utique crementi capax non est, homo tamen qui ea est homo, ita crevit ut in eo completa sit Danielis visio, qui vidit lapidem de monte sine manibus abscissum crevisse in montem magnum, ita ut impleret universum mundum. Sic etiam parvulus David, cum fuisset unctus in regem crevit, non in statura, sed in virtute et fortitudine, ita ut ora leonum frangeret, brachia ursorum dissiparet, metuendum cunctis Philisthaeum gladio suo jugularet. Sicut ergo ille auctus est non in natura humanitatis qua homo fuit, quaeque homo non fuit; sed in gloria regali, factus tandem rex Judaeorum: sic et Christus Filius ejus prae suis consortibus unctus, permanente in eo natura humanitatis verae, secundum quam praedicatur parvulus, factus est rex magnus, qui contra leones et ursos aliasque bestias infernales, atque contra ipsum diabolum principem daemoniorum, Philisthaeum incircumcisum jam triumpho potitus, rex est Judaeorum, id est omnium confitentium quod ipse est in gloria Dei Patris.
2.11.4
Homo, inquam, est in gloria Dei, quia homo ille Deus est, et nunquam fuit homo non Deus, quia ex quo coepit esse homo perfectus ex anima rationali et humana carne subsistens, erat etiam perfectus Deus in seipso aeternaliter existens. Homo subsistens ex multis quae non sunt homo, Deus vero existens in semetipso ab aeterno.« Quoniam,» sicut ait Boetius,« homo non integre ipsum homo est: quod enim est, aliis debet quae non sunt homo, ut verbi gratia partes ejus aut formae, de quibus consistit homo, quarum tamen nulla est homo. Deus vero» ait idem auctor,« hoc ipsum Deus est. Nihil enim aliud est nisi quod est, ac per hoc ipsum Deus.» Congruitque illi soli septima regula in Boetio, quae dicit:« Omne simplex est esse suum, et id quod est unum habet.» Quod vero in octava regula dicitur:« Omni composito aliud est esse, aliud ipsum est» homini coaptari potest, cui aliud est esse quo est, aliud ipse, quia humanitas qua est homo, ipsa non est homo: sicut etiam corporeitas, qua est corpus, ipsa non est corpus, et caetera in hunc modum plura inveniuntur in homine quae sunt hominis, et ipsa non sunt homo, verbi gratia, memoria, mens, intelligentia, voluntas. Nihil autem invenitur in Deo quod non sit Deus, quia Dei voluntas Deus est, ipsaque ipsius divinitas Deus est. Non autem sic in homine, cujus nec voluntas homo est, nec humanitas homo est, quia talia in homine non sunt homo, sed sunt hominis. Unde Augustinus in libro decimo quinto De Trinitate ait:« Invenimus et in homine trinitatem, id est mentem et notitiam qua se novit, et dilectionem qua se diligit. Sane haec tria sunt in homine, ut non ipsa sint homo. Homo est enim, sicut veteres diffinierunt, animal rationale, mortale. Illa ergo excellunt in homine, non ipsa sunt homo; et una persona, id est singulus homo habet illa tria in mente. Quod si etiam sic diffiniamus hominem, ut dicamus: Homo est substantia rationalis constans ex corpore et anima, non est dubium hominem habere animam quae non est corpus, habere corpus quod non est anima. Ac per hoc tria illa non homo sunt, sed hominis sunt, vel in homine sunt.» Haec dicente sancto Augustino, assertio nostra illi consonat, qua distinguimus humanitatem qua homo est, quaeque hominis est et ipsa homo non est, ab humanitate quae homo est, quanquam in sanctorum tractatibus nomen humanitatis inveniatur in utraque significatione positum. Ubi enim praedicatur humanitatis assumptio in Deum, nomine humanitatis homo significatur sic assumptus in Deo, ut sit Deus. Ubi vero praedicatur idem homo aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem, nomine humanitatis natura humana qua homo est homo, quaeque hominis est, et ipsa non est homo, sane intelligitur.
2.12.1
INCIPIT LIBER. CAPUT V.
2.12.1
Christus qui est divinitate Deus et humanitate homo est, non potest vero intellectu intelligi homo, nisi cum Verbo quod caro facium est.
2.12.1
Quam videlicet naturam Photinus putavit in Christo solam, dicens illum esse hominem non Deum. Sed Eutyches putavit consumptam, docens ex duabus, non in duabus naturis consistere Christum. Apollinaris vero eamdem naturam humanam in Christo sic mutilavit, ut ei detraheret animam rationalem, docens pro anima in Christo fuisse ipsam divinitatem. De quo errore confutatus ipsius Christi verbo, dicentis: Tristis est anima mea usque ad mortem, concessit illum habuisse animam quae corpus vivificaret, sed rationalitate humana careret eo quod illa non indigeret, quia divinitatem pro ratione haberet. Porro Nestorius integram confitens in Christo humanitatem, sic eam divisit a divinitate, ut aliam Dei et aliam faceret hominis personam, Filium Dei prohibens dici filium hominis, non concedens ex homine Deum potuisse generari. Unde Christi matrem vetuit nominari theotocon, id est Dei genitricem.
2.12.2
Inter quae monstra diversarum haeresum sancta catholica Ecclesia tenuit ac tenet medium veritatis iter, non declinans ad dexteram vel ad sinistram, distinguendo in Christo naturam divinitatis a natura humanitatis, in eo quod neque divinitas est humanitas, neque humanitas divinitas: et tamen credendo quod unus idemque Dei et hominis filius vera et integra humanitate homo est, et omni plenitudine divinitatis Deus est, minor quidem Patre secundum humanitatem qua homo est, sed aequalis Patri secundum divinitatem qua Deus est. Et potest quidem utcunque divinitas intelligi sine humanitate, vel sine divinitate humanitas, ut cum de illa dicimus quod caret initio, de ista quod habet initium. Sed ipse Christus, qui et divinitate Deus et humanitate homo est, non potest vero intellectu intelligi homo, nisi cum Verbo quod caro factum est, quia Verbum Deus hujus novi hominis caput: Caput enim Christi Deus, ait Apostolus; Christus autem nomen est hominis, ut Petrus ait, Spiritu sancto et virtute uncti prae consortibus suis. Quem qui sine capite suo intelligit, quasi truncum illum fingit fide ficta, neque in illum credit fide non ficta. Sicut enim si quis hominem quemlibet habentem caput intelligeret sine suo capite, vel corporali quod caeteris membris praeeminet, vel spirituali quod in anima praecellens mens dicitur, falsum haberet intellectum, seu et fidem fictam, si hoc ut intelligeret, imo se intelligere putaret, verum crederet. Sic etiam qui Christum credens hominem secernit ab eo suum caput quod est Deus, non regitur fide ficta, sed fallitur fide ficta, fingendo sibi pro vero Christo aliud, quod non est Christus. Quia sicut capite suo privatus homo, jam non est homo sed truncus, ita capite suo privatus Christus, jam non est Christus in fide illius qui eum talem credit, qualis ipse non est. Et certe sic intellectus, imo sic fictus Christus homo sine capite suo, revera minor est in gloria quam Pater suus Deus, quia talis Christus non est Deus, atque ideo non est illi gloria Dei, quia Deus illi non est caput. Sed Christo per apostolos nobis annuntiato caput est Deus, ac proinde in gloria divina Patri suo Deo coaequandus est in fide fidelium. Non tamen id negandum, imo confitendum, quod is qui in sua divinitate Patri est aequalis, eodem est minor secundum humanitatem.
2.12.3
Hinc est longa illa concertatio inter domum David et domum Saulis, quod domus David, sancta videlicet Ecclesia non vult recipere alium Christum, nisi illum de cornu divinae fortitudinis unctum. Domus autem Saulis, videlicet generatio prava et perversa quaerit alium, qui unctus de lenticula vase fictili, per quod fides ficta figurata est, ille intelligi potest de quo Christus dicit: Ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me; alius veniet in nomine suo, et illum accipietis. Verus autem Christus de cornu salutis unctus, ille est de quo canimus: Et erexit cornu salutis nobis in domo David pueri sui.
2.12.4
Nunquid primus ego aut solus hoc sentio, quod caput Christi Deus? Nonne Apostoli sensum quem teneo tenet etiam Augustinus? In libro enim sexto De Trinitate inter caetera sic dicit:« Quod est Pater cum Filio, caput est ei, quod est solus Filius; cum Filio enim Pater Deus: solus autem Filius Christus est, maxime quia jam Verbum caro factum loquitur. Secundum quam humilitatem ejus etiam major est Pater, sicut dicit: Quoniam Pater major me est. Ut hoc ipsum Deum esse, quod illi cum Patre commune est, caput sit hominis mediatoris, quod ipse solus. Si enim mentem recte dicimus principale hominis, id est tanquam caput humanae substantiae, cum ipso homo cum mente sit homo, cur non multo congruentius multoque magis Verbum cum Patre, quod simul Deus est, caput est Christi, quamvis Christus homo nisi cum Verbo quod caro factum est intelligi non possit?» Ecce in his dictis Augustini clare discerni potest inter illius humanitatis humilitatem qua Christo major est Pater, quae nec homo nec Deus est, quia quasi nuda sine divinitatis capite intelligi potest, et illam humilitatem quae homo est, cui Deus caput est; atque ideo sine suo capite intelligi non potest vero intellectu, seu credi vera et non ficta fide. Quod autem humanitatis nomine interdum ipsa forma qua homo est, quaeque homo non est, intelligi debeat, nemo sobrie philosophantium ignorat qui consideratione mathematica formas rerum considerat, licet inabstractas, tamen abstractim speculandas, ut docet Boetius. Quod vero iterum vocabulo humanitatis anima et caro, quae duo juncta sunt homo, interdum soleant significari, aperte docet Hieronymus in expositione catholicae fidei dicens:« Sic confitemur in Christo unam Filii esse personam, ut dicamus duas perfectas et integras esse substantias, id est deitatis et humanitatis, quae ex anima et corpore continetur.» Ecce aperte hic ostendit humanitatis nomine animam et corpus intelligi: quae duo Dei Filius assumpsisse insinuatur, ubi hominem, sive humanitatem vel humanam naturam accepisse legitur.
2.13.1
INCIPIT LIBER. CAPUT VI.
2.13.1
Mallet auctor exemplo sancti Hilarii certum nomen hominis, quam nomen humanitatis ambiguum, positum esse in iis suorum scriptorum locis, in quibus dicit:« Humanitatem in Deum glorificantem.» Caeterum Christum hominem non sola dulia, sed etiam latria adorandum esse ex Patribus astruit.
2.13.1
Hic perstringenda videtur illorum simplicitas, qui de rebus ultra omnem rationem secretis et altis ita ratiocinantur: Anima Christi plene ac perfecte sapiens fuit, nec tamen ipsi sapientiae quam habuit, coaequata fuit. Quia longe aliud est sapientia sapere, atque aliud, sapientiam esse: quorum alterum, quod minus est, convenit homini assumpto; alterum, quod majus est, Verbo assumenti hominemque assumptum regenti.
2.13.2
Sic loquendo vel de anima Christi, vel de ipso Christo habente sapientiam, non attendunt modum quo habet eam. Non enim ille habet sapientiam sicut Paulus aut alius quilibet sanctus per sapientiam illuminatus, cui et haec ipsa sapientia est accidentalis, ac potest ab eo vero intellectu secerni; sed quomodo quilibet homo habet in corpore suo caput, vel in anima sua mentem, sic assumptus homo in Dei Filium, qui est aeterna sapientia, ipsam Dei sapientiam habet in se, non utcunque, sed quasi caput, imo verae caput subsistentiae. Quapropter sicut absurdum est hominem dicere minorem suo capite vel sua mente; sic absurdum est filium hominis dicere minorem suo capite, suo scilicet principali, quod est aeterna sapientia.
2.13.3
Cum ergo sit magna differentia inter humanitatem qua homo est, et humanitatem quae homo est, ubicunque dixi aut scripsi humanitatem in Deum glorificandam, non aliud intellexi nisi hominem ex anima rationali et humana carne subsistentem, Deique Verbum caput habentem. De quo et sponsa dicit: Caput ejus aurum optimum. Cui quia datum est nomen quod est super omne nomen, recte praedicavi eum Deo Patri coaequalem secundum ejusdem nominis veritatem, secundum sui capitis aeternam claritatem, non secundum humanitatem qua homo est, secundum quam semper est et erit minor Patre ac seipso et Spiritu sancto. Itaque ubicunque in scriptis meis invenitur humanitatis nomine significatus homo, quia inde scandalizari possunt parvuli; de quorum scandalo nobis debet esse cura; seu etiam perversi, aemuli, detractores, invidi; quorum scandala sunt spernenda, quoniam de talibus dixit Christus: Sinite illos; caeci sunt et duces caecorum; nunc mallem certum nomen hominis positum, quam nomen humanitatis ambiguum.
2.13.4
Sic beatus Hilarius in nono libro De sancta Trinitate nobis formam loquendi praeostendit, dicens:« Id enim homini acquirebatur ut Deus esset.» Homini, ait, non humanitati.« Homini enim,» ut Augustinus affirmat,« datum est nomen quod est super omne nomen.» Homini, inquit, non humanitati, quia homini datum est ut nominetur et sit Deus altissimus. Quod videlicet nomen de forma servi, quae est humanitas praedicari non potest: quanquam et haec ipsa forma interdum significari soleat hominis nomine. Ut cum homo dicitur forma servi, qua major est forma Dei, quae intelligitur ipsa divinitas, qua formosus et speciosus est homo prae filiis hominum, in qua etiam forma non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo Patri. Unde Hilarius in nono libro dicit:« Sed manere in Dei unitate assumptus nullo modo poterat, nisi per unitatem Dei in unitatem Dei naturalis evaderet, ut per hoc quod in natura erat Deus Verbum, Verbum quoque caro factum rursum in natura Dei inesset; atque ita homo Jesus Christus maneret in gloria Dei Patris, si in gloriam Verbi caro esset unita, rediretque tunc in naturae paternae, etiam secundum hominem, unitatem Verbum caro factum, cum gloriam Verbi caro assumpta tenuisset.» Hucusque Hilarius.
2.13.5
Notandum quod iste Catholicus doctor ait« secundum hominem,» non ait,« secundum humanitatem,» ubi loquitur de gloria Christo secundum hominem data. Secundum hominem, inquit, non secundum humanitatem, quoniam plura Christus habet secundum hominem, quae non habet secundum humanitatem, qua ipse homo est. Homo quippe ille Deus est, sed humanitas ejus Deus non est. Homo, qui et humanitate homo et divinitate Deus est, utrumque dicitur proprie, scilicet Deus et homo, ita ut conversim Deus de homine, ac de homine Deus recte praedicetur, dicaturque homo Deus et Deus homo. Sed humanitas qua homo est, neque homo est neque Deus; neque divinitas est ipsa humanitas, aut humanitas divinitas. Ubi ergo videro id necessarium, dilucidaturum spondeo me quod ambigue posui, quanquam id sano intellectu ego posuerim, et sano intellectu valeat intelligi, distinctione habita inter humanitatem qua homo est, et eam quae homo est.
2.13.6
Invenitur quoque humanitas, qua insinuatur clementia divina, ut illic Apparuit benignitas et humanitas salvatoris nostri Dei. Quod de Patre dictum esse declarant sequentia, cum dicitur: Non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum salvatorem nostrum. Ista humanitas, quam Graeci philanthropiam vocant, tribus in Trinitate personis cum sit omnino communis et in omnibus coaequalis, quis eam deneget homini assumpto in Deum, per cujus passionem summae clementiae opus consummatum est, quique dicitur et est pastor bonus, non accidentali dono, sed essentiali bono, ut ait beatus Gregorius? Neque enim clementia seu bonitas illi summo pastori pro suis ovibus occiso est accidentalis, ut aliis pastoribus bonis, quia non ad mensuram data est ei bonitas, qua nemo bonus nisi solus Deus. Est ergo summus Deus homo summe bonus una cum Patre suo et Spiritu sancto. Et utique Deus homo qui omnia scit, potestque omnia quae vult. Et plane Deus homo, qui est adorandus, non ut quidam vanissimi delirant, adoratione sola quae dulia dicitur, sed ea quae dicitur latria soli Deo summo exhibenda. Unde in synodo Ephesina cui praesedit magnus Cyrillus Alexandrinus cum ducentis episcopis legitur:« Si quis audet dicere assumptum hominem a Verbo coadorari cum Deo Verbo oportere et conglorificari, et connuncupari Deum, tanquam alterum alteri adjectum; adjectio enim unius syllabae, id est co, hoc cogit intelligi; et non magis una reverentia veneretur Emmanuel, unamque glorificationem dependerit, secundum quod Verbum caro factum est, anathema sit.»
2.13.7
Item Augustinus ex sermone Domini dicentis: Non turbetur cor vestrum, ita dicit:« Dicunt haeretici Filium non natura esse Deum, sed creatum. Quibus respondendum est quia, si Filius non est Deus natura sed creatura, nec colendus est omnino, nec ut Deus adorandus, dicente Apostolo: Coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori. Sed illi ad haec replicabunt et dicent: Quid est quod carnem ejus, quam creaturam esse non negas, simul cum divinitate adoras, et ei non minus quam divinitati deservis? Responde ad haec: Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem ideo adoro, quia divinitate suscepta et deitati unita est, ut non alium et alium, sed unum eumdemque Deum et hominem. Filium Dei esse confitear.» Et post pauca:« Humanitatem non solam vel nudam, sed divinitati unitam, scilicet unum Filium Deum verum et hominem verum si quis adorare contempserit, aeternaliter morietur.»
2.13.8
Item Hieronymus in Jeremiam:« Si, inquit, mors absorpta est in victoria, quare non carnis humilitas quae propter humanam salutem assumpta est, in divinitatis transierit majestatem; ut fecerit utraque unum, et non adoremus creaturam, sed Creatorem, qui est benedictus in saecula?» Item Ambrosius in libro primo De Trinitate:« Probemus,» inquit,« creaturam non esse Dei Filium. Audivimus enim in Evangelio Dominum mandasse discipulis suis: Praedicate Evangelium universae creaturae. Qui universam creaturam dicit, nullam excipit. Et ubi sunt, qui creaturam Christum appellant? Nam si creatura esset, sibi mandaret Evangelium praedicari, et subjectus esset vanitati, quia teste Apostolo omnis creatura vanitati subjecta est. Non igitur Christus creatura est, sed Creator, qui docendae creaturae discipulis mandat officium.»
2.13.9
Haec Ambrosii simulque Hieronymi dicta non debent ad hoc inducta videri, quasi per haec suadeatur credi quod in Christo est creatum, conceptione vel glorificatione absumptum ut non sit, quia corpus animatum in Christo permanet creatum, sicut Verbum increatum permanet increatum; sed ut id quod est creatum non dubitetur in gloria increati Verbi exaltatum, ac proinde in gloria Creatoris adorandum, neque inter creaturas vanitati subjectas reputandum. Quia, ut ait Apostolus, etsi cognovimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus. Non, inquam, novimus eum nunc inter omnia creata, sed super omnia Deum benedictum in saecula.
2.14.1
INCIPIT LIBER. CAPUT VII.
2.14.1
Exemplo trium magorum, auctoritate Leonis et Augustini, hominem in Christo latriae cultu adorandum esse confirmat.
2.14.1
Quid ergo dicemus de his qui Christum adhuc mortalem adoraverunt, quorum praecipui fuerunt illi tres magi qui eum adhuc pannis involutum adoraverunt, et ei munera obtulerunt? Nunquid sic adorantes mortalem facti sunt idololatrae, serviendo creaturae potius quam Creatori? Posset utcunque hoc putari si Creator non esset factus creatura, et si creatura non esset Creatori unita. Nunc autem quia Deus homine tanquam regali purpura indutus, et quasi podere sacerdotali ornatus apparuit, recte ac legitime illum adoraverunt, et ei aurum thus et myrrham obtulerunt. Aurum sicut regi magno, thus sicut Deo vero, myrrham sepulturae ejus. Ergo et illam in illo adoraverunt naturam cui sepultura adhibenda erat. Et licet eum viderent in pannis, quibus eum sua mater involverat, ex qua etiam carnis et membrorum corporalium traxerat vestimenta, non tamen his vestimentis tardabatur obtutus adorantium, quo minus agnoscerent in homine Deum, vel potius hominem Deum. Quia odor vestimentorum istorum sicut odor thuris fragrabat in cordibus istorum fide ardentium, qua credebant quod homo in Deum natus, non adoptatus vel renatus ut caeteri sancti, esset verus Deus, non desistens homo esse propter innatam sibi deitatem, nec desistens esse Deus propter susceptam in se humanitatem; ac proinde recte adorandus propter fragrantiam vestimentorum ejus, quibus eum induerat mater ejus. Hanc fragrantiam praesentiens olim patriarcha Isaac naso prophetali, dixit Jacob filio suo Christi typum gerenti: Esto dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae, et adorent te tribus. Quid ergo mirum, quod magi praesentem senserant fragrantiam cultu adorationis venerandam in vero Jacob supplantaturo hujus mundi principem, quam tam longe ante praesentiens patriarcha, monuit adorandam a tribubus, quarum isti magi primitiae fuerunt, qui hanc fragrantiam de prope senserunt? Puto jam tunc oculis fidei intuebantur in vestimento et in femore ejus scriptum, Rex regum et Dominus dominantium. Cui tanquam Regi regum obtulerunt aurum, quemque adoraverunt quasi Dominum dominantium, cum viderent eum pannis involutum. Vestimentum quippe ac femur ejus congrue intelligi potest caro illius, qua Verbum tegebatur, quaeque ipsius Verbi omnipotentia super omnes reges ornabatur, velut continens in se scriptum, Rex regum et Dominus dominantium. Quod insidianti Herodi fuit absconditum, sed magis adorantibus manifestatum est.
2.14.2
Unde sicut ait Leo papa in sermone de Epiphania:« Quod cordibus credunt muneribus protestantur. Thus Deo, myrrham homini, aurum offerunt regi, scientes humanam divinamque naturam in unitate venerandam. Quia quod erat in substantiis proprium, non erat in potestate divisum.» Item, Leo papa in Natali Domini:« Recedant procul et in tenebras suas recidant haereticarum monstra opinionum, et insanarum sacrilegia falsitatum. Nos exsultans in laudes Dei coelestium multitudo, et instructi ab angelis docuere pastores, ut, cognitis naturae utriusque documentis, et Verbum in Christo homine, et Christum hominem adoremus in Verbo. Nam sicut Apostolus ait, qui adhaeret Deo unus spiritus est, quanto magis Verbum caro factum unus est Christus, ubi nihil alterius est naturae, quod non sit utriusque? Quia etsi unum manet ab aeternitate, aliud coepit a tempore; quae tamen in unitate convenerunt, nec separationem possunt habere nec finem, dum exaltans et exaltatus, glorificans et glorificatus ita sibimet inhaerent, ut sive in omnipotentia sive in contumelia, nec divina in Christo careant humanis, nec humana divinis.» O quam recte obtulit et quam recte divisit iste Romanus pontifex, naturas diversas in Christo discernendo, sed unam gloriam naturae utrique assignando! Non sic impii, non sic; dum sic discerpunt Christum, ut Verbo latriam, duliam vero affirment homini deberi. Et hoc firmare conantur quasi auctoritate Augustini exponentis illud in psalmo: Adorate scabellum pedum ejus, credo excerptum praetendendo. Quod sub nomine Augustini Petrus, modernus glossator, intexuit suis glossis, ubi assignavit homini duliam, Verbo latriam, cum beatus Augustinus hoc minime senserit. Qui tractans de praedicto scabello adorando, nullam penitus facit mentionem duliae. Quod praedictus Petrus creditur postea deprehendisse, quia in sententiarum suorum libro tertio, ubi opiniones quorumdam ponit existimantium Deo latriam, et homini duliam exhibendam in Christo, nullam facit mentionem Augustini. Sed in eodem libro, ubi Augustini sententiam commemorat de adorando scabello pedum Domini, penitus nulla est mentio duliae, sicut isti mendaces asserunt, homini assumpto exhibenda.
2.14.3
Non enim egregius ille doctor sic aestimavit hominem Verbo unitum, quasi extrinsecus adhaerens vestimentum. Quod exinde patet, quia in primo libro De sancta Trinitate ait:« Assumptus est homo, in qua forma ipsius Dei Verbi persona praesentaretur, non ut haberet Verbum Dei sicut alii sapientes, sed prae participibus suis. Non utique quod amplius haberet Verbum ut esset quam caeteri excellentiore sapientia, sed quod ipsum Verbum erat. Aliud est enim Verbum in carne, aliud Verbum caro, id est aliud est Verbum in homine, aliud est Verbum homo. Caro enim pro homine posita est in eo quod ait: Verbum caro factum est( Joan. I, 14). Idem in libro quarto exponens illud: Emitte, Domine, sapientiam de sede magnitudinis tuae.« Aliter,» ait,« mittitur ut sit in homine, aliter missa est ut ipsa sit homo. In animas enim sanctas se transfert, atque amicos Dei et prophetas constituit, sicut etiam implet angelos, et omnia talibus ministris congrua per eos operatur. Cum autem venit plenitudo temporis, missa est non ut impleret angelos, neque ut esset angelus, nisi in quantum consilium Patris annuntiabat, quod et ipsius erat; nec ut esset cum hominibus aut in hominibus, hoc etiam et antea in Patribus et prophetis; sed ut ipsum Verbum caro fieret.»
