Reader

557 INDEX CAPITUM.

INTERROGATIO I. De occulto flagitio uxoris Lotharii, et de libello capitum octo conventus Aquensis, in quo per secretam confessionem removeri se a conjugio postulasse dicebatur.-- RESPONSIO. De absconditis quae nos latent judicare nos non posse, et quae secreta confessione sciuntur, secreto sananda esse consilio. De altero libello capitum septem, et de tomo synodi Aquensis. Regi confessam, secundum leges a laicis judicandam fuisse. De regis, ut aiebant, dolore ac tristitia, deque decreto Tetbergae repudio et poenitentia publica.

INTER. II. Quod ad instar secretae confessionis Ebonis de hac femina debeat judicari.-- RESP. Sicut alius ordo, ita et alia causa et lex viri est et uxoris, et alia non solum episcopi, verum et presbyteri et diaconi: quia uxor a viro separari non potest, episcopus potest gradum amittere.

INTER. III. De eo quod Hincmarus tali facto consensisse dicebatur per Wenilonem, Hildegarium, et Adventium episcopos.-- RESP. Quod per praedictos episcopos nec consensum nec dissensum exhibuerit, binisque litteris ad Adventium in generali potius synodo ventilandam rem videri testatus sit.

INTER. IV. Qualiter iniri debeat conjugium.-- RESP. Qualiter iniri conjugium debeat, et vetus et nova lex edocet, Domino per Moysen praecipiente, et in Evangelio confirmante.

INTER. V. Pro quibus rebus inita conjugia separari valeant, et utrum post disjunctionem vir aut femina ad aliam copulam aspirare debeant.-- RESP. Non qualibet de causa, sed secundum evangelicam veritatem ob solam fornicationem, nec sine episcopi scientia et auctoritate. Separati autem alia conjugia inire non possunt. Northildis et Agemberti conjugum judicium apud Attiniacum.

INTER. VI. Quid videatur de judicio aquae calidae, quod actum est in causa Tetbergae, et de purgatione sacramenti, utrum causa sic purgata debeat in judicium legale reduci.-- RESP. De judicii et juramenti purgatione, juxta divinas litteras, et canonum sanctorumque Patrum auctoritates. Quare cum hujusmodi judicio haec femina purgata reconciliata sit et restituta, causa iterum in quaestionem revocanda non videtur, praesertim quia si vicarius ejus succubuisset, ad audientiam denuo noluisset accusator ipsius debere illam admitti.

INTER. VII. Utrum verum esse possit, quod quidam dicunt, quia pro secreta confessione, quam ipsa femina fecit, sicut et testis est qui illam suscepit, vicarius ipsius in judicium exiens incoctus evasit.-- RESP. Dum veritatem impia falsitate pianr praedicant, fictam calumniantur, quae sic voluit istam feminam liberare, ut judicio ipsius credentes deciperet, cum scriptum sit, Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et simplex veritas nihil per duplicitatem faciat.

INTER. VIII. Utrum fieri possit, quod quidam dicunt, quia intentio illius feminae fuit de alio ejusdem nominis fratre suo, quando vicarium suum in judicium misit, et idcirco se in eodem judicio non coxit.-- RESP. In libro Regum scriptum est, dicente mendace spiritu: Ego decipiam Achab, et reliqua, usque ad id quod dicitur, decipies et praevalebis. Et Paulus dicit de quibusdam, qui non probaverunt Deum habere in notitiam, propterea tradidit eos Deus in reprobum sensum. Et item, pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt, et salvi fierent, idcirco immittet illis Deus spiritum erroris, ut credant mendacio, quatenus judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati.

INTER. IX. Si in judicio, vel in sacramento, fraus quaecunque reperta fuerit post datam purgationem, utrum causa judicio vel sacramento purgata in judicium debeat 558 legale reduci.-- RESP. Nec mirum videri debet, si fraus in judicio fuerit operatione diaboli, qui licet perdiderit angelici spiritus gloriam, sed non amisit naturae subtilitatem: quod fit permittente Domino, aut pro infidelitate non recte credentium, aut pro purgatione fidelium. Et si in judicio, vel purgationis sacramento, per quodcunque ingenium fraudulentia reperitur, duplicata judicii ultione, sive pro peccati admissione, sive pro infideli illusione, causa in quaestionem ratione docente reveniat.

INTER. X. Si haec causa, unde judicium factum audivimus, et quidam etiam vidimus, in judicium fuerit revocata, qualiter idem debeat canonice ordinari judicium.-- RESP. In omni judicio quatuor personas necesse est semper adesse, id est judices electos, accusatores ac defensores, et testes, ut in praesentia positus, aut confutatus, aut certe confessus, justae possit subjacere sententiae: sed et extorta confessio, vel coacta subscriptio, nihil vigoris obtinere debebit.

INTER. XI. Utrum de secreta confessione, ut dicitur, commissa episcopis, vel in judicio porrecto libello, eadem femina debeat judicari.-- RESP. Nec maritus a conjuge, nec uxor a marito, secreta confessione, ut praemisimus, possunt disjungi, nisi amore continentioris vitae: nec porrecto libello secretae confessionis publicae poenitentiae quisquam debet submitti: neque per scripturam directam, vel ab alio ejus vice porrectam, quisque valeat condemnari, sed unde publice debet aliquis judicari, publice et in praesenti positus debet aut convinci aut confiteri.

INTER. XII. Utrum de tali stupro, sicut ista femina reputatur, quasi frater suus cum ea inter femora, sicut solent masculi in masculos turpitudinem operari, potuerit concipere, et post abortum virgo valuerit permanere. Et si deprehensa fuerit haec ante conjugium crimina perpetrasse, utrum in conjugio debeat aut valeat permanere.-- RESP. A saeculo non est auditum, nec de sub isto coelo in scriptura veritatis est lectum, ut vulva feminae sine coitu semen susceperit atque conceperit, et clauso utero, et inaperta vulva, seu integra carne, vivum vel abortivum pepererit, excepta sola singulariter beata et benedicta virgine Maria, cujus conceptio non naturae fuit, sed gratiae, dicente ad eam archangelo, Ave, gratia plena, in quam Spiritus sanctus supervenit, qui ei ex virgineo semine, virgineoque sanguine, sine voluntate carnis, et sine voluntate viri, fecunditatem prolis contulit, virginitatem non abstulit: quae sicut carne integra, et vulva non adaperta, id est clauso utero concepit, ita non aperta vulva, sed clauso utero peperit, simulque et mater exstitit, et perpetuo ac semper virgo permansit. Utrum autem tali modo, sicut de ista femina dicitur, quaecunque mulier vel virgo concipere valeat, expressius saeculi judices licentia maritali ne in judicio interprendant, a suis uxoribus discere poterunt: quia nos, homines hujus negotii inexpertes, quae legimus dicimus, et non inde amplius aut scire quaerimus aut investigare volumus. Miramur tamen, si dominus noster praedictam feminam invenit virginem, cur eam denotari quasi stupratam consentit; si vero illam virginem non invenit, quare tandiu eam retinuit, vel cur de illa judicium examinationis recepit. Quapropter, ut scribit sanctus Gregorius, ne pro quorumdam voluntatibus quis privetur, quem sua culpa vel facinus ab officio, quo fungitur, vel gradu non dejicit. Et: Grave est satis, et indecens, ut in re dubia certa dicatur sententia, unde accusatum vel convictio manifesta, vel confessio subsequatur, quam subtilitas examinis ex occultis eliciat, et non afflictio vehemens extorqueat, quae frequenter hoc agit, ut noxios se fateri etiam cogantur innoxii, videtur aequum atque rationabile, ut isdem, in cujus cura et potestate erat, qui eidem feminae vim intulit, vel eam ad scelus pellexit, accersatur, et magis per illum causa investigetur, et ipse invehatur, atque secundum legem examinetur, et vel legali judicio liberetur, vel cum complice puniatur, ne juste judicare volentes suspicio quaecunque remordeat, vel derogantes dicant, quia femina terrore et afflictionibus territa mendacium super se dixerit, quod mendacium sua libertate potitus, a se qui auctor criminis dicitur, et ab ipsa depellere poterat, si ei lex et justitia servaretur. Legant aequi judices primi libri legis Romanae capitulum sextum de stupratoribus, et septimum de incestis ac turpibus nuptiis, 559 et caetera quae Christiana jura depromunt, de quorum judicio ad nos in talibus quaecunque femina venerit deprehensa, canonicum in illam judicium exercere curabimus.

INTER. XIII. Si idem rex, postquam talia de praefata uxore sua audivit, et ab ejus carnali commercio suspensus fuit, forte concubina usus adulterium perpetraverit, et si hoc ad plurimorum pervenit notitiam, quo debeat sanari medicinali judicio.-- RESP. Si forte, ut fertur, rex de quo agitur, post legaliter initum conjugium, cum alia aliqua carnis commistione negotium concumbendi exercuit, negari non potest adulterium perpetrasse, etiam si femina, quam duxit uxorem, de talibus, sicut reputatur, rea fuerit fortassis inventa, quoniam post legaliter initum conjugium ante legalem diffinitionem praesumpsit illicita. Quo autem debuit sanari medicinali judicio, sacri decernunt canones, videlicet, ut. poenitentia, et secundum leges statutas, absque personae respectu, episcopi arbitrio, et poenitentiae tempora decernantur.

INTER. XIV. Si fortassis acciderit ut quiscunque homo sacramento se obligaverit quod criminosum sit agere, utrum quod juravit, ne incurrat perjurium, debeat adimplere an, ne, crimen admittat, quod male juravit in irritum debet ducere.-- RESP. Si aliquid forte nos incautius jurasse contigerit, quod observatum pejorem vergat in exitum, libere illud consilio salubriori mutandum noverimus, ac magis instante necessitate pejerandum nobis, quam pro vitando perjurio in aliud crimen gravius esse divertendum.

INTER. XV. Si hoc verum esse possit quod plures homines dicunt, quia sunt feminae quae maleficio suo inter virum et uxorem odium irreconciliabile possunt mittere, et inenarrabilem amorem iterum inter virum et feminam serere, et quod vir legitime sortitam conjugem maritali commercio non possit adire, et aliis valeat feminis commisceri, et itidem eodem maleficio, potentia concumbendi, et dilectio quondam habita, per artem maleficarum possit restitui.-- RESP. Potest saepe occulto, sed nunquam et nusquam injusto, divino judicio, sicut Scripturarum auctoritate, et majorum doctrina in opusculi corpore demonstrabimus.

INTER. XVI. Quae sit causa cur Deus, ut dicitur, saepe in legitimo conjugio permittat talia fieri.-- RESP. Occulta justitia Dei licentia malignis spiritibus datur, ut quos volentes in peccati laqueo strangulant, in peccati poenam ex justitiae retributione etiam nolentes trahant.

INTER. XVII. Et si forte tales viri malefici, vel incantatrices feminae inventae fuerint, quid de hujusmodi fieri debeat.-- RESP. Vehementius pastoralis custodia erga tales debet invigilare, atque publice in populo contra hujusmodi rei viros sermonem facere, eosque a tanti labe sacrilegii, et divini intentione judicii, et praesentis vitae periculo, adhortatione suasoria revocare. Quos tamen, si emendare se a talibus atque corrigere nolle repererit, ferventi zelo debet comprehendere. Et si quidem servi sunt, verberibus cruciatibusque, ut ad emendationem pervenire valeant castigare: si vero liberi, inclausione digna, et districta poenitentia eos debet coercere. Rex autem, si hujusmodi homines ecclesiastica medicina sanari non possunt, aequitatis judicio ut impios debet de terra perdere.

INTER. XVIII. Si saepe fata femina iterum in judicium venerit, et innoxia reperta fuerit, utrum ad eam vir ejus redire debeat, an alteri feminae valeat sociari.-- RESP. Hoc superfluum est iterare, quia supra ostendimus, quod si ante legaliter initum conjugium innoxia, et legaliter nupta suo viro fidem servasse reperta fuerit, secundum evangelicam et apostolicam veritatem, et leges ecclesiasticas, atque catholicorum doctrinam, legitimum conjugium non valeat separari: et si vir et uxor separati fuerint, aut innupti permaneant, aut mutuo reconcilientur.

INTER. XIX. Si ipsa femina criminibus obnoxia de quibus reputatur inventa fuerit, utrum idem rex alteri feminae conjungi valeat.-- RESP. Si secundum leges Christianas, forenses scilicet atque ecclesiasticas, inventum fuerit quod illa conjunctio legalis non fuerit, sed magis incestus, et nullo conjugii nomini deputandus, valebit.

INTER. XX. Si tales causae reputatae fuerint etiam ipsi regi, unde publicam poenitentiam agere debeat, postquam illa criminosa 560 inventa fuerit, trum ipse rex post publicam poenitentiam conjugem legitimam possit accipere.-- RESP. Si postquam poenitentiam gesserit, timens lapsum incontinentiae juvenilis, copulam uxoris elegerit, ne crimen fornicationis incurrat, rem videbitur facere venialem, si praeter conjugem nullam omnino cognoverit: in quo tamen non regulam constituimus, sed quid sit tolerabilius aestimamus.

INTER. XXI. Si legaliter rejecta illa quae criminata est, ipse etiam rex post actam poenitentiam, si voluerit, concubinam quam habuit, et cum qua post initum conjugium adulterasse dicitur, in conjugem possit accipere.-- RESP. Quia una est lex viri et feminae, si solutus fuerit a lege conjugis, sicut Paulus dicit de uxore, nubat cui voluerit, tantum in Domino, hoc est, ut Ambrosius dicit, sine suspicione turpitudinis, et religionis suae feminae nubat, hoc est in Domino nubere. Quae solutio, et licita copulatio duobus intelligitur, et duobus fit modis: scilicet in his qui aut nunquam legale inierunt conjugium, aut morte intercedente soluti sunt a lege conjugii. Denique, mortuo viro vel femina, cum quo vel cum qua verum connubium fuit, fieri post poenitentiam verum connubium potest cum qua prius adulterium fuit. Summopere tamen est observandum, ne concubinae vel cujuslibet alterius feminae copulam conjugalem rex, super quo voluerunt consulere consulentes, aliquo modo expetat, antequam legali virorum illustrium judicio, et sacerdotali decreto, conjux, quam legaliter accepit, ipso etiam conjugis nomine judicetur indigna, aut divino judicio migret a corpore: neque ante legitimam poenitentiam in adulterio deprehensus, secundum leges Ecclesiae, conjugi legitimae, multo minus eidem, de qua agitur, concubinae se copulet.

INTER. XXII. Utrum sequendum sit quod quidam dicunt quosdam docere episcopos, ut sibi confessis viris vel feminis debeant patrocinium defensionis impendere, ne quisquam hujusmodi personas ad judicium reipublicae audeat pro criminibus, unde eis confessae fuerant, etiam si multis nota sunt crimina, provocare.-- RESP. Hoc quam absurdum sit, quilibet sensatus, licet ignoret leges Ecclesiae, recognoscit, sicut in subsequenti opusculo ex auctoritate majorum sufficienter ostendere procurabimus.

INTER. XXIII. Si, ut quidam dicunt, se non ex consensu vir et mulier propter continentiam, sed propter dissidium aliquod separare voluerint, vel si separati se continere nequiverint, vel reconciliari noluerint, auctoritate sua episcopi possint eorum fragilitati consulere, dicentes quia secreta confessione ad ecclesiasticam confugerant pietatem, sicut Bosonis mulier, de qua in synodo apud Leucorum civitatem habita fuimus cum interpellatione commoniti, et ideo ab aliis quam ab episcopis, quibus confessae tales personae fuerant, non debeant judicari.-- RESP. Sciant quicunque haec dicunt, secundum quemdam modum hujusmodi capitulum quartum erroris fuisse illorum. Si quatuor enim capitulis erraverunt, qui sanctae synodo Chalcedonensi derogare et contraire praesumpserunt, et ab apostolica sede, atque unanimitate totius mundi episcoporum, sunt ut erronei condemnati. Denique septem quaestiones, quas praeter istas solvendas accepimus, in processu opusculi exponemus.

561 PRAEFATIO.

Cur ad omnes generaliter scribat, et de interrogationibus ad se missis quae scribendi occasionem dederunt.

Dominis regibus gloriosis, et venerandis consacerdotibus nostris, ac cunctis in sinu catholicae Ecclesiae collocatis, HINCMARUS, nomine, non merito, Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus, una cum collegis dominis et fratribus meis Rhemorum dioeceseos venerandis episcopis.

De omnibus dubiis vel obscuris quae ad rectae fidei tenorem vel pietatis dogmata pertinent, sancta Romana Ecclesia, ut omnium Ecclesiarum mater et magistra, nutrix ac doctrix, est consulenda, et ejus salubria monita sunt tenenda, maxime ab his qui in illis regionibus habitant in quibus divina gratia per ejus praedicationem omnes in fide genuit, et catholico lacte nutrivit quos ad vitam praeordinavit aeternam. Unde quoniam, sicut beatus Innocentius ad Decentium Eugubinum scribit episcopum,« manifestum est in omnem Italiam, Gallias, Hispanias, Africam atque Siciliam, insulasque interjacentes, nullum instituisse Ecclesias, nisi eos quos venerabilis Petrus aut ejus successores constituerint sacerdotes, oportet eos hoc sequi quod Ecclesia Romana custodit, a qua eos principium accepisse non dubium est, ne dum peregrinis assertionibus student, caput institutionum videantur amittere.» Sed et quia, ut beatus Coelestinus, ejusdem primae sedis epicopus, ad Venerium et caeteros Gallicanos dicit episcopos:« Non est agentium causa solorum, quando universalis Ecclesia quacunque 562 novitate pulsatur;» et ad Nestorium Constantinopolitanum scribens decernit« quod omnes debeant nosse quod agitur quoties omnium causa tractatur, ad omnes vox nostrae humilitatis emittitur,» quia licet de rege et regina, viro scilicet et uxore, qui secundum sacram auctoritatem jam non sunt duo, sed una caro, tractetur, de causa omnium generaliter agitur, quae sacramentum magnum a divino Apostolo in Christo et in Ecclesia appellatur, in quibus salus universorum consistere creditur. De Christo enim Petrus apostolus protestatur: Quia non est nomen sub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri; et sicut in diluvio omnes perierunt quos non arca continuit, ita nemo salvari potest qui fide recta et bonis operibus in unitate sanctae Ecclesiae non permanserit.

Sed et hac spiritali ratione praelata, de tam eminentissimi nominis dignitate et talibus personis causa non exigua ventilatur, ut reges terrae, et omnes populi principes, et omnes judices terrae, juvenes et virgines, senes cum junioribus, in hac intendere debeant, et judicii veritatem, et sacerdotalem consensum, et regiae mansuetudinis, patientiae et dilectionis studium erga honorem suum; unde scriptum est: Honor regis judicium diligit; et: Justitia firmatur thronus ejus; et item: Justitia et judicium, praeparatio sedis tuae. Et licet sint aliae virtutes sine quibus ad regnum non pervenitur aeternum, tamen sine his tribus quas posuimus, tyrannus fieri potest, regnum autem salubriter nemo potest obtinere terrenum, id est sine mansuetudine, quia mansueti haereditabunt terram, sine patientia, quia melior est patiens viro forte, et qui dominatur animo suo expugnatore urbium; et: In patientia vestra possidebitis animas vestras; sine vera dilectione, de qua dictum est: Qui diligitis Dominum, odite malum, quoniam qui diligit iniquitatem, odit animam suam. Et item in psalmo scriptum est: Intende, prospere procede et regna: propter veritatem, et mansuetudinem, et justitiam, quia veritatem exsequens, mansuetudinem cum justitia conservabit, ut nec zelum rectitudinis in mansuetudinis pondere derelinquat, nec rursum pondus mansuetudinis rectitudinis zelo perturbet, quoniam, ut Sapientia dicit: Rex qui sedet in solio judicii dissipat omne malum intuitu suo; et item: Rex qui judicat pauperes in veritate, thronus ejus in aeternum fundabitur.

Ex sacerdotalis vero consensus atque discriminis parte Domino dicitur: Misericordia tua ante oculos meos est, complacui in veritate tua. Non sedi cum concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo. Odivi Ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo. Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare tuum, Domine, ut audiam vocem laudis tuae, et enarrem universa mirabilia tua. Sed, ut sanctus dicit Gregorius:« Video alios quibus per locum magisterii exhortandi sunt officia arguendique commissa, quia vident aliquid illicitum admitti, et tamen dum quorumdam potentum offendere gratiam metuunt, arguere non praesumunt. Quisquis iste est, quid aliud facit, nisi videt 563 lupum venientem et fugit? Fugit, quia tacuit; tacuit, quia, despecta aeterna gratia, temporalem gloriam plus amavit. Ecce ante potentis faciem intra sui se latebras silentii abscondit, et sicut persecutioni publice, sic occulte locum dedit timori. Bene de talibus dicitur: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei.. Quisquis igitur talis est, si haec districte judicantur, et si persecutio publica defuit, tamen tacendo Christum negavit.»