2.14.4
Non sic impius docuit Nestorius, dicens:« Propter indutum, indumentum colo; propter occultum, adoro visibilem. Non per se Deus est quod plasmatum est in vulva, quod creatum est de Spiritu, quod sepultum est in sepulcro. Sic enim essemus hominis cultores, et mortui cultores manifesti; sed, quoniam in assumpto Deus ex assumente assumptus habet, ut assumenti copulatus Deus.» Item:« Inconfusam, inquit, naturam custodimus, conjunctionem confitemur in homine Deum, veneramur divinae conjunctioni, omnipotenti Deo, coadorandum hominem.» Sic ille blasphemus docuit non hominem assumptum per se adorandum, sed Deo assumenti coadorandum. Et ob hanc ejus pestiferam doctrinam in synodo Ephesina recitatam proscriptus et damnatus est, orthodoxis Patribus hoc praecipue cum ejus doctrina detestantibus, quod nimis dividens hominem assumptum ab assumente Deo, negavit ei cultum divinitatis exhibendum tanquam Deo, quia non hominem Deum, sed Dei asseruit vestimentum et templum, solummodo adoptione atque conjunctione sortitum nomen Dei, atque Filium Dei dicens non oportere dici Deum, qui propter nos homines factus est, disputans etiam sicut in gestis concilii legitur, adversus reverendissimos episcopos, praesumpsit dicere: Ego bimestrem et trimestrem Deum non dico. Cui doctrinae pestiferae penitus est contraria beati Augustini assertio praemissa, dicentis:« Aliud est Verbum in carne, aliud Verbum caro est; id est aliud est Verbum in homine, aliud Verbum homo,» etc., uti supra, usque ad« ut ipsum Verbum caro fieret.» Nonne hic eximius doctor Deum teneris indutum membris ita veneratur, ut vestimenta ejus de matre assumpta in ipsius fide habeant odorem thuris, ac proinde sint veneranda omni cultu divinitatis summae?
2.15.1
INCIPIT LIBER. CAPUT VIII.
2.15.1
Adoratio crucis redundat in Christum qui est Filius Dei secundum hominem, non secundum humanitatem, qua homo est; nec Filius Dei adoptivus, sed naturalis. Distinguendum docet inter generationem naturaliter naturalem, et generationem mirabiliter naturalem, qua generatus est Filius homo- Deus.
2.15.1
Haec fides etiam flagrabat in illa beata femina quae dixit: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus, salva ero, et sic factum est: tetigit fimbriam et sanata est, audivitque continuo: Fides tua te salvam fecit. Illa tetigit Jesum quem turba premebat; illa sensit gratiam salutis a Salvatore in se venisse, atque ille sensit virtutem exisse de se: Ego, inquit, sensi virtutem de me exisse. De me, inquit, non de fimbria; neque dixit fimbriam, sed me tetigit aliquis, ut liquide animadverti possit venerationem suae carni et his quae in carne gessit vel passus est, exhibitam redundare in ipsum Deum, de quo exiit et procedit virtus in omnes fideliter illum tangentes, et non cum turba illum prementes.
2.15.2
Hinc est quod adorantes vestigia pedum ejus ipsum nos credimus adorare. Adoramus et crucem venerantes in ea Crucifixum, quae, sicut ait beatus Andreas, in corpore Christi dedicata, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata recte proponitur in Ecclesia sapientibus et simplicibus adoranda. Neque talis adoratio facit idololatras, quia in ipsum tendit qui pependit in ea, cui non dulia ut caeteris divis, qui multi sunt, sed latria exhibenda est tanquam Deo vero in utraque natura Dei Patris unice, non adoptivo. Unde Augustinus in Enchiridio:« Quid enim natura humana in Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? Quae bona voluntas, cujus boni propositi studium, quae bona praecesserunt opera, quibus mereretur iste homo una fieri persona cum Deo? Nunquid antea fuit homo, et hoc ei singulare beneficium praestitum est, ut singulariter promereretur Deum? Nempe ex quo homo esse coepit, neque aliud coepit esse quam Dei Filius, et hoc unicus, et propterea Dei Verbum quod ab illo suscepto caro facta est, utique est Deus, ut, quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et homo.» Item.« Proinde sicut confitemur, Dominus noster Jesus, qui de Deo Deus, homo autem natus ex Spiritu sancto et virgine Maria, utraque substantia divina scilicet et humana, Filius est unicus Patris Dei omnipotentis, de quo procedit Spiritus sanctus.»
2.15.3
Cum ergo, ut ostensum est, Christus in utraque natura sit Patris unicus Filius, obmutescant blasphemi hoc affirmantes, quod Filius hominis non sit Filius Dei secundum hominem; non dico secundum humanitatem, ne quis putet me affirmare humanitatem divinitati aequalem esse: quod ego minime affirmavi. Sed aliquoties nomine humanitatis de homine Deo agens, ipsum glorificatum in gloria sibi data, Deo coaequatum asserui, ita ut sit in gloria Dei Patris, minor quidem Patre secundum humanitatem, sed aequalis illi secundum innatam sibi divinitatem. Quae non post conceptum, sed in conceptu ei per Spiritum sanctum provenit, ut sit homo ille Deus immensus, non dico secundum humanitatem qua homo est, quaeque homo non est, sed dico secundum hominem cui data est divinitatis gloria, ut intelligas hominem illum esse Dei Patris Filium, quem Pater sanctificavit et misit in mundum.
2.15.4
Si enim Scriptura solvi non potest, in qua vocat deos et filios Excelsi Veritas quae non mentitur, illos ad quos factum est Verbum Dei, sive sermo Dei, quanto magis recte homo Verbum Dei factus dicitur Deus, et Dei Filius naturalis, cum ipse sit Verbum Dei, non adoptivus, ut illi ad quos factum est Verbum Dei? Quippe illos adoptavit in filios, cum essent prius natura filii irae, a qua ira liberati sunt, et liberantur non generatione sed regeneratione. Iste vero a Patre sanctificatus in utero matris longe amplius quam Jeremias vel Joannes, quos legimus in uteris matrum sanctificatos, nascendo accepit ut esset Filius Dei, nascendo, inquam, in utero matris, operante Spiritu sancto divino amore. Unde etiam antequam de clauso matris utero tanquam sponsus procederet, angelus dixisse legitur de Josepho: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod enim in ea natum est de Spiritu sancto, etc.. Item angelus ad Mariam: Quod, inquit, nascetur ex te sanctum vocabitur Filius Dei. Praemiserat autem causam dicendo: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumorabit tibi. Itaque ille homo quem sancti Spiritus, id est amoris divini operatione in suae carnis conceptione sanctificavit Pater, et misit in mundum, absque blasphemia praedicatur Deus, Dei naturalis et proprius Filius, etiam secundum quod homo est, sicut idem praedicatur filius hominis, etiam secundum quod Deus est.
2.15.5
Quod quia Nestorius fuit ausus negare, vetans Mariam dici theotocon, id est Dei genitricem, quasi hominem solummodo et non Deum genuerit, jure damnatus et haereticus judicatus est, Similiter Photinus, quia docuit Christum solummodo esse filium hominis et non Dei, ac proinde non ipsum Deum, sed inter sanctos praecipuum, in quo quidem habitaret prae caeteris sanctis omnis plenitudo divinitatis, neque tamen ipse Deus esset. Sic enim doctrinam ejus perstringit sanctus Hieronymus in Jeremiam. Damnatus est etiam ipse cum omnibus suis sectatoribus, hominem de Virgine genitum negantibus esse Deum, Dei Filium proprium, non adoptivum. Sed obsistit adversarius aliquis Photinianus hominem Deum sua deitate spolians, nominis filium solummodo affirmans esse hominem, neque dici posse Deum vel Dei Filium, nisi forte, ut aiunt, per adoptionem vel unionem. Quia, ut aiunt, si est homo Dei Filius naturalis in quantum homo est, igitur est homo Deo Patri suo consul stantialis quomodo in naturalibus quilibet Patri suo consubstantialis est, verbi gratia, Isaac Abrahae consubstantialis est. Non est autem Christus secundum humanitatem Deo Patri consubstantialis, ergo nec Filius ejus naturalis. Adhuc autem sequitur inconveniens. Etenim, si unus filius tam dispares habet parentes, videlicet Deum Patrem naturalem, et hominem matrem naturalem, similis est mulo diversarum naturarum parentes habenti, et neutri parenti connaturali. Est etiam quasi spurius homo de nobiliori patre quam matre generatus. Quae inconvenientia per hoc aiunt effugienda, ut Verbum de solo Deo genitum, et hominem de sola Virgine fateamur generatum, sed Verbo sic unitum ut ex adoptione vel unione potius, quam ex generatione habeat nominis illius consortium, quo Verbum Dei dicitur Dei Filius, quia impossibile, inquiunt, est ut vel spiritus de carne, vel caro de spiritu nascatur. Addunt etiam ex insensibili constat nil sensibile nasci.
2.15.6
De talibus talia dicentibus conatus est mihi probare quidam caeteris importunior, quod si homo Dei Filius esset, cum quod nascitur de spiritu spiritus sit, carnem et ossa non haberet homo natus de Deo qui spiritus est. Qui haec dicunt et sentiunt, non discernunt inter generationem naturaliter naturalem et generationem mirabiliter naturalem. Nam, verbi gratia, generatio Ismaelis ex Abraham, quia secundum carnem fuit, naturaliter naturalis exstitit, quia ut juvencula de viro, licet sene, concipiat satis admittit natura. Generatio vero Isaac naturalis quidem fuit, quia ex sanguinibus et ex voluntate carnis et ex voluntate viri conceptus et natus est ipse Isaac, sed hoc ultra naturam, non naturaliter, sed mirabiliter evenit, ut de sene jam frigido sterilis anus cui desierant fieri muliebria conciperet. Unde Apostolus ad Hebraeos ait: Fide et ipsa Sara sterilis virtutem in conceptione seminis accepit, etiam praeter tempus aetatis, quoniam fidelem credidit qui promiserat. Propter quod et ab uno orti sunt, et hoc emortuo, tanquam sidera coeli in multitudine, et sicut arena quae est ad oram maris innumerabilis. Item Apostolus alibi: Scriptum est quoniam Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera. Et qui de ancilla, secundum carnem natus est: qui autem de libera, per repromissionem. Verbum autem repromissionis ad Abraham hoc fuit: In semine tuo benedicentur omnes tribus terrae. Item: Ecce Sara uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac. Sic promittenti Deo credidit Abraham, et reputatum est ei ad justitiam. Unde omnes posteri Abrahae fidei hujus consortes et haeredes, recte dicti sunt filii repromissionis, potius quam filii carnis. Non enim, ut idem ait Apostolus, omnes qui ex Israel, hi sunt Israelitae; neque quia semen sunt Abrahae, omnes filii: sed, in Isaac vocabitur tibi semen. Id est: Non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis aestimantur in semine. Promissionis enim verbum hoc est, secundum hoc tempus veniam, et erit Sarae filius. Et quomodo tunc qui secundum carnem natus est persequatur eum qui secundum spiritum, ita et nunc.
2.15.7
Manifesta in his verbis Apostoli distinctio claret filiorum carnis et filiorum promissionis, qui etiam filii Dei nominantur et sunt, licet nondum appareat quod sunt et quod erunt: quorum caput est Christus homo Deus patribus antiquis promissus et filius datus. Qui et dicunt: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis. Natus est, inquam, nobis Deus de Deo et homo de homine, Dei Filius idemque filius hominis. In cujus nativitate, licet hoc sit naturale, quod homo de homine ac Deus de Deo est genitus, tamen hoc est ultra naturam per admirabilem et ineffabilem gratiam, quod homo Dei Filius et Deus hominis est filius, quodque femina Dei genitrix, et Deus altissimus in veritate praedicatur genitor hominis, cui et dicit: Ego hodie genui te: cui et Petrus dixit: Tu es Christus Filius Dei vivi.
2.16.1
INCIPIT LIBER. CAPUT IX.
2.16.1
Sicut Deus Dei Filius per aeternitatem, sic et Christus per sacramenti unitatem fuit ante matrem suam: ac proinde qua ratione concessit eam Nestorius vocari Christotocon, eadem potuit et debuit concedere illam dici Theotocon.
2.16.1
In hoc loco scandalizatus haeresiarcha Nestorius, cum diceretur Dei Filius etiam hominis filius, noluit acquiescere Virginem esse Dei genitricem. In cujus erroris affirmationem duo falsa induxit argumenta, sicut in scriptis ejus reperitur: Unum ejus fuit argumentum, quod nemo possit gignere antiquiorem se, Deus autem antiquior est Virgine: unde vetuit eam nominari Theotocon vel Dei genitricem, satis concedens dici eam Christotocon si e Christi genitricem, eo quod Christus ante ipsam non fuerit, sicut ipse putavit, ignorans quod per ineffabile mysterium unitatis Christus Filius Dei ante Mariam fuit. Qui et legitur in deserto a murmurante populo tentatus, dicente Apostolo: Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a sanguine Abel justi usque ad sanguinem suum in suis membris multa est passus antequam natus. Qui etiam, antequam sciret vocare patrem optivum et matrem propriam, sicut Isaias loquitur, abstulit fortitudinem Damasci et spolia Samariae, ulciscendo ac defendendo populum, de quo erat nasciturus. Unde recte vocatum est nomen ejus, Accelera, spolia detrahe, festina praedari, quia magna erat festinantia istius pueri sic praeliantis, antequam sciret vocare patrem aut matrem secundum eam naturam, in qua erat puer futurus et habiturus matrem et patrem optivum. Fuit ergo puer iste ante matrem, quae illum licet se antiquiorem genuit. Quod Nestorius, quia possibile non putavit, ipsam Dei genitricem vetuit nominari.
2.16.2
Contra cujus errorem loquens beatus Hieronymus in sermone de assumptione sanctae Mariae, dicit inter caetera:« In aeternitate jam se fuisse, qui loquebatur per sacramentum suae incarnationis insinuat.» Quod apostolus Judas elucidare volens apertius: Jesus, inquit, populum ex Aegypto salvans, secundo eos qui non crediderunt, perdidit. Et alibi Paulus: Neque tentemus Christum, sicut quidam tentaverunt. Non quod jam esset Jesus aut Christus natus ex Maria virgine, sed quia in illo unico Filio Dei jam unitas personae commendatur, quae occulta erat in mysterio. Quod et alibi evidenter: Qui nos elegit, inquit, ante mundi constitutionem in ipso, quia profecto quidquid Deus fecit ab initio, Christus fecit totum per unitatem sacramenti. Et ideo Jesus jam erat in filio, qui educebat populum, et Christus in eo qui tentabatur, quem semper per sacramenti unitatem in Deo fuisse non dubitatur. Alioquin nisi ita credideris, aut Christus Deus non erit omnino, aut contra prophetam Deus recens esse videbitur.
2.16.3
Sed, ne talibus quatiamur calumniis scrutandae sunt Scripturae, in quibus unitas in Christo commendatur personae, quae non praejudicat tempus ne unus semper dicatur. Hinc quoque beatus Petrus loquens de patribus ait: Per gratiam Domini nostri Jesu Christi credimus salvari, quemadmodum et illi. Namque illos solus Dominus ducebat, et non erat cum eo Deus alienus. Unde nec nobiscum Deus recens, quia unus idemque est, qui et eorum ductor fuit, et noster per passionem carnis suae redemptor. Unus siquidem in carne sua, unus in sacramento atque unus in spiritu, nec admittit omnino ut alius filius hominis, alius Filius Dei intelligatur; qui nec tempore praescribitur, nec passione separatur. Sed totus Deus in Christum, et Christus in Deum transivit, ut quidquid Dei filius est Christus dicatur; et quidquid in carne pertulit Christus, id Deus pertulisse recte dicatur. Alioquin si ad rationem respicias, et ad sensus humanos, nequaquam ita tenus potuerunt inter se convenire Deitas et humana conditio. Convenerunt tamen in Christo, et unus ex ambobus Emmanuel. Unde mihi videtur quod altitudinem tanti mysterii diligere et videre non potuerint qui aut duos filios, certe aut aliud Christum quam Dei Filium existimavere.
2.16.4
Quapropter nec nos hominem seorsum colimus; quod nefas est, nec adoramus; sed in semetipsum qui unus et verus Dei Filius semper erat. Idcirco non alium quam eumdem ipsumque Dei Filium colimus et adoramus, qui nihil in se pro assumpto homine est coactus, nihilque quod Verbum caro factum est imminutus vel mutatus est. Et ideo unus idemque semper cum Deo Patre Filius adoratur, non novus, non recens ex tempore, non alienus a natura vel genere. Quod si tibi novum videtur, quod pro te hominem suscepit, noveris quod hoc semper cum eo, et in ejus consilio fuerit, ut sic fieret. Et nunc quando plenitudo temporis venit, id factum est quod in Christo semper fuit. Patet ex his quae dicta sunt, quod, sicut Deus Dei Filius per aeternitatem, sic et Christus per sacramenti unitatem fuit ante matrem suam; ac proinde qua ratione concessit eam Nestorius vocari Christotocon, eadem potuit concedere illam dici theotocon. Quia vero unum horum concessit, alterum negavit cum in neutro ratio humana illi suffragata sit, quia tam Christus quam Deus ante matrem suam fuit, quae tam vere Deum quam Christum genuit, quia Deus in Christo, imo et ipse Christus Deus fuit quem Virgo genuit, ac proinde quam vere Christi mater tam vere Dei mater sive genitrix nominatur et est filii sui se antiquioris; quod est mirabile in oculis rationis, et venerabile in oculis fidei.
2.16.5
Similiter illa ratio Nestorii qua negavit posse Virginem vere dici genitricem Dei sibi non coessentialis filii, eo quod essentiam divinitatis non habuerit a genitrice, sicut nec essentiam humanitatis habuerit a genitore, cui homo coessentialis non est, sicut nec genitrici Deus coessentialis est, ratione fidei superatur et cassatur; qua et homo Dei et Deus hominis filius creditur corde ad justitiam, et ore praedicatur ad salutem. Qui nimirum Dei filius licet dicatur factus ex semine David secundum carnem, seu factus ex muliere secundum carnem; ut videlicet, sicut exponit Ambrosius, factura non divinitati, sed carni, ascribatur, tamen ut ejus nativitas Dei potius quam carnis operationi sciatur attribuenda, non secundum carnem, sed secundum spiritum natus asseritur ab eodem Apostolo, qui eum dicit factum secundum carnem. Nam de Isaac filio sterilis filioque promissionis in typo Christi, quem virgo naturaliter sterilis manente virginitate genuit, loquens, dicit eum natum secundum spiritum, ut Christum quem ille praefiguravit intelligas natum secundum spiritum: Natum, inquam, non factum secundum spiritum. Qui factus est ex semine David secundum carnem, non autem natus ex eodem semine David secundum carnem, sed secundum spiritum, longe mirabilius concipiente per fidem virgine Deo credula Dei Patris Verbum in se humanandum, quam sterilis item per fidem promissionis Dei credula conciperet a sene jam frigido, et, sicut Apostolus ait, emortuum corpus habente. Quia tamen utrumque factum est per miraculum Dei, et ille typicus et iste verus Isaac natus est non secundum carnem, sed secundum spiritum, ut quam proprie ille Abrahae, tam proprie iste vocetur Dei Filius. Qui etiam eidem proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, sicut ille Abraham proprio filio suo non pepercit, sed jubente Domino illum disposuit immolare.
2.16.6
Cum ergo filii promissionis sint omnes electi ab Apostolo dicti filii Dei, utpote a Deo Abrahae promissi, praecipue promissionis filius verus Isaac dicendus est Filius Dei, ipsum naturaliter in divinitate generantis generatione ineffabili ac mirabili, et in ejusdem generationis virtute sic formantis hominem in Abrahae filia praecipua, per Spiritum sanctum purificata et ineffabiliter nobilitata, ut mirabili virginitate naturaliter sterili sine viro solius Dei operatione concipiente, is, qui conceptus est homo, unus cum Dei promittentis Verbo aeterno sit filius unicus. Propter quod, cum legitur in tractatibus Patrum,« Christus in coelo sine matre, in terra sine patre,» intelligendum est, sine patre homine. Quomodo hanc determinationem apponit beatus Augustinus in sermone de nativitate Joannis Baptistae, dicens:« Ipse Dominus fecit sibi servum in utero sterili de sene patre, et de ancilla matre; et ipse idem Dominus fecit sibi carnem in utero Virginis sine homine patre, qui fecit primum hominem sine patre et matre.» Cum dicit« sine homine patre,» satis innuit non sine Deo Patre conceptum suae sponsae ac suum unigenitum.
2.17.1
INCIPIT LIBER. CAPUT X.
2.17.1
In expositione sua psalmi XVII, 5, quae de thalamo, osculis, et nuptiis sponsi ac sponsae dixit, sensu spirituali, non carnali accipienda esse monet, nec in expositione versus sexti ejusdem psalmi se aliud voluisse, quam quae Augustinus et Hilarius de homine in Deum per gratiam assumpto tradidere.
2.17.1
Sed hoc, ut persensi, offendit quosdam carnales, quod in scriptis meis ubi commemoratur iste unigenitus tanquam sponsus de thalamo suo procedens, tanquam adverbium dixi potius veritatis quam similitudinis esse significativum, ut illic: Vidi agnum tanquam occisum, id est vere occisum. Item: Vidimus gloriam ejus gloriam quasi unigeniti a Patre, pro eo ut diceretur, vere unigeniti. Similiter, inquam, cum dicitur, tanquam sponsus, intelligendus est vere sponsus: unde qui habet sponsam sponsus est. Qui et habet filios de quibus dicitur: Nunquid possunt filii sponsi jejunare, quandiu cum illis est sponsus? Habet etiam sponsam, videlicet sanctam Ecclesiam et quamlibet fidelem animam, sicut Pater suus habuit sponsam antiquam Synagogam, et in ea quamlibet fidelem animam seu personam. Fuit autem beata Virgo Maria illius antiquae Synagogae portio electissima, sic a Deo Patre amata ut eam prae omnibus amore suo inflammaret, Verbo quoque suo fecundaret; quod in ea eructatum, et prius mente quam ventre conceptum, de illa processit tanquam sponsus de thalamo suo, amaturus novam Ecclesiam, et in ea quamlibet fidelem personam, tanquam sponsam ornatam viro suo. Inter omnes vero sponsas prae omnibus fuit ac permanet ornata beata Virgo Maria, tanquam consummatio Synagogae, utpote filia electissima patriarcharum, et post filium suum Ecclesiae sanctae nova inchoatio, utpote mater apostolorum, quorum uni dictum est: Ecce mater tua.
2.17.2
Quod autem uni dictum est, omnibus dici potuit sanctis apostolis novae Ecclesiae Patribus. Et, quia pro his, qui credituri erant per verbum eorum, Christus oravit ut omnes unum sint, ad omnes fideles toto corde Christum diligentes pertinet quod dictum est uni Christum diligenti, et inter caeteros magis dilecto. Quo omnes illa beata mater stans juxta crucem parturivit, quando pro his liberandis et salvandis unicum suum pati sciens, gladio compassionis pertranseunte ipsius animam cruciabatur ut pareret. Non vana ergo spe clamamus ad illam, non solum, Ave, maris stella, Dei mater alma; sed etiam quod additur: Monstra te esse matrem; propter duplicem videlicet maternitatem; unam qua unicum suum peperit sine dolore, alteram qua sibi et eidem unico suo peperit multos filios cum magno dolore ac tristitia sua, ac sui dilecti ejusque discipulorum. De qua tristitia potest congrue intelligi hoc sponsi dictum: Tristis est anima mea usque ad mortem. Item ad ipsam novellam sponsam, primitivam scilicet apostolici ordinis Ecclesiam, cujus beata Maria erat portio praecipua, idem Sponsus tunc propter defectum vini beatificantis corda, inter caetera dixit: Mulier cum parit tristitiam habet, quia venit hora ejus, et caetera usque tristitia vestra vertetur in gaudium. Quod pene idem est ac si dixisset: Aqua vestra convertetur in vinum. Quia jam tunc illa hora imminebat, qua per ejus passionem et resurrectionem natura humana et mortalis et velut aqua corruptibilis, convertenda erat in vinum beatae immortalitatis, quo gustato gavisi sunt discipuli viso Domino.
2.17.3
Inter quos illa mulier quae una cum illis, dum pareret, amplius contristata vehementius doluerat, quia gladius doloris pertransierat animam ejus non mirum si etiam amplius gaudebat viso Domino filio ac sponso dilectissimo, et jam gaudentibus nuptiarum istarum convivis propter vinum praegustatae in Christo immortalitatis. Quo etiam vino inebriabuntur quicunque resurgentes immutabuntur in die illa universalium nuptiarum, in qua omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. Qui vero immutabuntur, ipsi quoque inebriabuntur de torrente voluptatis, non ut quidam haeretici somniant, carnaliter per mille annos mansurae, et postea desiturae; sed spiritualis et in aeternum permansurae in illis deliciis, de quibus dicitur in Canticis canticorum: Quae est ista quae ascendit deliciis affluens, et innitens super dilectum suum? Delicias istas nuptiales jam tum praemeditabatur ipse Christus, cum suae matri vinum desideranti, dixit: Nondum venit hora mea. Sed hac hora jam instante, ait: Mulier, ecce filius tuus; ad discipulum autem: Ecce mater tua. Haec mutatio dexterae Excelsi. Nam traditur hic ipse discipulus fuisse sponsus in illis nuptiis, in quibus, deficiente vino, aqua mutata est in vinum. Quod tunc fuit initium signorum, perfectio vero cum in spiritualibus nuptiis Christo compatientes, ut dilecta mater et dilectus discipulus juxta crucem stantes, eidem conresurgendo laetificabuntur, primo in spe, deinde in re. Et cum de carnali carnalium copula scriptum sit:« Voluptas vana est;» quam licet nuptialia bona excusent ut sit venalis, tamen extra connubium si voluntarie admittitur et studiose appetitur, est criminalis. In illa certe spiritali copula Christi et Ecclesiae, Verbi et animae, verae ac novae sunt deliciae, vera et non vana voluptas est, cujus inani umbra seductus arguetur is qui ad spiritales nuptias vocatus dicit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire. Tales enim cum audiunt nominari sponsum, thalamum et osculum, nesciunt cogitare nisi tantum carnalia, quippe carnales et ipsi.
2.17.4
Verum, quia mundis omnia munda, spiritales quoque mundi sunt, et amplius mundari cupiunt, in carnalibus nonnisi spiritalia intelligunt, verbi gratia, in sponso Deum rationalis creaturae amatorem, in sponsa ipsam rationalem creaturam, electam in angelis et hominibus; in amore quo illam sponsam suam Deus amat, Spiritum sanctum; in semine quo eam fecundat, sobrie intelligunt ipsum Dei Verbum, per quod sicut facta sunt omnia quae facta, sic et fecundantur omnia quae sunt fecunda. Nam, quia semel locutus Deus, ait: Germinet terra, ex virtute hujus verbi adhuc germinat terra herbam virentem lignumque pomiferum. Germinat, inquam, aliquando culta, et aliquando( quod mirabilius est) non culta. Hinc est quod illa virginea terra dedit fructum suum, quam vir nullus excoluerat; quia virum non cognosco, ait ad angelum qui ei nuntiaverat, Verbum in utero suo incarnandum, ut exinde procederet tanquam sponsus de thalamo suo.
2.17.5
De hoc thalamo cum agerem in psalmo XVII, vocabulis quidem utebar carnalibus, nominans thalamum et osculum, et caetera talia nuptiali thalamo convenientia. Sed nihil in eis intellexi aut intelligendum lectori proposui, nisi tantum spiritales delicias, in quibus est non similitudo, sed veritas aeternae voluptatis. De cujus torrente potabuntur veri veritatis amores, Verbum Dei corde credendo concipientes ad justitiam, et ore confitendo ad salutem parientes. Quibus omnibus illa beatissima sponsa praefertur, in qua idem Verbum Dei conceptum et incarnatum est. Nec debet offendere scriptorum meorum lectores quod eam sponsam Dei nominavi, et Verbo Dei fecundatam praedicavi; non in sermone ad populum, qui fortasse non caperet hoc verbum, sed in psalmi expositione spiritalibus competenti, si qui ex illis dignarentur nostra legere.
2.17.6
In eodem psalmo ubi exposui: A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus, inter caetera dixi:« Summam siquidem gloriam quam in divinitate semper habuit, suae quoque humanitati plenissime obtinuit.» Quod dictum ne quem forte offendat, sanctorum Patrum idipsum asserentium dicta legat et intelligat, simulque animadvertat nomine humanitatis hominem significari assumptum, cui datum est nomen quod est super omne nomen, ut vere nominetur quod est, videlicet Deus Filius Dei unicus. Unde Augustinus in libro De praedestinatione sanctorum dicit:« Hic homo, ut a Verbo Patri coaeterno in unitatem personae assumptus Filius Dei unigenitus esset, unde hoc mereretur? Quod bonum praecessit, ut ad hanc ineffabilem excellentiam perveniretur? Faciente ac suscipiente Deo Verbo ipse homo ex quo esse coepit. Item idem: Homo quicunque gratia fit Christianus, sicut gratia homo ille ab initio factus est Christus. Item in libro XIII De Trin. Gratia Dei nobis commendatur, quia nec ipse ut in tanta unitate Deo vero conjunctus, una cum illo persona, Filius Dei fieret, ullis est praecedentibus meritis assecutus; sed ex quo homo esse coepit, ex illo et est Deus. Unde dictum est: Verbum caro factum est.»
2.17.7
Item Hilarius in decimo.« Atque hanc quidem et intemporalem et initialem, et omnem humanae intelligentiae sensum excedentem unigeniti generationem praedicantes, nati quoque in hominem ex partu Virginis Dei sacramentum docuimus, demonstrantes secundum dispensationem carnis tum, cum se forma Dei evacuans, formam servi accepit, infirmitatem habitus humani Dei non infirmasse naturam, sed salva divinitatis in homine virtute, acquisitam esse Dei ad hominem potestatem. Namque, cum in hominem Deus natus est, non idcirco natus est ne non Deus maneret, sed ut manente Deo homo in Deum natus sit. Nam et Emmanuel nomen est ejus, quod est nobiscum Deus, ut non defectio Dei ad hominem sit, sed hominis provectus in Deum. Vel cum glorificari se rogat, non utique naturae Dei, sed assumptioni humilitatis hoc proficit. Nam hanc gloriam postulat, quam ante constitutionem mundi apud Deum habuit.» Item post aliqua:« Evacuans se ex Dei forma, et formam servi accipiens, et Filius Dei etiam Filius hominis nascens, ex suaque virtute non deficiens, Deus Verbum consummavit hominem viventem. Nam quomodo Filius Dei hominis filius erit, natus vel manens in Dei forma formam servi acceperit, si non potente Verbo Deo ex se et carnem intra virginem assumere, et carni animam tribuere, homo Christus Jesus animae et corporis nostri perfectus est natus, et corpus quidem ita assumpserit, ut id ex Virgine conceptum formam esse servi effecerit? Virgo enim nonnisi ex Spiritu sancto genuit quod genuit. Quamvis tantum ad nativitatem carnis ex se daret, quantum ex se feminae edendorum corporum susceptis originibus impenderent, non tamen Jesus Christus per humanae conceptionis coaluit naturam, sed omnis causa nascendi invecta per Spiritum, tenuit in hominis nativitate quod matris est, cum tamen haberet in originis nativitate quod Dei est.»
2.17.8
Augustinus in Enchiridio:« Qui nascuntur ex Spiritu sancto, non aquae filios eos dixerit quispiam; sed plane dicuntur Filii Dei Patris et matris Ecclesiae. Sic ergo de Spiritu sancto nactus est Filius Dei Patris non Spiritus sancti:» Et post pauca:« Profecto modus iste, quo natus est Christus de Maria sicut filius, et de Spiritu sancto non sicut filius, insinuat nobis gratiam Dei, qua homo nullis meritis praecedentibus in ipso exordio naturae suae quo esse coepit, Verbo Dei copularctur in tantam personae unitatem, ut idem esset Filius Dei qui filius hominis, et filius hominis qui Filius Dei. Et sic in humanae naturae susceptione fieret quodammodo ipsa gratia illi homini naturalis, qua nullum posset admittere peccatum. Quae gratia ideo per Spiritum sanctum est figurata, quia ipse sic proprie est Deus, ut sit etiam Dei donum. Per hoc ergo quod de Spiritu sancto esse nativitatem Christi dicitur, quid aliud quam ipsa gratia demonstratur, qua homo mirabili et ineffabili modo Verbo Dei est adjunctus atque concretus, et divina gratia corporaliter repletus?»
2.17.9
Animadverte, prudens lector, quod asserente Augustino, gratia qua homo assumptus est ab initio Christus, illi homini quodammodo sit naturalis. Bene dicit« quodammodo,» id est mirabili modo. Quia non naturaliter, sed mirabiliter factum est ut Virgine concipiente et credente verbum promissionis nasceretur ex ea verus Isaac, non secundum carnem, ut non omnes filii ancillae, filii Evae; sed secundum spiritum. Et nos quidem, qui eramus natura filii irae, per eumdem spiritum sumus renati, ut nominemur et simus filii Dei. Ille autem non renascendo, sed nascendo factus est Filius Dei. Ac proinde ipsa talis filiatio illi homini est naturalis; ut videlicet sic natus dicatur in veritate Filius Dei, non adoptivus, sicut hi qui, cum prius fuissent filii perditionis, maledictionis, irae ac gehennae, postmodum vocantur et justificantur in filios adoptionis; non per naturam generationis, sed per gratiam regenerationis, qua, ut ait Petrus, renati sumus non ex semine corruptibili, sed incorruptibili per verbum Dei vivi.
2.18.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XI.
2.18.1
Quae sit similitudo inter gratiam Dei Unicum suum generantis, et filios irae in adoptionem filiorum suorum regenerantis. Christus est Filius Dei naturalis in utraque natura; in divina quidam naturaliter, in humana vero mirabiliter. Quid sit illud psal. XCVIII, 5:« Adorate scabellum pedum ejus.»
2.18.1
Est autem quaedam similitudo inter gratiam Dei Unicum suum generantis, et filios irae in adoptionem filiorum suorum regenerantis. Sicut enim voluntate genuit nos verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturae ejus, ita etiam voluntarie genuit novum hominem qui secundum Deum creatus est, ut sit Filius et Verbum ejus, quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Et quomodo in sacramento regenerationis accedit verbum ad elementum et fit sacramentum, ipsum quodammodo visibile verbum, sic in sacramento generationis et conceptionis Jesu Christi filii David, accessit Verbum ad humanae carnis elementum, et factum est magnum sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu; apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria. Vere utique manifestatum est in carne, quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Detrahe ab aqua verbum, et quid est aqua, nisi aqua? Detrahe a carne humana Verbum, et quid est caro, nisi caro? Et certe talis caro non prodest quidquam. Spiritus autem carni unitus est, qui vivificavit, quia Verbum spiritus est, aeque ut Pater et Spiritus sanctus. Quod Verbum caro, id est homo factum, praedicatum et creditum, salus est credentium, sperantium, diligentium. Hoc est enim pietatis magnum sacramentum, credere Verbum incarnatum, credere hominem Dei Filium, proinde naturalem, quia nascendo accepit ut sit Filius unicus, quomodo quilibet Christianus accipit renascendo ut sit filius adoptivus.
2.18.2
Sicut autem regeneratio non aufert in baptismo renascentibus carnem et ossa, cum etiam in regeneratione corporum ad incorruptionem permanebunt in sanctis resuscitatis caro et ossa in sua natura, licet in alia gloria, ita generatio novi hominis, qui secundum Deum creatus est, non abstulit ei carnem et ossa. Unde ille stultus est argumentator qui putat esse consequens, ut si homo Dei sit Filius naturalis, neque carnem neque ossa habeat. Si enim filius liberae qui Apostolo affirmante secundum spiritum natus est, non minus habuit carnem et ossa quam filius ancillae, qui secundum carnem natus est, quomodo filius Virginis revera liberae matris, qui secundum spiritum natus est, et de Spiritu sancto conceptus est, negandus est habere carnem et ossa? vel quare negandus est Filius Dei naturalis et unicus per talem generationem, cujus auctor est ipse Deus Pater, qui misit Verbum suum in utero Virginis incarnatum, sancto Spiritu operante, qui est amor Dei Patris, ut quod nasceretur ex ea sanctum vocaretur Filius Dei? Si enim per adoptionem esset Dei Filius, non esset unicus, quia tales filii multi sunt. Item, quia per imitationem dicuntur aliquando filii, sicut illic: Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere: si non aliter Filius Dei esset homo de Virgine genitus, non esset unicus, quia tales et taliter filii multi sunt; quorum unus dicit: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi.
2.18.3
Cum ergo sit in utraque natura unicus filius ipse Christus, uti supra per auctoritates praemissas ostensum est, restat ut, sicut in utraque natura est unicus, ita in utraque natura sit naturalis Dei Filius; in divina quidem naturaliter, quia naturale est omnibus gignentibus gignere sui generis prolem sibi connaturalem et consubstantialem, sed in humana mirabiliter, quia non in hac Deo Patri consubstantialis, aut connaturalis est. Similiter, cum Deum genuerit, ac proinde meruerit vocari Theotocos, id est Dei genitrix, ipse tamen Deus Virginis filius non est in divinitate matri suae consubstantialis, quemadmodum nec patri suo in humanitate consubstantialis est, cum sit tamen idem Filius Dei et hominis, utriusque parentis proprius filius, videlicet non per adoptionem, sed per generationem filius naturalis: quod tamen est per miraculum, non per naturam. Neque enim hoc habet natura, ut genitum a gignente discrepet in substantia vel natura. Quod enim de asino et equa nascitur mulus, de leone et parda leopardus, abusio est naturae, servata tamen hic generis consubstantialitate, non naturae identitate; si tamen sic placet accipi naturam, sicut eam describit Boetius, docens quod cujusque rei specificata differentia est ejus naturae, sicut humanitas hominis, leonitas leonis, bovitas bovis est natura. Sed absit his naturalibus exemplis coaptari eam generationem, de qua scriptum est: Generationem ejus quis enarrabit?« Quis enim, sicut ait beatus Gregorius, investigare sufficiat, quomodo corporatur Verbum? quomodo summus et vivificator Spiritus intra uterum Virginis animatur? quomodo is qui exsistit, concipitur et nascitur?» Revera insolubilis est ista corrigia calceamentorum ejus, quia mirabilis natura mirifice induta sic assumpsit quod non erat, ut non desineret manere quod erat.
2.18.4
Et quid mirum si natura divina quae omnino est immutabilis permanet quod erat in Christo? cum etiam natura humana quae mutabilis est naturaliter, per gratiam nunc facta est immortalis, et immutabilis permaneat in Christo; assumpta quidem in divinitatis gloriam, sed non assumpta per ipsam gloriam, quantum attinet ad sui essentiam, secundum quam etiam subjectus est ipse Filius Deo subjicienti sibi omnia, ut sit subjectio secundum naturam in Filio Dei creatam, non secundum gloriam, potentiam, sapientiam, bonitatem eidem collatam, non ad mensuram per ineffabilem et immensurabilem gratiam. Quam non bene mensuravit Photinus, confitendo quidem Christum hominem, sed negans eidem homini omnipotentiam. Unde beatus Ambrosius exponens illud in Luca: Ecce leprosus veniens adorabat eum dicens: Domine, si vis potes me mundare. Et extendens Jesus manum tetigit eum dicens: Volo: Mundare. Hoc inquam exponens Ambrosius dicit inter caetera:« Imperat propter Arium, tangit propter Manichaeum, Volo dicit propter Photinum.» Quia enim Arius imparem Patri asserebat Filium, propter illum confutantum nulla prece ante praemissa imperat dicens: Mundare. Quia vero Manichaeus corpus Christi asserebat phantasticum, quod nec tangi nec tangere potest, recte propter Manichaeum tangit. Sed propter Photinum dicit: Volo, ut ostenderet se, licet hominem, tamen suo Patri coomnipotentem, de quo scriptum est: Omnia quaecunque voluit fecit.
2.18.5
Laudanda sane istius leprosi fides, qui procidens adoravit hominem quem non dubitabat esse omnipotentem. Domine, inquit, si vis potes me mundare. Adorabat non adoratione quae dulia dicitur, qualis etiam licite angelis ante adventum Christi legitur exhibita. Qua etiam licenter adoravit Nathan propheta regem David, quem tamen peccatorem esse non ignoraverat, imo etiam pro peccato suo graviter increpaverat. Non, inquam, tali adoratione adoravit iste leprosus, quem confessus est omnipotentem, sed illa excellenti adoratione qua solus Creator est adorandus. Et merito, quia homo iste, licet sic creatus, tamen Creatori sic est unitus, ut sic unicus Dei Filius, ac proinde adorandus ut Deus. Unde legitur: Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est.
2.18.6
Beatus Augustinus, ut quidam contendunt, interpretatur, scabellum pedum Domini hominem assumptum; quod etiam dicit adorandum, quoniam sanctus est ille cujus est scabellum. Sed beatus Hieronymus Hebraicae veritatis non ignarus, non dicit quoniam sanctum est, sed quoniam factum est, videlicet scabellum ipsum, quod tamen vetat intelligi de homine assumpto, interpretando scabellum Domini, sive loca ubi steterunt pedes ejus, sive animas beatas in quibus cernuntur vestigia ejus. Hominem vero assumptum docet esse dicendum potius thronum quam scabellum, ita dicens:« Quid est hoc scabellum pedum Jesu, quoniam sanctum est? Legimus in hoc loco: Coelum mihi thronus est; terra autem mihi scabellum pedum meorum: et nunc dicitur: Adorate scabellum pedum ejus. Si terra scabellum pedum Jesu, dicitur autem, adorate scabellum pedum ejus; ergo terra adoranda est, quomodo legimus in Apostolo quia, excepto creatore, creaturam adorare non debeamus? Adorare in Scripturis duobus modis dicitur: Dicitur enim adoratio quasi in Deum, et dicitur adorare Deum. Proprie adoratio in Deum ponitur. Quando autem in homine dicitur, verbi causa, adoravit Sara Abraham, et adoravit Elias Achab impiissimum regem, non dicitur quod Elias sic adoraverit Achab quasi Deum, sed haec adoratio quasi salutatio ponitur. Ergo nunc videamus hoc quod dicit: Et adorate scabellum ejus. Secundum quem modum dicit, si adoramus scabellum pedum Dei? aut adoramus quasi Deum, aut salutamus quasi hominem. Legimus in Lamentationibus Jeremiae, legimus et in alio propheta, quomodo, inquit sanctificavit Dominus scabellum pedum suorum, et ibi scabellum pedum ejus Jerosolyma dicitur sive templum. Igitur secundum historiam legimus et in alio loco. Et adorate scabellum ejus, sed pedes non stant nisi in scabello. Ergo quod dicitur: Et adoretis ubi steterunt pedes ejus, et de scabello dicitur. Ergo secundum litteram possumus dicere, verbi causa, ubi natus est, ubi crucifixus est, ubi resurrexit. Hoc incipientibus loquimur. Caeterum scabellum pedum Jesu, anima credentis est. Felix est ille in cujus pectore pedes quotidie ponuntur Jesu. Utinam et in meo pectore ponantur pedes Jesu! utinam vestigia ejus semper haereant in corde meo! utinam et ego dicam cum sponsa: Tenebo eum, et non dimittam eum! Sponsus cito offenditur, semper munditias amat, ubicunque sordes viderit cito recedit. Et adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est. Non omne scabellum pedum ejus, sed quodcunque sanctum est, quotquot in sanctitate perseverant. Verbi causa, adorate scabellum pedum ejus, Petrum et Paulum et caeteros apostolos adorate, hoc est honorate, quoniam sanctum est. Illos adorate qui in sanctitate perseverant. Caeterum qui scabellum fuerunt, et non sunt sancti, illos ne adoretis; verbi causa, Judas proditor scabellum ejus fuit, sed quoniam non est sanctus, ne illum adoretis.
2.18.7
« Legi in cujusdam libro, assumptio[ fort. assumptionem], inquit, humani corporis, hoc est hominem, quem de Maria est dignatus assumere, ipsum, inquit, dico scabellum pedum ejus. Licet quidem assumptus sit homo, et ad comparationem Dei omnis creatura scabellum pedum ejus est, tamen hoc ipsum scabellum sociatum est Deo, et de essenti suo est: Videte quam rem audeam loqui. Ego ita adoro scabellum quod quondam fuit, sicut nunc thronum. Etsi enim novimus Christum secundum carnem, sed jam non novimus eum secundum carnem. Habuerit forsitan scabellum ante mortem, ante resurrectionem, quando comedebat, quando bibebat, quando nostros patiebatur effectus; postquam resurrexit, ad coelos victor ascendit; ego non intelligo aliud sedentem et aliud scabellum, sed totum in Christo thronus est. Quae vis et dicis, quare vel quomodo? quomodo sit nescio, et tamen credo quod sit. Miraris si ignorem divinitatis mysteria, cum meipsum nesciam? Interrogas me quomodo et divinitas et incarnatio unum sit, cum ego nesciam quomodo vivam? Deum intellexisse, credidisse est; Deum nosse, honorare est. Sufficit mihi scire quod scriptum est. Sufficit mihi scire quod credo. Plus autem nec volo nec cupio. Si enim plus scire voluero, et hoc incipio perdere quod credo. Fideles dicimur, non rationales. Denique dicitur a Domino: Credis quod ego possim hoc facere? Et dicitur ad mulierem: Fides tua te salvam fecit, non ratio, non inquisitio, non quare vel quomodo factum est; sed quia credidit.» Huc usque Hieronymus.
2.19.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XII.
2.19.1
Ejusdem Davidici versus expositio ex Augustino. In adoratione Christi nec homo a Deo, nec Deus ab homine separandus est. Epistola Brunonis ep. Argentinensis, qua Gerhohi opusculum ad Adrianum papam commendat.
2.19.1
Augustinus vero super eumdem psalmum dicit:« Exaltate dominum Deum nostrum, et adorate scabellum pedum ejus, etc.. Quid habemus adorare? Scabellum pedum ejus. Suppedaneum dicitur scabellum: Quod dicunt Graeci hypopodion, dixerunt Latini scabellum, et alii dixerunt suppedaneum. Sed videte, fratres, quid nos jubeat adorare. Alio loco Scripturarum dicitur: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum. Ergo terram nos jubet adorare, quia dicit alio loco, quod sit scabellum Dei? Et quomodo adorabimus terram, cum dicat Scriptura aperte: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies; et hic dicitur, adorate scabellum ejus? Exponens autem mihi quid sit scabellum pedum ejus dicit: Terra autem scabellum pedum meorum. Anceps factus sum: timeo adorare terram, ne damnet me qui fecit coelum et terram. Rursum timeo non adorare scabellum pedum Domini mei, quia dicit psalmus: Adorate scabellum pedum ejus. Quaero quid sit scabellum pedum ejus? Et dicit mihi Scriptura: Terra autem scabellum pedum meorum. Fluctuans converto me ad Christum, quia quaero ipsum hic, et invenio quomodo sine impietate adoretur terra, sine impietate adoretur scabellum pedum ejus. Suscepit enim de terra terram, quia caro de terra est, et de carne Mariae virginis carnem suscepit. Et, quia in carne ipsa ambulavit hic, et ipsam carnem dedit nobis ad manducandum; ad salutem autem nemo illam manducat, nisi prius adoraverit, inventum est quemadmodum adoretur tale scabellum pedum Domini, et non solum non peccemus adorando, sed peccemus non adorando. Nunquid autem caro vivificat? Ipse Dominus dicit, cum de ipsa commendatione terrae ejusdem loqueretur: Spiritus est qui vivificat, caro autem nihil prodest.»
2.19.2
His de scabello quod caro Christi est in veritate adoranda praemissis, etiam de alio scabello quod est haec terra quam calcamus; idem Augustinus adjungit, quod sequitur:« Ideo, inquit, ad terram quamlibet cum te inclinas atque prosternis, non quasi terram intueris, sed illum sanctum cujus pedum scabellum est quod adoras: propter ipsum enim adoras.» In his dictis Augustini patet non proprie intelligendam scabelli adorationem, cum te inclinas atque prosternis in terram quamlibet, verbi gratia, in pavimentum sanctificatae domus Domini. Quam terram deosculando, non ipsam adoras adoratione qua solus Deus est adorandus: honoras tamen illam propter illum, cujus intelligitur scabellum, praecipue in sanctis locis ubi steterunt corporales pedes ejus, verbi gratia, in monte Oliveti, vel in valle Josaphat, vel in Bethania. Quae nimirum loca sancta nonnulli corporaliter et multi spiritualiter osculis demulcent: adorando in his non ipsa loca, sed Christum, venerando vestigia pedum ejus. At, ubi non terra quae sub coelo est, sed supra coelos in una Trinitatis persona exaltata super omnia creata eminet, cogitatur, absit ut in ejus adoratione vel ipsa distinguatur a sibi unita divinitate, vel divinitas ab ipsa! Quia hoc neque sensit aut docuit Augustinus: et hoc ipsum sub anathemate interdicit synodus Ephesina.
2.19.3
Huc accedit, nostroque sensui satis concordat, quod in praemissis Hieronymi verbis legitur:« Hoc ipsum scabellum sociatum est Deo, et de essenti suo est.» In quibus verbis juxta idioma Graeci sermonis, essens pro persona Christi ex duabus vel in duabus naturis, divina scilicet et humana, sibi inseparabiliter unitis, existentis posuit. Ex quo patet quod Deus homo, et homo Deus, ex duabus et in duabus naturis consistens unus Jesus Christus, tertia in Trinitate persona, sic est adoratione una adorandus, ut supra Ephesina synodus definivit, anathemate condemnans qui hominis adorationem a Dei adoratione distinguunt. Quod procul dubio anathema incidunt qui homini assumpto duliam, sed Deo ad summum latriam dicunt exhibendam. De quo numero est ille blasphemus, qui Augustini verba depravata suis contra nos inseruit scriptis; affirmans quasi ejus auctoritate habendum pro idololatra quisquis a Verbo assumptum adoraret hominem adoratione quae dicitur latria, quae et soli Creatori exhibenda est.
2.19.4
Porro nos cum praedicto leproso adoramus Christum non dimidium sed totum: videlicet suscipientem Deum et susceptum hominem; quia, ut ait beatus Augustinus in libro de Trinitate,« Talis fuit illa susceptio quae hominem faceret Deum et Deum hominem.» Item idem:« Utrumque Deus propter accipientem, utrumque homo propter acceptum.» Recte igitur adoravit hominem Deum tunc unus homo leprosus; recte et nunc ille magnus leprosus, videlicet mundus immundus, a lepra idololatriae mundandus vel mundatus, adorat hominem omnipotentem, altissimum, Dei omnipotentis, altissimi Filium: in quo Deus exaltans et homo exaltatus, non duo sunt altissimi, sed unus Altissimus, inseparabiliter et indivise adorandus: non homo propter Deum, sed homo in Deo et in homine Deus. Unde Joannes Damascenus:« Unus, ait, Christus Deus perfectus et homo perfectus, quem adoramus cum Patre et Spiritu sancto una adoratione, non carnem non adorandam esse dicentes, adoratur enim in una Verbi persona, non creationem colentes; non enim sicut nudam carnem adoramus, sed sicut deitati unitam.»
2.19.5
Ambrosius, in libro de Trinitate, ita dicit:« Dicimus ergo factum esse hominem, et ad hominem hoc esse referendum. Denique et alibi habemus: Qui factus est ei ex semine David secundum carnem. Secundum carnem utique David factus est ex semine. Nec tamen factum esse semper ad creationem refertur. Scriptum est enim: Domine, refugium factus es nobis.» Et paulo post:« Ergo si factum esse frequenter ad aliquid aliud non ad facturam refertur; unde intelligimus hic illud quod de incarnatione Domini scriptum est: Dominus creavit me principium viarum suarum in opera sua, illud significare quod ad redimenda opera patris Dominus ex virgine Jesus sit creatus.» Item in eodem:« Paulus, inquit, prohibet me creaturae servire, et Christo admonet serviendum. Non ergo creatura Christus. Paulus, inquit, servus Domini Jesu Christi. Et bonus servus qui Dominum recognoscit, ipsae creaturae servire nos prohibet. Quemadmodum ergo Christo ipse serviret, si Christum creaturam putaret? Vide ergo quomodo Christum factum et creatum secundum aliquid affirmat, quem tamen creaturam esse negat.» Idem quoque in eodem libro, Christum non adoptivum sed naturalem filium esse testatur, dicens:« Per adoptionem nos filii dicimur, ille per veritatem naturae. Quomodo ergo ex nihilo qui ex nihilo omnia fecit? Ita oportet secundum testimonia Scripturarum fidei vestigia formare, ut rectae credulitati sincerae confessionis puritatem adjungamus, atque in Christo non solum increatam naturam divinam corde credamus et ore confiteamur super coelos coelorumque virtutes altissimam; nec jam inter creaturas deputandam; sed super omnes creaturas adorandam eadem adoratione, qua Deus Pater adoratur.» In sancta enim synodo Ephesina sub anathemate interdictum legimus, ne humanitatem Christi Verbo Dei quis dicat coadorandam: quam sancti Patres in eadem synodo praedicant adorandam simplici adoratione, qua non homo a Verbo distinguatur. Sed ex duabus et in duabus naturis unus Emmanuel super omnia Deus benedictus colatur. Item legitur in libro Diffinitionum ecclesiasticarum, quem quidam Augustino, quidam Isidoro attribuunt, homousion in divinitate Patri Filius, homousion Patri et Filio Spiritus sanctus; homousion Deo et homini unus Filius, manens Deus in homine suo, in gloria Dei Patris desiderabilis videri ab angelis: sicut Pater et Spiritus sanctus adoratur ab angelis et omni creatura, non homo propter Deum, vel Christus cum Deo, sicut Nestorius blasphemat; sed homo in Deo et in homine Deus.