Judicibus autem praecipitur: Si vere utique justitiam loquimini, recta judicate, filii hominum. Ut cum quisque mortalium judicium dederit publicum, si verum loquitur, verum et judicet, nec ponat blanditiis sermonum muscipulam deceptionis, per quam occulte interimat innocentes, attendens quia homo videt in facie, Deus autem in corde; et si oculus, id est intentio cordis, simplex fuerit, totum corpus, id est omnis actio lucida erit: si autem ipsa intentio tenebrosa fuerit, jam tenebrae, quae in actione erunt, ut modum, ita et nomen tenebrarum pene excedunt. Et sanctus Gregorius dicit:« Video namque nonnullos ita personam potentis accipere, ut, requisiti ab eo, pro favore ejus non dubitent in causa proximi veritatem negare. Et quis est veritas, nisi ille qui dixit: Ego sum via, veritas, et vita? Neque enim Joannes Baptista de confessione Christi, sed de justitiae veritate requisitus, occubuit: sed quia Christus est veritas, ad mortem usque idcirco pro Christo, quia videlicet pro veritate pervenit.» Et beatus Beda:« Multi hodie Judae scelus, quod Dominum ac magistrum Deumque suum pecunia vendiderit, velut immane et nefarium exhorrent, nec tamen cavent. Nam cum pro muneribus falsum contra quemlibet testimonium dicunt, profecto quia veritatem pro pecunia negant, Dominum pecunia vendunt. Ipse enim dixit: Ego sum veritas. Cum societatem fraternitatis aliqua discordiae peste commaculant, Dominum produnt, quia Deus charitas est; qui, etiam si nullus pecuniam det, Dominum argenteis vendunt, quia principis saeculi imaginem, id est exempla hostis antiqui, neglecta Conditoris, ad quam creati sunt, imagine, sumunt.» Ille etiam Dominum vendit, qui, ejus amore ac timore neglecto, terrena et caduca, imo etiam criminosa, plus amare et curare convincitur. Cum haec ita se habeant, necesse est et ecclesiasticis et publicae rei judicibus, ut ita sub oculis superni judicis in quacunque causa, et de quacunque persona decernant judicium, quatenus non sit in eodem judicio aliquid fermenti malitiae, doli, placiditatis, simulationis sive cupiditatis, vel spes cujuslibet acquisitionis, sed totum azyma sinceritatis et veritatis, id est judicium justitiae, aequitas veritatis, puritas veritatis, ne, quod absit, maledictionem judices incurramus, quae generaliter a nobis ipsis et a cuncta imprecatur Ecclesia in dicto prophetae: Muta fiant labia dolosa; et: In corde et corde locuti sunt, disperdat Dominus universa labia dolosa, quae aliud dicunt et aliud corde abscondunt, a quibus interdum constat 564 quod dicitur, sed alio sensu interpretantur quod dicunt, quam teste conscientia sentiunt.» Et sanctus Hieronymus in Commento Matthaei dicit:« Falsus testis est qui non eodem sensu dicta intelligit quo dicuntur.» Et de quibus iterum scriptum est: Labor labiorum ipsorum operiet eos, quando operientur sicut diploide confusione sua, id est ponentur sicut clibanus ignis in tempore vultus Dei; videlicet ut interius et exterius ardeant in saeculo jam venturo. Qui aliter ante conspectum illius, cui cogitatio hominis confitetur, liberi judices esse non possumus nisi ex corde et ore vera dicamus: vere, quia tunc juste judicemus, et hoc etiam cum timore et tremore, ne forte ignorantia delinquamus; quoniam, cum sit dictum: In quo judicio judicaveritis, judicabitur de vobis; et: Si non reprehenderit nos cor nostrum, major est Deus corde nostro, et novit omnia; et ideo in his etiam quae apud homines certa sunt, securi esse non possumus, scientes, ut Paulus dicit, quia Dominus est qui nos judicat, qui saepe judicio humano justificamur.

Quapropter regibus scribimus, ut quos Deus ideo in tam excellentissimo loco posuit, ut a subjectis omnibus valeant conspici, et ad speculi vicem haberi, quatenus pravis et rectis vel terrori esse debeant vel amori, illa satagant facere de quibus nemo subjectorum eos juste valeat reprehendere, et ea studeant summopere devitare quae in subjectis pro ministerio sibi a Deo imposito necesse erit corrigere, ne audiant a redarguente se Apostolo: Existimas ergo, o homo, qui judicas de his qui talia agunt, et facis ea, quoniam tu effugies judicium Dei? Et iterum scriptum est: Judicium durissimum in his qui praesunt fiet. Et sanctus Spiritus per beatos viros Benedictum et Cyprianum confirmat quia unusquisque rex de omnibus judiciis suis aequissimo judici Deo rationem reddet in die judicii, et pro tantis rationem reddet, quantos sub cura sua habuerit, sine dubio addita et animae suae: et sicut in throno hominum primus constitutus est, nisi se et sibi commissos bene rexerit, quantum cum Dei adjutorio praevaluerit, omnes quoscunque peccatores sub se in praesenti saeculo habuit, supra se modo plagali in illa futura poena habebit.

Ad consacerdotes autem nostros, ac per hoc ad nos ipsos, sermo noster dirigitur, ut ea doceamus quae Dominus docuit, ea praedicemus quae ipsi obnoxius conservemus; quia sicut scriptum est: Interroga sacerdotes legem meam, ita nihilominus a Domino dictum est: Tu audiens nuntiabis eis ex me; audiens autem, vel inspiratione superna, vel lectione divina, de quibus scriptum est: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus; et: Scrutamini Scripturas; et: Lex Domini irreprehensibilis convertens animas, testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis. Quod vero subsequitur, Nuntiabis eis ex me, ex me, inquit, non ex te, quia non adulatorie neque mobiliter pro voluntate humana, sed sincere atque constanter quae a Deo, sive sacra Scriptura, sive 565 sanctorum magistrorum doctrina, didicit praedicator, debet auditoribus suis proponere, et sicut de nobis, utinam non ad judicium nostrum, dicitur auditoribus: Interroga patres tuos, et annuntiabunt tibi; majores tuos, et dicent tibi; et per nos eisdem praecipiendo suggeritur: Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos, ita et alibi dicendo contra nos queritur: Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam, quia intellectus bonus omnibus facientibus eum; et tenentes, inquit, legem nescierunt me, quoniam qui fide et operibus, vita et moribus, verbo atque exemplo, commissis non praedicant, licet nominetenus colant, secundum veritatem Dominum nesciunt, juxta quod scriptum est: Qui ignorat, ignorabitur, videlicet reprobabitur. Quocirca non est unde securi, nisi de misericordia Dei, esse possimus, de quorum manibus tantorum sanguis in die magni judicii exigetur, quanti sine nostra commonitione in suis iniquitatibus pereunt, dicente Domino ad unumquemque episcopum: Quia si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, et ille iniquus non fuerit conversus a via sua prava, ipse iniquus in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Timendum est etiam ne dicatur ab inspectore conscientiarum, quanto magis operum, nobis: Clavem scientiae tulistis, ipsi non introistis, et alios qui introire poterant, licet verbo admonuissetis, opere destruxistis. Et sciendum est, et cum timore ac tremore maximo continue recolendum, quia sicut spiritalius, ac proinde majus, tanto est periculosius episcopale quam regium ministerium, quanto et pro ipsis regibus rationem reddituri sumus Regi regum et Pastori pastorum in die tremendi examinis.

Ad cunctos etiam in sinu catholicae Ecclesiae collocatos hinc loqui decrevimus, ut et ipsi talia committere caveant, et quantum ex ipsis est, agentibus non consentiant et per adulationem non faveant. De qualibus mirabilis dicit Apostolus: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur; et item: Qui talia agunt digni sunt morte, non solum qui faciunt illa, sed etiam qui consentiunt facientibus. Quae idcirco in hac schedula enumerare omisimus, ne aliis dominis et consacerdotibus nostris, qui illa sufficienter sciunt, et melius ac congruentius nobis suis auditoribus exponere sapiunt, fecisse injuriam videamur, praesertim cum frequenti apostolica lectione cunctis Ecclesiam visitantibus inculcentur.

Haec nostra eorsum praemissa tendit locutio, quia nuper ad nos quidam ex ecclesiastico, quidam vero ex laicali ordine, et pro officii sui loco ac pro religionis merito, nec non et pro devotionis atque nobilitatis suae cultu, non contemnendae personae, quemdam libellum, cujus hic textum subjunximus, cum propositis quaestionibus dixerunt, petentes humiliter per Dominum nostrum Jesum Christum, qui dixit: Videte ne contemnatis unum ex his pusillis; et: Omni petenti te tribue; et: Volenti mutuari a te ne avertaris; et: Ne dicas amico 566 tuo: Vade et revertere, et cras dabo tibi, cum statim possis dare; et per beatum Petrum Ecclesiae suae jussit rectoribus ut parati sint ad satisfactionem omni poscenti se rationem reddere; quoniam qui abscondit frumenta, id est sacri eloquii documenta, maledicitur in populis, benedictio autem Domini super caput vendentium; quia docens ea quae Domino docente didicit, majorem docendi gratiam et ipse merebitur ab auditoribus, pretium fidei et confessionis recipiens, ut illorum petitionibus nullatenus negligeremus neque dissimularemus, aut sub aliqua excusatione differremus, sed quantotius, tacitis eorum nominibus a quibus haec proposita fuerant, quibusque de propositis rescriberemus quae ex his secundum Scripturarum auctoritatem et catholicorum Patrum doctrinam, nobis Dominus dederit, per singula, sicut proposuerant, respondere breviter studeremus. De quibus scribere nihil vellemus, sed vel sapientium doctrinam audire, vel quae sentimus verbo tantum enuntiare; et si erat scribendum, forte possemus congruentius dicendi ordinem texere, si talium ac tantorum adjurationem voluissemus aut valuissemus negligere. Unde legentes haec quae de sanctis Scripturis et Patrum traditionibus eorum propositionibus rescribemus, non nos de responsionum ordine inordinato succenseant, et si ad talia quae ad hanc rationem fortassis non pertinent, eorum tracti quaestionibus derivamus, non nos pro superfluitate refugiant, neque nostrae sinceritatis responsionem quisquam ad injuriam sui retorqueat, quoniam nos, dicti Dominici memores, Non accipias personam in judicio; et item dicentes sanctos apostolos, quorum, licet indigni, vices agimus, pro modulo nostro imitantes, Non enim, inquiunt, possumus quae audivimus et vidimus non loqui, de quibus interrogati sumus, non nostra, sed vel Scripturae divinae, vel eorum dicta, per quos Dominus locutus est, et a quibus illa didicimus, prout permisit brevitas temporis, et occurrit memoriae, propositis quaestionibus, imo quaerentium praemittentes quae interrogaverant, solutionibus sine adulatione respondere curavimus. Et idcirco generaliter ad omnes scripsimus, quia ad omnium ordinum personas causam pertinere cognovimus, et eos prodere, qui nobis proposita transmiserunt, prohibiti cum adjuratione praescripta sumus. Det autem Dominus in os nostrum sermonem directum bene sonantem, ut possimus ad ea de quibus interrogati sumus, convenienter collecta proferre verba eorum, quibus Dominus dicit: Non vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Det etiam gratia Domini nostri Jesu Christi, qui vult omnes homines salvos fieri, et neminem vult perire, ut placeant per nostrae humilitatis servitutem dicta sanctorum excerpta in conspectu audientium ea, quibus generaliter Deus dicit: Qui est ex Deo, verba Dei audit. Quique discipulis suis dixit: Qui vos audit, me audit, et removeat ab omnium audientium interiore cordis auditu obaudiendi 567 duritiam, qui jussit removere a sepulcro Lazari lapidem, et auferat inobediendi vecordiam, qui olim promiserat per Prophetam: Auferam a vobis cor lapideum, et dabo vobis cor carneum; et Spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et judicia mea custodiatis, et operemini; ne eis, quod absit, contemnentibus sanctorum suorum consilia, quibus dixerat: Qui vos spernit, me spernit, quod est valde terribile dicat: Propterea vos non auditis, id est non obeditis, quia ex Deo non estis.

Et nemo nos exsecret impudicos de hujusmodi impudicitiis, quas verecundae aures erubescendo refugiunt, sermocinantes, quia timore Christi, quem in se locutum fuisse veraciter dixit, Paulus inter alia de talibus disputavit, illa quae ex interrogatis sentire poterimus, nequaquam tacere audebimus, terrente nos eo atque dicente: Qui me erubuerit et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet, cum venerit in majestate sua, et Patris, et sanctorum angelorum.

Nemo etiam debet exacerbari audiens turpitudines infirmitatum quas venenata diabolicae malignitatis calliditas humanae infligit fragilitati, sciens se, secundum Apostolum, circumdatum esse infirmitate, et considerans seipsum, ne forte et ipse tentetur. Neque debet metuere, beato dicente Gregorio in Regula pastorali,« ut dum aliena tentamenta condescendendo cognoscit, auditis tentationibus etiam ipse pulsetur, quia et haec eadem, per quam populi multitudo in lutere, jubente Domino, per Moysem facto diluitur, aqua procul dubio luteris inquinatur. Nam dum sordes diluentium suscipit, quasi suae munditiae serenitatem perdit. Sed haec nequaquam pastori timenda sunt, quia, Deo subtiliter cuncta pensante, tanto facilius a sua eripitur, quanto misericordius ex aliena tentatione fatigatur.» Et tanto alienarum infirmitatum impuritates et patienter audire, et infirmis medicinali consilio, prout cuique expedire viderit, debet modis omnibus subvenire, quanto Deum, ut ipse per prophetam dicit, sustinendo laborare in nostris iniquitatibus, et occulta decora nostra, et ipsarum etiam cogitationum immunditias conspicere, et misericorditer portare, diutina exspectatione ignorare non potest. Unde sanctus Augustinus in libro quarto contra Julianum, dicit:« Nos certe, si eos in quos nobis potestas est, ante oculos nostros perpetrare scelera permittamus, rei cum ipsis erimus. Quam vero innumerabilia ille permittit fieri ante oculos suos, quae utique si noluisset, nulla ratione permitteret? et tamen justus et bonus est, et quod post patientiam dat locum poenitentiae, nolens aliquem perire.» Quod cur fiat sanctus demonstrat Gregorius exponens Scripturae testimonium: Altissimus est enim patiens redditor,« quoniam et patitur mala nostra et reddit. Nam quos diu ut convertantur tolerat, non conversos durius damnat.»

568 INTERROGATIO PRIMA.

Aiunt enim primo capitulo: Uxor domini regis Lotharii primo quidem reputata est de stupro, quasi frater suus cum ea masculino concubitu inter femora, sicut solent masculi in masculos turpitudinem operari, scelus fuerit operatus, et inde ipsa conceperit, quapropter ut celaretur flagitium potum hausit, et partum abortivit. Quae ipsa denegans, probationis auctore testibusque deficientibus, judicio laicorum nobilium et consultu episcoporum, atque ipsius regis consensu, vicarius ejusdem feminae ad judicium aquae ferventis exiit, et postquam incoctus fuerat ipse repertus, eadem femina maritali toro ac conjugio regio, decreto quo suspensa fuerat est etiam restituta. Sicque post spatium temporis, utrum de eadem re an de commisso post initum conjugium, a quibusdam episcopis talis sicut vobis transmittimus conscriptus habetur libellus, et per quorumdam ora vulgatur, quia per secretam confessionem, quam libellus iste designat, vos caeteri omnes episcopi, assumpta parabola, eam debeatis funditus a maritali connubio removere, et si etiam amplius exegeritis, cogetur vobis dare libellum manu sua firmatum, ut sicut Ebo quondam Rhemorum episcopus per libellum secretae confessionis a sede et ordine est submotus, ita et ista per libellum secretae confessionis a maritali removeatur consortio. Sed et de venerabili Rhemorum archiepiscopo nobis est dictum quoniam tali facto consentiat, et per episcopos, Wenilonem scilicet Rothomagensem archiepiscopum, et Hildegarium episcopum, verbo vices suas impleverit, et per Adventium, qui cum eo Rhemis pro hac causa locutus fuerat, litteras consensus sui ad placitum regis et ad conventum episcopalem direxerit, et per eumdem Adventium litteras suas exinde ad apostolicam sedem transmiserit. Unde quid inde ex veritate secundum auctoritatem tenendum sit, a vobis per veritatem, quae Deus est, remandari nobis deposcimus.

Textus autem libelli octo capitulorum hujusmodi esse dignoscitur:

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. I.

« Nos episcopi, qui in Aquensi palatio nuper vocati convenimus, quid ibi sensimus, quidve reperimus, ad notitiam fratrum et coepiscoporum deducere curamus, ut ipsi aurem cordis et corporis accommodantes discernant, et unanimi consilio inveniant quem exitum et quem finem hujusmodi causae imponant.

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. II.

« Gloriosus rex Lotharius, familiare et secretum colloquium nobiscum habens, humiliter devota puritate suas speciales ac proprias necessitates, consilium et remedium quaerendo, exposuit. Nos quoque suae bonae voluntati congratulantes, lacrymis ipsius et suspiriis invitati, et ad compassionem flexi, Domino inspirante, petenti, quaerenti et pulsanti, consilium dedimus et medicinale remedium adhibuimus.

569 CAP. III.« Tunc isdem rex lugubri voce, quod nos quidem non sine moerore et dolore prosequimur, coepit nobis dicere de sua uxore, quam desideravit habere, quod ipsa obnixis et continuis precibus postularet ut vinculis conjugalibus absoluta, maritali videlicet toro, ut ipsa testabatur, indigna, sacrum velamen suscipere, et Christo Domino servire mereretur.

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. IV.

« Interea missus ipsius reginae nos accersivit, orans ut illam adire non tardaremus. Ad quam nos accedentes, ipsa occurrere festinavit, et pene ad pedes nostros devoluta, coepit his verbis multum imprecari, propter Deum, inquiens, et propter ministerium vestrum, obsecro vos ut mihi verum consilium detis.

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. V.

« Cui nos e vestigio respondentes: Utinam, aimus, Dominus nobis consilium, quod tibi veraciter et salubriter demus, administret: tantum tu dic nobis pura et veraci tuae conscientiae confessione, quid est unde consilium tam expressa obtestatione requiris; quia aliter tibi quod petis praestare non possumus, nisi rei veritatem agnoscamus. Hoc tamen praemonemus, tibique diligenter prohibemus Dei et nostra auctoritate, ut nec alicujus suasione, imo deceptione, ad alios honores invitata, nec timore cujuslibet poenae vel mortis aliquod tibi crimen falso confingas, et nos, quod absit, in errorem inducas: sed, sicut superius monuimus, rei veritatem, sicuti est, nec plus nec minus pandas, nosque, Domino donante, consilium et auxilium tibi praestare decertabimus, ut nequaquam a tua justitia in aliquo defrauderis.

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. VI.

« Nequaquam, ait illa, teste Deo et propria conscientia, teste etiam meo confessore, aut a dextris aut a sinistris aliter dicam, vel de me fatebor, nisi quemadmodum in veritate est. Recognosco, inquit, et de me ipsa scio, quia non sum digna in conjugali copula permanere; et inde vobis testem adhibeo praesentem episcopum Guntharium, cui ego confessa fui: ipse enim novit quia ego non sum digna. Quae etiam mox se vertens ad ipsum episcopum, implorando aiebat: Rogo, inquit, episcope, ut istos tuos confratres, sicut melius scis, intelligere facias quia ita est sicuti de me testimonium perhibui. Cui memoratus episcopus: Bonum est, inquit, ut tu ipsa istis meis confratribus quod adhuc latet aperias, quatenus ex tuo proprio ore quod dijudicent audiant. Et illa: Quid necesse est, ait, ut aliter dicam nisi sicut tu nosti? propter Deum tibi sit, ut tu eis manifestes meam necessitatem, quo pariter cum seniore meo mihi licentiam detis, ut quod desidero faciam; quia, inquit, pro toto mundo nolo meam animam perdere: et ideo rogo vos propter Deum, et propter ministerium quod suscepistis, ut mihi quod postulo ad salutem animae meae non denegetis.