2.19.6
De hac adoratione aliisque nunc perstrictis quaestionibus tanta dicta sunt a nobis in opusculo ad papam Adrianum, ut eadem repetere videatur non necessarium, cum possint illic reperta satisfacere lectori benevolo: sicut perlecto eodem opusculo satisfactum est beatae memoriae domino Brunoni quondam Argentinensi episcopo, prudenti viro valenter litterato. Qui etiam ad lecta et intellecta scripta nostra benigne respondit per epistolam, cujus hoc est rescriptum.
2.19.7
« Domino G. praeposito, viro religioso et erudito B. peccator, edere de manna abscondito. Inter pressuras graves et varios tumultus mundi labentis, et suos dilectores secum volventis, quantum licuit scripta vestra, aspexi; zelum vestrum, studia vestra agonem et eruditionem adverti; et quod regina austri de rege Salomone dixit, de vobis veraciter et fiducialiter pronuntiandum judicavi. Videlicet quod minor est fama quae de vestris laudibus loquitur, quam thesaurus sapientiae qui propius accedenti et altius fodienti manifestatur. Joannes Baptista agnum Dei secundum aliquid sciebat et demonstrabat, et secundum aliquid nesciebat quod per columbam descendentem et manentem super eum cogniturus erat. Utique mihi tale aliquid circa vos accidit, quia vos cognoscebam, sed nec talem nec totum. Scriptis igitur vestris quamvis raptim et in superficie gustatis, multo et ardenti desiderio exopto scriptorum vestrorum mihi gratiam, pariter et vestram praesentiam dulcissimam exhiberi: ut quae clausa sunt, vel quaestionem afferre videntur, mutua collatione et amica collocutione, quasi quibusdam clavibus aperiantur. Incolumitatem vestram, et omnium vobiscum in Christo degentium memorem nostri omnipotens Deus longo tueatur aevo.»
2.19.8
Hanc epistolam propter noc inserui, ut exinde notum sit in ecclesia Babenbergensi ubi nunc pulsamur quaestionibus, aliquando nos habuisse locum in diversorio ad quiescendum apud fidelissimum tunc dominum et amicum, cujus memoria in benedictione mihi est: ut e regione illius memoria pluribus est in maledictione, qui nuper in eadem ecclesia scripta mendaciis et blasphemiis plena contra nos evomuit. Quae tamen nobilis illa ecclesia sprevit, sicut etiam Pataviensis episcopus eadem sibi missa contempsit. Similiter cum in ecclesiam Salisburgensem suas misisset blasphemias ad dominum archiepiscopum, ad nihilum deductus est in conspectu illius ille malignus cum suis litteris litura dignis, utpote mendacia contra nos multa continentibus, et etiam pervertentibus regulam fidei, qua docemur hominem Deum adorandum summae venerationis adoratione, una cum sua et in sua divinitate, qua homo ille non inter omnia, sed super omnia praedicatur ab apostolo Deus benedictus in saecula.
2.20.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XIII.
2.20.1
Christus in sacramento Eucharistiae vere coram praesens et adorandus est, eisque anathema dicit auctor qui corpus Domini in duobus simul locis esse posse negant; cujusmodi post Berengarium fuit Folmarus, de cujus maledictis graviter quaeritur Gerhohus.
2.20.1
Ut autem redeamus ad supra memoratum leprosum Christi adoratorem et omnipotentiae ipsius confessorem, digne hic talis adorator est proponendus in exemplum fidelibus id credentibus, quod sicut tunc adorabatur in corpore suo, sic etiam nunc adoretur praesens in eodem corpore suo, potens mundare adorantem et manducantem se. Credat igitur mundus peccati lepra inquinatus, quod Christus Jesus corporaliter manens in coelo, nihilominus corporaliter sit in templo suo quod est Ecclesia, quam pascit corpore ac sanguine suo; non solum sacramento tenus, ut voluit quidam Berengarius, et adhuc vult praenotatus blasphemus ejusdem Berengarii pedissequus; sed in rei veritate, ita ut ipsius Christi verum corpus de virgine sumptum, in altari praesentetur, immoletur, manducetur, ac proinde salubriter adoretur. Quia ut in praemissis Augustini verbis legitur,« nemo ad salutem carnem Christi manducat, nisi prius adoraverit.» Qui vero adorant eam in sacramento altaris, credunt eam illic praesentem, seseque manducantibus vitam dare, juxta illud: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Item: Sicut genuit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat me et ipse vivet propter me. Non autem Christus manducatur nisi ubi praesens creditur. Praesentatur autem nunc assidue in templo suo quod est ecclesia, ut quondam praesentatus est in templo; juxta illud: Et statim veniet ad templum suum dominator quem vos quaeritis, et angelus testamenti quem vos vultis. Accipiunt quoque illum in ulnas suas justi et timorati, stringentes illum ad se brachiis bonae operationis, dum non in vacuum tantam gratiam, sanctam videlicet Eucharistiam suscipiunt, in qua ipsum fontem gratiae corporaliter praesentem credunt.
2.20.2
Quod quia negavit jam dictus Berengarius, ipse doctrinam suam hanc pestiferam damnare atque abjurare coactus est in concilio publico, imposito sibi silentio. Sed nunc in ejus locum surrexit ille blasphemus, recte nominatus Folmarus, quasi follis amarus, dictis et scriptis affirmando corpus Domini ex quo ascendit nunquam fuisse sub coelo. Cui cum nos inter caetera objiceremus quod multi sanctorum viderint eum corporaliter postquam ascendit in coelum, sicut corporaliter visus est Petro, quando ei dixit: Venio Romam iterum crucifigi; dixit hoc totum esse fabulosum, neque canonicis fultum Scripturis: forsitan pro canonicis nesciens habendum Scripturis, quod Lucas refert in Actibus apostolorum, Dominum Jesum Christum post ascensionem suam visum et auditum fuisse a Paulo apostolo. Unde ait ipse: Nonne Dominum nostrum Jesum Christum vidi? Et Ananias ait ad illum: Dominus Jesus, qui apparuit tibi in via, misit me ad te, ut videas et implearis Spiritu sancto. Maxima vero nobis assistit auctoritas in fide universalis Ecclesiae, atque in scriptis orthodoxorum Patrum, Ambrosii, Hilarii, Augustini, Gregorii: quorum dicta inserere, cum sint notissima, non putamus necessarium.
2.20.3
Sane hoc solerter est animadvertendum quod, licet status naturae humanae a Patribus sanctis multiformiter inveniatur distinctus; videlicet qualis ante peccatum et post peccatum, et post reparationem intelligitur, ex quibus omnibus distinctis inter se statibus aliquid in se habuit homo assumptus, qui et sine peccato fuit, quod ad creationis pertinuit statum; et poenas peccati habuit in similitudinem peccatoris, nec peccare potuit in similitudinem sanctorum post resurrectionem confirmatorum: attamen ultra omnes istiusmodi status illud habuit, quod suo sanguine peccata in se credentium potuit abolere, quod superexcellit omnem statum totius naturae humanae in Adam perditae. Quia neque sanguis Abel, neque sanguis omnium justorum ante ipsum propter justitiam occisorum potuit auferre peccatum. Item, quod beatus Gregorius carnem triformiter distinguit: videlicet secundum peccatum, ut illic: Non permanebit spiritus meus in hominibus, quia caro sunt; secundum corruptionem, ut illic: Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptelam possidebit; secundum naturam, ut illic: Et videbit omnis caro salutare Dei: nomine carnis totum significans hominem, laudabile est satis contra eos qui disputabant contra carnis resurrectionem, quorum erat praecipuus Constantinopolitanus archiepiscopus ab ipso beato Gregorio tunc in urbe regia legato confutatus.
2.20.4
Attamen ultra omnes istas distinctiones carnis, est illa caro, quae peccati et corruptionis, id est putredinis expers, licet naturaliter caro fuerit et sit, supra omnem tamen carnis humanae habet naturam, ut non solum ipsa aeternaliter vivat, sed etiam se participantibus vitam aeternam conferat, vitam habens in se manentem, et de se manentem. Unde id, quod in altari sacrosancta percipit Ecclesia, non corpus hominis, ut Nestorius haereticus voluit, sed corpus Domini est nominandum. Quod quia negavit jam dictus Nestorius, in synodo Ephesina cum sua doctrina damnatus est, atque ad ejusdem pestiferae doctrinae confutationem Patres orthodoxi dixerunt, et scriptum reliquerunt:« Ad benedictiones mysticas accedimus, et sanctificamur participes facti corporis et pretiosi sanguinis Christi, omnium nostrum redemptoris effecti: non ut communem carnem percipientes, quod absit! nec ut viri sanctificati et Verbo conjuncti secundum dignitatis unitatem, aut sicut divinam possidentis habitationem; sed vere vivificatricem, et ipsius Verbi propriam factam. Vita enim naturaliter ut Deus existens, quia proprie carni unitus est, vivificatricem eam esse professus est. Et ideo quamvis dicat ad nos: Amen, amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non tamen eam ut hominis unius ex nobis existimare debemus. Quomodo enim juxta naturam suam vivificatrix esse caro hominis poterit? sed ut vere propriam ejus factam qui propter nos filius hominis et factus est et vocatus. Item: Si quis negaverit carnem Christi vivificatricem ess tanquam ipsius Verbi Dei, sed quasi alterius cujuspiam praeter ipsum, conjuncti quidem secundum dignitatem, aut tam quam secundum quod solam habitationem habuerit; et non potius, sicut dixit, vivificatricem esse, quia facta est propria Verbi Dei, cui omnia vivificare possibile est, anathema sit.»
2.20.5
Anathema igitur et alieni sint a sancta Ecclesia, qui corpus Domini vivum et vivificum sic putant in uno aliquo loco coeli taliter circumseptum, et quodammodo, quod dictu nefas est, incarceratum, ut non possit uno eodemque momento multis in locis totaliter esse, prout vult et prout exigit salus hominum; propter quod idem corpus est assumptum in Deum. Deridet horum intelligentiam vel potius fatuitatem beatus Hieronymus ad Vigilantium, imo Dormitantium scribens, et inter caetera dicens:« Lege Evangelium: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, non Deus est mortuorum, sed vivorum. Si ergo vivunt honesto justa te carcere claudantur. Ais enim, vel in sinu Abrahae vel in locum refrigerii, vel subter aram Dei animas occisorum apostolorum, martyrum consedisse, nec posse suis tumulis et ubi voluerint praesentes adesse. Senatoriae videlicet dignitatis sunt, ut non inter homicidas teterrimo carcere, sed in libera honestaque custodia, in fortunatorum insulis, et in campis Elysiis recludantur. Tu Deo leges ponis, tu et apostolis vincula injicis, ut usque ad diem judicii teneantur in custodia, nec sint cum Domino suo. De quibus scriptum est: sequuntur Agnum quocunque ierit. Si Agnus ubique, ergo et hi qui eum agnoscunt ubique esse credendi sunt. Et cum diabolus et daemones, qui toto orbe vagantur, et celeritate nimia ubique praesentes sint, martyres, post effusionem sanguinis sui ara operientur inclusi, et inde exire non poterunt? Dicis in libello tuo quod dum vivimus mutuo pro nobis possimus orare; postquam autem mortui fuerimus, nullius sit pro alio exaudienda oratio, praesertim cum martyres adhuc in corpore constituti possint orare pro caeteris, quando de se debent adhuc esse solliciti; quanto magis post coronas et victorias et triumphos? Unus homo Moyses sexcentis millibus armatorum impetrat veniam a Deo, et Stephanus imitator Dei sui et primus martyr in Christo peccatoribus veniam deprecatur; postquam cum Christo esse coeperint minus valebunt? Paulus apostolus ducentas septuaginta sex sibi dicit in navi animas condonatas; et postquam resolutus esse coeperit cum Christo, tunc ora clausurus est, et pro his qui in toto orbe ad suum evangelium crediderunt, mutire non poterit, meliorque erit Vigilantius, canis vivens, quam ille Leo mortuus? Recte hoc de Ecclesiaste opponeres, si Paulum in spiritu mortuum confiterer.»
2.20.6
Haec Hieronymus ad sui temporis Vigilantium, imo Dormitantium. Nos autem ad hujus temporis Dormitantium Folmarum dedignamur scribere. De ipso tamen favente Domino scribemus, nisi desinat garrire verbis malignis in nos, imo et in Christum quem negat corporaliter esse in sacramento altaris, perimendo quantum in ipso est fidem ac spem totius ecclesiae credentis quod Christus ascendens in coelum, suae promissionis memor, non relinquet nos orphanos, sed venit ad nos iterum, non solum in spiritu, sed etiam in carne sua. Unde Hilarius in octavo libro De Trinitate:« Si vere Verbum caro factum est, et naturam carnis nostrae jam inseparabilem homo natus assumpsit; et naturam carnis suae ad aeternitatis naturam sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit, et vere nos Verbum carnem cibo Dominico sumimus: quomodo non naturaliter in nobis manere existimandus est? Ita enim omnes unum sumus, quia et in Christo Pater est, et Christus in nobis est. Quisquis ergo naturaliter Patrem negabit in Christo, neget prius vel se Christo vel Christum sibi inesse, quia in Christo Pater, et Christus in nobis: unum in his nos esse faciunt. Si vere igitur carnem corporis nostri Christus assumpsit, et vere homo ille Christus est, nosque vere sub mysterio carnem corporis sumimus, et per hoc unum erimus, quia pater in illo est et ille in nobis: quomodo voluntatis tantum unitas asseretur, cum naturalis per sacramentum proprietas perfectae sacramentum sit unitatis? Non est humano aut saeculi sensu in Dei rebus loquendum, neque per violentam atque imprudentem praedicationem coelestium dictorum sanitati alienae atque impiae intelligentiae extorquenda perversitas. De naturali enim in nobis Christi veritate quae dicimus, nisi ab eo didicerimus, stulte atque impie dicemus. Ipse enim ait: Caro mea vere cibus est, et sanguis meus vere potus est. Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo. De veritate carnis et sanguinis non relictus est ambigendi locus. Nunc enim et ipsius Domini professione, et fide nostra vere caro est, et vere sanguis est: et haec accepta atque hausta efficiunt, ut nos in Christo et Christus in nobis sit. Est ergo Christus in nobis per carnem. Quam autem in eo per sacramentum communicatae carnis et sanguinis simus, testatur dicens: Vos autem me videbitis; quia ego vivo, et vos vivetis. Quoniam ego in Patre meo, et vos in me, et ego in vobis. Si voluntatis tantum unitatem intelligi vellet, cur gradum quemdam atque ordinem consummandae unitatis exposuit? nisi ut cum ille in Patre per naturam divinitatis esset, nos contra in eo, per corporalem ejus nativitatem, et ille rursum in nobis per sacramentum esse crederetur: ac sic perfecta per mediatorem unitas doceretur, cum nobis in se manentibus ipse maneret in Patre; et in Patre manens, maneret in nobis, et ita ad unitatem proficisceremur, cum quod in eo naturaliter secundum nativitatem inest, nos quoque in eo naturaliter inessemus, ipso in nobis naturaliter permanente. Quam autem in nobis naturalis humanitas sit, ipse ita testatus est: Qui edit carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo. Non enim in eo erit quis, nisi in quo ipse fuerit, ejus tantum habens in se assumptam carnem, qui suam sumpserit.»
2.21.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XIV.
2.21.1
Plura de vitiis et haeresi Folmari Christum in missa esse ex Augustini loco male intellecto et corrupto pernegantis.
2.21.1
Laetatus sum in his quae dicta sunt a sancto Hilario contra follem amarum, necdum natum, imo necdum projectum ab utero matris Ecclesiae, vel etiam ab utero congregationis religiosae, falso habendo nomen canonici regularis; cum contra regulam vivat, quae ait:« In incessu, in statu, in omnibus motibus vestris nihil fiat quod cujusquam offendat aspectum; sed quod vestram deceat sanctitatem.» Quam vero indecens ejus tonsura sit, nos ipsi vidimus: de conversatione autem ejus vana et vaga, satis ab aliis audivimus. Unde non immerito dicimus eum abalienatum ab utero matris suae. Nisi enim desinat loqui perversa quae loquitur, vere est unus illorum de quibus canimus: Erraverunt ab utero, locuti sunt falsa, et caetera usque, supercecidit ignis et non viderunt solem. Viderunt autem illi qui dicere potuerunt: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre plenum gratia et veritate. Vidit Petrus eumdem solem nube adhuc mortalitatis vestitum, cum de hominis Filio interrogatus diceret: Tu es Christus Filius Dei vivi. Et nunc, mortalitatis velamento remoto, radiantem hunc solem justitiae vespertilio Folmarus videre non valens, audet contendere adversus aquilas claro intuitu fidei aspicientes hunc solem, non solum in coelo, sed etiam in terra fulgentem, et suae claritatis fulgorem puris et mundis cordibus, tanquam speculis bene politis imprimentem: ita ut aliquis talium dixisse legatur: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? Nunquid vero in solo Paulo Christus locutus est, aut in illo solo habitavit?
2.21.2
Audi Leonem papam in sermone ad populum:« Non est, inquit, dubium, dilectissimi, naturam humanam in tantam connexionem a Dei Filio esse assumptam, ut non solum in illo homine qui est primogenitus totius creaturae, sed et in omnibus sanctis suis unus idemque sit Christus; et sicut a membris caput, ita a capite membra dividi non possunt. Quamvis enim non istius vitae sit sed aeternae, ut sit Deus omnia in omnibus: tamen etiam modo templi sui, quod est Ecclesia, indivisus habitator est, secundum quod ipse promisit, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus vitae usque ad consummationem saeculi. Quibus Apostolus addit: Ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per eum reconciliari omnia in ipso. Item: Amplectentes igitur, dilectissimi, Christianae spei unicum pignus, non divellamur a compage corporis Christi, in quo habitat, sicut ait Apostolus, omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in ipso repleti. Nam cum incorporea sit substantia Dei, quomodo corporaliter in Christo habitat, nisi quia caro nostri generis facta est caro Deitatis, ita ut in illo simus Deo repleti?»
2.21.3
Fertur autem praedictus Folmarus inniti verbis Augustini scribentis ad Dardanum, quem instruit qualiter debeat cogitare de Christo, secundum veritatem corporis in aliquo loco coeli manente. Sed miror quod idem non attendit illic praemissum, et diligenti assertione monstratum, quod idem Christus est in templo suo quod est Ecclesia, quae est corpus ejus. Neque enim beatus ille usquam dixit aut scripsit, corpus Domini esse clausum in coelo cum plurimis in locis asserat illud esse in missa. Unde in sermone de corpore Domini dicit inter caetera:« Recolite nomen, et advertite veritatem. Missa enim dicitur, eo quod coelestis missus ad consecrandum vivificum corpus adveniat, juxta dictum sacerdotis dicentis: Omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti angeli tui in sublime altare tuum, et caetera. Idcirco, nisi angelus venerit, missa nequaquam jure vocari potest. Nunquid enim si hoc mysterium haereticus fuerit ausus usurpare, angelum de coelis mittit Deus oblationem ejus consecrare? Maxime cum eisdem per prophetam comminatur sic dicens: Maledicam benedictionibus vestris. Quod si benedictionibus eorum se asserit maledicturum, quid erit de hostia? Ergo dicemus illum posse ab illo benedici, quem scimus a Deo fore maledictum cum sua benedictione? Si enim Deus maledixerit, et Simoniacus benedixerit, quis eorum praevalebit? Nunquid benedictio maledicti ad nihilum poterit redigere verissima verba comminantis Dei? Item Augustinus de Verbis Evangelii: Quando Christus manducatur, vita manducatur. Sed quis audeat manducare Dominum suum? Et tamen invitans nos ad manducandum, ait: Qui manducat me vivit propter me. Non occiditur Christus, ut manducetur, sed mortuus vivificat. Quando manducatus reficit, non deficit. Vivit manducatus, surrexit occisus. Nec quando manducamus, partes de illo facimus, et quidem in sacramento sic fit. Item: Norunt fideles quomodo manducent carnem Christi, unusquisque accipit partem suam: unde et ipsa gratia partes vocantur. Per partes manducatur, et manet integer totus. Per partes manducatur in sacramento, et manet integer totus in coelo, manet integer totus in corde tuo. Ideo ista dicuntur sacramenta, quia in eis aliud videtur, et aliud intelligitur. Item de verbis evangelii: Quid est Christum manducare? Non. solum hoc in sacramento corpus ejus accipere, multi enim indigne accipiunt; sed in ipso manere, et habere ipsum in se manentem. Spiritualiter enim manducat qui in unitate Christi et Ecclesiae quam sacramentum significat, manet. Nam qui discordat a Christo, nec carnem Christi manducat nec sanguinem bibit, etsi rei tantae sacramentum ad judicium quotidie accipiat.»
2.21.4
Ex his colligitur quod in Ecclesia sola corpus Christi praesentatur, ubi a sacerdotibus catholicis missa ritu ecclesiastico celebratur. In quorum consortio non reputantur Simoniaci, et sub excommunicatione interdicti; Nicolaitae videlicet sacerdotes et reliqui altaris ministri manifeste incestuosi. Dicitur quippe incestus, non solum cum consanguinea, sed etiam cum sacrata persona perpetrata fornicatio. Taliter incestuosorum et Simoniacorum nimia numerositas facit haec tempora periculosa, in quibus regnat immunditia et Simonia, tanquam Jezabel immunda juxta nomen suum, quod interpretatur sterquilinium, seu fluxus sanguinis? et filia ejus Athalia tyrannizans in Judaea. Quia, sicut illa praeter unum solum parvulum furtim subtractum interfecit omne semen regium, ut regnaret ipsa sola in Judaea, sic et nunc Simonia interimit regimen legitimum, ut sola ipsa regnet in Ecclesia, divina officia Simoniace et ambita et obtenta celebrantibus interdictis et anathematizantibus: quorum sacrificia Deus non respicit, quia de talibus Moyses Deo dixit: Ne respicias sacrificia eorum. Sicut ergo illiciti sacrificatores tunc perierunt, sic et modo eorum similes peribunt, nisi poenitentiam agant. Caveat ergo Folmarus a synodo Ephesina damnatus et anathematizatus, ne missam celebret; in qua velut alter Berengarius cum suae doctrinae sectatoribus damnatus, negat esse corpus Domini verum, quod solummodo in coelo asserit esse, ac non alibi usque ad diem judicii, donec saeculum finiatur.
2.21.5
Puto autem quod hic deceptor deceptus sit in verbis Augustini dicentis in Joannem.« Sursum est Dominus, sed tamen etiam hic nobiscum est veritas Dominus. Corpus enim in quo surrexit uno loco esse potest, veritas autem ejus ubique est.» Mendosi codices habent, uno loco esse oportet. Per quod verbum oportet, quasi necessitatem inducunt aliqui, tanquam sic oporteat, id est necessarium sit intelligi, ut corpus Domini sit solummodo in uno aliquo coeli secreto loco, nec possit uno eodemque momento multis in locis totaliter praesentari. Quo contra nos veram liberam[ f. litteram] tenentes asserimus cum Augustino, quod corpus Christi uno in loco coeli esse potest: veritas tamen ejus, id est divinitas ubique est. Veritas etiam ejus id est verum ejus corpus in omni altari est, ubicunque intra catholicam Ecclesiam celebratur missa. Unde idem Augustinus in libro sententiarum Prosperi:« Hoc est quod dicimus quod modis omnibus approbare contendimus, sacrificium Ecclesiae duobus confici, duobus constare: visibili elementorum specie, et invisibili Domini nostri Jesu Christi carne et sanguine: sacramento et re sacramenti, id est corpore Christi. Est igitur sacramentum et res sacramenti, id est corpus Christi.» Item idem in sermone de verbis Evangelicis:« Sicut per spiritum vera caro sine coitu creata est, ita per eumdem ex substantia panis et vini idem corpus Christi et sanguis conficitur.»
2.21.6
His et similibus beati Augustini dictis possunt instrui lectores ejus benevoli et attenti, ne solis verbis ejus ad Dardanum plus justo intentis, aestiment illum negare quod Christus sit corporaliter in Ecclesia, quam pascit corpore ac sanguine suo. Quod corpus, non sicut mendosi codices habent, uno in loco esse oportet, quasi alibi esse non possit, sed sicut emendatiores codices apud nos habent, ita uno in loco esse potest, ut tamen, prout salus praedestinatorum exigit, nusquam illis desit. Unde etiam ad quorumdam sanctorum exsequias legitur venisse: nec tamen coelum deseruisse credendus est, etiam dum corporaliter videretur sub coelo. Sic beatus Gregorius refert illum venisse ad obitum sanctae Tharsillae amitae suae. Sed ille Folmarus talia dicit fabulosa, contendens eum sub coelo nec visum nec videndum ante diem judicii, quando apparebit etiam iis qui eum transfixerunt: interim vero, ut ait, oportet eum esse in loco uno.
2.21.7
Deceptus est per verbum oportet, in quo nos habemus potest. Nam revera sic potest esse in uno loco is qui ascendit ubi erat prius, ut tamen loci unius locali circumscriptione minime sit coarctatus: ita ut non possit corporaliter adesse, vel potius inesse suum corpus manducantibus, prout ipse ait: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum in me manet, et ego in eo. Quisquis autem propter jam dictum verbum oportet, necessitatem inducit, quasi necessarium sit loco uno contineri corpus Christi, sive corpus Christum, fragili ramusculo, videlicet verbo a falsatoribus interposito stulte innititur, quia fracto isto ramusculo cadet in barathrum perditionis, innodatus haeresi Berengarii Andegavensis diaconi, quae damnata et anathematizata est a papa Nicolao cum omnibus ejusdem pravae doctrinae sectatoribus, verum Christi corpus negantibus in altari sacerdotum manibus in veritate tractari, frangi, et fidelium dentibus atteri. Sectator vero doctrinae hujus pestiferae esse jam dictus Folmarus deprehenditur in dictis et scriptis, quae contra nos evomuit, vel potius quasi follis amarus amaritudine plena efflavit putans fortasse ille miser, quod ei sit liberum quaecunque voluerit contra nos gannire seu garrire; pro eo quod sedes apostolica nunc est perturbata, et quassatur Petri navicula.
2.22.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XV.
2.22.1
Folmarum a corrigendis et censendis suis scriptis arcendum esse, nec se unquam dimoveri passurum a sententia sanctorum Patrum, Christum exaltatum esse usque ad altissimi Dei patris consessum affirmantium.
2.22.1
Ignosce lector, acriter loquenti, et quasi multo sale foetentis erroris putredinem fricanti: neque putes oblitum quod in exordio hujus opusculi promisi, oleo sacrificium scriptorum meorum superfundendum. Cum enim sit oleum vera veritatis charitas, haec ipsa nunquam caret illa aemulatione de qua dicitur: Fortis est ut mors dilectio, dura velut infernus aemulatio. Hac nimirum dura charitatis aemulatione insectandus est haereticus, et quasi vulpes demoliens vineam, videlicet Ecclesiam Wirtzelburgensem, in qua latitat nectens truffas in loco qui dicitur Trufenstain, pertrahendus est de fovea sua, Domino volente, ad lucem, cum sancta Romana Ecclesia, ut speramus habebit pacem. Confidimus enim Christum qui nunc dormire videtur, cito surrecturum et imperaturum ventis et navi, ut fiat tranquillitas magna. Tunc si Dominus voluerit, et si vixero, ipso adjuvante, Romano pontifici hoc ipsum libellum vel per me vel per certum nuntium praesentabo. Interim vero semotis aemulis meis hoc diffamantibus, quod ego in conflictu Babenbergensi omnino defecerim, quod falsum esse tu nosti, quod eidem conflictui praesens adfuisti, quique ut offendicula quaedam exemplo beati Augustini retractarem, post conflictum illum rogasti, consulendo potius quam praecipiendo, idipsum quoque, consulente domino Babenbergensi aliisque tunc, ut putavi, amicis, verum sicut postea comperi non plane amicantibus, quia per unum illorum libellus ille repudio dignus contra me scriptus, quem ego nunquam vidi aut legi, missus est domino Petro Wiensi ad ampliationem lacerationis famae meae quam non debeo negligere, quia ut ait Augustinus,« qui famam suam negligit crudelis est.» Emissor itaque hujus libelli quisquis ille est, non velut judex in scriptis nostris admittendus, sed quasi detractor cavendus est. Hujusmodi ergo aemulis non quidem a lectione, sed a correctione scriptorum meorum sequestratis, contentus ero judicio tuo, venerande pater Heberarde, Juvaviensis ecclesiae archipraesul, cui si quid rationabiliter displicuerit in hoc ipso tractatu meo, paratus ero, favente gratia Dei, emendare in melius. Quando et in caeteris meis opusculis, quae tibi displicere cognosco vel cognovero, vel corrigere vel rationabili sensu dilucidare, aut certe omnino auferre non gravabor, salva in omnibus fide mea, qua per doctores orthodoxos didici, Christum exaltatum usque ad altissimi Dei patris consessum, juxta sanctorum Patrum dicta subter annexa.
2.22.2
Caius papa et martyr:« Cum unus sit Dominus Jesus Christus, et verae deitatis veraeque humanitatis in ipso uno una prorsus eademque persona sit; nec hujus unitionis soliditas, ulla possit divisione sejungi, exaltationem, qua illum ut doctor gentium dicit exaltavit Deus, donavit illi nomen quod est super omne nomen; ad eam intelligimus pertinere formam, quae ditanda erat tantae glorificationis argumento. In forma quippe Dei aequalis erat Patri filius, atque inter genitorem et inter unigenitum nulla erat in essentia discretio, nulla in majestate diversitas: nec per incarnationis mysterium aliquid decesserat Verbo, quod ei patris munere redderetur. Forma autem servi, per quam impassibilis Deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, quae in gloriam divinae pietatis evecta est, in tanta unitate ab ipso conceptu virginis, deitate et humanitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. Propter quod sicut Dominus majestatis dicitur exaltatus.»
2.22.3
Haec ipsa Caii papae sententia invenitur in fide Leonis papae ad sanctum Flavium contra Eutychetem et Nestorium, quam beatus Gregorius papa mirabiliter laudat in epistolis suis, dicens:« Quisquis fidem sancti Leonis papae auget vel minuit, vel usque ad unum atomum pleniter non amplectitur, non modo episcopus non est dicendus, sed anathemate sempiterno plectendus.» Dicit autem idem Leo in ejusdem suae fidei expositione:« Nec Verbum in carnem, nec in Verbum caro mutata est; sed utrumque in uno manet, et unus in utroque est: nec diversitate divisus, nec permistione confusus, nec alter ex Patre, alter ex matre: sed idem aliter ex Patre ante omne principium, aliter de matre in fine saeculorum; ut esset mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, in quo inhabitaret plenitudo divinitatis corporaliter. Quia assumpti non assumentis provectio est, quod Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen. Nec interest, ex qua Christus substantia nominetur; cum inseparabiliter manente unitate personae, idem sit, et totus filius hominis propter carnem, et totus Dei filius propter unam cum Patre deitatem: et nullum est in hac unitate mendacium, dum invicem sunt, et humilitas hominis et altitudo deitatis. Sicut enim Deus non mutatur miseratione, ita homo non consumitur dignitate. Agit enim utraque forma cum alterius communione quod proprium est, Verbo scilicet operante quod Verbi est, et carne exsequente quod carnis est. Quamvis in Domino Jesu Christo Dei et hominis una persona est, aliud tamen est unde in utroque communis est gloria.»
2.22.4
Item idem Leo papa in sermone ad populum dicit:« Deus Dei Filius sempiternus manens in forma servi, incommutabiliter atque intemporaliter habens non aliud esse quam Pater, formam servi sine detrimento suae majestatis accepit: ut in sua nos proveheret, non in nostra deficeret. Unde utrique naturae in suis proprietatibus permanenti tanta est unitatis facta communio, ut quidquid ibi Dei est non sit ab homine separatum, et quidquid est hominis non sit a Deitate divisum.» Item idem:« Absint a cordibus nostris, dilectissimi, diabolicarum inspirationum virulenta mendacia! et scientes quod sempiterna Filii Deitas nullo apud Patrem crevit augmento, prudentes advertite, quod cui naturae in Adam dictum est, terra es, et in terram ibis; eidem in Christo dicitur, Sede a dextris meis. Secundum illam naturam qua Christus aequalis est Patri, nunquam inferior fuit Unigenitus sublimitate Generatoris. Nec temporalis est dextera Dei Patris, de qua in Exodo dicitur: Dextera tua, Domine, glorificata est in virtute. Et in Isaia; Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est?» Item Leo papa in sermone de passione Domini.« Unigenitus Patris summi tale iniit cum humana humilitate consortium, ut suscepta nostrae carnis animaeque substantia, unus atque idem Filius permaneret, nostra augendo non propria. Quia infirmitas erat provehenda, non virtus: ut cum suo Creatori creatura esset unita, nihil assumpto divinum, nihil assumenti deesset humanum.»
2.22.5
Idem in sermone de Spiritu sancto:« Dicente beato apostolo Joanne: nondum enim erat Spiritus datus, quia Jesus nondum erat clarificatus, Domini ascensio dandi Spiritus erat ratio, quem ille necesse est neget datum, qui ad consessum paternae dexterae verum in Christo hominem negat esse provectum. Nos autem, dilectissimi, ad beatam aeternitatem et animae et corporis per generationem sancti Spiritus adoptat sacratissimum hujus diei festum. Rationabili obsequio celebremus; confitentes cum beato Paulo apostolo, quod Dominus Jesus ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus, ut Evangelium Dei per omne humanae vocis eloquium praedicetur, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus est in gloria Dei Patris.» Item:« Ad sananda fidelium cordium vulnera, clavorum et lanceae servata erant vestigia, ut non dubia fide, sed constantissima scientia teneretur, eam naturam in Dei patris consessuram throno, quae jacuerat in sepulcro.» Et post pauca:« Tunc, inquit, ad aequalem Patri Filium eruditior fides gressu coepit mentis accedere, et contrectatione corporeae in Christo substantiae, quae Patre minor est, coepit non egere, quoniam glorificati corporis manente natura eo fides credentium vocabatur, ubi non carnali manu, sed spiritali intellectu par Genitori Unigenitus tangeretur.» Item:« Magna et ineffabilis erat causa gaudendi, cum in conspectu sanctae multitudinis super omnium creaturarum coelestium dignitatem, humani generis natura conscenderet, supergressura angelicos ordines, et ultra archangelorum altitudines elevanda, nec ullis sublimitatibus modum suae provectionis habitura, nisi aeterni Patris recepta consessu, illius gloriae sociaretur in throno, cujus naturae copulabatur in Filio. Quia ergo Christi ascensio nostra provectio est, et quo praecessit gloria capitis eo spes vocatur et corporis; dignis, dilectissimi, exsultemus gaudiis, et pia gratiarum actione laetemur. Hodie enim non solum paradisi possessores firmati sumus, sed etiam coelorum in Christo superna penetravimus, ampliora adepti per ineffabilem Christi gratiam quam per diaboli amiseramus invidiam. Nam quos virulentus inimicus primi habitaculi felicitate dejecit, eos sibi concorporatos Dei Filius ad Patris dexteram collocavit.»
2.22.6
Hilarius in libro nono de Trinitate:« Haec humanae beatitudinis fides vera est, Deum et praedicare Verbum et carnem confiteri; neque Deum nescire quod et homo sit, neque carnem ignorare quod Verbum sit. Cum autem contra naturam sensus nostri Deus manens, homo nascitur, jam non est contra naturam spei nostrae, ut natus homo Deus maneat: cum potior natura in inferiorem nata fidem praestet inferiorem in naturam posse nasci potiorem.» Et subinfert:« Confessio itaque haec erit in gloria Dei Patris: et natum in homine non jam in infirmitate corporis nostri manere, sed in Dei gloria. Et haec lingua omnis confitebitur, et cum coelestibus terrestria genu flectent.» Item Augustinus de bono perseverantiae:« Qui fidelis est in eo veram humanam naturam credit, suscipiente Deo Verbo ita sublimatam, ut qui suscepit et quod suscepit una esset in trinitate persona, assumptione illa ineffabiliter faciente personae unius in Deo et homine veritatem.» Item in psalmo LXVIII: Defecerunt oculi mei ab sperando in Deum meum. Absit hoc ut de persona capitis accipiamus! Absit ut defecerint oculi ejus ab sperando in Deum ejus, in quo magis Deus erat mundum reconcilians sibi, et quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis, ut non solum in illo Deus esset, sed etiam ipse Deus esset!»
2.23.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XVI.
2.23.1
Auctoris de divina filii hominis gloria doctrina tum veterum tum recentiorum doctorum testimoniis roboratur.
2.23.1
Ambrosius exponens illud, ubi angelus de nascituro filio virginis ait: Hic erit magnus et Filius Altissimi vocabitur.« Non ideo, inquit, erit magnus quod ante partum virginis magnus non fuerit; sed quia potentiam quam Dei Filius naturaliter habet, homo erat accepturus ex tempore: ut una sit persona Deus et homo.»
2.23.2
Maximus episcopus de Natali Domini:« Verbum caro factum est, ut non Deus vacuaretur in hominem, sed ut homo glorificaretur in Deum.» Idem:« Quomodo comprehendere homo valet Deum? factus ingenitum? mortalis aeternum? Si investigare niteris qualiter Deus in hominem, vel homo transivit in Deum, investiga prius si potes, quomodo ex nihilo factus est mundus.» Idem:« Decreto quodam incomprehensoque conceptu procedit de mortali femina divina progenies. Nec mirum sane si exstitit divina nativitas, ubi non erat humana conceptio. Igitur Deus qui apud Deum erat, prodivit a Deo, et caro Dei quae in Deo non erat, processit ex femina.»
2.23.3
Augustinus de Symbolo:« Quod sedere Pater dicitur, non flexis poplitibus putandum est, ne incidamus illud sacrilegium, in quo exsecratur apostolus eos, qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem corruptibilis hominis. Tale enim simulacrum nefas est Christiano in templo collocare: multo magis est nefarium in corde, ubi verum Dei templum est, si a terrena cupiditate atque errore emundetur. Sedens ergo Deus quod dicitur, non membrorum positionem, sed judiciariam figurat potestatem: qua illa majestas nunquam caret, semper digna dignis tribuendo. Dextera illius est summa beatitudo, ut sinistra, miseria in qua haedi constituuntur.» Idem in libro XX de Civitate Dei, cap. 13: Quaedam vis divina libri nomen accepit. In ea quippe quodammodo legitur quidquid ea faciente recolitur. Sicut ait Apostolus: Omnes enim stabimus ante tribunal Domini, ut referat unusquisque quae per corpus gessit, sive bonum sive malum: tribunal Domini appellans majestatis ejus excelsitudinem, quae omnibus ubique in omnibus apparebit. Qua manifestata videbunt impii in quem pupugerunt, et plangent se omnes tribus terrae.»
2.23.4
Ambrosius exponens illud: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis.« Consummaturus praecepta Dominus, fidem ac misericordiam testamenti sui fine concludit. Fidem in eo ut Christum Deum et Dominum nostrum, et ad dexteram Dei sedere credamus; non quod corporaliter sedeat qui ubique est. Denique ipse in Patre quia una substantia Dei, quia una virtus, una majestas. Ipse ergo in Patre, et in ipso Pater, quia Deus in Verbo est et Verbum in Deo est. In Patre ipse sedens ad dexteram Patris, quia Patri consors, nulli secundus. Ipse missus a Patre quia descendit de coelo Patris impleturus arbitrium. Tolle hinc perfidiae quaestiones, et plena religio est. Nec praefertur quia ad dexteram sedet, nec injuriam patitur quia mittitur; gradus non quaeritur dignitatis, ubi plenitudo est divinitatis.»
2.23.5
Beda exponens illud: Pater quod dedit mihi, majus omnibus est: dicit in homilia:« Majus autem omnibus quod mediatori Dei et hominum homini Jesu Christo Pater dedit, hoc est ut sit unigenitus ejus Filius, in nullo gignenti vel natura dissimilis, vel virtute inferior, vel tempore posterior. Quam videlicet aequalitatem ipse Dominus in divinitate habuit priusquam mundus esset apud Patrem, ipse in humanitate ex tempore incarnationis accepit.»
2.23.6
Hieronymus ad Paulam et Eustochium in sermone De assumptione sanctae Mariae:« Obsecro vos, o filiae, tantam ac talem gratiam ne in vacuum recipiatis, quae est in Christo Jesu, in quo Deus et homo sic est unitus in una eademque persona, ut legatur quam saepe in divinis Scripturis homo Deo coaeternus propter unitionem subsistentiae, ac deinde Deus homini compassus: cum nec ininitiabilis sit homo, nec passibilis Deus. Tamen sic unitus est Deus suo corpori, ut nullam patiatur fieri inter Deum et hominem humana opinione distantiam; ne forte, quod absit! alius Filius Dei et alius filius hominis credatur. Praesertim quia scriptura connectit et concorporat Deum et hominem, ut nec in tempore hominem quis a Deo, nec in passione possit ab homine Deum discernere.»
2.23.7
Augustinus in libro Quaestionum Novi Testamenti:« Christus Dei Filius ex aeterno est secundum Spiritum sanctitatis: juxta carnem vero ex semine David natus est Filius Deo, ut in utroque non factus Deo Filius habeatur, sed natus.» Et post aliqua:« Salvator ergo et natus est secundum carnem Filius Dei. Non enim poterat, quod de sancto sanctum natum est, non de Deo nasci.» Idem in epistola ad Romanos ait:« Recte Christus dicitur non praedestinatus secundum id quod est Verbum Dei, Deus apud Deum. Ut quid enim praedestinaretur, cum jam esset sine termino sempiternus? Illud autem quod nondum erat ante tempora, praedestinatum erat ut in tempore fieret. Itaque secundum quod est homo praedestinatus, est non solum ut sine meritis esset caput nostrum, et ut nec origine traheret nec voluntate perpetraret peccatum, et ut ex mortali natura clarificaretur in immortalem, sed etiam ut esset Filius Dei in virtute. Qui ex quo homo esse coepit, Filius Dei coepit unicus esse. Quae tam celsa est et summa provectio, praedestinata humanae naturae, ut quo tolleretur altius non haberet. Unde etiam secundum Spiritum sanctificationis dicitur facta. Non enim carnis cupidine, sed solo Dei munere, Dei Filius unigenitus conceptus est et natus.»
2.23.8
Ambrosius:« Volvi et revolvi Scripturam divinam, et Filium Dei nusquam inveni adoptivum. Sed sicut Christus inquantum Deus est, naturaliter habet ut sit naturalis Filius et sit Deus; ita inquantum homo est, per gratiam habet ut sit idem Filius Dei naturalis.»
2.23.9
Haec sanctorum testimonia credibilia facta sunt nimis, id contestantia quod domum Dei non manufactam decet sanctitudo in longitudinem dierum. Sed ut firmius credantur, addatur illis testimonium Dei Patris de coelo clamantis: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui. Sanctus Ambrosius hoc testimonium Patris de coelo Filium commendantis in Luca exponens, et in eodem testimonio Filii appellationem ad totam et ex toto divinam Christi generationem referens,« Quod, inquit, evidentius divinae generationis indicium, quam quod de generatione Christi dicturus, ipsum Patrem praemisit loquentem: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui? Cum dicit in quo complacui, non aliena in Filio sed sua laudat.» Item in eodem:« Qui fidei auctor est, ipsum asserere Scriptura quoque debuit divinae generationis auctorem: unde et Lucas ad Deum putavit originem ejus referendam, quod verus Christi generator Deus sit, vel secundum veram generationem Pater, vel secundum lavacri regenerationem mystici auctor muneris. Et ideo non a primo generationem ejus coepit describere, sed posteaquam baptismum ejus explicuit, auctorem omnium Deum per baptismum cupiens demonstrare, Christum quoque a Deo ordine manasse successionis asseruit; universa contexens, ut et secundum naturam et secundum gratiam secundum carnem Dei Filium demonstraret.»
2.23.10
Haec dicente sancto Ambrosio, consentiente sibi etiam Patris testimonio, et fidelis evangelistae bono nuntio, funiculus triplex nectitur quo nostra pars confirmatur, et adversarius ligatur: dum Christus etiam secundum carnem Dei Filius demonstratur, quando carnalis quoque ipsius ac temporalis propagatio usque ad Deum sursum versus continuatur. Speciosus ergo forma prae filiis hominum est iste homo, supergressus naturam omnium hominum, in tantum ut proprie ad ipsius totam personam pertineat illud testimonium Patris de coelo intonantis: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui. Sufficere possent haec Patrum testimonia de hominis in Deum assumpti gloria immensa, et divina ejus magnificentia super coelos elevata. Sed quoniam omnis scriba doctus similis est in regno coelorum patrifamilias qui profert de thesauro suo nova et vetera, veterum testimoniis addamus nova temporibus nostris edita.
2.23.11
Rudpertus Tuitiensis abbas super Joannem exponens testimonium Patris de coelo clamantis, Hic est Filius meus dilectus, etc.« Hoc utique, ait, a principio non dixit, cum universa conderet, cum coeli fabricam extenderet, vel mari terminum poneret, et omnia visibilia sive invisibilia mirabilis artifex componens, suo singula loco vel ordine distingueret. Et quidem placebant illi cuncta bona quae fecerat, quia erant valde bona; sed nunquam in omnibus illis seipsum sibi complacuisse insinuat. In hoc autem uno sibi complacet et dicit: Mihi complacui, quod longe aliud est quam si dixisset: Tu mihi complacuisti. Attendamus ergo quid in Christo factum sit, et videbimus quod vere pro magnitudine vel qualitate operis recte Pater in illo sibi complacuerit. Videlicet cum Deus omnia fecisset ex nihilo, nihil omnino simile sibi vel aequale fecerat, quanquam ad imaginem et similitudinem sui hominem fecerit. Nec enim fieri poterat ut increato Deo similis vel aequalis formaretur creatura.
2.23.12
« Non ergo benevolentiae Creatoris sufficiebat, quod ea quae fecerat erant cuncta valde bona. Quia nihil inter omnia simile sibi vel aequale videbat, sed ut dictum est, tale quid omnino qualis ipse est creari non poterat. Quapropter multitudo creaturae infirma, utpote de nihilo facta, partim corruerat, neque suis viribus ullo modo restaurari valebat. Suggessit igitur tunc ipsa quae prius apparuit in specie columbae, mitis et benevola Patris charitas, quatenus ipsam virtutem, ipsum Verbum per quod omnia fecerat, quoniam nihil sibi aequale condiderat, facturae suae uniret, et sic unum quid cui nihil deesset in ordine naturae produceret: essetque creatura, licet dispar conditione tamen compar Creatori, suimet in Deum assumptione et glorificatione. Quo facto gratulatur omnipotens bonitas, et applaudit sibimet dilectio columbina omnis invidentiae nescia, quod ope sua compar sibi facta sit humana creatura: dignum laude judicans, quod inopi naturae ejus de suae naturae divitiis adeo subvenerit, ut totum regnum Patris regere, universam omnino coeli ac terrae rempublicam disponere, et in throno ejus dominari aeque ut ipse deinceps idonea sit.
2.23.13
« Hoc opus suum adeo collaudat, et hoc sibi complacere in tantum judicat, ut cuicunque non complacuerit, quicunque cum laude et gratiarum actione non aspexerit; eum velut ingratum et vere superbum et invidum a salute sua, et ab ejusdem Christi Filii sui regno repellat. Cujus utique regni, quia non est finis cum sit immensum, recte quoque ipse rex immensus praedicatur. Sicut ex opposito regulus dicitur cujus regnum coangustatum, etiamsi contingat ipsum gigantea statura extensum. Christus autem, id est homo prae consortibus suis unctus in regem regni omnium saeculorum, licet parvulus in cunis apparuerit, jam in throno majestatis paternae magnitudine suae claritatis etiam angelos pascit, et toti curiae Patris gaudium facit. Ad quod gaudium discipulos suos adhuc mortalis invitabat dicens: Si diligeretis me, gauderetis utique quia ad Patrem vado, quia Pater major me est. Cum enim ipse in divinitatem nunquam Patre minor exstiterit, luce clarius constat quod haec dicens Filius Dei, de natura hominis egerit, tanquam diceret: Quandiu mortalis homo sum, Pater major est; at postquam transibo ex hoc mundo ad Patrem, exaltata videlicet humanitate mea usque ad paternae gloriae celsitudinem, a qua nunquam discessi per divinitatem, ex tunc videbitis me Dominum et salvatorem vestrum, propter passionem mortis gloria et honore coronatum. Igitur si diligeretis me, gauderetis utique transire me ab exsilio mundi, et aeternaliter sessurum ad dexteram Patris intrare in gloriam regni mei. Quia videlicet hactenus ex quo carnem indui major me est; et ego secundum mortalitatem ejusdem carnis, non solum Patre sed etiam immortalibus paulo minor sum angelis. Postquam autem usque ad Patris consessum exaltatus fuero, extunc implebitur quod scriptum est: Dixit Dominus Domino meo, etc.. Item: Gloria et honore coronasti eum, Domine; et constituisti eum super opera manuum tuarum.
2.23.14
« Quanta Jesum Christum diligentibus causa est gaudendi! Magna plane et ineffabilis. Unde nec illi plane inveniuntur Christum diligere, qui de jam facta hominis usque ad Patrem exaltatione, gaudentibus fidelibus nolunt congaudere: contendentes filium hominis eumdemque Filium Dei adhuc minorem Patre in sua quantumlibet glorificato humanitate. Quam sane minoritatem si referunt ad humanitatis naturalem conditionem, non ad ejusdem supernaturalem exaltationem, recte tolerantur, quoniam in hoc sensu neque nobis neque fidei catholicae adversantur. Verum si hominis in Deum jam glorificati arbitrantur non eamdem gloriam, omnipotentiam, omnisapientiam, omnivirtutem, omnimajestatem quae est Patris altissimi, timendum sine dubio est ne a regno ipsius repellantur tanquam detractores invidi, cum illo consortium habituri, qui primus invidit altitudini hujus altissimi, dicens in corde suo: Ero similis altissimo.»