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. VII.

« Tunc nos episcopi tentantes requisivimus an ipsa ulterius vellet inde aliquam querimoniam movere, aut aliquas insidias moliri, si suae petitioni satisfactum fieret. Ad quod illa libera voce: Per eam fidem quam colo, ait, vobis coram Deo promitto quia in aeternum nec per meipsam nec per meum ingenium ullam inde querelam movebo.

568 INTERROGATIO PRIMA. CAP. VIII.

« Quid denique a saepefato confratre nostro, de hac re multum tristante, et angustiante, ac lugente, atque quod unquam illius confessionis 570 conscius exstitit admodum poenitente, didicimus, hoc fratribus et coepiscopis, juxta conditionem datae licentiae, viva voce narrandum est, ut sicut in primordio dictum est, cum argumenta hactenus latentis causae perceperint, uno eodemque omnes consilio et consensu errorem expellant et verum statuant.»

RESPONSIO.

De hujus libelli serie superfluum duximus per singula quasi respondendo disserere, cum ipse sibi sufficiat ea quae continet demonstrare, et nec nostrae laudis assertione indigeat nec vituperationem refugiat. Tamen quod in quinto capitulo ipsius relegimus dictum de qua agitur feminae:« Hoc praemonemus, tibique diligenter prohibemus Dei et nostra auctoritate, ut nec alicujus suasione, imo deceptione, ad alios honores invitata, nec timore cujuslibet poenae vel mortis, aliquod tibi crimen falso confingas, et nos, quod absit, in errorem inducas,» mirum est si ante non fuit cognitum quod ab ea erat dicendum, cur talia eidem feminae ante confessionem fuere praemissa: et si pluribus quae dicenda erant ante fuerunt percognita, cur quasi sub secreta confessione quae dicta sunt profitentur esse recepta. Sed hoc modo accidere potuisse putamus, quia sicut legimus in litteris divinitus inspiratis, non semper adest prophetis spiritus prophetiae, dicente Eliseo de Sunamite ad Giezi puerum suum: Dimitte illam, anima enim ejus in amaritudine est, et Dominus celavit a me, et non indicavit mihi; et quando vult iterum idem spiritus adest prophetis. Unde et Achias, divino Spiritu inspiratus, ad uxorem Jeroboam dicit, mox ut audivit sonitum pedum ejus introeuntis per ostium: Ingredere, uxor Jeroboam, quare te aliam esse simulas? Quapropter si Domini Spiritus, quoniam, testante Apostolo, et pastores Ecclesiae prophetae sunt, revelavit auriculam alloquentium mulierem, ad se cum simulatione fortassis advenientem, in potestate ipsius spiritus est, qui ubi vult spirat, ut occulta revelatione illis suggesserit, eidem mulieri Dei et sua auctoritate praecipere, ne eis simulata praesumeret quoquomodo indicare. Nos autem de incertis diu disputare non volumus, qui certa ex Scripturarum auctoritate proferre valemus. Nam de adhortatione ad confessionem dictum legimus: Revela Domino viam tuam, et spera in eum. De subsequente autem adhortationem confessione item legimus: Dixi: Pronuntiabo injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei. Huic quoque confessioni a Domino repensa est remissio, non punitio, quae non est extorta per metum, sed prolata ad indulgentiae spem per medicabile hortamentum, ut item dixit: Et ex voluntate mea confitebor ei; nec invitata ad praesentem honorem, sed ad futuram beatitudinem, quia scriptum est: Vanum est vobis ante lucem surgere: surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris. Ille enim 571 ante lucem surgit, qui a Dei custodia per negligentiam mandatorum ejus se alienans cadit, et ante diem venturi saeculi in hac vita quae nocti est similis, honoribus extolli ac proficere appetit. Sedendum ergo prius est per poenitentiam, ut post recte surgamus per indulgentiam, quia quisquis nunc se sponte per poenitentiam non humiliat, nequaquam hunc sequens gloria exaltat. Qualiter autem non exaltari, sed humiliari per confessionem et poenitentiam debeamus, Dominus in Evangelio Lucae habitum poenitentis demonstrat, dicens: Olim in cinere et cilicio sedentes poenitentiam egissent; et in psalmo: Humiliavi in jejunio animam meam; et: Induebam me cilicio; et: Factus sum conturbatus; et: Cinerem tanquam panem manducabam, et potum meum cum fletu temperabam; et: Vigilavi, et factus sum sicut passer solitarius in tecto. Unde et sacri canones jubent ut poenitentes tempore quo poenitentiam petunt, impositionem manuum et cilicium super capita a sacerdote, sicut ubique constitutum est, consequantur. Et: Manus impositionem, cujus crimen vulgatum est, ante absidem accipiat; quod unusquisque publice poenitens ab episcopo suo, de cujus parochia est, debet suscipere. Illud autem quod generaliter laedit Ecclesiam, a synodo, id est conventu episcopali, medicabiliter debet sanari. Et miro modo hic libellus episcopalem, qui pro causa generali fieri debet, et secretam describit confessionem, quae specialem postulat medicinam.

Sed et septimum capitulum, in quo tentando interrogatur femina jam designata, ut ibi scriptum est:« Utrum inde aliquam vellet querimoniam removere, aut aliquas insidias moliri, si suae petitioni satisfactum fieret,» ex quo juratio demonstratur elicita, tarditatis nostrae est ingeniolo suspectum; ideo a nobis nihil est inde responsum, ne deviare aut a legali tramite aut a capituli semita videamur.

De eo etiam quod in praemissi libelli octavo capitulo scriptum est:« Quid denique a saepe fato confratre nostro de hac re multum tristante, et angustiante, ac lugente, atque quod unquam illius confessionis conscius exstitit admodum poenitente didicimus, hoc fratribus et coepiscopis juxta conditionem datae licentiae viva voce narrandum est, ut sicut in primordio dictum est, cum argumenta hactenus latentis causae perceperint, uno eodemque omnes consilio et consensu errorem expellant et verum statuant,» sciant et quicunque venerandi episcopi, et reges gloriosi, et omnes in sinu matris Ecclesiae collocati, quia hanc latentem causam sub hac conditione potius ignorare quam scire volumus, pro causis quas ostendemus. Videlicet, quia nimis habemus de peccatis nostris, et nobis a secrete confitentium devotione confessis, et a nobis subditis publice et pondere gravi commissis, ad quae deflenda oculi nostri nequaquam sufficiunt: quanto magis illa quae latent, et per alios sanari melius quam per nos possunt et ablui, curiositate, quae grave est, ut dicit Gregorius, vitium, illa discere et audire quaeramus. Unde superadjecto cumulo 572 sic lugeamus, sicut ille pius et sanctus vir, cui illa femina confessa fuit, tristissimus et angustians atque poenitens, quia illius confessionis conscius fuerat, sicut ibi scriptum est, luxit. Sed legimus quia luxit Samuel Saulem, quoniam abjecit eum Dominus, ita ut Dominus diceret ei: Usquequo tu luges, Saul, quoniam ego abjeci eum? Sed non legimus eum cuiquam manifestasse pro quo illum peccato luxerit, nisi ipsi Sauli, et quantum lacrymae ipsius inde Domini auribus intimarunt.

Altera causa est quia Spiritus sancti oraculo cautum esse dignoscitur ut quique peccantes peccatorum suorum latentes causas spiritalibus senioribus patefaciant, qui sciant et sua et aliena vulnera curare, et non detegere ac publicare. Et propterea in sacris canonibus Africani concilii scriptum habetur. Ut si quando episcopus dicit aliquem sibi soli proprium crimen fuisse confessum, atque ille neget, non putet ad injuriam suam episcopus pertinere quod illi soli non creditur; et si scrupulo propriae conscientiae se dicit neganti nolle communicare, quandiu excommunicato non communicaverit suus episcopus, eidem episcopo ab aliis non communicetur episcopis, ut magis caveat episcopus ne dicat in quemquam quod aliis documentis non potest convincere. Quid est enim crimen confesso nolle communicare, nisi confessionem criminis publicare? Et quantiscunque episcopis femina ipsa secreta confessione delictum suum prodiderit, sic quasi uni dixerit, secretum haberi debebit. Unde Augustinus exponens sententiam Levitici: Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis, testisque fuerit quod aut ipse vidit aut conscius est, nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam, ita dicit:« Hoc enim, inquiens, videtur dicere, peccare hominem, quo audiente jurat aliquis falsum, et scit eum falsum jurare et tacet. Tunc autem scit, si ei rei de qua juratur testis fuerit, aut vidit, aut conscius fuit, id est, aliquo modo cognovit, aut oculis suis conspexit, aut ipse qui jurat illi indicavit, ita enim potuit esse conscius. Sed inter timorem hujus peccati, et timorem proditionis hominum, non parva exstat plerumque tentatio. Possumus enim paratum ad perjurium admonendo vel prohibendo a tam gravi peccato revocare; sed si non audierit, et coram nobis de re quam nobis indicaverat falsum juraverit, utrum prodendus sit, si proditus etiam in periculum mortis incurrat, difficillima quaestio est. Sed quia non expressit cui hoc indicandum esset, utrum illi cui adjuratur, an sacerdoti, vel cuipiam qui non solum eum qui persequi non potest irrogando supplicium sed etiam orare pro illo potest, videtur mihi quod se homo solvat etiam a peccati vinculo, si indicet talibus qui magis possunt prodesse quam obesse perjuro, sive ad corrigendum, sive ad Deum pro illo placandum, sive ipse confessioni adhibeat medicinam et caetera quae ibi prosequitur.» Quod autem de uno peccato diximus, de aliis etiam 573 debet intelligi. Et Salomon dicit: Qui ambulat fraudulenter, revelat arcana; qui autem fidelis est, animi celat commissum( Prov. XI, 13). Et sanctus Gregorius in Pastorali regula dicit:« Tales, inquiens, sese qui praesunt exhibeant, quibus subjecti occulta quoque sua prodere non erubescant; ut cum tentationum fluctus parvuli tolerant, ad pastoris mentem, quasi ad matris sinum, recurrant; et hoc quod se inquinari pulsantis culpae sordibus praevident, exhortationis ejus solatio ac lacrymis orationis lavent.» Et notum de seipso unicuique constat, quia nemo est qui praelato suo peccata sua prodere non erubescat, si se denudari vel publicari putaverit. Et in Carthaginensi concilio praecipitur:« Ut episcopus nullius causam audiat, de qua ei necesse erit publice judicare, absque praesentia clericorum suorum; alioquin irrita erit sententia episcopi, nisi praesentia clericorum suorum confirmetur.» Et Dominus in Evangelio delinquentem, adhibito uno vel duobus praecipit commoneri, ne quando ad Ecclesiam fuerit deferendum, qui monuerat, non corrector, sed, deficientibus testibus, judicetur potius criminator.

Tertia causa est quia de absconditis judicare non possumus, nec debemus, quae nos latent, sicut et haec causa, quae latens in ante fato libello pronuntiatur, et nesciri a nobis perpetuo cupitur, si secreto consilio sanari nequitur. Et quoniam de latentibus judicare non possumus, beatus Innocentius ad Exuperium Tolosanum scribit episcopum, requirentem cur communicantes viri cum adulteris uxoribus non conveniant, cum contra uxores in consortio adulterorum virorum manere videantur, cum super hoc Christiana religio adulterium in utroque sexu pari ratione condemnet.[ Quia viros suos, inquiens, mulieres non facile de adulterio accusant, et non habent latentia peccata vindictam. Viri autem liberius uxores adulteras apud sacerdotes deferre consueverunt; et ideo mulieribus, prodito earum crimine, communio denegatur: virorum autem latente commisso, non facile quisquam ex suspicionibus abstinetur, qui utique submovebitur, si ejus flagitium detegatur. Cum ergo par causa sit, interdum probatione cessante, vindictae ratio conquiescit.]

Textus libelli septem capitulorum taliter continetur.

RESPONSIO. CAP. I.

« Postquam domnus noster Lotharius, serenissimus ac gloriosissimus rex, Tetbergam cum consensu et voluntate fidelium suorum ad conjugium more regali sibi sociavit, et discordiarum querelae inter eos coeperunt exoriri, dictum est eidem principi a quibusdam quomodo memorata Tetberga scelus quoddam horribile ac nefas patratum vulnus occultum in animo sive in corpore haberet, in quo Deum graviter offensum haberet, pro quo etiam illi non esset digna, neque liceret vel eum deceret ad conjugium eam amplius habere.

RESPONSIO. CAP. II.

« Ex opinione vero praemissa, quae de illa per ora quorumdam volitabat, praefatus rex in conspectu fidelium suorum secrete ac manifeste 574 frequenter collocutus fuit, et cum eis rationes habuit, unde judicium postea per ipsorum consilium exstitit factum, sed non divina pietas indulgens rei veritatem manifestare voluit, sed cum postmodum ad fratrem suum Ludovicum imperatorem in Italiam devenisset, illuc apertius patratum scelus est illi manifestatum.

RESPONSIO. CAP. III.

« Proinde ne suspicio ista et nequissima fama de uxore regia diutius inexaminata aut improbata maneret, quatenus idem dominus noster certior securiorque effectus de hac causa, cum quae illi agenda erant more regali liberius exsequerentur, convenerunt jussu ejusdem principis, anno videlicet Incarnationis Dominicae 860 et regni ejus V, indictione VIII, V Idus Januarii, Aquis palatio, Guntharius summus capellanus et Teotgaudus archiepiscopi, Adventius et Franco episcopi, Hegil, et Odelingus abbates, sive alii fideles ejus. Quibus omnia superius inserta referens, jubendo monuit praescriptos episcopos atque abbates, dirigens ad illam ut de praedicta fama apud eam omnem rei veritatem perquirerent, sicuti et fecerunt. Nam ipsa confessa est eis, coram Deo et angelis ejus, omnia quaeque in illa erant, omneque secretum juxta exortam famam penitus apparuit illis, ipsique reversi nuntiaverunt praedicto regi quod ad uxorem non liceret illi eam habere.

RESPONSIO. CAP. IV.

« Primus Guntharius dixit: Confessa est Deo et nobis quod vulnus in se haberet interius, non tamen sua sponte, sed violenter sibi illatum, pro quo indignam se esse omnino judicavit ad regalem sive maritalem torum jam ulterius accedere, et nullatenus posset pro praedicto scelere, quod turpe est dicere, conjugium famulare cum eo, vel cum quolibet amplius habere: et ideo deprecata est licentiam sibi dari mutandi saecularem habitum, et a virili commistione discedendi, nulla interveniente fraude iracundiae, vel etiam voluntate, quam contra eumdem regem haberet, sed ut, illa discedente, ipse animo et corpore solaretur, et ipsa quod inique egit, per Dei misericordiam, et eorumdem episcoporum orationes, deflere potuisset.

RESPONSIO. CAP. V.

« Adventius dixit: Hoc me facinus et factum hactenus latuit, et nefas est illud ut deinceps more maris et feminae simul conveniatis. Et si tamen, ut prius fuit, vobis esset amabilis et dilecta, darem vobis consilium secundum ministerium mihi commissum, et probarem omnino ne ulterius lateri vestro sociaretur sicuti conjux, sed juxta petitionem ejus velum accipere et habitum mutare hoc permitteretis.

RESPONSIO. CAP. VI.

« Similiter Teotgaudus archiepiscopus dixit atque consensit.

RESPONSIO. CAP. VII.

« Egil abba, vice ejusdem Tetbergae, ita faciendum suasit et petiit ut, quia non sua sponte, sed vi oppressa rem nefandam perpetraverat, tribueretur ei facultas velandi, et locus quo patratum vulnus sanaret: quod vero simpliciter, et nullo incumbente timore, aut qualibet occasione vel voluntate, sed pro Dei amore et animae suae solutione petebat.»

De hoc libello rationabilius tacere quam respondere delegimus, quoniam sicuti praemisso irrationabilitate ex majori parte habetur 575 consimilis, ita veritati et rationi adeo habetur dissimilis, ut credi non debeat a praefatis confectus episcopis.

Sed et in quodam tomo, quem ex integro propter sui prolixitatem hic scribere devitavimus, cujus initium est:« Anno ab Incarnatione Domini 860, indictione VIII, mediante Februario mense, decernentibus gloriosis regibus Ludovico, Carolo atque Lothario juniore, in generali conventu optimatum ex regno almi Lotharii, actum et concilium episcoporum Aquisgrani palatio, Guntharii Agrippinensis, Theotgaudi Treverensis, Wenilonis Rothomagensis, Franconis Tungrensis, Hattonis Virdunensis, Hildegarii Meldensis, Hilduini Aviniensis.»

RESPONSIO. CAP. XV.

Ad locum de femina unde agitur, ita scriptum reperimus:« Porro illa, nulla securitate hoc celandi aut superandi fulta, primo regi ordinem perpetrati reatus, ut fama fuerat, enarravit. Deinde quibusdam episcoporum simul et laicorum idipsum enucleavit. Postea quoque chartulam suae confessionis, suo rogatu conscriptam, in nostra omnium et multorum laicorum praesentia, in manu gloriosi regis Lotharii porrexit, moxque coram omnibus palam locuta: Domine mi rex, inquit, propter Deum rogo, et propter vestram mercedem, ut mihi poenitentiam agere liceat, quoniam et verbis et scripto confiteor me conjugalem copulam non mereri, ideoque prostrata suppliciter expostulo ut mihi jam nunc et deinceps non denegetis quod meae saluti posthac succurrere potest.» Textus itaque illius scripturae haec verba et hunc sensum continebat:« Ego Thietbrihc, quam feminei sexus imprudentia, et fragilitas fefellit humana, et conscientia delicti mordet, propter spem salutis animae meae, et propter fidelitatem erga seniorem meum, veram confessionem coram Deo et sanctis angelis ejus, ac venerabilibus episcopis, sive nobilibus laicis, sic profiteor, quia germanus meus Hucbertus clericus me adulescentulam corrupit, et in meo corpore contra naturalem usum fornicationem exercuit et perpetravit. Hoc testificor teste mihi conscientia mea, non aliqua malevola suggestione persuasa, neque violenti necessitate compulsa, sed simplici voluntate rei veritatem sicuti est professa. Sic me adjuvet Dominus, qui peccatores salvare venit, et peccata simpliciter ac veraciter confitentibus veram indulgentiam promisit, si nihil fingo, si vera propria voce pronuntio, et litterarum chirographo rem gestam confirmo; quia tolerabilius est mihi imprudenti ac deceptae feminae, coram hominibus culpam simpliciter confiteri, quam ante tribunal Domini erubescere atque aeternum vae habere.»

RESPONSIO. CAP. XVI.

« Hoc itaque recitato astantium animos horror pariter ac dolor perculit, ac de tanta licentia diabolicae fraudis sacerdotum pectora gemitus complevit. Sed quamvis ista ejus confessio credibilis appareret, tamen ne forte pro aliqua deceptione, aut pro timore alicujus, saepe dicta mulier mentiretur, denuo memoratum regem alloquentes, magnis eum obtestationibus astrinximus ut nobis confiteretur si eam suasione aut comminatione ad seipsam fallaciter criminandum compulisset. Econtra ipse cum maximis attestationibus 576 nobis declaravit, solam rei veritatem illam confiteri se persuasisse, nec in ea causa industriose aliquid amplius egisse. Referebat etiam nobis in ipsa hora quomodo postquam primum infandam rem audivit, et veram credidit, quantum inde doluit quantumque sibi inopinatum malum et minime optata fors displicuit. Qualiter denique rem foedam patienter ferre, et nisi jam tantum fama cucurrisset, occultare voluit, et quantum potuit fecit. Unde et falsum judicium se sciente pro verifica examinatione suscepit et toleravit, ut si fieri posset tanta turpitudo incredibilis appareret, et sic in mundo evanesceret, ipseque coram saeculo in tam ignominiosa macula et ruinosa offensione non remaneret. Postquam autem revelata pestis latere non potuit, ac ipse pondus tanti opprobrii ferre nequivit, maxime cum partibus Burgundiae atque Italiae discurrens nimis diffamatam ac divulgatam foeditatem exhorruit, non est passus hanc causam sine episcoporum examine diutius subsilere. Revera lacrymosis suspiriis multipliciter id sibi de memorata femina inculcatum, et in hoc etiam regno a plurimis affirmatum non sine gemitu repetebat.