2.23.15
Item Bernardus abbas Claravallensis:« Verbum caro factum est; et juxta prophetam: Omnis caro fenum. At fenum istud minime desiccatum est, nec ex eo occidit flos, quia requievit super eum Spiritus Domini. Propter hoc namque aliquando venit finis universae carnis, quia Spiritus recesserat vitae. Denique ait: Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est. Carnis nomine hoc loco vitium designari intelligimus, non naturam. Propter vitium ergo omnis caro fenum, et omnis gloria quasi flos feni. Exsiccatum est, inquit, fenum et cecidit flos: sed non ille flos qui de virga et radice Jesse descendit, eo quod super eum requievit Spiritus Domini. Nec illud fenum quod Verbum factum est, pro eo quod sequitur in propheta: Verbum autem Domini manet in aeternum. Si enim fenum Verbum, et Verbum manet in aeternum; fenum quoque necesse est maneat in aeternum. Alioquin quomodo vitam praebet aeternam si ipsum minime maneret in aeternum? Ait enim: Si quis manducaverit ex hoc pane vivet in aeternum. Et quem panem dicat, aperit cum subjungit: Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. Quomodo ergo aeternaliter non est, quo aeternaliter vivitur? Sed recole nunc mecum vocem Filii ad Patrem loquentis in ipso: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem. Haud dubium quin de corpore dicat, quod in sepulcro exanime jacebat. Hoc enim sanctum et angelus nominat, qui locutus virgini nuntiavit, dicens: Et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Quo igitur pacto sanctum fenum videre poterat corruptionem, quod de incorrupti uteri perpetuo virore vernantibus pascuis ortum, etiam avidos angelorum in se figere possit obtutus perpetualiter et insatiabiliter oblectando? Perdat sane fenum viriditatem, si Maria virginitatem amiserit. Ergo cibus hominis mutavit se in pabulum pecoris, homine mutato in pecus. Heu tristis et lacrymosa mutatio! ut homo paradisi accola, dominus terrae, coeli civis, domesticus Domini sabaoth, frater beatorum spirituum, coelestium cohaeres virtutum, repentina se conversione invenerit et propter infirmitatem jacentem in stabulo, et propter pecorinam similitudinem indigentem feno, et propter indomitam feritatem alligatum praesepio. Sicut scriptum est: In chamo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te. Agnosce tu, o bos, possessorem tuum; et tu, asine, praesepe domini tui, ut prophetae Dei fideles inveniantur, qui ista mirabilia sunt praelocuti. Cognosce, pecus, quem non cognovisti homo; adora in stabulo, quem fugiebas in paradiso; honora praesepium, cujus contempsisti imperium; comede fenum quasi panem, qui panem angeli fastidisti.»
2.24.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XVII.
2.24.1
Dum indifferentiam gloriae, quam in Christo natura humana cum divina indivise habet, docet; ipsas naturas cum Eutychete nequaquam confundit. De quibusdam Nestorianis in synodo Frisacensi.
2.24.1
Sufficiant haec Patrum antiquorum et novorum dicta de indifferentia gloriae, quam indivise habet in Christo humana natura cum divina. Sed ne praedicando indifferentiam gloriae, gloriam dantis divinitatis, et accipientis humanitatis, videamur ipsas naturas confundere cum Eutychete; addamus pauca naturam Verbi et carnis distinguentia.
2.24.2
Nam, ut ait beatus Ambrosius, etsi credamus a Verbo carnem assumptam, non tamen discernamus naturam Verbi et carnis. Et nobis dicitur:« Si recte offeras, et non recte dividas, peccasti.» Atque ideo licet in Christi persona tantam veneremur hominis cum Deo et Dei cum homine unionem, ut et homo divinorum, et Deus humanorum actuum habuerit communionem; quoniam ut Caii papae aliorumque sanctorum auctoritas affirmat, nec sine Deo humana nec sine homine gerebantur divina; tamen ipsorum actuum proprietas est ita distinguenda, ut reddamus Deo quae Dei sunt, et homini quae hominis sunt, in una eademque persona, operante divina et humana. Hinc est quod licet Dominum gloriae legamus crucifixum, homini tamen proprie assignamus crucis supplicium, quod non cadit in impassibilem Dominum gloriae, quem tamen, ut dixi, legimus crucifixum. Et licet homo dicat: Videbam quasi fulgur Satanam de coelo cadentem; Deo tamen proprie assignamus hanc visionem, quae fuit ante hominis creationem Haec omnia distinguendo convenienter, obviamus errori Eutychetis, unam tantum naturam, unam voluntatem, unam operationem in Christo praedicantis.
2.24.3
Sed ecce dum Scylla cavetur Eutychiani erroris, facile incurritur Charybdis monstri biformis Nestorianae pestis. Nestorius quippe contrarius Eutychetis falsitati, nec tamen consonus catholicae veritati, dum nimis Christum distinxit, beatam Mariam dici Theotocon vetuit; hominemque assumptum, non tanquam Deum adorandum, sed in Deo propter Deum Deo coadorandum, tanquam divinitatis inhabitatione sanctificatum, pestifero errore dogmatizavit. Contra quem collecta synodus Ephesina, hominem Verbo Dei personaliter unitum vere ac proprie docuit esse Deum, atque adoratione omnique cultu divinitatis dignissimum, utpote Deum, non divinitatis inhabitatione sanctificatum, et in divinitate adoptatum, sed, ut dixi, proprie ac vere Dei nomine honorificatum. Unde circa finem concilii ita legitur:« Si quis audet docere, assumptum hominem a Verbo coadorari cum Deo Verbo oportere et conglorificari, et connuncupari Deum, tanquam alterum alteri adjectum;» adjectio enim unius syllabae, id est co, hoc cogit intelligi;« et non magis una reverentia veneretur Emmanuel, unamque glorificationem dependerit, secundum quod Verbum factum est caro, anathema sit.»
2.24.4
Magister Hugo, De sacramentis:« Multa quaeruntur de anima Christi. Ex quibus unum est, utrum videlicet aequalem cum divinitate scientiam habuerit? De qua quaestione, in alio opusculo, quod intitulatum est De anima Christi, prolixius disputavi. Hic vero hoc commemorare sufficit quod eadem anima, sicut plenam et perfectam Dei sapientiam unitam habuit, ita plene et perfecte ex ipsa, et per ipsam sapientiam sapiens fuit: nec tamen ipsi sapientiae natura aequalis fuit. Quia longe aliud est sapientia sapere, atque aliud sapientiam esse. Ex quo enim divinitas humanitati conjuncta est, ex ipsa divinitate humanitas accepit per gratiam totum, quod divinitas habuit per naturam: ita ut secundum illam ineffabilem unionem, et Dei esset in humanitate sua totum quod humanitatis erat, et hominis esset in divinitate sua totum quod divinitatis erat.»
2.24.5
In his verbis magistri Hugonis caute natura humanitatis et divinitatis invenitur distincta, et utriusque naturae indistincta sapientia. Dicens enim quia« longe aliud est sapientia sapere, atque aliud sapientiam esse,» competenter ostendit quod anima Christi aeternae sapientiae non fuit aequalis in natura, cui tamen quam fuerit aequalis in virtute, ab ipsa etiam conceptione Virginis hominem Deum concipientis, idem consequenter demonstrat cum subnectit:« Sic ergo humanitatem Verbi in anima rationali a prima conceptione sua, et ineffabili unione divinitatis plenam et perfectam sapientiam et potentiam, et virtutem et bonitatem accepisse credimus, et ipsam sicut in unione divinitatis inseparabiliter, sic in ipsa quae ex unione erat plenitudine virtutis incommutabiliter permansisse confitemur.» Neque enim idcirco Deus homo inter homines conversari voluit, ut quasi per intervalla temporum sapientia aut virtute proficiens, meritum sibi separaret, et seipso melior fieret; sed ut ea sapientia et bonitate, quam ipse in divinitate sua plenam et perfectam semper habuit, et in humanitate sua plenam et perfectam semel et simul accepit, dispensatione salutis humanae secundum ineffabilem ordinationem suam compleret. Quapropter id quod dicit evangelista, quia proficiebat Jesus aetate, sapientia et gratia, non ita accipitur, quasi semetipso melior factus sit; sed quia hominibus quam ipse habebat, sed latebat sapientiam et gratiam, prout ratio temporum postulabat, magis ac magis semper aperuit. Ita apud homines ipse proficiebat, quantum homines in ejus cognitione profecerunt: apud Deum autem profecit in eo quod, dum se sapientia et gratia Dei plenum ostenderet, eos ad laudem Dei Patris, a quo hoc esse testabatur, magis semper ac magis provocavit.
2.24.6
Praemissis Patrum testimoniis, nos eisdem consona sentiendo, Christum non inter creaturas computamus: imo super omnes creaturas Deum benedictum, ac proinde adorandum praedicamus, Deo patri suo in on ni potentia coaequatum, et omnibus adoptivis diis et filiis praelatum, ac tanto meliorem effectum, quanto differentius prae illis nomen haereditavit.
2.24.7
Quidam prudens apud semetipsum et in oculis suis magnus, in capitulo Frisaci habito protulit maledicta in eos qui a fide sua quam ibidem recitaverat, dissentirent. Alius quoque eidem consona loquens, magis scholastice quam ecclesiastice peroravit. Quibus pro tempore satis responsum est a duobus fratribus nostris, qui illic aderant; partim approbantes et partim improbantes quae dicebantur ab ipso: nimirum scientes reprobare malum et eligere bonum. Nam quod Jesum Christum professus est ex duabus et in duabus naturis existentem, Deo Patri aequalem secundum divinitatem et minorem Patre secundum humanitatem, potest approbari utpote sane dictum et Catholicae fidei consonum. Sed quod homini assumpto negat omnipotentiam et caetera divinitatis bona potiora, in quibus Patri suo Deo factus aequalis, jam sedet et quiescit, conregnat in dextera ipsius Dei Patris; omnino consonat Pauli Samosateni et Nestorii, simulque Photini haeresibus in Ephesino concilio damnatis et anathematizatis, cum omnibus ipsius Pauli, Nestorii et Photini sectatoribus. Quos et olim per Jeremiam prophetam fuisse maledictos, ostendit illustris vir Hieronymus exponens illud: Maledictus vir qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum.« Si, inquit, maledictus est omnis homo qui confidit in homine, Paulus autem Samosatenus et Photinus, quamvis sanctum et cunctis excelsum virtutibus praedicent Salvatorem. tamen hominem confitentur: ergo maledicti erunt spem habentes in homine.» Ecce in dictis in Jeremia positis et ab Hieronymo expositis aperte ostenduntur maledicti maledictores nostri, qui nos maledicunt, pro eo quod aliter sentimus quam senserint Paulus et Photinus. Quos etiam sequendo impius Nestorius, et ipse in Ephesino concilio meruit condemnari et anathematizari cum suae doctrinae sectatoribus, quales nunc multi prodeunt, quasi vulpeculae demolientes vineam Domini abaoth.
2.24.8
A quibus ne forte et nobis impingatur maledictio confidentibus et spem ponentibus in homine hominis filio, ipse Hieronymus nos defendit et hoc annectit:« Quod si nobis oppositum fuerit, quod et nos credamus in eo qui dicit: Nunc autem quaeritis me interficere, hominem qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a Deo: Hoc Abraham non fecit, vos facitis opera patris vestri. Respondebimus illud apostolicum: Etsi Christum aliquando juxta carnem cognovimus, sed nunc jam non novimus. Denique idem Apostolus in principio epistolae suae scribit ad Galatas: Paulus apostolus, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis; et qui mecum sunt omnes fratres. Si enim mors absorpta est in victoria, quare non carnis humilitas quae propter humanam salutem assumpta est, in divinitatis transierit majestatem, ut fecerit utraque unum, et non adoremus creaturam, sed Creatorem qui est benedictus in saecula?»
2.24.9
Haec dicente sancto Hieronymo, satis excusamur nos ab idololatria, qui adoratione soli Deo debita illum hominem adoramus, qui est non inter omnia, sed super omnia Deus benedictus in saecula, utpote Altissimi Filius ab angelo annuntiatus. Eo quod virtute Altissimi obumbrante virginem, in ejus conceptione non amor viri, sed amor Dei Patris, videlicet Spiritus sanctus fuerit operatus, ut quod nasceretur ex ea Filius Altissimi vocaretur. Filius, inquit, Altissimi, scilicet Patris aeterni, qui semel locutus eum semel quidem genuit, sed in una ejus genitura duo haec audiri fecit: unum, quia potestas Dei est; alterum, quia tibi, Domine, misericordia, ut scias in uno eodemque Dei et hominis Filio indissimiliter venerandam et potentiam qua de nihilo creatus, et misericordiam qua de perdito reparatus per ipsum Dei et hominis Filium, patris et matris unum unigenitum.
2.24.10
Neque enim Spiritus sanctus operatus est in utero virginis, ita ut illic ipse fuisset pro semine; ut me sentire quidam falsiloqui susurrant: sed aeternae Dei sapientiae sibi domum fabricanti ex humana carne, ita virtus et Spiritus ejus cooperabatur, ut ipsa domus per septem columnas altissimas exaltata in sui celsitudine, altissimo Patre non fuerit inferior; quamvis in sui conditione, utpote creatura Creatore minor etiam tunc fuerit et nunc sit, neque unquam eidem coaequari possit quantum ad sui conditionem, coaequata tamen per ineffabilem sui provectionem in omnipotentia, in scientia et omni altissimae divinitatis gloria, ipsam gloriam habens tam plene in humana natura quae hanc ex tempore accepit, quam et in divina quae hanc aeternaliter habuit. Est quippe in utraque natura unicus Dei Patris Filius, quia non sic operatus est ejus in virgine conceptionem Spiritus sanctus, ut quod nasceretur ex ea filius esset aut Spiritus sancti aut Verbi aeterni, sed Filius altissimi Patris, qui Verbum suum eructavit in cor et uterum virginis incarnandum sancti Spiritus operatione. Quae nimirum operatio etiam ipsius Patris et Verbi erat, quia inseparabiliter operabatur summa Trinitas. Quaecunque enim Pater facit, haec et Filius similiter facit: item quaecunque Pater aut Filius facit, haec et amborum Spiritus similiter facit.
2.24.11
Est igitur opus totius Trinitatis, quod homo in virgine conceptus, est Filius Altissimi, Patris unicus, unigenitus et primogenitus: ultra omnes angelos et homines beatos in infinitum superexaltatus, ea natura jam sedente in excelso throno, quae jacuerat in sepulcro, ut ait Leo magnus. In ea quippe natura in qua Dei Filius factus est, omnibus angelis tanto melior effectus est, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Cui enim angelorum a Deo dictum est: Filius meus es tu? Vel cui hominum dicere congruit Deo: Pater meus es tu? nisi huic soli unigenito, a Deo Patre facto et genito: facto videlicet non in animam viventem sicut Adam, sed in spiritum vivificantem; genito quoque non in filium adoptivum, sed in filium proprium juxta illud: Proprio Filio suo non pepercit Deus. Genito, inquam, et unigenito, cui soli congruit dicere Deo: Pater meus es tu. Quod nimirum in textu sancti Evangelii satis claret; quia ubicunque cum possessivo pronomine dicit pater meus, aequalem se faciens Deo talia loquitur in quibus Deo Patri non impar invenitur. Verbi gratia: Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Item: Vos estis qui permansistis mecum in tentatione. Et ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum.
2.24.12
Propter dicta hujusmodi, quibus Filium Dei se nominans indicavit se aequalem Patri suo, cum esset similis nobis passibilis; accusatus est a pontificibus et Judaeis dicentibus: Nos legem habemus, et secundum legem nostram debet mori, quia Filium Dei se fecit. Item: De bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia, et quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum. Item evangelista: Propterea persequebantur eum Judaei, quia non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo. Alias autem, ubi se suis membris contemperat, sine possessivo pronomine dicit pater, non addens, meus. Verbi gratia. Ut cognoscat mundus quia diligo Patrem; et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic faciam( Joan. X, 18). Item: Pater ignosce illis, quia nesciunt quid faciant. Sic absque nomine possessivo patrem nominans, non se Patri coaequavit: sed mandatum Patris observando, tanquam servus in forma servi obtemperans illi, se humiliavit factus obediens usque ad mortem. Bene dico usque ad mortem. Nam post mortem Deus illum exaltavit, et dedit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine ejus flectatur omne genu coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. In gloria Dei Deus, In gloria Patris Filius unigenitus, a diis et filiis adoptivis ineffabili glorificatione distinctus.
2.25.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XVIII.
2.25.1
Disputat contra theologos scholasticos, Paulo Samosateno, Nestorio et Photino faventes, et asserentes, homini assumpto nec cultum latriae, nec dilectionem super omnia ut Deo adhiberi.
2.25.1
Frustra igitur hujus temporis Photiniani et Nestoriani homini divinitus concepto, et neque ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo in verum Deum nato suam detrahunt divinitatem: non confitentes hominem Deum, sed habitaculum Dei, in quo sit Verbum Dei, non quod ipse sit Verbum Dei: non attendentes quod aliud est Verbum in carne, et aliud Verbum caro; aliud Verbum in homine, aliud Verbum homo. Nam Verbum in homine, verbi gratia in Isaia fuit: sed ipse Verbum Dei aut Filius Dei unigenitus non fuit, sicut iste homo: qui nimirum solus inter homines dicere potest omnipotenti Deo: Pater meus es tu. Et, Ego primogenitum ponam illum prae regibus terrae.
2.25.2
Est ergo magna distinctio inter paternitatem illam singularem, quae soli congruit primogenito et unigenito: et illam communem qua invocamus eum dicendo: Pater noster qui es in coelis. Nam per illam insinuatur gloria Filii unigeniti a Patre, pleni gratia et veritate: per istam commendatur adoptionis gratia, qua de filiis irae fiunt filii Dei. Qui nimirum licet magni vocandi sunt in regno coelorum, juxta illud: Qui autem fecerit et docuerit, magnus vocabitur in regno coelorum. Nullus tamen eorum aequabitur unigenito, quia illis ad mensuram, sed unigenito non ad mensuram Spiritus datus est. Qui et in Spiritum vivificantem factus, in infinitum superexcellit omnem hominem, qui factus est in animam viventem. Quod enim primus homo legitur factus in animam viventem, sonat inopiam nimiam. Quia videlicet sic factus homo nec per se vivere, nec alicui vitam conferre potuit. Quod autem secundus Adam legitur factus in spiritum vivificantem, sonat immensas divitias, quibus homo in Deum natus, et in Deo ditatus, potuit et potest non solum per se vivere, sed et alios vivificare. Hinc est quod sicut divinitas ejus aeterna se participantibus angelis in coelo vitam confert aeternam; sic etiam caro ejus digne se participantibus in terra vitam confert aeternam. In qua post universalem resurrectionem, sicut spiritus humanus conformabitur Spiritui Deo se vivificanti; sic et corpora sanctorum configurabuntur corpori claritatis Christi, ad similitudinem scilicet non ad aequalitatem. Quis enim in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios hominum? solus ille homo qui non filius hominum, sed Filius hominis vere praedicatur: eo quod cum habeat hominem matrem, non habet hominem patrem. Qui quod Filium Dei se nominat, et gloriatur patrem se habere Deum, sibi hoc privilegium recte vindicat, ut in regno Patris sui aequali potentia cum Patre suo dominetur, habens in vestimento et in femore suo scriptum, Rex regum et Dominus dominantium.
2.25.3
Cui assertioni si cui videtur contrarium quod beatus Augustinus in libro De Trinitate affirmat, creaturam Creatori nunquam posse coaequari, licet glorificatam, et ab omni languore sanatam; perpendat illum illic egisse de creatura in Adam sauciata et per Christum reparata, non de creatura Creatori unita et nunquam sive originali sive actuali peccato sauciata. Quaeque, ut jam superius Ambrosii et Hieronymi verbis ostendimus, jam non est creatura dicenda, quoniam super omnes creaturas exaltata, in dextera Dei consedit, Creatoris omnipotentis omnipotentiam consecuta, ac virtute altissimae divinitatis praecincta, juxta illud: Dominus regnavit, decorem indutus est; indutus est Dominus fortitudinem, et praecinxit se. In qua praecinctione licet creatum permanserit creatum, sicut ait Joannes Damascenus, tamen, ut supra Hieronymi auctoritate ostensum est, carnis humilitas in Dei Filio sic in divinitatis transivit majestatem, ut fecerit utraque unum: et non adoremus creaturam, sed Creatorem, qui est super omnia Deus benedictus.
2.25.4
Contra Photinum et Paulum Samosatenum sic disseruit illustris vir Hieronymus: Qui ambo docebant hominem Christum non adorandum, eo quod illum non credebant esse Deum super omnia benedictum, sed inter omnia sanctis caeteris praelatum, neque tamen Creatoris gloria honorificatum, ac proinde, ut ipsi volebant, minime adorandum: ne videlicet spem quis ponens in homine, atque adorans creaturam subjaceret maledictioni tanquam idololatra. Sed ipse Deus homo in se hominem credendum esse docet, ubi dicit: Creditis in Deum, et in me credite. Consequens est enim, ait beatus Augustinus, ut si in Deum creditis et in me credere debeatis. Quod non esset consequens, si Christus non esset Deus. Contra quos, ut supra memini, in expositione Jeremiae disputans jam dictus Hieronymus, dicit inter caetera:« Si maledictus est omnis homo qui confidit in homine; Paulus autem Samosatenus,» etc., uti habetur supra.
2.25.5
Hoc testimonium ejus( sancti Hieronymi) nemo accepit inter scholasticos et scholares, Paulum Samosatenum, Photinum, Nestorium simulque Bonosum haeresiarchas imitantes in doctrina sua; qua istos haereticos jamdiu sepultos, in diebus nostris resuscitant in suis disputationibus et scriptis asserendo, Christum, secundum quod homo est, non esse adorandum adoratione quae latria dicitur, quaque solus Creator est adorandus. Concedunt vero illi adorationem quae Graece dulia dicitur, quaeque non solum sanctis hominibus, verum etiam perversis hominibus potest exhiberi. Sicut legimus fratres Joseph adorasse ipsum quem putabant iniquum: et Nathan propheta regem David adoravit, quem non ignoravit peccatorem. Talem adorationem concedunt homini assumpto exhibendam, paulo tamen excellentius quam caeteris hominibus. Item sicut in sententiis magistralibus a Petro Longobardo collectis legitur, non concedunt illum secundum quod est homo diligendum, dilectione qua Deus diligitur juxta maximum et primum mandatum: sed qua diligitur proximus, eo quod sit ipse ille proximus qui fecit misericordiam in illum vulneratum semivivum; per quem significatur genus humanum Christo mediante sanatum. Propter quod singulare ejus beneficium, concedunt eum aliquanto amplius quam caeteros proximos diligendum: sed non tamen ut Deum, quem jubemur ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota fortitudine diligere dilectione praecipua, quam negant homini assumpto exhibendam: favendo in hoc praenominatis haereticis, hominem assumptum a cultu summae divinitatis excludentibus. Animam quoque ipsius asserunt accepisse quidem scientiam divinam, sed non divinam omnipotentiam, ne si dicatur omnipotens anima humana vel ipse homo, consequenter et Deus esse intelligatur, quod putant inconveniens, eo quod solus Deus est omnipotens: cujus omnipotentiam negant homini assumpto datam, nisi, ut dicunt, in persona: quasi non homo, sed in homine Verbum sit persona. Cum secundum fidem Catholicam Deus et homo sit una indivisa et individua persona, cum Patre Deus cum matre homo. Multa in hunc modum dicunt, in quibus praenominatis haereticis consentiunt. Item quod Apostolus dicit, Habitu inventus ut homo, exsiliter interpretantur: indumento forinseco, assimilando in Dei Filio humanam naturam; non attendentes Deum sic homine vestitum, ut ipse quoque homo legatur Deo seu divinitate vestitus. Nam quae est illa fortitudo qua homo ille indutus, et virtus qua canitur praecinctus, nisi aeterna divinitas qua ornata est in Dei et hominis Filio humanitas?
2.25.6
Quod ne primus aut solus videar sentire, libet commemorare quod sanctus Ambrosius in Lucam dicit:« Quid, inquit, sibi vult, quod Joseph et Nicodemus Christum sepeliunt, unus justus et constans, alter in quo dolus non erat? Justus autem corpus Christi operit sindone, innocens ungit unguento. Vesti ergo et tu Domini corpus gloria sua, ut ipse sis justus. Etsi mortuum credis, operi tamen divinitatis suae plenitudine. Unge illud myrrha et aloe, ut bonus odor Christi sis.» Idem in eodem exponens illud: Mulierem fortem quis inveniet?« Videamus quid haec viro suo faciat, quod opus ejus, quod sit obsequium, cur confidit in ea Christus? Bona uxor virum suum vestit. Vestiat Jesum fides nostra corpore suo: vestiat carnem ejus divinitatis suae gloria, sicut et illa, bina vestimenta fecit viro suo, ut et in praesenti et in futuro saeculo honorificet illum.»
2.25.7
Sed haec novi disputatores minime attendentes, ita Deum praedicant in hominis habitu inventum, quasi non sit et homo in habitu Dei nunc in coelo ad dexteram Dei Patris altissimi sedens inventus, et posthac ab electis in sede majestatis suae judicans inveniendus. Quando eum viderit omnis oculus et qui eum pupugerunt, in cruce clavis illum vulnerando ac lancea: et nunc in scholis dyscolis indisciplinate quaestionando illum pungere non verentur. Qui etiam tunc tollentur ne videant gloriam ejus electis tunc ostendendam, et illis abscondendam qui nunc eam non amant, et maxime his qui contra eam disputant. Nam et illud, quod hominem assumptum, non generatione aut adoptione, sed unione dicunt Filium Dei vel Deum nominandum, nimis consentit Nestorio. Qui propter conjunctionem hominis ad Deum, dixit hominem Deo coappellandum et coadorandum. Et bene quidem removent adoptionem ab unigenito. Sed quod eidem negant generationem, cum sit et in divinitate sua unigenitus, et in humanitate primogenitus in multis fratribus; nimium consentit praenominatis haereticis: qui hominem assumptum praedicaverunt in Dei Filium, non genitum sed adoptatum. Et quidem persaepe a sanctis tractatoribus Scripturarum agitur de unitate personae illius in Trinitate, quae Deus est et homo, quibus in duobus nominibus intelliguntur non duo quidam, sed duo quaedam. Quae duo quaedam adunata sunt in unum quemdam, qui est Christus geminae gigas substantiae, absque geminatione personae ac sine substantiarum confusione: ita ut in ipso et personae unitas et naturarum sit unio veneranda. De hac personali unitate ac naturarum inconfusibili unione, in opusculo ad papam Adrianum, prout Deo donante potuimus, disseruimus, contra jam notatos disputatores, qui se dici volunt magistros et dialecticos, imitando antiquos et jam olim damnatos haereticos, forma humani habitus deceptos.
2.25.8
De hoc habitu loquens Augustinus ait:« Nomine habitus satis significavit Apostolus qualiter dixerit, in similitudinem hominum factus. Quia non in transfiguratione in hominem, sed habitu factus est, cum indutus est hominem. Quem sibi uniens quodammodo atque conformans, immortalitati aeternitatique sociaret.» Idem in quarto libro De Trinitate ait:« Si quaeritur ipsa incarnatio quomodo facta sit, ipsum Verbum dico carnem factum, vel hominem factum. Non tamen in hoc quod factum est conversum atque mutatum, sed carne ut carnalibus congruenter appareret indutum.» Hic novi scholastici sive scholares eorum discipuli, quasi rapientes verbum de ore Augustini: Ecce, aiunt, quomodo Augustinus dicit hominem Deo indutum! quasi aperte contestans hominem esse Dei vestimentum. Quod et alias dicit purpuram, quasi vestem regiam, non extra personam regis regali honorificentia, sed in persona regis honorandam. Unde ad me quidam amicorum meorum ita scripsit:« Licet humana natura exaltata sit super omnem creaturam in Christo, manet tamen creatura. Quae sine impietate adoratur in Christo, sicut purpura in rege adoratur, vel ipse purpuratus. Similiter humanitas adoratur, id est ipse humanatus Deus adoratur latria.» Praemiserat autem de natura humana in Christo, quod non adoranda sit latria ut Deus, sed majori specie duliae. Haec et similia scholastice potius quam ecclesiastice dicuntur a novis disputatoribus, cultum Divinitatis homini assumpto in Deum denegantibus, nisi quantum attinet ad indumentum; quod propter indutum, sive in induto non negant adorandum latria: sic tamen ut ipsa latria non indumento, sed induto sit exhibenda. Quia ut aiunt, vestimento Dei, quod est homo, non debetur latria sed dulia.
2.26.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XIX.
2.26.1
Virginis Filius vere Deus est, licet non a se, per se tamen: atque adeo homo non est Deo coadorandus, ut Nestorius voluit, sed omnino una simplici adoratione adorandus.
2.26.1
De his loquens Petrus Lombardus in tertio libro Sententiarum suarum dicit:« Quibusdam videtur, non illa adoratione quae latria est, carnem Christi vel animam esse adorandam; sed illa quae est dulia. Cujus duas species vel modos esse dicunt. Est enim cujusdam modi dulia, quae creaturae cuilibet exhiberi potest: et est quaedam soli humanitati Christi exhibenda, non alii creaturae. Quia Christi humanitas super omnem creaturam est veneranda et diligenda, non tamen adeo ut cultus Divinitati debitus ei exhibeatur. Qui cultus in dilectione et sacrificii exhibitione, atque reverentia consistit. Qui Latine dicitur pietas, Graece autem theosebia.»
2.26.2
Haec dicens ille magister Petrus, egregius multarum et diversarum ecclesiasticarum et scholasticarum tam antiquarum, quam et novarum sententiarum collector, non suam hanc sententiam esse indicat, sed aliorum de Nestorii faece aliquid habentium. Cujus quidem perversa doctrina condemnata est, verumtamen faex ejus non est exinanita, de qua bibunt peccatores terrae, asserentes terram non adorandam in Filio Dei, nisi tanquam scabellum, putantes in hoc sensu beatum sibi consentire Augustinum. Qui, ut supra meminimus, ubi carnem Christi asseruit adorandam, postea subjecit:« Ideo et ad terram quamlibet cum te inclinas atque prosternis, non quasi terram intueris, sed illum Sanctum cujus pedum scabellum est, quod adoras. Propter ipsum enim adoras. Non hic intelligenda est adoratio, qua solus Deus est adorandus; cum te inclinans atque prosternens ad quamlibet terram ipsam adoras, id est honoras genua in ea flectendo ipsamque deosculando. Hoc enim totum facis propter ipsum, cujus terra haec scabellum est. Sed cum terram, id est carnem Christi adoras, ne cogitatione in terra sive in carne remaneas, ait idem Augustinus, et a Spiritu non vivificeris. Spiritus etenim est qui vivificat, caro autem non prodest quidquam.»
2.26.3
Sic distincte agens de scabello Dei adorando, aliter in terra quae sursum est in coelo, quaeque digne adoratur in Deo cujus est propria caro; aliter in terra deorsum calcanda non solum a pedibus Dei, qui sunt ad vitam electi, sed etiam ab impiis et pecudibus: nullum datum patrocinium Nestorianis, Christi carnem sive potius Christum carnem sive hominem, quasi non Deum, sed deitatis indumentum seu scabellum, docentibus non adorandum latria soli Deo debita, sed sola dulia, ut praeostensum est. Quibus errorem Nestorii vetustum resuscitantibus respondens ejusdem erroris expugnator praecipuus Cyrillus episcopus, qui vice papae Coelestini synodo praesidens Ephesinae contra Nestorium inter caetera hoc inseruit.« Recusamus dicere de Christo: Propter indutum indumentum veneror: propter invisibilem adoro quod videtur. Pavore plenum ad hoc et illud dicere: Assumptus assumenti coappellatur Deus. Qui enim haec dicit secat in duo Christum; et hominem statuit per partem specialiter et Deum similiter. Denegat enim evidenter unitionem, secundum quam non ut alter alteri coadoratur quis, neque quidem coappellatur Deus: sed unus intelligitur Jesus Christus Filius unigenitus, una adoratione adorandus cum sua carne.» Item in eodem concilio legitur cap. 5:« Si quis audet dicere deiferum hominem Christum, et non magis Deum esse secundum veritatem, sicut Filium unum et natura, secundum quod factum est caro Verbum, et communicavit similiter nobis in sanguine et carne, anathema sit.» Item, cap. 7:« Si quis ait ut hominem operationem suscepisse ex Deo Verbo Jesum, et unigeniti gloriam appositam esse tanquam alteri praeter cum exsistenti, anathema sit.» Item cap. 8:« Si quis audet dicere assumptum hominem coadorari oportere Deo Verbo et conglorificari, et coappellari Deum, ut alterum alteri adjectum; adjectio enim unius syllabae co hoc intelligi cogit; et non magis una adoratione honorificat Emmanuel, et unam ei glorificationem defert, secundum quod Verbum factum est caro, anathema sit.» Item cap. 9:« Si quis ait Dominum Jesum Christum glorificatum a Spiritu, quasi aliena virtute quae per eum est utens, et ab ipso accepisse operari posse contra spiritus immundos, et adimplere in homine deitatis miracula; et non magis proprium ejus esse spiritum dicit, per quem et operatus est deitatis signa, anathema sit.» Item cap. 11:« Si quis non confitetur carnem Christi vivificatricem( sive ut quidam codices habent) vivificatoriam esse, et propriam ipsius ex Deo Patre, Verbi scilicet velut alterius praeter ipsum copulati, anathema sit.»
2.26.4
Nonne si capitula haec sereno intuitu inspiciantur, magis ostendunt hominem Deo, quam Deum homine vestitum? praecipue ubi vetant hominem dici Deiferum, aut quasi habentem in se Dei habitationem, quod haeretici Photinus, Paulus et Nestorius docebant, qui hominem Deum negabant; sed vestimentum aut habitaculum Dei, aut organum Divinitatis hominem de Virgine genitum praedicabant. Quos nimirum eorumque sequaces Ephesina synodus manifeste coarguit in praedictis capitulis et multis epistolis in ea recitatis et approbatis. De quibus non est modo dicendum per singula, contenti hoc loco maxime illud improbare, quod, ut supra perstrinximus, Nestorius dixit, imo et scriptum reliquit:« Propter indutum indumentum colo; propter occultum adoro visibilem: inseparabilis a visibili Deus; propter hoc indivisi honorem non divido: divido naturas, sed unio adorationem.»
2.26.5
Poterant videri utcunque tolerabilia haec dicta, sed haereticum ejus intellectum produnt sequentia, cum dicit:« Non per se Deus est quod plasmatum est in vulva: non per se Deus est, quod creatum est de Spiritu: non per se Deus est, quod sepultum est in sepulcro; sic enim essemus hominis cultores, et mortui cultores manifeste: sed quoniam in assumpto Deus, ex assumente assumptus, ut assumenti copulatus coappelletur Deus.» Haec dicens hominem assumptum secernit ab adoratione, negans per se Deum, quem tamen assumenti asserit coappellandum Deum. Nos autem corde credimus ad justitiam et ore confitemur ad salutem, Virginis filium vere Deum esse, licet non a se, tamen per se, non a se, quia nec in humanitate nec in divinitate aliquid habet nisi a Patre, a quo ei est non solum Deum Dei Filium, sed et hominis filium esse. Attamen quod a Patre habet, in utraque natura per se habet. Habet ipse homo divinitatem quam accepit: habet idem ipse Deus humanitatem quam suscepit: ita ut et homo vera divinitate Deus, et Deus vera humanitate sit homo; cum tamen nec divinitas sit humanitas, nec humanitas divinitas in una eademque persona, quae non dimidia, sed tota est adoranda, utpote una in Trinitate persona. In qua non homo Deo est coadorandus, ut voluit Nestorius haeresiarcha, sed omnino una simplici adoratione adorandus; utpote verus et non falsus Deus, unicus naturalis et non adoptivus Dei filius. In quo licet creatum permaneat creatum, secundum quod idem filius inventus est habitu ut homo; tamen increato Verbo sic est unitum, ut neque in adoratione, neque in ulla divini cultus veneratione sit ab illa distinguendum, aut minus, quam creator, diligendum, sicut illi somniant qui in Christo minus hominem, quam Deum scriptitant esse diligendum.
2.26.6
In consilio illorum non veniat anima mea, qui vero Joseph ingrati et invidentes gloriae ipsius in qua est adorandus, denudant eum sua tunica desuper contexta; quae apte intelligi potest ipsa divinitatis gloria, quam illi Pater suus dedit, qui eum prae omnibus filiis caeteris dilexit. Sed velint nolint illi, ipse vivens vita aeterna dominatus in tota terra Aegypti, imo in coelo et in terra: vestitus nimirum longe melius quam primus homo, qui perdito innocentiae simulque obedientiae ornatu, sua nuditate confusus fugit a Deo. At iste formosus forma divinitatis in Deo est ornatus illo vestimento, in quo habetur scriptum, Rex regum et Dominus dominantium. Quod nomen Regis regum, et Domini dominantium, superexcellens omne nomen, dum vestimento ejus quasi aureis, imo divinis litteris inscriptum cernitur ab ipsis dilectoribus, gaudent ipsum vestimentum pro fulgore divinae inscriptionis ira vestitum, ut hujus nominis, vel hujus tituli inscriptionem sciant non esse corrumpendam, vel a vestimento isto abolendam; quantumlibet( errent) introductores duliae in ejus adoratione. Cui tamen tandem velint nolint omne genu flectetur, et ipse a fratribus qui eum vendiderunt, adorabitur, digneque adorandus agnoscetur; quando ipse homo videbitur amictus lumine sicut vestimento, juxta illud Isaiae: Et erit lux lunae sicut lux solis, et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum, in die qua alligaverit Dominus vulnus populi sui, et percussuram plagae ejus sanaverit. Quaenam est luna quae tunc lucebit sicut sol absque varietate crementi et decrementi, quibus nunc variatur in isto saeculo, nisi Ecclesia quae tunc erit similis soli suo, Deo suo? Scimus, inquit Joannes, quia, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Ipsa autem lux solis quanta erit? sicut lux septem dierum, inquit: quod est dicere: Quantae claritatis erat Verbum cum sex diebus fierent omnia, et septimo die compleretur opus suum per ipsum; tantae claritatis in carne sua, scilicet in homine assumpto tunc erit apud Patrem suum. Hoc enim et ipse orabat dicens: Et nunc clarifica me, Pater, apud temetipsum, claritate quam habui, priusquam mundus fieret, apud te. Quae verba orantis pro clarificatione suae carnis exponens Hilarius in libro tertio de Trinitate, ait:« Nunc autem quid quod apud Patrem clarificationis exspectat? Nempe hoc quod habuit apud eum priusquam mundus esset. Habuit plenitudinem divinitatis, atque habet; namque Dei Filius est: sed qui erat Dei Filius, et hominis esse coeperat filius. Erat enim Verbum caro factum: non amiserat quod erat, sed coeperat esse quod non erat. Non de suo destiterat, sed quod nostrum est acceperat. Profectum ei quod accepit ejus claritatis expostulat, unde non destitit. Ergo quia Filius est Verbum, et Verbum caro factum est, et Deus Verbum, et hoc in principio apud Deum, et Verbum ante constitutionem mundi Filius, nunc caro factus orabat, ut hoc Patri caro inciperet esse quod Verbum; ut id quod de tempore erat, gloriam ejus quae sine tempore est claritatis acciperet; ut in Dei virtutem et spiritus incorruptionem transformata carnis corruptio absorberetur.»
2.26.7
Hic notandum quod non carnem; sed carnis corruptionem docet Hilarius absorbendam: quae etiam in sanctis resurrectione glorificatis absorbebitur, manente tamen carnis natura, in gloria illius resurrectionis, cujus vox est: Ego sum resurrectio et vita. Quanto magis ergo in sua propria carne fulgebit resurrectionis claritas, cum sit ipse ipsa resurrectio et vita? In quem qui credit, non morietur in aeternum; quia in resurrectione ac vita manebit, ac resurrectio et vita in eo, juxta illud promissum ejus: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo.« Item:» Qui manet in me et ego in eo, hic fert fructum multum. Quanto ergo expressius, imo impressius, homo in Deum assumptus, manet in Deo et Deus in eo, non quasi alius in alio, quia idem Deus est qui homo, licet non inde Deus, unde homo? Est quippe divinitate Deus, humanitate homo: in quo et naturarum diversarum permanent essentiales differentiae, cum altera increata sit et altera creata, et earumdem naturarum unitio; ut utraque natura quod suum est operetur cum alterius communione, manente Dei in forma humana, in qua est primogenitus mortuorum, et homine manente in forma divina, in qua est genitus ante luciferum, primogenitus omnis creaturae.
2.27.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XX.
2.27.1
In filii hominis conceptione ac generatione, vera fides habet, quod natum est in virgine per conceptionem et ex virgine per generationem, totum esse Filium Altissimi et totum filium virginis: ita ut recte dicatur et Deus filius hominis, et homo Filius Dei.
2.27.1
Quia vero nonnulli affirmant, unitione potius quam generatione hominem Dei Filium nominandum; consideremus nunc modos unitionis, quo aliquid alicui unitur, ut evidenter clarescat eos errare, qui unitionem qua Deo est homo unitus, distinguunt ab hominis in Deum generatione, dicendo potius unitione, quam generatione hominem Dei Filium factum. Quod fortasse recte diceretur, si non ipsa generatio esset naturalis et nativa unitio, qua de diversis essentiis per nativatem unitis consistit unus filius: verbi gratia, qui nascitur ex sanguinibus et ex voluntate carnis et ex voluntate viri, nec totam ex Patre, nec totam ex matre corporis habet essentiam, et a neutro habet spiritum, sed ab illo quem Apostolus nominat Patrem spirituum, dicens: Patres quidem carnis habebamus et reverebamur eos; non multo magis obtemperabimus Patri spirituum, et vivemus? Cum ergo diversae diversorum sanguinum sint essentiae una cum spiritu rationali unitae; non tamen est filiatio divina in uno Filio, ut sit ex parte Filius Patris ex parte filius matris homo natus de muliere, sed totus Filius Patris et totus filius matris. Esset totus quoque Filius Patris omnium spirituum rationabilium, si spiritus rationalis de Dei Patris essentia datus, et non de nihilo creatus, esset corpori humano unitus, ut putabant Manichaei ob hoc ipsum damnati et anathematizati, quod animam rationalem docebant esse coessentialem Deo. Nunc autem quia in creatione animae corpori unitae, solius Dei absque hominis ministerio cognoscitur operata potentia, recte dicitur ab Apostolo ipse Deus Pater spirituum, non corporum.
2.27.2
Porro in illius hominis conceptione ac generatione, cujus constat essentia non solum de humano corpore sumpto ex virgine, ac de anima humana ex nihilo creata, sed etiam de Verbo Dei Deo Patri coessentiali; vera fides habet, quod natum est in virgine per conceptionem, et ex virgine per generationem, totum esse filium Altissimi et totum filium virginis: ita ut recte dicatur et Deus Filius hominis, et homo Filius Dei; cum nativa unitione de satis tribus, Verbo Dei, anima rationali et carne, in unum fermentatis, unus de thalamo suo sponsus processerit geminae gigas substantiae. In qua tria sata quae Deus conjunxit homo non separet, ita ut exemplo Nestorii secet in duos filios unum Dei et hominis filium, nativa, sive, ut Boetius ait, naturali unitione de diversis essentiis, divina scilicet atque humana, unitum. Quod etsi factum sit supra naturam, non est factum contra naturam, quia homini ad imaginem et similitudinem Dei creato est naturale, ut sapientiam Dei per quam et ad quam creatus est, possit capere, sicut bona terra capit semen bonum. Quae autem fuit unquam terra magis bona, quam virgo Maria? quae nullo virilis operis aratro exculta ita erat fertilis, ut semen Dei, quod est Verbum Dei, annuntiante angelo, cadens in eam, sic humanae substantiae unitum excrevit, ut homo natus in ea Filius Altissimi nominetur et sit, Filius, inquam, non adoptivus, ut Photinus et Bonosus haereticus docuerunt, sed Filius proprius, unigenitus, unicus Patri et matri suae. In qua nativa unitione unum factum est electrum, sancti Spiritus igne conflatum de argento humanae simulque de auro divinae substantiae. In quo, fulgore auri ad tempus exinanito, et quasi pallescente in ipso pallore auri per mortem crucis aliasque contumelias, pallescentis consummata est claritas argenti usque adeo, ut impleta sit oratio dicentis: Pater, clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te. Item: Clarifica me tu, Pater, apud temet ipsum claritate, quam habui priusquam mundus esset, apud te.
2.27.3
Neque vero mirum est hujusmodi humanae substantiae argentum auro divinitatis unitum, eidem conglorificatum seu conclarificatum. Quoniam cum scriptum sit: Habet argentum venarum suarum principium, et est auro locus in quo conflatur( Job XXVIII, 1). Istius argenti principium sic fuit aeternaliter praeordinatum, ut in virginalis uteri conflatorio una cum auro divinitatis aeterno in unum fabricaretur electrum nativa unitione. Postquam de virgine peractam, nullus potuit aut poterit ipsi Dei et hominis Filio accedere vel assignari habitus, qui seorsum, abstractim, et mathematice intellectus, Filius Dei aut hominis vere nominetur aut sit, licet et in alia et alia effigie, diversos in se habitus exhibuerit; nunc se hortulanum, nunc peregrinum, seu etiam velut agnum septem cornuum, septem quoque oculorum suis dilectoribus ostendendo, quia tales habitus non effecit nativa unitio, quia accesserunt jam nativo filio.
2.27.4
Quod si placet per aliqua similia demonstrari; quae diximus de divinis ac supernaturalibus, patent in humanis atque naturalibus. Esto enim: Sit alicui homini filius unicus, unigenitus, proprius, naturalis. Huic filio de homine genito si aliquid unitur, vel sic unitur ut in ejus vertatur substantiam; sicut panis qui mutatur et mutat, quia versus in carnem facit de macra pinguem; vel sicut annulus, qui nec mutatur nec mutat a suo esse filium annulatum, vel sicut sapientia faciens de fatuo filio sapientem, quae ipsum mutans, non mutatur; vel sicut vestis quae filium nudum vestiens, ipsum non mutat, sed ipsa mutatur, quia extra corpus complicata, si corpori coaptatur, secundum illud sic distenditur, ut recte habitus hominis dicatur. Ex quo habitu, verbi gratia purpuratus aut loricatus, aut aliud hujusmodi valeat dici. Sed nunquid vel panis quem filius comedit, vel annulus quem assumpsit, efficitur filius patris qui eumdem filium genuit? minime. Item sapientia quae filium de fatuo sapientem, vel purpura quae illum de nudo vestitum exhibuit, numquid de filio filii seu filiae nomen accepit, seu accipere potuit? nequaquam. Ipsa tamen purpura inducta membris accepit formam, quam non habebat exuta: cui etiam in regis persona exhibendus est honor, qui eidem exutae non exhibetur.
2.27.5
Cujus rei similitudinem beatus Augustinus Incarnationis mysterio coaptans in libro De octoginta tribus quaestionibus dicit:« Multis modis habitum dicimus. Vel habitum animi, sicut disciplinae perceptionem usu firmatam: vel habitum corporis, sicut dicimus alium alio validiorem, vel habitum eorum quae membris accommodantur extrinsecus, ut cum dicis aliquem vestitum, calceatum, et hujusmodi. In quibus omnibus generibus manifestum est in ea re dici habitum, quae accidit vel accedit alicui, ita ut eam possit etiam non habere. Hoc autem nomen dictum est ab illo verbo quod est habere. Habitus ergo in re dicitur, quae nobis ut habeatur vel accidit vel accedit. Verumtamen hoc interest quod quaedam eorum quae accidunt vel accedunt ut habitum faciant, non mutantur, sed ipsa mutant, in se integra et inconcussa manentia. Sicut sapientia accedens homini, non ipsa mutatur sed hominem mutat, quem de stulto sapientem facit. Quaedam vero sic accidunt vel accedunt, ut mutent et mutentur; ut cibus qui, amittens speciem suam, in corpus vertitur, et nos cibo refecti, ab exilitate et languore in robur atque valentiam mutamur. Tertium genus est, cum ea quae accidunt vel accedunt, non mutant ea quibus accidunt, nec ab ipsa mutantur; sicut annulus positus in digito: quod genus rarissime invenitur. Quartus genus est cum ea quae accidunt mutantur, non a sua natura, sed aliam speciem ac formam accipiunt, ut est vestis, quae dejecta atque deposita, non habet eam formam quam sumit induta: induta, non habet exuta. Quod genus congruit huic comparationi. Dei enim Filius semet ipsum exinanivit, non formam suam mutans, sed formam servi accipiens: neque conversus aut transmutatus in homine amissa incommutabili stabilitate, sed in similitudinem hominum factus est. Ipse susceptor verum hominem suscipiendo, et habitus inventus est ut homo, non sibi, sed eis quibus in homine apparuit. Quod autem dicit ut homo, veritatem exprimit. Nomine ergo habitus satis significavit Apostolus qualiter dixerit: In similitudinem hominum factus. Quia non in transfiguratione in homine, sed habitu factus est, cum indutus est hominem, quem sibi uniens quodammodo immortalitati aeternitatique sociaret. Non ergo oportet intelligi, mutatum esse Verbum susceptione hominis, sicut nec membra veste induta mutantur, quamvis illa susceptio ineffabiliter susceptum suscipienti copularet.»
2.27.6
His verbis aperte innuere videtur Augustinus, Deum dici factum hominem secundum habitum. Qui etiam ipsius incarnationis modum volens exprimere, quaerentibus in quarto lib. De Trinitate ait:« Si quaeritur ipsa incarnatio quomodo facta sit. Ipsum Verbum Dei dico carnem factum, sive hominem factum, non tamen in hoc quod factum est conversum atque mutatum: sed carne, ut carnalibus congruenter appareret, indutum. Ita sane factum ut ibi sit non tantum Verbum Dei et hominis caro, sed et rationalis anima hominis, atque hoc totum et Deus dicatur propter Deum et homo propter hominem. Quod si difficile intelligitur, mens fide purgetur a peccatis abstinendo et bona operando; difficilia enim sunt haec.»
2.27.7
Idem in libro De fide ad Petrum:« Dei Filius cum sit Deus aeternus et verus, pro nobis factus est homo verus et plenus. In eo verus, quia veram habet ille humanam naturam: in eo vere plenus, quia carnem humanam suscepit et animam rationalem.» Item.« Non aliud fuit illa Dei summi exinanitio, nisi formae servilis, id est naturae humanae susceptio. Utraque igitur est in Christo substantia divina scilicet et humana.» Item in libro contra Maximinum:« Cum esset per se ipsum invisibilis visibilis in homine apparuit, quem de femina suscipere dignatus est.» Item in eodem:« Nos Christum Dominum verum hominem suscepisse credimus, et in ipso visibiliter invisibilem hominibus apparuisse, et in ipso inter homines conversatum fuisse; in ipso ab hominibus humana pertulisse, in ipso homines docuisse.»
2.27.8
Hilarius in libro De Trinitate: Quomodo Dei Filius natus ex Maria est, nisi quia Verbum caro factum est? scilicet quod Filius Dei cum in forma Dei esset formam servi accepit. Unum tamen eumdemque, non Dei defectione, sed hominis assumptione profitemur, et in forma Dei per naturam divinam, et in forma servi ex conceptione Spiritus sancti secundum hominis habitum repertum fuisse. Non fuit habitus ille tamen hominis, sed ut hominis: neque caro illa caro peccati, sed in similitudinem carnis peccati.»
2.27.9
His Augustini simulque Hilarii dictis caute pensatis, invenimus Dei Filium inventum in habitu hominis; cum tamen habitus ille, ut Hilarius ait, non fuerit hominis, sed« ut hominis;» docente Apostolo, quod Filius Dei humiliavit seipsum formam servi accipiens, et habitu inventus« ut homo. Id est, habendo in se hominem: inventus est ut homo, quia indutus est hominem, quem sibi uniens quodammodo atque conformans, ut ait Augustinus, immortalitati aeternitatique sociaret. Sed nunquid haec talis unitio, conformatio et associatio contulisset, aut conferre potuisset homini assumpto esse Dei Filium naturalem, proprium et unicum, sine generationis illius consortio de qua dicitur: Generationem ejus quis enarrabit? Unum quippe Deus Pater Filium sibi connaturalem et coaeternum, tanquam sol splendorem gloriae suae, genuit, quia semel locutus, Verbum bonum de corde suo eructavit. Sed in hac una locutione duo haec audivit Psalmista, quia videlicet potestas Dei est et misericordia. Potestas Dei, in qua idem verbum semel dictum, Filius Dei nominari dignatum est: misericordia, in qua item idem Verbum, filius hominis nominari et esse dignatum est.