CAP. XVII.« Nos igitur rursus eamdem mulierem primum secreto, deinde coram laicis adivimus, eamque cum adjuratione divina monitis pluribus exhortati sumus, ne sibi ullo modo falsum crimen inferret, aeternarum quoque poenarum minis, si hoc faceret, deterrere curavimus: iterumque de nostro consilio et auxilio, tuitione ac defensione contra omnes insidias vel violentias securam reddidimus, tantum ut nobis jam tunc fiducialiter confiteretur utrum persuasa an compulsa ad seipsam criminandum fuisset. Ad haec illa aspero intuitu nos redarguens: Putatis, inquit, ut meipsam pro aliqua re in mundo ita perdere voluissem? Sicut enim confessa fui, sic confiteor, et sic confitebor. Tantum obsecro propter Dei amorem ut meis precibus desideratam misericordiam jam modo concedatis. Hinc nostra sollicitudo requisivit an ipsa ulterius inde aliquam vellet querimoniam movere, aut aliquas aliquando insidias moliri, si suae petitioni fieret satisfactum. Cujus obligationem et nostra illico unanimitas ita prosecuta est: Scias, o filia, quia si nostram in te tuamque confessionem sententiam exspectabis, ut te divinae et canonicae comprehendat auctoritatis censura, et indissolubilis incipiat ligare sacerdotum catena, unde adhuc potes recuperare, si tamen potes, ulterius, ut aestimamus, non recuperabis. Sic et laici plurimum eam admonuerunt, maxime ipsius familiares et amici admodum illam, ne se deciperet, pulsando increpabant. Ipsa tamen, veluti si ejus conscientiae secretum intuentium oculis visibiliter appareret, immobilis in sua confessione perduravit.

RESPONSIO. CAP. XVIII.

« Quid longius immoremur? Jam omni dubietate remota, et rei veritate comperta, novum auditu scelus, nefandaque pollutione horrendum, praesertim cujus fetorem jam diu per innumeros longe lateque fama disperserat, ne praesentibus ac futuris pestiferam corruptionem inferat, nisi severius diligentiusque evellatur, nulla levi cura vel indulgentia tractandum visum est. Non enim dubium est quia naturalis inter fratrem et sororem concubitus veniam temporalis non meretur honoris, et nihil aliud restat 577 quam vindicta et poenitentia. Nec habet ulterius progrediendi occasionem damnabile crimen, quod statim a praevaricatoribus multa quae fuerant licita penitus amputat; ideoque hoc eo rarius a saeculo contigit, quo constat quia nullus inde exemplum sibi praesumpsit, quod nunquam veniale apud mundi gloriam esse potuit. Sed cum quilibet aliquoties in hanc miseriam lapsi sunt, non de exemplo alterius accidit, sed de antiqua diaboli fraude, et simili fragilitatis impulsu ac praecipitio recens et quasi nova ruina fuit. Istud autem contagionis genus, quod nunc incipit esse novum, et antea nobis erat inauditum, cavendum est ne morbosam pestem et incurabilem luem generi transmittat humano, ut ita videlicet origo perniciosa funditus exstirpetur, quo nullum exemplum nullamque fragilibus relinquat occasionem: ne forte, quod absit, talis consuetudo inolescat, qua naturalem consanguinitatis concubitum quis devitet et fornicari contra naturam in proprio genere, leve hoc aestimans malum, licentius assuescat.

RESPONSIO. CAP. XIX.

« His ergo consideratis et diligenter perspectis, lugendam incesti pollutionem, in publicum exhalatam, publicae poenitentiae satisfactione purgandam decrevimus.»

Hinc breviter praelibamus, in processu plenius ostensuri, quia hujusmodi confessionis libellum fieri Leo papa manifestissime prohibet, sed et perinde uxorem a viro discedere posse neque auctoritas sacra permittit. Quia etiam haec femina suae accusationis libellum non episcopis, ut ibi scriptum est, sed regi porrexit, et laicis sua crimina denudavit, rex legale judicium construat, et secundum legem ac justitiam laici conjugati laici regis conjugem judicent; et si de eorum judicio ad episcopale judicium venerit, secundum leges ecclesiasticas episcopi ei judicium medicinale imponant. De hoc quod ibi scriptum est, quod de tali facto rex doluit, et contristato ei actio ista displicuit, cavendum illi est ne tristitia ejus non sit ablutio, sed sceleris, quod absit, confessio.« Haec enim est, ut doctores scribunt Ecclesiae, et venerabilis presbyter Beda illorum sequens sententiam dicit, superni justitia judicii, ut plerumque reprobi et agnoscant se et fateantur errasse, certamque erroris sui poenitudinem gerant, nec tamen ab errando quiescant, quatenus eadem confessione ac poenitentia contra se ipsi testimonium dent quia non nescii delinquunt, dum a peccato quod culpant, cohibere detrectant, eoque justius pereant, quo foveam perditionis, quam praevidere valuerunt, declinare neglexerunt. Unde scriptum est de Herode quia contristatus est rex pro Herodiadis petitione. Talis quippe est tristitia Herodis qualis poenitentia Pharaonis et Judae, quorum quisque facinora sua, postquam accusante conscientia invitus prodidit, vecors augmentavit. Itaque Herodes caput Joannis petitus, tristitiam quidem praetendebat in vultu, quia se ipse damnaret, ostendendo cunctis liquido quia insontem noverat et sanctum, quem erat neci daturus. Verum si diligentius cor nefandum inspicimus, laetabatur occulte quod 578 ea petebatur quae et antea facere, si excusabiliter posset, disponebat: qui si caput Herodiadis peteretur, nulli dubium quia nec vellet dare, et veraciter tristis abnueret.» Unde et hic domnus noster rex, superni spectatoris intendens oculos, qui corda omnium conspicit, et cui cogitatio hominis confitetur, diligentissime ponderet si aequo dolore acciperet, et aequa vultus serenitate eum respiceret, a quo tunc forte audiret: Quia a te feminam istam absolvis, nec illa talem vel talem tibi quocunque modo ulterius unquam approximare permittas. De hoc quod rex profitetur quia falsum judicium, se sciente, pro verifica examinatione suscepit, scientes de omnibus judiciis nostris aequissimo judici et regi regum rationes nos subtilissime reddituros, quae sentimus absque respectu personae, veritate cogente, proferimus. Scilicet quia contra legale decretum et evangelicam veritatem agere praesumpsit, dicentem: Non tentabis Dominum Deum tuum; qui, ut iterum scriptum est: Illusores deludet, ut sacrilegus, quia contra sacra sacramenta per contemptum et illusorie fecit, poenitentiam accipiat dignam et peragat, consentientes autem ei, si qui fuerunt, legalibus et ecclesiasticis judiciis supponantur. Caeterum quod ibidem subsequitur, quia eadem femina secundum suas multas postulationes publica poenitentiae satisfactione purganda decreta est, si in judicio legali posita, rationabiliter et juste illud evasit, comite aequitate vel indulgentiae pietate, bene utcunque se habet, ita tamen ut contra Apostolum licentia separationis ejus scandalum non fiat infirmis, et virum suum moechari non faciat: sin autem, audire cum fautoribus suis apostoli verba debuerat: Petitis et non accipitis, eo quod male petatis; quoniam quae se apud regem et nobiles laicos accusaverat per scripturam, sicuti secundum leges Romanas quisque accusat alium sub conditione eisdem legibus designata, consequens non videtur ut ab his legaliter non judicata, vel indulgentia principalis sententiae absoluta, ab episcopis poenitentia publica mulctari debuerit, cum in judicio legaliter disposito etiam carnifices absque prolato judicio reum ad tormenta non pertrahant, nec sine indulgentia principali vinculis colligatum absolvant. Quod denique post valida auctoritatum testimonia, sed parum aut nihil illa quae de praefata femina acta sunt confirmantia, imo et his quaedam contraria, ibidem subsequitur:« De rege autem nostro, et ejus fragili juventute, et labili incontinentia, ne populis regnoque ipsius periculum inferat, consuli adhuc magna necessitas imminet: et ideo summopere flagitamus, collegii vestri consilio et sincera cooperatione nos in Domino a vobis velociter consolari, atque confortari,» mirabili dictu pendens nobis visa est prolata sententia, quoniam quae requiratur exinde consolatio non profertur, nec unde consilium dari debeat demonstratur. Quapropter expressius interrogati ab aliis, si conjugium haec copulatio inter domnum regem et saepe dictam feminam 579 fuerat, quae inde sacra auctoritate docente sentimus, in processu operis ostendemus. Si vero concubinalis commistio, vel incestualis pollutio exstitit, et exinde, quae in sacris paginis invenimus collecta, monstrabimus. Interim tamen hujus tomi scriptorum cum venia commonemus, quia tutius fuerat exspectare atque expetere collegii generalis consilium ex his quae de praedicta femina gesta sunt, et in eodem consilio, quod nunc requiritur de domno rege consilium caperetur, quam nunc, ut ex antiquo solent proverbiales dicere, post tempestatem buccinam insonare, quia scriptum est: Palpebrae tuae praecedant gressus tuos; et: Omnia fac cum consilio, et post factum non poenitebis.

INTERROGATIO II

De eo quod nobis scriptum est quosdam dicere, quoniam ad instar secretae confessionis quondam Ebonis episcopi, de argumentis hujus causae latentis ex confessione praefatae feminae debeat judicari.

RESPONSIO.

Forte laici et hujusmodi homines dicunt, qui ecclesiasticas leges ignorant, et episcopali tunc temporis non interfuere judicio, sed quae acta sunt auditu conjiciunt vitioso. Unde nos, qui in eodem concilio fuimus, certa notitia, et ex eisdem gestis episcopalibus, et illo ipso scripto quod Ebo manu sua firmatum concilio protulit, ostendere possumus, quia praefatus episcopus in synodo accusatus judices sibi elegit, libellum de secessione a ministerio pontificali propter pondera peccatorum suorum manu sua subscriptum synodo sacrae porrexit, ipse juxta libelli tenorem confessus testes adhibuit, et sic demum, secundum confessionem suam testibus et scriptura subnixam, ut judicum electorum judicio a ministerio episcopali recederet sententiam synodalem accepit, abiit, et recessit. Quapropter dicentes talia etiam ex nostra insinuatione cognoscant, quod de Christianae doctrinae usu ignorare non possunt, quoniam sicut alius ordo, ita et alia causa et lex causae viri est et uxoris, et alia non solum episcopi, verum presbyteri, atque diaconi. Nam, docente evangelica et apostolica veritate: Vir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, et mulier non habet potestatem corporis sui, sed vir. Qua potestate corporis, sicut auctores exponunt, usus genitalium designatur, quibus abuti conjuges non debent ad alios, sed uti eis nuptialiter inter seipsos. Alioquin, sicut et Apostolus de se dicit, quisque Deum timens potestatem habet castigandi corpus suum, et servituti subjiciendi, et ad mortem usque pro Christo tradendi, atque secundum communem ac licitum usum caetera membra sua movendi, et corporis 580 curam agendi habet. Sub quo sensu idem Apostolus sequitur: Et alligata est mulier lege viri quandiu vir ejus vixerit: mortuo autem viro soluta est a lege viri, nubat cui vult, tantum in Domino. Et vir non potest uxorem suam dimittere quacunque de causa, et nulla alia nisi sola fornicationis causa, et si dimiserit eam, vivente illa non potest aliam ducere, nec illa viro suo vivente alteri nubere, quia scriptum est: Quod Deus conjunxit homo non separet. Deus enim conjunxit, unam faciendo carnem viri et feminae. Hanc homo non potest separare, nisi solus forsitan Deus. Homo separat, quando propter desiderium secundae uxoris primam dimittit: Deus separat, qui et conjunxerat, quando ex consensu propter servitutem Dei, eo quod tempus in arcto sit, sic habet uxorem quasi non habens. Separat autem Deus, non a maritali et uxorea secundum Deum inita conjunctione, sed a carnali commercio et uxorei usus commistione. Quod si sufferre non possunt, non se fraudentur ab invicem, nisi forte ad tempus, ut vacent orationi, et iterum revertantur in idipsum, ut non tententur a Satana propter incontinentiam. In cujus tentationem per incontinentiam quisquis eorum adulterando inciderit, antidoto salubris poenitentiae remedium poenitendi, et per ecclesiasticam auctoritatem consequi perfectionem valebit. Episcopos autem, presbyteros, vel diaconos, qui mortali crimine dixerint se esse pollutos, secundum Valentinam Synodum, a supradictis ordinationibus legimus submovendos, reos scilicet vel veri confessione, vel mendacio falsitatis. Neque enim absolvi potest qui in seipsum dixerit mortis causam, quae dicta in alium puniretur, cum omnis qui sibi fuerit mortis causa major homicida sit. Quam mortem sanctus Augustinus in sententia Deuteronomii: Si deprehensus fuerit homo sollicitans fratrem suum de filiis Israel, et vendito eo accipiens pretium, interficietur, et auferes malum de medio tui, isto modo exponit dicens:« Assidue hoc dicit Scriptura, cum jubet occidi malos. Qua locutione usus est etiam Apostolus cum diceret: Quid enim mihi de his qui foris sunt judicare? nonne de his qui intus sunt vos judicatis? auferte malum ex vobis ipsis. Ex quo apparet eum voluisse intelligi, qui aliquid tale commisit ut excommunicatione dignus sit. Hoc enim nunc agit in Ecclesia excommunicatio, quod agebat tunc interfectio. Sic et quod leges civiles ministerio reipublicae morte condemnant, leges ecclesiasticae degradationis vel excommunicationis judicio puniunt. In Africanis quoque canonibus legimus: Ut episcopus, qui se communicasse non communicandis super se mentitus fuerit, episcopatum amittat. Uxor autem a viro tali colludio separari non potest. Huc accedit quod superius paulo posuimus, episcopus, presbyter, vel diaconus absolvi non potest, qui in se mortis causam dixerit, quae dicta in alium puniretur. Quoniam haec causa ab hac muliere, ut fertur, in se solam 581 non dicitur, quae multo magis in fratrem refertur. Idcirco, pro tali dicto, antequam et per eum vel confessa vel convicta clarescat in quem relative relabitur, separari non potest. Sed et episcopus, presbyter, vel diaconus, non ita ut vir et uxor, si in laqueum et tentationem diaboli inciderint, per manus impositionem remedium possunt accipere poenitendi: sed sicut Leo scribit, hujusmodi lapsis ad promerendam misericordiam Dei privata est expetenda secessio, ubi illis satisfactio, si fuerit digna, sit etiam fructuosa: nec perfectionem ad gradus redeundi ecclesiasticos poenitendo consequi praevalebunt, sicut de viro et femina, si adulteraverint, communionis perfectionem consequi poterunt, scribente Gelasio: Hujusmodi etiam, si forte subrepserint, tam qui ante peccaverint, detectos oportere depelli, quam sacrae professionis oblitos, praevaricatoresque sancti propositi procul dubio submovendos.» Et Siricius:« Illud quoque nos par fuit providere, ut sicut poenitentiam agere cuiquam non conceditur clericorum, ita et post poenitudinem ac reconciliationem nulli unquam laico liceat honorem clericatus adipisci: quia quamvis sint omnium peccatorum contagione mundati, nulla tamen debent gerendorum sacramentorum instrumenta suscipere, qui dudum fuerint vasa vitiorum.» Et sicut in aliqua corporis parte praecisus, aut publice poenitens, ad ecclesiasticum gradum canonice non potest accedere, vel in ecclesiastico gradu manere: ita nec dicamus, qui ante baptismum vel post baptismum inventus fuerit, ecclesiastici gradus munere potest perfrui, sacra auctoritate docente: cum eadem auctoritas praecisos, vel publice in adolescentia poenitentes, sive nuptias digamiae in laicali ordine non refutet: quoniam sicut aliud officium capitis, et aliud membri alterius pro diversitate est corporis, ita alia causa est sacerdotis, et alia causa est plebis, aliaque pastoris, et alia gregis. Et secundum auctoritatem canonicam, vir et mulier, etiam causa fornicationis sejuncti, possunt mutua reconciliatione post poenitentiam in conjugio rejungi; episcopus autem, vel presbyter, sive diaconus, juste et secundum leges ecclesiasticas degradatus, ad gradum non valet denuo aspirare. Legat qui voluerit magni Leonis epistolas, et decreta Gregorii, in quibus inveniet episcopum, vel presbyterum, sive diaconum, post depositionem canonicam ad gradus ecclesiasticos aspirantem exsilio deportari, vel in monasterio sub poenitentia debere detrudi. Est etiam, quia mulier viro non potest dare libellum repudii, et viro mulieri dare libellum repudii, quod Moyses, et non Deus, Evangelio teste, permisit, Dominus ipse prohibuit. Et, Paulo docente, non atramento sed spiritu Dei vivi lex in cordibus justorum est scripta, sacrique canones, ut docent Damasus et Leo, eodem Spiritu sancto sunt conditi, de quo scriptum est: Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis; et: Si quis spiritum 582 Christi non habet, hic non est ejus; et: Spiritus est Deus, et, ubi vult spirat; et, dividit singulis prout vult. Quorum auctoritate canonum, sive pro infirmitate animae, sive pro corporis aegritudine, dato libello manu sua subscripto, ab Ecclesia, cui praesederat episcopus, et a suo se potest, si voluerit, removere officio, sicut beatus Gregorius in suis multoties designat epistolis, veluti ad Marinianum episcopum Ravennatium, et ad clerum ac plebem Ariminensium, necnon et ad Anatolium diaconum, et ad Aetherium episcopum, atque ad Brunichildem reginam; sed et in Gallicanis canonibus de Potamio Bracarensi archiepiscopo evidenter agnoscitur. Non autem legimus, ut femina, libello Synodali porrecto conventui, a suo debeat conjuge separari, aut sine publico examinationis judicio a conjugali valeat jugo disjungi. Saepe enim cum maxima importunitate mulieres patimur reclamantes, quae cum sacramento, quanto magis cum libello porrecto, affirmare conantur, quoniam viri qui eas legaliter susceperunt illis non possunt concubitus reddere debitum, et alias multiplices imposturas opponunt. Illi vero econtra eas mentiri asserunt, sicut in multis rei comprobat exitus. Sed et viri uxoribus plura, quae hic inserere turpissimum vel superfluum ducimus, solent objicere; quibus si facilem praeberemus assensum, innumera separatorum turba instituti a Domino conjugii legalia foedera violaret, quia si quocunque ut vellent modo, viri aut feminae lascivientes a jugo conjugii separari possent, ut aut aliis connubiis jungerentur, aut furtivis moechationibus polluerentur, libentissime se mutuo separarent, sicut in adulescentulis viduis pervidemus, quae ideo post absolutionem virorum velamen sacrum suscipiunt, ut licentius pluribus abutantur. Sed et interdum viri a legitimo se suspendunt conjugio, ut plurimarum complexus usurpent concubinarum. Quae Spiritu sancto praevidens, et cavere docens, inter caetera de hujusmodi loquens Apostolus dicit: Volo juniores viduas nubere, filios procreare, matres familias esse. Unde cautissime ac prudentissime auctoritatis ecclesiasticae disciplinalis providit discretio, ut ab officio sacri ministerii, conscientia testimonium perhibente, viri ecclesiastici se removere et dignis poenitentiae fructibus possint insistere, quia in hoc negotio nullius voluptatis atque calliditatis potest intervenire occasio, sed solius humilitatis atque salutis devotio. Vir autem et mulier, quoniam auctoritate sacra dicente, jam non sunt duo, sed una caro, secreta confessione, vel porrecto libello, separari non possunt, sicut scriptum est: Quod Deus conjunxit homo non separet, nec quocunque alio modo, nisi manifesta fornicationis causa. Et separati aut ita maneant, aut mutuo reconcilientur. Neque ita possunt disjungi, ut pars unius corporis in viro vel femina serviat continentiae, et pars in pollutione remaneat. Possunt autem ex communi consensu magis conjuncti ab opere uxoreo feriari, ut perpetuo amore continentiae Deo vacent.

583 INTERROGATIO III.

De eo autem quod scriptum est:« Sed et de venerabili Rhemorum archiepiscopo nobis est dictum, quoniam tali facto consentiat, et per episcopos, Wenilonem scilicet Rothomagensem archiepiscopum et Hildegarium episcopum, verbo vices suas impleverit, et per Adventium, qui cum eo Rhemis pro hac causa locutus fuerat, litteras consensus sui ad placitum regis, et ad conventum episcopalem direxerit, et per eumdem Adventium litteras suas exinde ad apostolicam sedem transmiserit,» ratio reddi debet. Si enim Pastor Ecclesiae et apostolorum primus, signa et miracula singulariter faciens, non dedignatus est in causa reprehensionis, cur ad gentiles intrasset, et comedisset cum eis, cur eos in baptisma recepisset, sicut in apostolorum Actibus legimus, rationem humiliter reddere, quanto magis nos peccatores, cum de re aliqua reprehendimur, reprehensores nostros ratione humili placare debemus?