2.27.10
Conferamus nunc in uno eodemque Dei Filio dignitatem potentiae ac dignitatem misericordiae in ea lance veritatis, ut neutrum altero minus vel majus, anterius vel posterius judicemus. Et certe inveniemus verum sensisse beatum Hilarium in nono libro de Trinitate, dicentem:« Ejusdem periculi res est, Christum Jesum vel Spiritum Deum, vel carnem Christi corporis denegare. Mediator ipse in se ad salutem Ecclesiae constituitur; et ipso inter Deum et homines mediatoris sacramento utrumque unus existens, dum ipse ex unitis in id ipsum naturis, naturae utriusque res eadem est, ita tamen ut neutro careret in utroque; ne forte Deus esse nascendo desineret, et homo rursus Deus manendo non esset. Haec itaque humanae beatitudinis fides vera est, Deum et hominem praed care, Verbum et carnem confiteri: neque Deum nescire quod homo sit, neque carnem ignorare quod Verbum sit. Cum autem contra naturam sensus nostri Deus manens, homo nascitur; jam non est contra naturam spei nostrae ut natus homo Deus maneat: cum potior natura in inferiorem nata fidem praestet, inferiorem in naturam nasci posse potiorem.»
2.27.11
Idem in decimo:« Accepisse autem formam servi eum qui esset in Dei forma, de contrariis comparatur, ut quanta veritas est manere in Dei forma, tanta veritas sit accepisse formam servi. Ad proprietatem enim naturae intelligendam, significatione verbi ad id communis impellimur. In forma enim servi est, qui et in forma Dei est. Et cum hoc naturae, illud dispensationis sit, in ejusdem tamen est veritatis proprietate quod utrumque est, ut tam verus sit in Dei forma, quam verus in servi. Ut vero assumpsisse formam servi non aliud est, quam hominem natum esse; ita in forma Dei esse non aliud est, quam Deum esse. Unum tamen eumdemque, non Dei defectione, sed hominis assumptione profitentes, et in forma Dei per naturam divinam, et in forma servi ex conceptione Spiritus sancti secundum habitum hominis repertum fuisse.
2.28.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XXI.
2.28.1
Idem pluribus firmatur, ostenditurque Verbum per unionem cum natura humana nullo modo fuisse in se mutatum, hominemque natum esse in Dei Patris unicum Filium, quod assumptio sola vel habitus illi conferre non poterat.
2.28.1
His diligenter pensatis apparet, non tam ex unitione quae in aliquo habitu consideratur, hominem Filium Dei vel Deum filium hominis nominari, quam ex nativitate qua, sicut affirmat Hilarius,« Deus manens, homo nasci dignatus est: et natus homo, Deus manet; ita ut potior natura in inferiorem nata, fidem praestet, inferiorem in naturam nasci potuisse superiorem. Cum assumpsisse formam servi non aliud sit, quam hominem natum esse: atque in forma Dei esse non aliud sit quam Deum esse.» Sicut ergo ex nativitate Deus de Deo genitus, est ejus Filius; ita nihilo minus ex nativitate idem Deus factus est filius hominis, nascendo videlicet ex homine divinitus potius quam humanitus, quia virgo illum non viro, sed Deo per suum Spiritum operante concepit. Unde Augustinus in libro De fide ad Petrum:« Natura aeterna atque divina non posset temporaliter concipi et nasci ex natura humana, nisi secundum susceptionem veritatis, veram temporaliter conceptionem et nativitatem ineffabilis in se divinitas accepisset. Sic est Deus aeternus veraciter secundum tempus et conceptus et natus ex virgine.»
2.28.2
Quae cum ita sint, conceptio et nativitas potius quam habitus contulit homini esse Filium Dei, et Deo esse filium hominis: quanquam in illa nativa unitione qua Deus in hominem, et homo in Deum natus est, multa inveniatur similitudo ad praeostensos habitus. Nam in eo quod filius annulatus ferendo annulum non mutatur in illum, nec annulus in ipsum, signari potest assumentis et assumptae naturae permanentia, permanente in Christo utraque natura, divina scilicet et humana. Quod etiam Boetius insinuavit contra Eutycheten scribens introducendo similitudinem coronae de auro et gemmis compositae, in qua unitione auri et gemmarum natura permanet: sicut et in annulo gemmato, cum sit naturarum diversarum quaedam unitio, nulla invenitur earumdem naturarum vel confusio vel commistio; sed nec talis divisio, ut vel aurum sine gemma vel gemma sine auro dici valeat annulus gemmatus. Ita et innovator naturae Deus homo factus est, id quod fuit permanendo, et quod non erat assumendo, non commistionem passus neque divisionem. Commistionem seu confusionem docuit Eutyches haereticus, divisionem vero asseruit Nestorius. Et uterque a sancta Ecclesia repudiatus est per eam fidem qua creditur, Christus ex duabus et in duabus naturis existens, perfectus Deus, perfectus homo; unus omnino non confusione substantiae sed unitate personae.
2.28.3
Item de habitu interiori sicut est habitus animi sapientiam habentis, ipsa sapientia intellectu percepta et usu firmata, magna invenitur similitudo in homine Deo: cujus intellectus humanus aeternae sapientiae perceptione informatus et usu firmatus, non sapit in aliquo minus, quam ipsa aeterna sapientia, qua est informatus et firmatus. Quia omnis homo sapiens tantum sapit, quantam habet sapientiam; si parvam parum, si multam multum, secundum suae sapientiae habitum intrinsecum. Non ipsa tamen sapientia ejus mutatur in illum, sed mutat illum, faciens de stulto sapientem. Sic aeterna Dei sapientia homini unita, et in habitum sempiternum illi data, non est in illo mutata, cum sit immutabilis et nullius mutationis capax. Neque enim et ullo modo susceptibilis accidentium, per quae solummodo fit mutatio rerum subjacentium formis. Imo ipsa est aeterna forma carens materia, quae permanens immutabilis mutat hominem, juxta illud sapientis dictum: Stabilisque manens das cuncta moveri. Felicissime autem coelos illos facit moveri, de quibus dicitur: Opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanes, et omnes ut vestimentum veterascent, et velut amictum mutabis eos et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Significantur quippe nomine coelorum sancti, et homines et angeli qui sunt amictus Dei; quia his tanquam vestimento suo Dei sapientia ornatur. De his etiam constat tunica illa inconsutilis, desuper contexta per totum; sancta videlicet Ecclesia unguento illo perfusa; quod descendit in barbam barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus. Unde etiam si de interiori habitu mentis ad exteriorem considerandum nos vertamus, juxta quem in corpore dicimus alium alio validiorem, vel alium alio melius vestitum, calceatum, armatum; sapientia aeterna quae sibi univit non solum spiritum sed et corpus humanum, longe in infinitum beatius beatis angelis et hominibus, mutavit hominem sibi unitum: ita ut tria sata, Verbum, caro et anima, sint unus panis qui de coelo descendit, Verbo quod est et quod erat immutabiliter permanente, anima vero et carne humana sic mutata, ut licet permanente illarum essentia et essentiali differentia, qua differt a Creatore creatura, sit tamen eis divina potentia, sapientia, virtus et gloria in una trinitatis persona, quae Deus et homo, filius Dei et hominis, utrumque habens per nativitatem potius quam per habitum.
2.28.4
Qui enim habendo in se Deum propter habitum hunc dicti sunt dii seu filii Dei; sicut Moyses dictus est Deus Pharaonis, et hi ad quos factus est sermo Dei dicti sunt dii et filii Excelsi: non erant filii Dei sive dii naturaliter, quia non acceperant nascendo ut essent quod dicebantur, sed jam natis et formatis indulta est aliquantula participatio sanctitatis illius, qua Pater illum sanctificavit, et misit in mundum, quem constat esse Sanctum sanctorum. De quo et angelus ad Mariam quod nascetur, inquit, ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Non dixit quod nascetur ex te sanctus vocabitur Filius Dei, ne ad solius Verbi personam putes pertinere quod dicitur Filius Dei: sed quod nascetur, inquit, ex te sanctum; videlicet corpus anima rationali animatum, Verbo Dei unitum, vocabitur Filius Dei, non quasi Deum in se habendo, ut docuit Photinus, et Paulus Samosatenus atque Nestorius haeresiarchae, sed vere verus Deus, et Dei Filius unicus existendo. Unde Augustinus De bono perseverantiae ait:« qui fidelis est, in eo veram naturam humanam credit suscipiente Deo Verbo ita sublimatam, ut qui suscepit et quod suscepit, una esset in Trinitate persona, assumptione illa ineffabiliter faciente personae unius in Deo et homine veritatem.» Idem in Enchiridio:« Christus Jesus Deus de Deo est, homo autem natus de Spiritu sancto ex virgine Maria, utraque substantia, divina scilicet et humana, Filius est unicus Dei patris omnipotentis.» Idem in libro De praedestinatione sanctorum:» Ille homo ut a Verbo Patri coaeterno in unitate personae assumptus Filius Dei unigenitus esset, unde hoc mereretur? quod bonum ejus praecessit, ut ad hanc ineffabilem excellentiam perveniret? faciente ac suscipiente Deo Verbo ipse homo ex quo esse coepit Filius Dei unicus esse coepit.»
2.28.5
Haec dicendo sanctus Augustinus hominis in Deum Dei Filium signanter exprimit nativitatem, quae sola hominem assumptum Dei fecit unicum, ut sicut ipse ait, sicut unicus in utraque substantia, divina scilicet et humana. Quod ei non potuisset conferre assumptio sola extrinseco habitui assimilata, non falso intellectu, sed vero, nec tamen divinae hominis nativitati contrario. Quia sic est homo in Deum assumptus, ut sit etiam in Deum natus: et sic est a Deo creatus, ut sit etiam in Deum natus: ex altero dicens: Ascendo ad Patrem meum; ex altero addens: Et ad Deum meum.
2.28.6
Pater quippe factus est hominis Deus, illius conceptionem et nativitatem per suum Spiritum supernaturaliter operando: qui etiam Deus ejus fuit, inter caeteras creaturas eum creando. Assumptus est igitur homo creatus a Verbo increato, quasi habitus, in quo est inventus ut homo, qui Deus erat, sed natus est in Dei Patris unicum Filium, quod assumptio sola vel habitus illi conferre non poterat. Nam quos Deus assumpsit, et non genuit, verbi gratia Moysen et Aaron, quos ad hoc assumpsit ut adduceret populum suum de figurali Aegypto; quod facere non potuissent nisi eos Deus ad hoc ministerium assumpsisset: licet filii Dei nominentur inter eos, ad quos factus est sermo, seu Verbum Dei; nullus tamen eorum factus est Verbum Dei, nisi tantummodo hic unigenitus virginis, non solummodo assumptus in ministerium, sed etiam natus in filium. Unde non solum tanquam servus ministravit dicens: Ego autem in medio vestrum sum sicut qui ministrat; sed etiam tanquam filius et Dominus imperavit ventis et mari, submerso in sanguine ipsius Pharaone tenebrarum principe. Quod facere non potuisset, nisi omnipotens omnipotentis Patris Filius esset; qui et in cruce pendens ac moriens, inventus est homo; et infernum spolians, ac de sepulcro surgens, inventus est ut Deus. Nam et Deus inventus est in forma servi humana patiendo, et homo inventus est in forma Dei divina opera faciendo, quae nemo alius fecit, quia etiam solo nutu omnia quaecunque voluit fecit. Sicut ex aqua vinum fecit, non saltem dicendo; Fiat ex aqua vinum, quia tacitum sui Domini sensit creatura imperium. Sic etiam tacito nutu ad se traxit mulierem peccatricem. Quia sicut ait beatus Gregorius papa:« Ipse illam intus traxit qui eam foris misericorditer suscepit.» Mulier haec typum gessit Ecclesiae de gentibus collectae, quam et Pater trahit ad Filium, et Filius trahit ad se ipsum simulque ad Patrem per se ipsum, juxta illud: Nemo venit ad me, nisi Pater meus traxerit eum. Item: Nemo venit ad Patrem, nisi per me. Nestorium haereticum non traxit Pater ad Filium, neque Filius illum traxit ad seipsum: qui hominem assumptum non credidit esse Dei Filium, sed Dei vestimentum.« Propter indutum,» inquit,« indumentum veneror.» Quasi homo in Deum natus, non sit Deus Dei Filius propter seipsum colendus aeque ut Pater ejus. At ille hominem separans a Deo Dei Filio, velut indumentum ab induto, non magis credidit hominem assumptum Dei Filium, quam quodlibet indumentum in quolibet filio filius est patris illius. Non ergo Pater illum traxit ad hominem, cujus non credidit esse patrem altissimum, sola indumenti similitudine deceptus: quo et nunc multi sequaces ejus falluntur, dum non pertrahuntur ad hanc fidem, qua creditur homo, non solum sic assumptus ut sit Dei vestimentum; sed etiam sic natus de virgine ut sit Dei Filius, non propter alium, sed propter seipsum colendus et adorandus, utpote verus Deus Dei Filius.
2.28.7
Unde Patres in Ephesino concilio collecti, prout etiam supra commemoravimus, hoc dixerunt et scriptum reliquerunt:« Recusamus dicere de Christo: Propter indutum indumentum veneror, propter invisibilem adoro quod videtur.» Pavore plenum ad hoc et illud dicere:« Assumptus assumenti coappellatur Deus.» Qui enim haec dicit, secat in duo Christum, et hominem statuit per partem specialiter, et Deum similiter. Denegat enim evidenter unitionem, secundum quam non ut alter alteri coadoratur quis, neque quidem coappellatur Deus; sed unus intelligitur Christus una adoratione honorandus cum sua carne.» Item, prout superius perstrinximus, et nunc iterare non piget, in eodem concilio legitur cap. 5:« Si quis audet dicere Deiferum hominem Christum, et non magis Deum esse secundum veritatem, sicut filium unum et natura, secundum quod Verbum factum est caro, communicavit similiter nobis in sanguine et carne, anathema sit.»
2.28.8
Istos venerandos Patres traxit Pater ad Filium, quia hominem crediderunt a Deo non solummodo assumptum velut indumentum, sed etiam natum in Deum Dei Filium. Similiter patrem Augustinum traxit Pater ad Filium: qui cum dixisset quod Deus indutus est hominem, addidit:« Quem sibi uniens quodammodo atque conformans, immortalitati aeternitatique sociaret.» Idem super sermonem Domini, ubi dicit: Non conturbetur cor vestrum, ita dicit: Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem ideo adoro, quia a divinitate suscepta, et deitati unita est: ut non alium et alium, sed unum eumdemque, Deum et hominem, Filium Dei esse confitear.» Et post pauca:« Humanitatem non solam vel nudam, sed divinitati unitam, scilicet unum filium, Deum verum et hominem verum si quis adorare contempserit, aeternaliter morietur.»
2.28.9
Attende in his dictis Augustini, quod cum adorari docuisset humanitatem divinitati unitam, ne quis in humanitate divinitati unita intelligeret aliud quam Dei Filium; consequenter exponens quid ipse intellexerit, addidit: Scilicet unum Filium, Deum verum et hominem verum si quis adorare contempserit, aeternaliter morietur. Traxit ergo illum Pater ad Filium, quia hominem credidit, et confessus est esse Dei Filium, licet habitus ejus humanus recte inveniatur assimilatus purpurae non extra personam regis jacenti, sed in persona regis adorandae. Qui, cum sit Rex regum, habet etiam in vestimento et in femore suo scriptum, Rex regum et Dominus dominantium: ne quis putet cum Nestorio sentiendum quod, ipse homo cum sit Dei vestimentum, non sit etiam Rex regum et Dominus dominantium vere adorandus, non propter Deum quasi alter propter alterum, sed in Deo Dei Verbo, cui sic est homo unitus, ut sit Deus, Dei Filius proprius et unicus
2.29.1
INCIPIT LIBER. CAPUT XXII.
2.29.1
In Christi persona homo Deus et Deus homo est: quoniam et Deus homo est humanitate quam suscepit, et homo Deus divinitate quam accepit.
2.29.1
Cujus cum de persona quaeritur quis ipse sit, recte respondetur, Deus et homo. Si autem quaeritur an in Christi persona homo Deus et Deus homo sit, recte respondetur utrumque verum esse; quoniam et Deus homo est humanitate quam suscepit, et homo Deus divinitate quam accepit. Item cum dicitur: Homo est Deus; et Deus est homo: si quaeritur quid subjiciatur aut quid praedicetur, non incongrue dicitur, persona subjici et natura praedicari. Quoniam et homo qui cum Verbo est una persona in trinitate, habet naturaliter insitam sibi divinitatis naturam nativitatis naturali virtute, per Spiritum sanctum virtute altissimi obumbrante acceptam: et Filius Dei Deus qui cum homine assumpto est una persona, humanitatis naturam nascendo ex homine sic sibi univit nativa unitione, ut recte ipse Filius Dei et filius hominis dicatur. Unde hac persona supposita, rectissime de illa praedicatur utraque sua natura, divina scilicet et humana. Quoniam et Deus de Deo est essentiae suae natura, et idem homo est nativitatis ex homine gratia simul et natura: quia hoc habet nascentum natura, ut sint gignentibus connaturalia. Hinc est et homo ex Deo natus, Deo Patri in divinitate connaturalis; et Deus ex homine natus, virgini matri est in humanitate connaturalis. Supposita itaque persona, sive per nomen Dei sive per nomen hominis, recte de illa persona praedicatur utraque natura; ut dicatur et Deus esse Deus et homo, et homo esse homo et Deus; quanquam homo, non inde Deus unde homo; et Deus, non inde homo unde Deus. Quoniam et homo divinitate sua Deus est, humanitate homo: et Deus humanitate sua homo, divinitate sua Deus.
2.29.2
Concordant his quae diximus Patrum dicta, quae sequuntur. Hilarius libro decimo:« Nati quoque in hominem ex partu Virginis Dei sacramentum docuimus, demonstrantes secundum dispensationem carnis assumptae, tum cum se ex forma Dei evacuans formam servi accepit, infirmitatem habentis, humani Dei non infirmasse naturam, sed salva divinitatis in homine virtute, acquisitam esse Dei ad hominem potestatem. Namque cum in hominem Deus natus sit, non idcirco natus est ne non Deus maneret, sed ut manente Deo, homo natus in Deum sit. Nam et Emmanuel nomen est ejus quod est, Nobiscum Deus: ut non defectio Dei ad hominem sit, sed hominis provectus ad Deum. Vel cum glorificari se rogat, non utique naturae Dei, sed assumptioni humanitatis hoc proficit. Nam hanc gloriam postulat, quam ante constitutionem mundi apud Deum habuit.« Item idem in eodem:» Et arguere nos solent, quod Christum dicamus esse natum non nostri corporis et animae hominem, cum nos Verbum carnem factum, et se ex forma Dei evacuantem Christum, et formam servi assumentem perfectum secundum habitum conformationis humanae et similitudinis, natum hominem praedicemus, ut vere Dei Filius hominis filius natus sit: neque non natus ex Deo homo, neque quia natus ex Deo homo, ideo Deus esse deficiens. Sed ut per se sibi assumpsit ex virgine corpus, ita ex se sibi assumpsit quae utique nunquam ab homine gignentium originibus praebentur. Si enim conceptum carnis nisi ex Deo virgo non habuit, longe magis necesse est, anima corporis nisi ex Deo aliunde non fuerit. Et cum ipse ille filius hominis ipse sit qui et Filius Dei, quia totus filius hominis totus Dei Filius sit, quam ridicule praeter Dei Filium qui Verbum caro factum est, alium nescio quem, tanquam prophetam Verbo Dei animatum praedicemus, cum Dominus Jesus Christus et hominis filius et Dei Filius sit?»
2.29.3
Ex symbolo Ephesini concilii ducentorum episcoporum:« Unum adoramus Filium et Dominum Jesum Christum, neque per partes ponentes et dividentes hominem et Deum, quasi conjunctos ad invicem dignitatis et auctoritatis unitione. Novitas enim vocis hoc est, et aliud nihil.»
2.29.4
Augustinus in lib. Quaest. Novi Testamenti:« Christus Dei Filius ex aeterno est, secundum Spiritum vero sanctitatis juxta carnem ex semine David natus est filius Deo: ut in utroque non factus Deo filius habeatur, sed natus.« Et post aliqua: Salvator ergo natus est et secundum carnem Filius Dei. Non enim poterat, quod de sancto sanctum natum est, non de Deo nasci: Florus ex decadi: Exaltate Dominum Deum nostrum. Quantum debet exaltari? et adorate, inquit, scabellum pedum ejus. Scabellum pedum Christi; caro illa sancta non ex voluntate viri, sed Spiritu sancto et virtute Altissimi ex virginali utero suscepta, in qua hic ambulavit, intelligenda est. Ipsa enim nobis manducandam dedit. Nemo autem illam carnem manducat, nisi prius adoraverit: Verbum enim caro factum est, et habitavit in nobis. Nec dividendum est ab adoratione quod conjungitur unitate, quia Deus et homo, Verbum et caro unus est Christus.»
2.29.5
Ex sermonibus abbatis Claraevallensis in Evangelium, Missus est angelus Gabriel. Ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei:« quod est dicere, quoniam non de homine, sed de Spiritu sancto concipies. Concipies autem virtutem Altissimi, hoc est Filium Dei, ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei.» Idem:« Non solum qui de sinu Patris in uterum tuum veniens obumbravit tibi, sed etiam quod de sua substantia sociabitur tibi ex hoc vocabitur Filius Dei. Quemadmodum et is qui a Patre est ante saecula genitus, tuus quodammodo reputabitur Filius. Sic autem et quod natum est ex ipso erit tuus; et quod ex te nascetur ejus; ut tamen non sint duo filii sed unus. Et licet aliud quidem ex te, aliud ex illo sit; jam non tamen cujusque suus, sed unus utriusque filius erit. Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Attendite quaeso quam reverenter dixerit: Quod nascetur ex te sanctum. Ut quid enim tam simpliciter sanctum, et absque additamento? Credo quia non habuit quid proprie digne nominaret illud eximium, illud magnificum, illud reverendum, quod de purissima videlicet virginis carne cum sua anima unico patris erat uniendum. Si diceret, sancta caro, vel sanctus homo, vel sanctus infans; quidquid tale poneret, parum sibi dixisse videretur. Posuit ergo indefinite sanctum, quia quidquid illud sit quod Virgo genuit, sanctum procul dubio ac singulariter sanctum fuit, et per Spiritus sanctificationem, et per Verbi assumptionem.»
2.29.6
His dictis Patrum caute pensatis, patet eos intellexisse, vel ultra intellectum credidisse hominem Deum et Filium Dei, Sanctum sanctorum. Quem quia Pater sanctificavit et misit in mundum; non blasphemamus nos, qui eum praedicamus Deum, Dei Filium unicum et naturalem ac proprium: utpote cui nativitas non adoptio contulit esse Deum Dei Filium in utraque natura unicum. Sicut ostensum est jam supra dictis Augustini et aliorum Patrum, una reverentiae adoratione docentium adorandum hominem qui est Sanctus sanctorum, sive ut expressius dicatur, Sanctum vel Sanctitas omnium sanctorum. Qui sicut Augustinus ait:« Factus est nobis a Deo sapientia, et justitia et sanctificatio et redemptio.» Ad hoc et pertinet illud in lege dictum: Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur. Quod sicut affirmat Ambrosius in Lucam, de solo virginis primogenito proprie dictum est: Quia hic solus aperuit vulvam, et vocatur Sanctum sanctorum, cui sanctitas non est accidentalis; et quod de omni primogenito improprie dicitur, quia multi primogeniti non sancti fuisse leguntur. Sed tamen propter unum primogenitum vere ac substantive sanctum, dicebatur in lege: Omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur: cum id conveniat solummodo illi primogenito quem de Spiritu sancto concepit Virgo
2.29.7
Sed et illud in epistola Joannis dictum: Omnis qui natus est ex Deo, non peccat; sed generatio Dei conservat illum, proprie huic soli homini convenit, qui solus inter homines originali pariter et actuali peccato caruit. Quia cum sit ex Deo natus, generatio Dei conservavit illum sine peccato in omnibus et per omnia purum et sanctum: quod illi contulit generatio, sicut filiis adoptivis regeneratio confert sanctitatis ejus participium per remissionem peccatorum. Quorum tamen nullus quantumcunque sanctificatus, dicitur Sanctus sanctorum, quia nullus eorum sanctus est essentiali sanctitatis bono, quantumlibet sanctificatus accidentali dono, ut Joannes Baptista vel Jeremias. Qui licet legantur in uteris matrum sanctificati, non tamen caruerunt macula originalis peccati ex conceptione contracti. Sed hic solus de Spiritu sancto conceptus, non accidentaliter sed essentialiter dicitur sanctus, aut quod sensum valentius exprimit, sanctum, cui hoc est esse, quod sanctum esse. Propterea conceptionem ejus annuntians angelus, non dixit: Qui nascetur ex te sanctus; sed, Quod nascetur ex te sanctum. Quasi diceret, quod non accidentaliter sed essentialiter erit sanctum, sufficiens ad sanctificandum cunctos in se credentes.
2.29.8
Piget respondere strophis illorum, qui cum de Deo praedicantur humana, vel de homine divina, ut evacuent sensum veritatis, inducunt varios tropos et figuras loquendi: verbi gratia, Deus, inquiunt, passus et mortuus est in cruce; non in veritate sed ratione consortii: quasi homo in cruce pendens, non ipse fuerit Deus per se, sed habens Deum in se. Quem nos credimus Deum per se, licet non a se. Atque ideo cum homo ille passus est, ipse Deus passus est: non tamen secundum suam impassibilem divinitatem, sed secundum suam tunc passibilem humanitatem. Item, inquiunt, cum homo dicitur omnipotens, tropus est accidentalitatis, quia praedicamentum non redditur ad causam. Neque enim inde omnipotens unde homo. Sicut etiam in humanis patet, cum dicitur coloratus intelligere. Sic sic alienant hominem a Deo suis tropis falso intellectu.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).