RESPONSIO.

Unde ego Rhemorum Ecclesiae famulus omnibus credere veritati volentibus satisfacto, quia nec consensus, nec dissensus mei vices per praefatos, vel alios quoslibet venerabiles episcopos, in hac causa verbo sive scriptura implevi, quia nec cum praenominatis episcopis post proximas Kalendas Novembris, usque ad tempus illud quando haec gesta sunt, fui locutus, nec ditionis meae est, ut eis debeam auctoritative quiddam injungere, nisi sicut et illi mihi possunt charitose quae voluerint imperare. Adventius autem venerabilis episcopus, et filius meus Hincmarus Laudunensis episcopus, gratia visitationis octavo Kalendas Februarias ad me Rhemis venerunt, et ex jussione dominorum, atque ex nomine confratrum nostrorum, ad conventum Aquisgrani palatio tunc proxime habiturum me, si pro infirmitate corporis possem, ire commonuerunt, sin autem ire ipse non possem, aliquem coepiscoporum nostrorum, qui eorum tractatibus interesset, dirigerem. Unde inter alia colloquentibus nobis, et etiam de his, quae vulgante fama per laicorum, non solum nobilium, verum et plebeiorum ora audieram uxori domni regis Lotharii reputari, ut si forte proinde me et jussio principalis et vocatio sacerdotalis ad conventum ire juberet tutius et rationabilius esset, ut ad generalem synodum ventilatio et diffinitio hujusce rei, quae novitate sua audientium aures, aut pene tinnire, aut facit penitus continere, ex integro differretur, quia nec ego ire infirmitate corporis praepeditus, nec coepiscopum dioeceseos nostrae sine consensu provincialis conventus valerem dirigere, nec causa, quae sic generaliter ad omnes pertinet, cum pauco episcoporum numero diffiniri deberet. Instante autem domno Adventio tantum ut irem, vel coepiscopum nostrum mea vice dirigerem, et illic causa nobis aperiretur, pro qua 584 vel meae exiguitatis persona, vel legati provinciae nostrae praesentia rogabatur, vespertina hora terminum collationi imposuit, et nec a me interrogatus secretam causam, quam praemissus libellus significat, nec spontaneus mihi aperiens, quia forte illam esse recognovi, quam ut praemisi audieram, et de qua plurimos episcopos, quando judicium purgationis exinde factum est, consultos didiceram, quamque, ut dicitur, etiam feminae in textrinis suis revolvunt. Interlucano appropinquante nocturno, venerandus Adventius ad suum divertit hospitium, et Hincmarus Laudunensis episcopus se in notam mansionem recepit. Ego autem ut infirmus lecto decumbens, postquam melius habere coepi, propter quaedam tunc mihi in mentem venientia, quoniam religiosus Adventius mihi non dixerat, quare vocarer ad synodum, et ego multipliciter de quaestione impacta feminae cum eo locutus fueram, suspicans, ut praedixi, quod haec ipsa quaestio causa vocationis posset existere, fore melius cogitavi, ut litteras ei de pridiana collocutione nostra dirigerem, quarum exemplar quisque volet hic potest relegere.

« Hincmarus nomine non merito Rhemorum episcopus, ac plebis Dei famulus, dilecto fratri, et venerabili episcopo Adventio plurimam in Salvatore salutem.

« De mihi impraemeditata isto in tempore quaestione, de qua jam talia ac tanta audieram, ut de ea modo nihil me auditurum putaverim, plurima heri, quantum mea permisit infirmitas, mutua sermocinatione locuti, tandem sicut melius et rationabilius nobis visum fuerat, finem eidem causae, ut synodo generali servetur, posuimus. Sed sicut jam vesperi, parum vos pro tempore tetigi, unde nunc expressius vestram fidissimam commonendo benigne satagere deprecor charitatem, quoniam secundum jussionem dominorum, et vocationem consacerdotum, ipse infirmitate detentus ad conventum vestrum ire non valeo, aut vice mea quemquam coepiscoporum, more canonico regulari collatione instructum, et prosequentibus litteris commendatum, mittere nequeo, quia instantia missionis et brevitas temporis, non permittit ut dominos et coepiscopos meos in talibus consulam, sine quorum consultu, ut melius ipsi nostis, nihil, nisi quantum ad parochiam propriam pertinet, agere a venerandis regulis mihi permittitur, contra quas non sine ultionis periculo quiddam praesumitur, timeo ne domnus rex putet meam debitam servitutem se ab obsequio suo velle suspendere, et venerandi episcopi suspicentur, si quid secundum sacras regulas diffinierint, cupere quod mihi non convenit retractare. Unde vestra dilectio, quae meam devotionem ore ad os colloquens didicit, sicut de vestra bonitate confido, sine scrupulo aliquo me faciat excusatum, quia sicut salubrius sensi, sapientiae vestrae exposui, et tantillus homuncio in re tam maxima, et personis eminentissimis, de qua a tantis viris talia acta sunt, et ex 585 qua tanti ac tales consulti sunt, sine plurimorum collatione, consultu, sive consensu, et antequam de hujusmodi Scripturarum auctoritates et Patrum decreta revolvam, ita sententiam finitivam depromere vel consensum non audeo adhibere, uti quidquid a vobis definitum regulariter fuerit, vel melius ac rationabilius quam mihi visum sit, a Deoplacito conventu vestro fuerit terminatum, priusquam id audiam, laudare vel retractare non debeo. Quapropter in calce hujus nostrae exiguitatis schedulae non mea sed magni Leonis verba ad Rusticum Narbonensem episcopum ponere dignum duco:« Ut in his, inquit, quae vel dubia fuerint, vel obscura, id noverimus sequendum, quod nec praeceptis evangelicis contrarium, nec decretis sanctorum Patrum inveniatur adversum.» Peto denique vestram amabilem charitatem, ut pro excusatione mea in vestro sancto concilio verbis vestrae prudentiae jungatis hujus diplomatis lectionem.»

Processu denique temporis isdem domnus Adventius ad me missum suum direxerat, per quem ei has iterum litteras destinavi.

« Hincmarus Rhemorum episcopus, dilecto fratri et venerabili episcopo Adventio plurimam in Salvatore salutem.»

Et post quaedam praeposita ex negotio, pro quo missum suum direxerat:« Caeterum licet mihi nihil inde significassetis, conjicio legationem vestram, in qua vobis, sicut Deo gratias prudentia vestra vos docet, satis caute et provide est necesse incedere, quia talis est causa, et in tam eminentissimis personis, et in hujusmodi ordine, quae ab omnibus erit ut necesse cognosci, ita etiam ponderari: quoniam, ut Coelestinus scribit, universalis Ecclesia quaecunque novitate pulsatur. Est enim inter Regem regum, et regem terrenum, in lege prima primo homini in paradiso data, et a Deo et homine in Evangelio roborata. Est etiam de causa nobis hactenus inaudita, ex qua subtiliter necesse erit auctoritates sacras revolvere, et leges Christianas interrogare, pontificalem auctoritatem in sui examinatione sincero et cauto gressu incedere, et quemque Christianum a recto itinere non deviare. Oportebit vos siquidem apostolico talia intimare quae ex corde et ore veraciter prolata, sicut scio quoniam facietis, divinis oculis debeant apparere, et ut nemo aliter postea valeat invenire, de nullorum consensu, sive episcoporum, vel quorumlibet laicorum, pro cujuscunque obtentus intentione apostolicae sedi suggerere, nisi de quorum scitis tractatu causam constare; ita nihilominus quae injuncta sunt exsequi, ut quantum fieri poterit, seniorem vestrum non possitis offendere, et praecipue quod egeritis sacris regulis non debeat obviare, vel, quod absit, divinae aequitati atque justitiae contraire. Haec, licet ex superfluo, sapientiae vestrae scribo, quia charum vos habeo, et mihi dignati estis promittere, quod fidei vestrae me cum securitate possem committere, et a me voluistis exigere ut devotionem meam vobis studerem rependere.»

Alias autem litteras nec sedi apostolicae, nec cuiquam episcoporum, hactenus pro hac causa transmisi.

586 INTERROGATIO IV.

Secundo capitulo nobis remandari deposcimus, si de commisso post initum conjugium reputatur, qualiter debeat iniri conjugium, qualisque lex habeatur conjugii, et qualiter vel pro quibus rebus valeat separari, et si post disjunctionem, utrum vir aut femina ad aliam debeat copulam aspirare, vel si pari judicio quiscunque eorum in conjugio peccans debeat judicari.

RESPONSIO.

Quia vero in praemissi libelli, ut ostendimus, octavo capitulo scriptum habetur, ut argumenta hactenus latentis causae percipientes errorem expellamus, et verum statuamus: et argumentum esse legimus, quod licet nondum sit, fieri tamen potest, et de conjugio agitur, ante quod saepe ab humana fragilitate delinquitur, saepe in ipso ineundo conjugio, saepe autem post initum conjugium, graviori noxa peccatur; ab ipsa radice incipientes, ponamus qualiter debeat iniri conjugium, deinde legem conjugii ostendamus, post autem si in conjugio peccatur, judicium et judicii ordinem demonstremus; ut quoniam peccatum malum est, et malum natura non est, ac per hoc substantiale non est, sed in boni substantia coalescit, et ut accidens infirmitas medicina depellitur, cum regula, videlicet incolumitas naturalis, et medicina infirmitatis posita fuerit, deprehendetur certius fortitudo atque accidens laesio, argumento quasi hactenus latentis causae percepto, errorem expellere, et verum facilius statuere praevalebimus.

Qualiter conjugium iniri debeat, et vetus et nova lex edocet, Domino per Moysem praecipiente, et in Evangelio demonstrante: Cum esset, inquit, desponsata mater Jesu Maria Joseph, antequam nuptiali celebratione convenirent, sicut in nuptiis celebratis idem ostendit, quas sua praesentia sanctificare, et miraculo ibidem patrato illustrare dignatus est, sed et sanctus Evaristus papa Romanus quartus a beato Petro in decretalibus ad locum ita scribit:« Similiter custoditum et traditum habemus, ut uxor legitime viro jungatur. Aliter enim legitimum, ut a Patribus accepimus, et a sanctis apostolis eorumque successoribus traditum invenimus, non fit conjugium, nisi ab his qui super ipsam feminam dominationem videntur habere, et a quibus custoditur, uxor petatur, et a parentibus aut propinquioribus sponsetur, et legibus dotetur, et suo tempore sacerdotaliter, ut mos est, cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicatur, et a paranymphis, ut consuetudo docet, custodita et consociata, a proximis tempore congruo petita, legibus dotetur, et solemniter accipiatur, et biduo vel triduo orationibus vacent, et castitatem custodiant, ut bonae soboles generentur, et Domino in actibus suis placeant. Taliter enim et Domino placebunt, et filios non spurios, 587 sed legitimos atque haereditabiles generabunt. Quapropter, filii charissimi et merito illustres, fide catholica suffragante, ita peracta legitima scitote esse conjugia. Aliter vero praesumpta, non conjugia, sed aut adulteria, aut contubernia, aut stupra, vel fornicationes, potius quam legitima conjugia esse non dubitate, nisi voluntas propria suffragaverit, et vota succurrerint legitima. Nam fructus divinus est praecepta divina custodire. Ea quoque deserere, praesumptionem fieri nulli dubium est.» Cur ergo indignum est unitatem Ecclesiae custodiri? Idemque omnes pariter et sentiamus et pronuntiemus. Si enim aliter praesumpta fuerint, perdunt profecto ipsi transgressores seipsos, qui semetipsos decipiunt. Sed et de ejusmodi genere conjugii angelus ad Joseph ait: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam, id est, desponsatam. Et beatus Siricius papa in decretis ad Himerium Tarraconensem episcopum, capitulo quarto ita dicit:« Quod non liceat alterius sponsam in matrimonii jura sortiri. De conjugali autem violatione requisistis si desponsatam alii puellam alter in matrimonium possit accipere. Hoc ne fiat modis omnibus inhibemus, quia illa benedictio, quam nupturae sacerdos imponit, apud fideles cujusdam sacrilegii instar est, si ulla transgressione violetur.» Ex concilio Ancyrano capite decimo: De desponsatis puellis, et ab aliis corruptis: Desponsatas puellas, et post ab aliis raptas, placuit erui, et eis reddi, quibus ante fuerant desponsatae, etiamsi eis a raptoribus vis illata constiterit. Unde etiam saepenumero et pluripliciter in sanctorum diffinitionibus legimus: sed ad ostendendum istius genus conjugii, satis superque ista sufficiunt.

Quia vero secundas nuptias non damnamus, imo recipimus, aliud genus conjugii et Apostolo docente suscipimus, et sancto Leone papa in decretis ad Rusticum Narbonensem episcopum, qualiter iniri debeant, monstrante cognoscimus. Ait enim capite decimo octavo:« Non omnis, inquiens, mulier viro conjuncta, uxor est viri, quia nec omnis filius haeres est patris. Nuptiarum autem foedera inter ingenuos sunt legitima, et inter aequales, et multo prius hoc ipsum Domino constituente, quam initium Romani juris existeret. Itaque aliud est uxor, aliud concubina: sicut aliud ancilla, aliud libera. Propter quod etiam Apostolus ad manifestandum harum personarum discretionem, testimonium ponit ex Genesi, ubi dicitur Abrahae: Ejice ancillam et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac( Gen. XXI, 10). Unde cum societas nuptiarum ita ab initio constituta sit, ut praeter sexuum conjunctionem haberet in se Christi et Ecclesiae sacramentum, dubium non est eam mulierem non pertinere ad matrimonium, in qua docetur nuptiale non fuisse mysterium. Igitur si quis filiam suam viro habenti concubinam in matrimonio dederit, non ita accipiendum est, quasi eam conjugato dederit, nisi forte illa mulier 588 et ingenua facta, et dotata legitime, et publicis nuptiis honestata videatur. Paterno arbitrio viris junctae carent culpa, si mulieres quae a viris habebantur in matrimonio non fuerunt, quia aliud est nupta, aliud concubina et ancillam a thoro abjicere, et uxorem certae ingenuitatis accipere, non duplicatio conjugii, sed profectus est honestatis.» Et sanctus Ambrosius in libro de Lapsu virginis dicit:« Quia inter decem testes confectis sponsaliis, et nuptiis consummatis, quaevis viro femina conjuncta mortali, non sine magno periculo perpetrat adulterium.» Sed et quia extra ordinarios, ordo non praetermittit Ecclesiae, quin aut resipiscentes recipiat, aut contemnentes abjiciat, de multinubis in concilio Neocaesariensi capite tertio ita scriptum est:« De his qui in plurimas nuptias inciderunt, et tempus quidem praefinitum manifestum est, sed conversatio eorum et fides tempus abbreviat.» Evenit etiam per bellicam cladem. et gravissimos hostilitatis incursus, ut uxor viri capiti alteri conjungatur. Rapiuntur quoque contra fas et jura viduae vel virgines, ac sanctimoniales, unde medicinae sacris designantur canonibus, quae hic ponere non necessarium ducimus. Ecce quibus modis sociantur conjugia, vel contubernia usurpantur.

INTERROGATIO V.

Qualiter, vel pro quibus rebus, secundum auctoritatem inita conjugia separari valeant, et sine quibus separari non debeant, et si post disjunctionem, vir aut femina uterque vivens ad aliam debeat copulam aspirare, vel si pari judicio quiscunque eorum in conjugio peccans debeat judicari.

RESPONSIO.

Primo, qui secundum evangelicam admonitionem, ut beatus Augustinus in libro: de Bono conjugali dicit, amore fit salutis aeternae, ubi tanto melius quanto spiritalius servatum quam dissociatum conjugium dicitur. Et S. Augustinus in libro quinto contra Julianum dicit:« Dixit, inquiens, Lucas evangelista de Domino, quod putabatur filius Joseph, quia ita putabatur, ut per ejus concubitum genitus crederetur. Hanc falsam voluit removere opinionem, non Mariam illius viri negare conjugem contra angelum testem; quanquam et tu ipse etiam ex desponsionis fide eam nomen conjugis accepisse fatearis, quae fides utique inviolata permansit. Neque enim, cum eam vidisset jam virginem sacram, divina fecunditate donatam, ipse aliam quaesivit uxorem, cum utique nec istam quaesiisset, si necessariam conjugem non haberet, sed vinculum fidei conjugalis non ideo judicavit esse solvendum, quia spes commiscendae carnis ablata est.»

Secundo aeque secundum evangelicam veritatem, causa fornicationis. Unde istiusmodi medicina in canonibus Ancyrani concilii 589 adhibetur:« Si cujus, inquiens, uxor adulterata fuerit, vel si ipse adulterium commiserit, septem annorum poenitentia oportet eum perfectionem consequi, secundum pristinos gradus.» Et de eorum separatione in concilio Africano capite sexagesimo nono ita scriptum habetur:« Placuit ut secundum evangelicam et apostolicam disciplinam, neque dimissus ab uxore, neque dimissa a marito, alteri conjungantur, sed ita maneant, aut sibimet reconcilientur- quod si contempserint, ad poenitentiam redigantur.» Deinde auctoritas sequitur:« Ut quocunque modo legitime inita conjugia separentur, non sine sacerdotali conscientia, et absque legali judicio debeant separari.» Item in concilio Eliberatino:« Femina fidelis, quae adulterum maritum reliquerit fidelem, et adulterum ducit, prohibeatur ne ducat: si duxerit, non prius accipiat communionem, nisi is quem reliquit, prius de saeculo exierit: nisi si forte necessitas infirmitatis dare compulerit.» Similis sententia, et de viro tenenda est, quia ut Innocentius ad Exuperium Tolosanum episcopum, et Augustinus in libro de decem Chordis, et Hieronymus in epistola ad Oceanum de morte Fabiolae scribunt:« Sub una judicii divini lege tenentur si quacunque de causa dissocientur.» Unde Innocentius ad Exuperium Tolosanum episcopum capitulo septimo:« De his etiam requisivit dilectio tua, qui interveniente repudio alii se matrimonio copularunt, quos in utraque parte adulteros esse manifestum est. Qui vero vel uxore vivente, quamvis dissociatum esse videatur conjugium, ad aliam copulam festinarunt, neque possunt adulteri non videri, in tantum ut etiam hae personae, quae talibus conjunctae sunt, etiam ipsae adulterium commisisse videantur, secundum illud quod legimus in Evangelio: Qui dimiserit uxorem suam et duxerit aliam, moechatur: similiter et qui dimissam duxerit, moechatur. Et ideo omnes a communione fidelium abstinendos. De parentibus autem, vel propinquis eorum nihil tale statui potest, nisi incentores illiciti consortii fuisse detegantur.» Et S. Ambrosius in lib. De Abraham:« Vos moneo, viri, maxime qui ad gratiam Domini tenditis, non commisceri adulterino corpori: qui enim se jungit meretrici unum corpus est: nec dare hanc occasionem divortii mulieribus. Nemo sibi blandiatur de legibus hominum, omne stuprum adulterium est, nec viro licet, quod mulieri non licet. Eadem a viro, quae ab uxore debetur castimonia. Quidquid in ea, quae non sit legitima uxor, commissum fuerit, adulterii damnatur crimine. Ergo advertitis, quid debeatis cavere, ne quis sacramentis se indignum praebeat.» Cap. 25 concilio Agathensis, de his qui sine causa uxores suas relinquunt, ita scriptum est:« Hi vero saeculares, qui conjugale consortium nulla culpa graviore dimittunt, vel etiam dimiserunt, et nullas causas discidii probabiliter proponentes, propterea sua matrimonia dimittunt, ut aut aliena, aut illicita praesumant: si antequam ad episcopum provincialem discidii 590- 592 causam dixerint, et prius uxores, quam judicio damnentur, abjecerint, a communione Ecclesiae, ac sancti populi coetu, pro eo quod fidem conjugii maculant, excludantur.» Et item in concilio Eliberitano:« Feminae, quae nulla praecedente causa reliquerint viros suos, et aliis copulaverint, nec in finem accipiant communionem.» Sunt et aliae incestae conjunctiones, earumque separationes, atque judicia, de quibus hic loqui festinantes ad alia supersedimus. De quibus cuncti legentes agnoscant quia non ideo sancti et apostolici viri, successores videlicet apostolorum, ex eorum traditione leges statuerunt, quas hic posuimus, ut nemo fidelium juxta divinam auctoritatem initum dissolvat conjugium sine episcopi sui scientia, ut leges saeculi Christianas contemnamus, ac conculcare velimus, quas etiam in ecclesiasticis necessitatibus promulgari saepe soleat ab imperatoribus et regibus Ecclesia postulare, quarumque sententiis in suis judiciis simul cum sententiis canonum episcopalis auctoritas frequentius utatur, et in tantum acceptet, ut Damasus et Leo, atque sanctus Gregorius, legum sententias fecerint esse canonicas, sicut in eorum invenitur epistolis, et commonitoria ad Joannem Defensorem euntem in Hispanias beatus Gregorius de sacris ordinibus per totum ex legalibus confecerit institutis. Unde et cum aliis, per curricula temporum varia, regibus atque imperatoribus jura legalia decernentibus, nostri etiam aevi Augustus piae memoriae Ludovicus, in synodo ac placito generali apud Wormatiam, apostolicae sedis et papae Gregorii commeante legato, cam aliis plurimis, de his, quae episcopi in synodis per quatuor loca sui imperii habitis necessario et utiliter nuper invenerant, de hac unde agitur causa omnium, tam episcoporum, quam et fidelium laicorum, votis convenientibus, ita decernens:« Quacunque, inquit, propria uxore derelicta, vel sine culpa interfecta, aliam duxerit uxorem, armis depositis publicam agat poenitentiam: et si contumax fuerit, comprehendatur a comite, et ferro vinciatur, et in custodiam mittatur, donec res ad nostram notitiam deducatur.» Christus quoque Dei virtus, et Dei sapientia per se ipsam dicat: Ego Sapientia habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus; per me reges regnant, et conditores legum justa decernunt; per me principes imperant, et potentes decernunt justitiam. Sed ideo has leges et illi Christi vicarii, apostolorumque successores constituerunt, et nos qualescunque ad vices illorum Dei praesidentes Ecclesiae, hic illas posuimus, ut sicut illam benedictionem, quam Dominus primo dedit in paradiso Adam et uxori ejus, dicens: Crescite et multiplicamini. Quae semel data usque hodie et usque in finem, non solum fidelibus, verum et infidelibus non negatur, sacerdotum ore ad sanctificationem, quam Christus nuptiis, ubi de aqua vinum fecit, sua praesentia contulit, fidelibus et devotis viritim largitur, ita sine illorum scientia per Deum, quia per ministerium 593 illorum conjuncti, legibus saeculi, quae Dei justitia sanctificantur qua justus quisque efficitur, non separentur, et si propter Deum separantur spiritaliter a carnali commixtione, ut adhaerentes Domino unus efficiantur spiritus, velut Paulus de multis in Ecclesia constitutis, inter quos quidam publicani et meretrices, homicidae fuerunt, et adulteri, loquitur, Despondi vos uni viro, virginem castam exhibere Christo, cum sacerdotalis conscientiae benedictione plenius Domino conjungantur. Si autem et lege civili justa et sancta ac Dominico praecepto concordante, propter fornicationis peccatum, quod humanae fragilitati solet subripere, conjuges fuerint separati, episcopalis curae quaesierint medicinale consilium, ut sciat episcopus quomodo juxta qualitatem et quantitatem vulneris, modum ac virtutem, adhibere debeat curationis medicamentum. Sic namque Dominus semel in coena, pridie quam pro reparatione et salute omnium qui in Adam perierant pateretur, de pane farina et aqua confecto, et calice sacrosancti altaris, qui aqua miscetur, eucharistiam suis manibus benedixit, et ore commendavit, quam quotidie in omni catholica Ecclesia longe lateque per orbem diffusa, indeficientibus eisdem suis verbis, per manus et ora sacerdotum, in redemptionem et raparationem atque salutem credentium consecrat; a cujus communione vivifica peccantes publice gravibus criminibus, quae leges condemnant publice, medicinali ferramento sacerdotes abscidunt, et post satisfactionem, ut congruere viderint, salutari refectione redintegrare procurant. Quoniam Ecclesiae medici spiritales, videlicet Domini sacerdotes, de secrete sibi confessis peccatorum infirmitatibus medicinalia atque salubria possunt dare consilia: judicio autem ecclesiastico, id est separatione a communione Ecclesiae, vel a gradu, sive a consortio conjugali, neminem rationabiliter possunt secernere, nisi de criminibus aut publice sponte confessum, aut aperte convictum. Et habet modum et ordinem suum confessio vel convictio in ecclesiasticis gradibus, quae hic ponenda non ducitur: et habet modum ac ordinem suum publica confessio vel convictio saecularium hominum, quo publice debeant judicari. Non quo crimina gravia non solvantur etiam secreta confessione ac poenitentia, ne infirmi in Ecclesia scandalizentur, videntes eorum poenas, quorum penitus ignorant causas: sed quod plurimorum constat perpetratum notitia, fiat sanatum scientia, et qui in Ecclesiae peccavit sinceritatem, illi debitam exhibere studeat satisfactionem, et qui plures, quantum ex se fuit, suo destruxit exemplo, plures sanet suae humilitatis antidoto, sicut de se Paulus dicit: Qui prius fui blasphemus, et persecutor, et contumeliosus. Et, videbant, inquiens, quoniam qui prius expugnabat hanc fidem, isdem nunc illam praedicat, et in me glorificabant Deum. Est etiam, ut qui in pluribus Deum offendit, pluribus pro eo Dominum deprecantibus citius remedium 594 consequatur, sicut sanctus Gregorius ad Felicem Siciliensem episcopum scribit:« Sunt enim, inquiens, mali segregandi a bonis, et iniqui a justis, ut saltem rubore suo conscientias suas recognoscant, et convertantur a pravitatibus suis, et si incorrigibiles apparuerint, segregentur a fidelibus usque ad satisfactionem, juxta Salvatoris Domini sententiam, qua inter caetera de peccante fratre praecipiendo ait: Si peccaverit in te frater tuus, usque ad id quod dicitur, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. His ergo et aliis multis sanctorum Patrum auctoritatibus, segregandi sunt mali a bonis, ne pereant justi pro injustis, sicut scriptum est: Perit justus pro impio. Debet enim semper discretio fieri inter bonos et malos, sicut est inter haedos et oyes. Manifesta quoque peccata non sunt occulta correptione purganda, sed palam sunt arguendi qui palam nocent, ut dum aperta objurgatione sanantur, hi qui eos imitando deliquerant corrigantur. Dum enim unus corripitur, plurimi emendantur, et melius est ut pro multorum salvatione unus condemnetur, quam per unius licentiam multi periclitentur. Nec mirum si inter homines haec ratio custoditur, cum et inter jumenta fieri persaepe cognovimus, ut ea quae scabiem vel impetiginem habere videntur, separentur a sanis, ne illorum morbo caetera damnentur vel pereant. Satius est enim ut mali manifeste corrigantur, quam pro illis boni pereant.»

Haec ideo dicta sint, cur leges posuimus, ut conjugati sive amore Dei, sive admissione peccati, cum sacerdotali conscientia separentur, unde benedictionem ineundi acceperunt conjugium. Sed quia de separatione viri et uxoris nunc agitur, quae non fit amore perpetuae continentiae, nec adhuc aperto ut dicitur crimine, sed quadam suspicione, necesse est ut per illius ordinis viros, videlicet per conjugatos, haec ratio ventiletur, et secundum leges Christianas a Deo dispositas aequissimo examine judicetur ac terminetur, et ubicunque in hoc negotio locum suum invenerit vel sacerdotalis pietas, vel auctoritatis ecclesiasticae medicinalis severitas, sine difficultate cum Ecclesiae filiis, et justitiae judicibus, non solum se offerat, verum et ingerat. Et quoniam scriptum est, Ne transgrediaris terminos quos posuerunt patres tui, quorum imitanda exempla nobis sunt vera doctrina, ad memoriam revocare necessarium duximus, quoniam quidam nostrum, tempore sanctae memoriae domni Ludovici pii Augusti, in Attiniaco palatio tunc fuerunt, quando in universali synodo totius imperii, etiam cum sedis Romanae legatis, et in generali placito, femina quaedam non ignobilis genere, nomine Northildis, de quibusdam inhonestis inter se et virum suum vocabulo Agembertum, ad imperatorem publice proclamavit: quam imperator ad synodum destinavit, ut inde episcopalis auctoritas quid agendum esset decerneret. Sed episcoporum generalitas ad laicorum ac conjugatorum eam remisit judicium, ut ipsi 595 inter illam et suum conjugem judicarent, qui de talibus negotiis erant cogniti, et legibus saeculi sufficientissime praediti, eorumque legalibus judiciis eadem femina se subjiceret, et quod de quaestione sua decrevissent, sine repetitione teneret: si vero crimen aliquod esset, inde poenitentiae modum, post illorum judicium, ab episcopali auctoritate deposceret, secundum quod sacri canones praefixerunt, ei imponere non negarent. Nobilibus autem laicis sacerdotalis discretio placuit, quia de suis conjugibus eis non tollebatur judicium, nec a sacerdotali ordine inferebatur legibus civilibus praejudicium, et legem proclamationi feminae protulerunt, ac legali judicio quaestioni terminum contulerunt. Sic et hanc causam, quae de personis excellentissimis ventilatur, in medium judicii sui devocent, et secundum quod viderint aequitatis judicio convenire dijudicent: hoc solertissime cognoscentes, quia legaliter initum conjugium nulla potest ratione dissolvi, nisi, ut praemisimus, conjuncta separatione spiritali, aut manifesta confessione, vel aperta convictione, ex corporali fornicatione:« Quia, ut beatus Augustinus in libro de Bono conjugali dicit, nec pro ipsa etiam sterilitate licet uxorem viro, vel uxori virum dimittere, nec causa filiorum, pro quibus uxor ducitur, se aliis copulare: quod si fecerint, cum quibus se copulaverint et ipsi committunt adulterium. Manet enim vinculum nuptiarum, etiamsi proles, cujus causa initum est, manifesta sterilitate non subsequatur.» Et item in eodem libro:« Sicut ergo satius est mori fame, quam idolothytis vesci, ita satius est defungi sine liberis, quam ex illicito concubitu stirpem quaerere.» Et in libris ad Pollentium de adulterinis conjugiis, multoties et frequentius inculcatum lector inveniet,« quia vir ab uxore, et uxor a viro separari non potest, nisi sola fornicationis causa, possunt autem ea separari, ita tamen, ut aut innupti permaneant, aut invicem reconcilientur.» Et sanctus Hieronymus in commento Matthaei:« Dicunt Domino, inquit, discipuli ejus: Si ita est causa hominis cum uxore, non expedit nubere. Grave pondus uxorum est, si, excepta fornicationis causa, eas dimittere non licet. Quid enim si temulenta fuerit, si iracunda, si malis moribus, si luxuriosa, si gulosa, si vaga, si jurgatrix, et maledica, tenenda erit istiusmodi? Volumus, nolumus, tenenda erit. Cum enim essemus liberi, voluntarie nos subjecimus servituti.» Et item in epistola( epistola 147) ad Amandum presbyterum:« Omnes igitur causationes Apostolus amputans, apertissime definivit, vivente viro adulteram esse mulierem, quae alteri nupserit. Nolo mihi proferas raptoris violentiam, matris persuasionem, patris auctoritatem, propinquorum catervas, servorum insidias atque contemptum, damna rei familiaris. Quandiu vivit vir, licet adulter sit, licet sodomita, licet flagitiis omnibus coopertus, et ab uxore propter haec scelera derelictus, maritus ejus reputatur, cui alterum virum accipere non licet. Nec hoc 596 Apostolus propria auctoritate decernit, sed Christo in se loquente, qui ait in Evangelio: Qui dimittit uxorem suam, excepta causa fornicationis, facit eam maechari; et qui dimissam acceperit, adulter est.» Huic evangelicae veritati et apostolicae doctrinae hoc modo concordant Innocentius, Leo et Gregorius apostolici, Africanum quoque concilium, Ambrosius, Joannes Constantinopolitanus, Origenes in emendatis a beato Hieronymo libris, Beda presbyter venerabilis, cunctique doctores catholici. Unde si Dominicum et tam evidens praeceptum non esset, ut etiam Paulus interrogatus de virginibus dans consilium, de hoc quiddam immutare nequaquam praesumpserit, dicens: De uxore, inquit, praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere, quod si discesserit manere innuptam, aut viro suo reconciliari, aut talis esset locus Scripturae, ut auctores inde diversa licet fidei non adversa sentirent, sicut in canonibus habemus, plurimorum et majoris auctoritatis sequeremur sententiam. Nunc autem aliter sentire vel consentire non possumus, nec debemus, nisi sicut in litteris divinitus inspiratis relegimus. Sanctus si quidem Paulus fornicatores et adulteros idolis servientibus junxit, dicens, quia regnum Dei non possidebunt, et cum his nec cibum sumere jussit. Et item scripsit: Quia fornicatores et adulteros judicabit Deus. Sed et ipsi viri qui, ut ostendimus, pari legis judicio sicut et mulieres apud Deum tenentur, si adulteraverint, et tanto etiam graviori poena damnentur, quanto capita et rectores sunt mulierum, fragilioris scilicet sexus et vasis infirmioris, licentia indebita non debent praesumere, ut uxores suas adulterantes damnent sine judicio, dicente in lege Domino de servo, qui pecunia domini sui est: Qui percusserit servum suum, vel ancillam virga, et mortui fuerint in manibus ejus, criminis reus erit. Unde et sacri canones, si quis servum proprium sine conscientia judicis occiderit, excommunicatione biennii effusionem sanguinis praecipiunt expiare; et:« Si domina ancillam flagellis verberaverit, et inde mortua fuerit, si voluntate hoc accidit, post septem annos, et si casu, post quinquennii tempora ad communionem praecipit eam admitti, servata auctoritate de viatico munere, quod nulli est etiam in ultimo spiritu denegandum.» Si igitur in domo uniuscujusque Christiani tanta aequitas et bonitas etiam erga servilem conditionem servanda est inter dominum et servum, quanto major et uberior ac plenior custodienda est inter maritum et uxorem, inter virum et conjugem, inter caput et corpus? quoniam, sicut Apostolus docet, vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae, ipse salvator corporis: ita et viri debent diligere uxores suas, ut corpora sua. Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam. Attendat vir Christianus si pes vel manus, aut genitale, vel quodcunque aliud membrum putrescere, vel cancro comedi coeperit, 597 cum quanta diligentia et inspectione ac judicio medici, illud aut sustinebit ut sanari valeat, aut a se abscidet si sanari nequiverit, et ita de membro, imo de corpore, id est de uxore sua faciat. Unde rursum idem Apostolus dicit: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et semetipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo. Certe enim apostolicis viris tanta inter virum et uxorem, et tam praecipua atque excellens dilectio commendatur, salva tamen in ipso conjugio praelatione viri, et subjectione feminae, ut in illa conjunctione semel a Deo instituta, et legitime conciliata, major esse nec debeat, nec possit. Quid enim venerabilius quam ut conjugium mysterium sit Christi et Ecclesiae? Quid sanctius quam ut sic diligant viri uxores suas, sicut Christus dilexit Ecclesiam, tradens seipsum pro ea, ut illam sanctificaret atque mundaret? Quid charius atque conjunctius, quam ut vir caput sit mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae ipse salvator corporis? Qui etiam in Evangelio de hac conjugii unitione testatur dicens: Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Erunt enim, inquit, duo in carne una. Addit adhuc Apostolus dicens: Viri, diligite uxores vestras, et nolite amari esse ad illas. Si ergo viri erga uxores suas non debent esse amari, quanto minus saevi, crudeles, cruenti, nullam eis servantes legem, nullam rationem, nullum judicium, quod etiam erga servos Christiana religione custodiendum est, sed mox ut eis placuerit, indignatione et furore impio concitati, tanquam ad macellum illas duci faciant laniandas, et coquorum suorum gladiis more vervecum atque porcorum mactari praecipiant, vel ipsi etiam manu et mucrone proprio eas trucident, nequaquam semetipsos ad imitationem Domini nostri Jesu Christi tradentes pro eis, ut illas sanctificent et mundent; sed potius zelo libidinis suae ipsas in aeternum disperdentes, et se earum sanguine impie polluentes, cum in hujusmodi causa tanto justius exspectandum esset legitimum judicium, quanto facilius maritali zelo potest perpetrari homicidium? Ex his nonnulli tam immites, et non humanae affectionis, sed belluinae immanitatis inveniuntur, ut prioribus uxoribus ex suspicione adulterii, nulla lege, nulla ratione, nullo judicio, sed sola sua animositate et crudelitate, vel libidine ad aliam uxorem vel concubinam tendente, occisis, adhuc sanguine recenti madentes, non solum nulla poenitentia compuncti, aut aliqua humilitate Deo et Ecclesiae satisfacientes, sed exsultantes in superbiis suis, incunctanter ad altare Christi accedant, et indifferenter sacra mysteria contingere praesumant. De quibus mysteria sua accipientibus semper dicit Christus quod dixit de Juda: Ecce manus tradentis me mecum est in mensa, cum sine suo mortali periculo de peccantibus uxoribus poterant absolvi judicio, quod illi non exspectantes, sed divinae legis praevenientes judicium, incurrunt in damnationis 598 judicium. Defendant se quantum volunt qui ejusmodi sunt, sive per leges, si ullae sunt, mundanas, sive per consuetudines humanas. Tamen si Christiani sunt, sciant se in die judicii nec Romanis, nec Salicis, nec Gundobadis, sed divinis et apostolicis legibus judicandos. Quanquam in regno Christiano etiam ipsas leges publicas oporteat esse Christianas, convenientes videlicet et consonantes Christianitati. Lex namque omnipotentis Dei in tres species dividit omnia, quae homines in mundanis rebus subdita habere vel possidere videntur, cum in Decalogi praeceptis definit et dicit: Non desiderabis uxorem proximi tui, non servum, non ancillam, non bovem, non ovem, non asinum, nec omnia quae illius sunt. In quibus verbis sine dubio aliter consideranda est dignitas uxoris, aliter conditio servorum et ancillarum, et aliter vilitas brutorum animalium, sive insensibilium rerum, et ideo omnia ista suis meritis tractanda, suis gradibus discernenda ac judicanda sunt. Haec dicimus, ut considerent qui ejusmodi sunt, quia inordinato ordine viliorem apud se teneant conditionem uxorum, quam servulorum; et si de servo absque conscientia judicis occiso dominus ejus homicidii reus existit, nec effusionem sanguinis nisi per poenitentiam potest expiare, quid de conjuge sentiendum sit. Non autem hoc dicimus, ut judicia debita conculcemus vel prohibeamus, sed illa potius expeti, et sequi hortemur, cum sciamus legem Dei, qua omnis Christianus in die judicii judicabitur, ut recipiat secundum opera sua, nullum reum, nec ipsos adulteros, vel adulteras puniri permittere, nisi sub legitimis judicibus et testibus, quos etiam publico judicio a populo lapidari praecepit. Unde et Susanna, cum falso adulterii crimine accusaretur, et publico judicio condemnata, et publico legitur absoluta. Et mulier in adulterio veraciter deprehensa, primum juxta legem ad Pharisaeos, qui potestatem judicii in populo exercebant, deinde etiam tentandi gratia ad Domini judicium perducta est, qui non judicium abnuit, sed fieri juste, et a justis praecepit.

Quapropter, si quaecunque mulier in adulterio deprehensa, de lege Moysi, quam Dominus in Testamento Veteri promulgavit, vel de Christianorum legibus publicis, quas amplectitur sancta Ecclesia, ad episcopale judicium venerit, medicina est manifestissima atque sufficientissima, et salubri apostolicorum traditione virorum confecta, qua sine ullo ambiguitatis errore, divina gratia et ecclesiastica pietate medicari valebit.

INTERROGATIO VI.

Tertio capitulo nobis remandari precamur, si de stupro et aborsu praefata femina denotatur, unde jam egit judicium, quid 599 vobis ex eodem judicio videatur, quoniam quidam dicunt nullius esse auctoritatis, sive credulitatis judicium, quod fieri solet per aquam calidam, sive frigidam, neque per ferrum calidum, sed adinventiones sunt humani arbitrii, in quibus saepissime per maleficia falsitas locum obtinet veritatis, et ideo credenda esse non debent. Sed et de purgatione sacramenti quid vobis videatur, cujus auctoritatis sit, nobis rescribi deposcimus, et utrum verum esse possit, quod quidam dicunt, quia pro secreta confessione, quam ipsa femina fecit, sicut et testis est qui illam suscepit, vicarius ipsius in judicium exiens incoctus evasit. Sed et dicunt, quia intentio illius feminae fuit de alio ejusdem nominis fratre suo, quando vicarium suum in judicium misit, et idcirco se in eodem judicio non coxit. Necnon, et si in judicio, vel in sacramento, fraus quaecunque reperta fuerit post datam purgationem, utrum causa in judicio, vel sacramento purgata, in judicium debeat legale reduci.

RESPONSIO.

At si de stupro et aborsu ante initum conjugium agitur, de quibus praefatam feminam reputari comperimus, veniendum est prius ad examinationis judicium, quo eam quasi prugatam audivimus, et sic demum ponamus ex aliis quae sentimus, ut sic haec fortasse rata est ducenda purgatio, sine ulteriore labore quaestio conquiescat, et si irrita et juste rationabiliter fuerit comprobata quaestionis pelagus repetamus. Nam sicut Paulus dicit: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Quod exponit Joannes Constantinopolitanus:« Quoniam, inquiens, ea quae non videntur, et sunt in spe, sine substantia esse putantur, sed fides eis tribuit substantiam. Sicut resurrectio nondum facta est, et necdum est in substantia, sed fides certae spei facit eam subsistere in anima nostra, quae argumentum, id est conjectio est eorum quae non videntur.» Conjectio quippe est in rebus admodum manifestis. Fides igitur visio est non apparentium, quae ad eamdem satisfactionem ducit, ad quam illa etiam quae videntur: neque fides dici potest, nisi cum circa ea quae non videntur, amplius quam circa ea quae videntur, satisfactionem quisquam habuerit, Qua de re ad investiganda ac comprobanda, et quasi oculato visui praesentanda quae dubia vel obscura, quae ex lege judiciario ordine comprobari vel convinci non possunt, duo sanxit auctoritas, judicium scilicet, et juramentum, quod usitato nomine appellatur et sacramentum, quia in eo illud oculis fidei pervidetur, quod corporis oculis non conspicitur.

De judicio siquidem in libro Numeri scriptum est: Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere ad filios Israel, et dices ad eos: Vir cujus uxor erraverit, maritumque contemnens dormierit cum altero viro, et hoc maritus deprehendere non quiverit, sed latet adulterium, et testibus argui non potest, quia non est inventa in stupro: si spiritus zelotypiae concitaverit virum 600 contra uxorem suam, quae vel polluta est, vel falsa suspicione appetitur. Et post computatum judicium ad quod proinde exire debeat, addit: Quod si polluta non fuerit, erit innoxia; et si polluta inventa fuerit, maritus absque culpa erit, et illa recipiet iniquitatem suam. De juramento autem vel sacramento, ad Hebraeos Paulus dicit apostolus: Abrahae namque promittens Deus, quoniam neminem habuit per quem juraret majorem, juravit per semetipsum. Homines enim per majorem sui jurant, et omnis controversiae eorum finis ad confirmationem est juramentum. Junior quoque papa Gregorius per Denualdum presbyterum Bonifacio episcopo scripsit:« Presbyter, inquiens, vel quilibet sacerdos a populo accusatus, si certi non fuerint testes, qui criminis illati approbent veritatem, jusjurandum erit in medio, et illum testem proferat de innocentiae suae puritate, cui nuda et aperta sunt omnia, sicque maneat in proprio gradu.» Quae sacramenti purgatio et in ecclesiasticis, et in exteris legibus usitatissima, et de fidei veritate etiam a primis saeculis esse constat exorta. Unde silentio venerantes quae in Veteri et in Novo Testamento et ab ipsa dicitur Deitate, ut, Per memetipsum juravi, dicit Dominus. Et, Juravit Dominus, et non poenitebit eum, et plura alia. Et, Amen, amen dico vobis. Multum quippe commendat Dominus quod ita pronuntiat, quia quodammodo, si dici fas est, juratio ejus est, Amen dico vobis. Amen enim interpretatur verum, et tamen non est interpretatum. Cum potuisset dici, verum dico vobis, nec Graecus hoc interpres ausus est facere, nec Latinus. Sic mansit, non est interpretatum, ut honorem haberet velamento secreti, non ut esset negatum, sed ne vilesceret nudatum. Igitur verum dico vobis Veritas dicit, quae utique etsi non diceret, mentiri omnino non posset, tamen commendat, inculcat, dormientes quodammodo excitat, intentos facit, contemni non vult. Sed et Abraham ad servum suum dixit: Pone, inquiens, manum tuam sub femore meo, et jura mihi per Deum coeli. Et rex ad Abraham, Jura mihi per Deum, et Abraham ait: Ego jurabo. Et Isaac atque rex Abimelech sibi mutuo juraverunt. Et in Jeremia, Ego juravi in nomine meo magno, ait Dominus. Et David: Juravi et statui. Et in Novo Testamento legimus dixisse apostolum: Testis est mihi Deus. Et: Ecce coram Deo quia non mentior. Et: Quotidie morior, per vestram gloriam, fratres. Et in epistolis Leonis atque Gregorii, hinc qui voluerit quaerere abundanter inveniet. Quantum denique in juratione perjurium sit cavendum, Dominus demonstrat in Exodo dicens: Non assumas nomen Domini Dei tui in vanum: nec enim insontem habebit Dominus eum qui assumpserit nomen Domini Dei sui frustra. In vanum quippe et frustra, non ut nihil sit, sed ut ei qui nomen Domini Dei sui in vanum et frustra acceperit, nocivum ut criminis reo sit. Item in Levitico Dominus dicit: Non perjurabis in nomine meo, nec pollues nomen Domini Dei tui. Ego Dominus. Et sanctus David in psalmo: Qui jurat proximo suo, et non decipit. Jurare est, 601 inquit Cassiodorus, hominum, sub testatione divina aliquid polliceri. Jurare enim dictum est, quasi jure orare, id est juste loqui. Tunc autem quispiam juste loquitur, quando ea quae promittit implentur. Et sanctus Ambrosius in epistola ad Valentinianum imperatorem:« Quid est jurare, nisi ejus quem testaris fidei tuae praesulem divinam potentiam confiteri?» Et item dicitur in psalmo: Nec juravit in dolo proximo suo( Psal. XXIII, 4). Per dolum itaque jurat quisquis aliter facturus est quam promittit, credens perjurium non esse decepisse nequiter credentis errorem. Et hinc sanctus Hieronymus:« Multi sunt, inquit, qui dolose jurant, ut decipiant proximum, quod abominatur Pater luminum, dicente Petro: Non es hominibus mentitus, sed Deo. Et in libro Regum scriptum est, quia quando facta est fames in diebus David tribus annis jugiter, et consuluit David oraculum Domini, dixit Dominus: Propter Saul, et domum ejus, et sanguinem, quia occidit Gabaonitas. Filii quippe Israel juraverant eis, et voluit Saul percutere eos zelo, quasi pro filiis Israel et Juda, dicens Josue gratis eosdem Gabaonitas vivere permisisse. Hinc patet quanta impietas est perjurium, cui Dominus tantam imposuit ultionem.» Et Jeremias propheta, Ecce vos confiditis vobis in verbis mendacii, quae non proderunt vobis, furari, occidere, adulterare, jurare mendaciter. Hinc ergo pensandum est quantum crimen sit jurare mendaciter, quod adulterio, et homicidio, ac furto conjunxit prophetae, quorum perpetratores Apostolus regnum Dei dixit non possidere. Et Hieronymus in expositione ejusdem prophetae:« Poterat fieri ut aliqui invenirentur in populo, qui simularent cultum Dei, et jurarent per Dominum. Hoc praevenit, quod nequaquam Deus vanis sermonibus, sed veritate fidei delectetur et dicet: Non eos diligo qui jurant per me, et jurant in mendacio, sed quorum corda labiaque consentiunt. Et in Zacharia propheta: Quia omnis fur, sicut ibi scriptum est, judicabitur, et omnis jurans ex hoc similiter judicabitur. Educam illud, dicit Dominus exercituum, et veniet ad domum furis, et ad domum jurantis in nomine meo mendaciter, et commorabitur in medio ejus, et consumet eum, et ligna ejus, et lapides ejus. Et in Ezechiele propheta: Vivo ego, dicit Dominus, quoniam in loco regis, qui constituit eum regem, cujus fecit irritum juramentum, et solvit pactum quod habebat cum eo, in medio Babylonis morietur. Spreverat enim, inquit Hieronymus, Sedechias juramentum, ut solveret foedus, et cum omnia haec fecerit, non effugiet.» Et item Hieronymus,« Ecce, inquit, dedit manum suam regi Aegypti, et tradidit se, et perjurii contra Deum commisit sacrilegium.» Et hinc item Hieronymus:« Ne putaremus juramentum, et foedus, et pactum regis esse Babylonii, vel Sedechiae qui fecerat, sequitur: in praevaricatione qua despexit me. Ergo qui contemnit juramentum, illum despicit per quem juravit, illique facit injuriam, cujus nomini credidit adversarius. Quidquid igitur contra Sedechiam 602 fecit Nabuchodonosor, non suis fecit viribus, sed ira Dei, in cujus nomine fuerat perjuratus. Legimus enim Sedechiam captum, ductum in Reblata, ibique interfectis filiis excaecatum, et instar ferae clausum cavea, translatum in Babylonem.» Et sanctus Cyprianus in nono abusionis gradu,« regis ministerium esse dicit, impios de terra perdere, parricidas et perjuros vivere non sinere.» Et sanctus Gregorius in homilia Evangelii de Martyribus:« Ad exstincta, inquit, eorum corpora viventes aegri veniunt et sanantur: perjuri veniunt, et a daemonio vexantur: daemoniaci veniunt et liberantur.» Hinc ergo colligendum est, quantum peccatum sit perjurare in nomine Domini et sanctorum ejus, quod et sacrilegium, ut praemisimus, dicit esse sanctus Hieronymus. Sed et quantum temeritas jurandi vitari debeat, nisi magna exegerit necessitas, aut aliorum qui non credunt veritati utilitas, ut credant, et paci ac concordiae per sacramentum consulatur, cavenda sit. Et Dominus in Evangelio demonstrat dicens: Nolite jurare. Et Jacobus in epistola sua: Ante omnia, inquit, fratres mei, nolite jurare, neque per coelum, neque per terram, neque aliud quodcunque juramentum: sit autem sermo vester, Est, est, Non, non, ut non sub judicio decidatis: illo videlicet judicio, sub quo decidit Herodes, ut vel pejerare, vel perjurium cavendo aliud necesse haberet patrare flagitium. At si aliquid forte nos incautius jurasse contigerit, quod observatum scilicet pejorem vergat in exitum, libere illud consilio salubriore mutandum noverimus, ac magis instante necessitate pejerandum nobis, quam pro vitando perjurio in aliud crimen gravius esse divertendum. Denique juravit David per Dominum, occidere Nabal, virum stultum et impium, atque omnia quae ad illum pertinerent demoliri: sed ad primam intercessionem Abigail feminae prudentis, mox remisit minas, revocavit ensem in vaginam, neque aliquid culpae se tali perjurio contraxisse doluit. Juravit Herodes dare saltatrici quodcunque postulasset ab eo, et ne perjurus diceretur a conviviis, ipsum convivium sanguine polluit, dum prophetae mortem saltationis fecit praemium. Non solum autem in jurando, sed in omne quod agimus, haec est moderatio solertius observanda, ut si talem forte lapsum versuti hostis inciderimus insidiis, ex quo sine aliquo peccati contagio surgere non possimus, illum potius evadendi aditum petamus, in quo minus periculi nos perpessuros esse cernamus, et juxta exemplum eorum, qui hostilibus clausi muris, dum evadere desiderant, sed portarum omnium accessum sibi interdictum considerant, ibi necesse est desiliendi locum eligant, ubi muro existente breviore minimum periculi cadentis incurrant. Et hinc ex sanctis Scripturis, et catholicorum dictis, quidam orthodoxus et insignis poeta inter alia scripserit dicens: At si jurandi te causa perurget et arctat, Id puris verbis, id gere mente pia. 603 Nec verbi arte putes te fallere posse Tonantem, Cui nihil abstrusum est, cui tua corda patent: Qui, non ut juras, sed ut is jurasse putavit Cui juras audit, sicque es utrique reus, Nempe Deo, in vanum cujus vis sumere nomen, Seu socio, quem atra fallere fraude paras. Si scelus ut facias jures, vota irrita sunto: Hoc illo est gravius, vulnus utrumque tamen. Vulnera parva minus, magis et majora fatigant: Felix qui nullo vulnere laesus abit. Caeterum de judicio, postquam dixit Dominus de suo adventu ad futurum judicium, quod erit per ignem, commemorans illud quod per aquam est factum, Sicut, inquit, factum est in diebus Noe, ita erit et in die filii hominis. Et referens quod per ignem Sodomam judicaverit, Similiter, inquit, sic factum est in diebus Lot. Christianitas ex antiquo, quae inter acta est et agenda judicia, sanxit et frequentavit judicium quod fit per aquam, quodque sub Noe factum fuerat, in arca fidei liberans innocentes, et condemnans noxios: in ignita autem aqua, sicut factum est sub Lot in igne, et fiendum est in adventu filii hominis, Petro attestante, qui dicit: Quod coeli erant prius, et terra de aqua, et per aquam consistens verbo Dei, per quae ille tunc mundus periit. Coeli autem qui nunc sunt et terra eodem verbo repositi sunt igni reservati in die judicii et perditionis hominum impiorum. Aperte docens quia non alii coeli sunt igne perituri, quam qui aqua perditi, hoc est, inania haec et nubilosa ventosi aeris spatia. Neque enim aqua diluvii, quae quindecim tantum cubitis montium cacumina transiit, ultra aeris aetherisque confinia pervenisse credenda est. Quocunque autem pervenire potuit, eo nimirum juxta praefatam beati Petri sententiam, et ignis judicii perveniet. Sed quia scriptum est, Coelum et terra transibunt, et iterum, Terra vero in aeternum stat, sciendum est, quia coelum et terra, per eam quam nunc habent imaginem transeunt, attamen per essentiam sine fine subsistunt. Praeterit enim figura hujus mundi: Et erunt, inquit, coelum novum, et terra nova. Quae quidem non alia credenda sunt, sed haec ipsa renovantur. Transeunt, et permanebunt; quoniam ab ea specie, quam nunc habent tergentur, et in sua semper natura servantur, unde scriptum est, Mutabis ea, et mutabuntur. Quapropter fieri aquam ignitam, ad haec duo copulata in unum indaganda judicia, illud videlicet, quod jam per aquam factum est, et illud quod per ignem fiendum est, licet sint pro temporum varietate disparia, sed unum sunt operationis mysterio, in quibus sancti liberantur illaesi, et reprobi puniuntur addicti, Ecclesiae, quam designavit arca diluvii, creditur tradidisse auctoritas, quae etiam inde sanxit, ut aquae baptismatis halitu sacerdotali sanctus insuffletur Spiritus, qui inter ipsa mundi primordia ferebatur super aquas, ut 604 jam tunc virtutem sanctificationis aquarum natura conciperet, et quo rubigo omnium excoquitur peccatorum, cerei lumine sanctificato accensi, a loco teneantur immissi, donec ejusdem fontis consecratio compleatur per eum qui nocentis mundi crimina per aquas abluens, regenerationis speciem in ipsa diluvii effusione signavit, ut unius ejusdemque elementi mysterio, et finis esset vitiis, et origo virtutibus, quique venturus est judicare vivos e mortuos, et saeculum per ignem. Quia in eodem baptismate, in quo signanter Moyses propheta lignum velut in myrrhato fonte miserat et dulcoratus est, praedicata per Domini sacerdotem sanguinis Christi cruce, tres unum sunt, non natura, sed operationis mysterio, id est sanguis redemptionis, spiritus sanctificationis, et aqua lavacri, ubi exsufflatus et exorcizatus immundus spiritus exit ab homine, fitque mundi judicium, et princeps mundi foras ejicitur; et qui in veritate non stetit, mendax et pater mendacii a veritate naturae secernitur, quae ad imaginem Dei condita, et ex aqua et Spiritu sancto renata, ad suum reformatur principium, ac fide interius exteriusque purgatur, et ab omni figmento mendacii totiusque malitiae innocens comprobatur. Sed et si quis frigida tantum aqua, vel igniti cujuscunque elementi judicio, in auctorem et gubernatorem elementorum, quem omnia fideliter invocatum sentiunt elementa, sicut in Moysi virga, et aquae in sanguinem versae, et iterum sanguis in aquas, et petra quae dedit aquam, et sub Eliseo sal vel lignum aquae immissum, indubitanti fide, quae est argumentum non apparentium, credens fieri satis sibi decreverit, nihil differt. Aqua enim frigida, sicut et in baptismate sacratur, in diluvio innoxii cum arca sunt ad coelum levati, et noxii perditi, igneque sunt Sodomitae puniti. Et in libro Numeri, aqua frigida, in qua Dominus imprecationes jussit elui, hausta a muliere adultera, computrescendum femur ipsius legitur; et Joannes apostolus de olei ferventis dolio evasit illaesus. Et qui aquam ignitam delegerit, intelligat quoniam venientem ad futurum judicium terribilem judicem tempestas ignisque comitabuntur, sicut scriptum est: Ignis in conspectu ejus ardebit, et in circuitu ejus tempestas valida, ut tempestas examinet quos ignis exuret, et ignis ille futurus sanctis erit pervius, qui rapientur nubibus obviam in aera Domino, et inflammabit in circuitu inimicos ejus.

Quoniam quidem de purgationis judicio per aquam ferventem vel frigidam se ratio intulit, dicamus quod quidam sagacis ingenii percunctantes adjiciunt. Constat nimirum, ut inquiunt, quia in aqua ignita coquuntur culpabiles, et innoxii liberantur incocti, quia de igne Sodomitico Lot justus evasit inustus, et futurus ignis, qui praeibit terribilem Judicem, sanctis erit innocuus, et scelestos aduret, ut olim Babylonica fornax, quae pueros omnino non contigit, 605 neque contristavit, vel quidquam molestiae eis intulit, sed vincula eorum comburens, incendit quos reperit de Chaldaeis ministros regis, qui eam succendebant. Sed in aquae frigidae judicio non constare videtur, quod innoxii submerguntur, et aqua culpabiles supernatant, cum in cataclysmi judicio innocentes cum arca levantur, et noxii submersione perierint, et Aegyptii insequentes Hebraeos per mare Rubrum, respiciente Domino, in vigilia matutina per columnam ignis et nubis, submersi sint quasi plumbum in aquis vehementibus, et ne unus quidem superfuit ex eis. Et filii Israel super littus stantes viderunt Aegyptios mortuos; et infideles ac peccatores terra sustinere non potuit, quando aperta est, et deglutivit Dathan, et operuit super congregationem Abiron. Et Petrum fide fidentem aquae instabilitas se calcantem sustinuit: in fide vero dubitantem jam pene dimersum obsorbuit, quando eum Christi dextera allevavit. Et ipsius epistolae sententiam de figura baptismatis in arca diluvii exponentes Patres catholici dicunt, quia non aliis, sed ipsis aquis haeretici et mali Christiani ad inferna merguntur, quibus orthodoxi et justi quique ad coelestia regna sublevantur. Sed sciendum nobis est, ut beatus dicit Gregorius,« quod divina operatio si ratione comprehenditur, non est admirabilis; nec fides habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.» Et cum Paulus apostolus dicat: Est enim fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium, profecto liquet quia fides illarum rerum argumentum est, quae apparere non possunt: quae enim apparent, jam fidem non habent, sed agnitionem.« Sed haec ipsa Redemptoris nostri opera, quae ex semetipsis comprehendi nequaquam possunt, ex alia ejus operatione pensanda sunt, ut rebus mirabilibus fidem praebeant facta mirabiliora.» Et idcirco Dominus quaedam de Scripturis per semetipsum dignatus est exponere, ut sciamus rerum significationes quaerere in his etiam quae per semetipsum noluit explanare. Unde in responsum accipiant, qui in divinis judiciis atque miraculorum signis experimentum humanae postulant rationis, quoniam et justos continens arca, qua fidelium est designata Ecclesia, fides sanctae Trinitatis per incarnationem Jesu Christi aedificata, et omnes, de quibus dixit Dominus: Finis venit universae carnis: coram me repleta est terra iniquitate a facie eorum, et ego disperdam eos cum terra, superfluente aqua operti, et non omnes submersi sunt, sed innoxii liberati, et puniti sunt noxii sicut scriptum est: Ingressus est Noe, et filii ejus, uxor ejus, et uxores filiorum ejus cum eo in arcam, propter aquam diluvii; et post paululum: Rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt, et facta est pluvia super terram quadraginta diebus et quadraginta noctibus. Et item: Et multiplicatae sunt aquae, et levaverunt arcam in sublime a terra. Et post pauca; Consumptaque est omnis caro, quae movebatur super terram: remansit autem solus Noe, et qui cum eo erant in 606 arca. Et item post pauca: Et clausi sunt fontes abyssi et cataractae coeli. Et nubes una tenebrosa facta est Aegyptiis et luminosa Hebraeis, ut iterum scriptum est: Tollensque angelus Dei, qui praecedebat castra Israel, abiit post eos, et cum eo pariter columna nubis, priora dimittens, post tergum stetit, inter castra Aegyptiorum et castra Israel. Et erat nubes tenebrosa, et illuminans noctem, ita ut ad se invicem toto noctis tempore accedere non valerent. Et una eademque virga, extenta super aquas, quae erant quasi pro muro a dextris et a sinistris, filios Israel transduxit, sicut scriptum est, per aquam nimiam, et involvit Aegyptios in mediis fluctibus, ut ne unus quidem superfuerit ex eis, quos viderunt Israelitae mortuos super littus maris, quos respexerat Dominus in vigilia matutina, ut diximus, in columna ignis et nubis, et expandit nubem in protectionem suorum, et ignem ut luceret eis per noctem, videlicet Christum, qui est columna lucis tenebras infidelitatis depellens, et lucem veritatis ac gratiae spiritalis affectibus humanis infundens, et per columnam nubis, qui est Spiritus sanctus; in quo baptismate typus baptismatis jam sicut et in diluvio monstrabatur. Adhuc addamus quia invocavit Elias nomen Domini Dei sui, et descendit de coelo ignis. Invocavit et Elisaeus nomen Domini, et de aqua ferrum securis levatum est ad manubrium ligneum, et supernatavit aquis: gravior enim est ferri species quam aquarum liquor; advertimus igitur majoris esse gratiam quam naturam. De his omnibus beati Ambrosii sufficiat explanatio, ut colligi possit assimilatio, cur in frigidae aquae judicio unius fiat mersio, alterius sublevatio. Ait enim in libro de Sacramentis sive mysteriis:« Verumtamen, ne in hoc saeculo diaboli fraus vel insidiae praevalerent, inventum est baptisma; de quo baptismate audi quid dicat Scriptura, imo Filius Dei, quia Pharisaei, qui noluerunt baptizari baptismo Joannis, consilium Dei spreverunt; ergo baptismus consilium Dei est.» Et post paululum-« Quod mergis, solvitur sententia illa: Terra es, et in terram ibis. Impleta sententia, locus est beneficio remedioque coelesti. Ergo aqua de terra. Possibilitas autem vitae nostrae non admittebat ut terra operiremur, et de terra resurgeremus. Deinde non terra lavat, sed aqua lavat, ideo fons quasi sepultura est.» Caeterum, ut dicit Apostolus: Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. Et sicut in Patrum catholicorum dictis legimus, margaritum est sermo divinus, quod ex omni parte forari potest; et qui ad instructionem fidelium scripturarum testimonia profert, etiamsi aliter illa exposuerit, quam ea intellexerint per quos fuere prolata, non est fabricator mendacii: salvo majorum intellectu, hinc dicam quod ex eorum verbis pro exiguitate ingenioli mei exsculpere conjiciendo posse suspicor. Sanctus Apostolus docet Rubrum mare, quod sub duce 607 Moyse patres nostri transierunt, baptismum Christi sanguine rubricatum, et ipse Moyses ducem Christum, qui nos per baptismum eduxit de Aegyptia servitute ad terram repromissionis, videlicet de peccati servitute, et mortis dominatione in libertatem gloriae filiorum Dei, et in regnum aeternae vitae, praefiguravit, sicut et petra per desertum consequens populum, qui nos in eremo istius saeculi mysteriis suis consequitur. Unde item dicit de baptismate idem Apostolus: Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus; consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte.« Quid est, inquit Joannes Chrysostomus, in morte ipsius baptizati sumus? ut et ipsi moriamur, sicut et ille. Crux enim est baptisma. Quod ergo crux Christi et sepulcrum, hoc nobis baptisma factum est, tametsi non eisdem ipsis. Quapropter non dixit, complantati morti, sed similitudini mortis, ipse namque carne et mortuus est et sepultus, nos autem peccato in utroque.» Quibus dictis colligi posse videtur ut consepultus Christo per baptismum in mortem, et liberatus per eumdem baptismum a morte, et per peccatum ad eamdem servitutem et mortem reversus: Anima, inquit, quae peccaverit, ipsa morietur. Complantetur similitudini mortis in aqua, ut aut noxius comprobatus, velit nolit, quia saepe bona invitis praestantur, confiteatur, et per emendationis ac correctionis confessionem liberetur iterum a morte commissi peccati: aut innoxius Dei judicio demonstratus, inter peccati reos non teneatur a nobis, complantatus similitudini mortis in aqua. Mare quippe, sicut supra ostensum est, baptisma designans nihil in se mortuum retinet, quod, ut scriptum est, mortuos Aegyptios ejecit super littus. Ergo Aegyptius mortuus, id est peccato obnoxius, quandiu negando in peccati sui morte manet, ab aqua invocatione veritatis, quae Christus est, sanctificata non recipitur, non tenetur. Veniat autem ligatus institis iniquitatum suarum foras de latebris malae conscientiae confitendo, et per confessionem veritatis consepelietur in aqua, quasi quodammodo complantatus similitudini mortis verissimae veritatis, liberatus ab eadem veritate. Colligatur autem fune qui examinandus in aquam dimittitur, quia, ut scriptum est, funibus peccatorum suorum unusquisque constringitur. Qui ob duas causas colligari videtur, scilicet ne aut aliquam possit fraudem in judicio facere, aut si aqua illum velut innoxium receperit, ne in aqua periclitetur, ad tempus valeat retrahi. Nam et Lazarus quatriduanus mortuus, per quem designatur quisque criminum mole sepultus, ligatus institis sepultus, et eisdem colligatus institis a sepulcro, Domino vocante, legitur egressus, et ipsius jussu a discipulis disligatus. Et hoc examinandus judicio colligatus in aquam dimittitur, et colligatus retrahitur, et aut purgatus statim judicio arbitrorum absolvitur, aut usque ad purgationem colligatus judicio examinatur. Et item in sacra historia legimus quia venit Elias ad Jordanem cum discipulo 608 Elisaeo, et involuto pallio suo percussit aquas, quae divisae sunt, et transierunt ambo. Postea levavit Elisaeus pallium Eliae quod ceciderat ei, et veniens ad Jordanem percussit aquas, atque invocato Deo, Eliae divisit ac transiit. Recte enim per Jordanem fluxus nostrae mortalitatis exprimitur, quia et Jordanis Latine dicitur descensus eorum, scilicet Christianorum. Quia, inquit Gregorius, in Jordane flumine ipse auctor redemptionis nostrae baptizari dignatus est, recte Jordanis nomine eorum multitudo exprimitur, qui inter sacramentum baptismatis tenentur. Unde scriptum est in Job de antiquo hoste humani generis: Et habet fiduciam quod influat Jordanis in os ejus. Quia postquam infideles quosque a mundi origine rapuit, adhuc se posse suscipere etiam fideles praesumit. Nam ore pestiferae persuasionis eos quotidie devorat, in quibus a confessione fidei reproba vita discordat. Unde ac si pallio Eliae involuto aqua percutitur, et dividitur, et per eam transitus praeparatur, quando tales, ut praemisimus ex verbis sancti Gregorii, colligantur, et in aquam dimittuntur: et quasi aqua dividitur, cum aut quosdam aqua recipit, et innoxios ostendit, aut quosdam rejicit, et noxios esse demonstrat: et transitus praeparatur, cum aut quidam a reputatis criminibus ad innoxios transferendi judicantur, aut a negatione sua rei inter criminum noxios declarato judicio deputantur. Nam et quando qui putatur et qui est noxius, in aquam examinandus dimittitur, a dimittentibus secundum quemdam modum formae baptismatis Dominus invocatur, quatenus veritas unde requiritur demonstretur, et tenebras ignorantiae nostrae illuminare dignetur, ne aut innocens injuste a nobis damnetur, aut nocens sua negatione, aut diabolica fraude, aliquo modo impunitus evadat. Sed et ipse qui examinandus in aquam dimittitur, invocationem invocantium sua responsione et devotatione confirmat, juxta formam quodammodo ante baptisma, sicut sanctus Ambrosius in libro de Sacramentis dicit,« Interrogatus es, Credis in Deum Patrem omnipotentem? dixisti, Credo, et mersisti, hoc est sepultus es. Iterum interrogatus es, Credis in Dominum nostrum Jesum Christum, et in crucem ejus? dixisti, Credo, et mersisti: ideo et Christo es consepultus; qui enim Christo consepelitur, Christo resurgit. Tertio interrogatus es, Credis et in Spiritum sanctum? dixisti, Credo. Tertio mersisti, ut multiplicem lapsum superioris aetatis absolveret trina confessio. Denique, ut vobis afferamus exemplum, sanctus apostolus Petrus, posteaquam in passione Domini lapsus videtur conditione humana, qui antea negaverat, postea ut illum lapsum aboleret et solveret, tertio interrogatus a Christo si Christum amaret, tum ille dicit, Tu nosti, Domine, quia amo te. Tertio dixit, ut tertio absolveretur.» Sic et inventus in judicio noxius, si fuerit forte super plura suspectus, iterato est judicio examinandus, quousque inveniatur emendationis confessione probatus. 609 Et ad hoc assumamus sancti Ambrosii verba dicentis:« Denique, ut vobis afferamus exemplum, sanctus apostolus Petrus, posteaquam in passione Domini lapsus videtur infirmitate conditionis humanae, qui ante negaverat, postea, ut illum lapsum aboleret et solveret, tertio interrogatur a Christo si Christum amaret. Tum ille dicit, Tu nosti, Domine, quia amo te: tertio dixit, ut tertio absolveretur.»

Et quoniam, sicut supra ostendimus divina auctoritate baptismum esse judicium, unde et Jordanis baptisma designans interpretatur rivus judicii quo princeps mundi mendax et pater ejus foras ejicitur, et baptismus Dei est consilium, divini viri ad ignota investiganda invenerunt judicium aquae frigidae; in quo aquae frigidae judicio, ad invocationem veritatis, quae Deus est, qui veritatem mendacio cupit obtegere, in aquis, super quas vox Domini Dei majestatis intonuit, non potest mergi, quia pura natura aquae naturam humanam, per aquam baptismatis ab omni mendacii figmento purgatam, iterum mendacio infectam, non recognoscit puram, et ideo eam non recipit, sed rejicit ut alienam. Et ut in baptismate ab homine spiritus immundus, id est princeps hujus mundi ejicitur, ita et qui a diabolo, principe videlicet mundi hujus, per peccatum reoccupatus, sicut scriptum est: Quia cum exierit ab homine, revertitur ad eum a bonis operibus vacantem, imo vacuum, cum aliis septem spiritibus nequioribus se, ab aqua invocatione divini nominis sacrata rejicitur. Quem hominem, non naturalem, sicut ex aqua et spiritu renatus est, et purgatum, non carnis depositione sordium, sed interrogatione et confessione conscientiae bonae in Deum, verum potius talem, de quo in Levitico scriptum est; sentit: Omnis, inquit, homo qui accesserit de stirpe vestra ad ea quae consecrata sunt, et quae obtulerunt filii Israel Domino, in quo est immunditia, peribit coram Domino. Non dicit, in quo fuit immunditia. Immunditia quippe ejus in ipso est, qui mendacio contegit veritatem, et idcirco de stirpe sacerdotali: Vos, inquit, genus electum, regale sacerdotium, et in Apocalypsi: Fecisti nos regnum Deo, et sacerdotes, ad ea quae consecrata sunt Domino accedens, quandiu immunditia ejus in ipso est, non poterit aquis invocatione Dei sanctificatis immergi, ut innoxius pareat, sed pereundus monstrabitur. Expurgate, inquit Apostolus, vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Ac si patenter dicat: Reputatum de crimine, atque negantem, quem idoneis testibus judiciario ordine comprobare nequitis, aut sacramento, aut Dei judicio expurgate, ne in medio vestri manens anathema, dicatur vobis: Anathema in medio tui, Israel, non poteris stare coram inimicis tuis. Et item dicit Apostolus: Nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum. Unde Augustinus:« Nolite communicare, hoc est nolite consentire, et quia parum erat non consentire, si sequeretur negligentia disciplinae, magis, inquit, et redarguite. 610 Duobus modis te non maculat malus, si non consentias, et si redarguas. Igitur arguendus est peccator, et si negaverit, et ordine judiciario comprobari non poterit, examinetur, ut probatus manifestus fiat, et reprobatus latere non possit. Deprehensus autem confiteatur et poeniteat, et non tenebitur fune peccatorum suorum, quo est illigatus, ut non mergatur, et lavetur aqua salutari perfusus lacrymis, et dimergantur ut Aegyptii, et qui corrupti erant carnali corruptione coram Domino, sicut plumbum in aquis vehementibus, et secundum prophetam, Projiciantur iniquitates ejus in profundum maris. Quia antea cum mendacio suo mergi ut ablueretur non poterat, donec confessione a se illud in profundum projiceret, et ablutus emergeret, qui ante confessionem sicut ferrum Elisaei premebatur aqua, usque dum invocatione divini nominis ad lignum rediit, ita nihilominus negans peccati pondere premitur anxia conscientia, usque dum pronuntians impietatem peccati sui Domino, in cujus ligno crucis omnium hominum, ut dicit Ambrosius, levatur infirmitas. Et hoc est diluvium quod et baptisma, quo peccata omnia diluuntur, sola justi mens et gratia resuscitatur, pridem quippe mortui negatione peccati.» Legat devotus librum dialogorum beati Gregorii, et inveniet sanctimoniales non correctas, et pro incorrectione sua a sancto Benedicto excommunicatas, post mortem tempore communionis de sepulcris ab Ecclesia, quia non communicabant, exiisse, post reconciliationem autem se in suis sepulcris continuisse. Et pueri monachi corpus a terra teneri non potuisse, quia Benedicti gratiam non habebat. Et vas vitreum signo crucis per Benedictum edito disruptum. Et iterum vas vitreum in ingens praecipitium saxorum molibus aspersum ejus jussione propter inobedientiam projectum, atque incolume reservatum. Et discipulum ejus Maurum super undas laci deambulasse: ferrum autem de profundo laci Elisaei more per ipsum in manubrium revocatum fuisse. Et sicuti scriptum divinis paginis continetur, sacer ignis absconsus, post multorum annorum curricula in crassam aquam versus reperitur, et eadem aqua super oblatum sacrificium versa divina potentia est igne consumpta. Sed et Gedeonis sacrificium cum superfuso jure cujus abundantia solet ignis exstingui, per angelicum ministerium, igne etiam lambente petram, consumptum est. Et in unius ejusdemque elementi mysterio, et finis est vitiis, et origo virtutibus, operante Spiritu sancto in aqua sacri baptismatis. Haec diligens lector legat, et non mirabitur in judicio aquae frigidae innocentes ab aqua recipi, nocentes autem non recipi, sicut et in aqua calida coquuntur noxii, innoxii vero reservantur incocti: quia et Christus, coelestis medicina Patris, verus humanae medicus salutis, invocatus a suis fidelibus, ut et medici carnis ipso inspirante solent, contraria 611 contrariis, calida frigidis, frigida calidis curat. Et in veteris synagogae unius ejusdemque seditione quosdam terra absorbuit, quosdam vero edax flamma consumpsit. Dumque caro innoxia Salvatoris aquis frigentibus tinguitur, opposita quondam noxiis romphaea ignea paradisi restinguitur. Sed et dispositione ipsius elementorum conditoris atque rectoris, uno eodemque sole lutum stringitur, caera liquatur. Haec dicta sint, quia elementum instabile, in mergendo pro fide credentium quosdam recipit, quosdam autem non recipit. Sed et fervore elementi ejusdem quidam coquuntur, et quidam evadunt incocti.

Nec praetereundum quia legimus in Capitulis Augustorum fuisse vetitum frigidae aquae judicium: sed non in illis synodalibus, quae de certis accepimus synodis. Quod et quidam insulse dicunt propterea fuisse vetitum, quoniam quasi rebaptizatur qui in nomine Domini aquis immergitur. Sed hoc ibidem scriptum nequaquam reperimus. Nec nos etiam ignoramus quia beatus Ambrosius plura dicit baptismata, id est plura baptismatis annotat praeconia. Et sacri canones rebaptizationes omnibus, ut vitandae sunt, prohibent. Nemo tamen est pene fidelium, qui se sine crucis signo, vel invocatione divini nominis, aquis etiam ad lavandum immittat, jubente Apostolo omnia agendum in nomine Domini, et non se illo baptizari putat baptismate, quo renatus est ex aqua et spiritu. Sermo enim, et opus Dei, cunctaque sacramenta divina, manna sunt, quod, sicut scriptum est, habuit omne delectamentum, et omnis saporis suavitatem, quodque sicut pro desiderio suscipientium quondam factum est in saporem gustantium, ita et haec pro devotione credentium fiunt causa ostensionum. Velut incarnatio Domini in ruinam et resurrectionem multorum est, et crux ejus pereuntibus quidem stultitia est, credentibus vero in salutem virtus Dei est, et praedicatio ipsius aliis est odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam, et baptismatis sacramentum infidelibus ludificatio, fidelibus autem redemptio est. Sacramenta quoque altaris devote ad se accedentibus vita, indevotis judicium, sicut et panis vitam fortium roborat. parvulorum necat, et lenis sibilus equos mitigat, catulos instigat, et sol, qui ceram liquat, lutum stringit, sanis oculis lumen est, et lippientibus tenebrae. Utque venenum mors est homini, et vita serpenti, sic et istud judicium firmiter et rite credentibus ostensio veritatis. haesitantibus autem et dubiis error involvens esse dignoscitur- quoniam sicut Paulus dicit: Est enim fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium, profecto, liquet, quia, exponente beato Gregorio, fides illarum rerum argumentum est, quae apparere non possunt, quae etenim apparent, jam fidem non habent, sed agnitionem. Sic in hoc divino judicio, his de quibus antea dubitabamus divina ostensione monstratis, quae corporalibus oculis videre non possumus, oculis 612 fidei contemplantes credulitatem accommodare debemus, sicut Thomas antea dubitans, dum Dominum palpavit, aliud vidit et aliud credidit; a mortali quippe homine divinitas videri non potuit; hominem igitur vidit, et Deum confessus est, dicens: Dominus meus et Deus meus. Videndo ergo credidit, quem considerando verum hominem, hunc Deum, quem videre non poterat, exclamavit. Ita et veritatem rei, de qua dubitamus, quia corporalibus oculis videre nequibamus, divinae ostensioni credentes, veritatem, quae Deus est, laudare debemus. Haec autem dicimus, non quo quemquam reprehendamus, quia nec ibi scriptum est cur hoc judicium non debeat fieri, sed tantummodo dictum ne fieret, aut nostra, quasi sapientius prolata, quam alii invenire ex sanctorum documentis praevaluerint, sive praevaleant, defendere satagamus. Unusquisque enim in suo sensu abundat. Tantum quilibet hoc caute provideat, ut a fide catholica et traditione apostolicae sedis non discrepet, sed quae sentimus humiliter proferentes, parati simus, si quis convenientius nobis ostenderit, sine contentione sano intellectui cedere et libentissime non modo consentire, quin etiam discere.

His ita se habentibus, si hujusmodi judicium, quod, ut audivimus, Carolus magni nominis imperator de suae vitae credulitate recepit, per consilium laicorum nobilium, consensu episcoporum, ac decreto regio( aliter enim non oportuerat) praefata femina de quibus reputabatur constat esse purgata, et maritali thoro non solum consensu nobilium laicorum, verum, ut audivimus, cum reconciliatione et benedictione episcoporum, restituta sive recepta, cur iterum causam in quaestionem reducamus, videre non possumus, dicente Domino: Non tentabis Dominum Deum tuum. Et audiamus quod audivit ab illo ad eum, dicens: Magister, re spice in filium meum, ecce spiritus apprehendit illum et rogavi discipulos tuos ut ejicerent illum, et non potuerunt; et Dominus: O generatio infidelis et perversa, usquequo ero apud vos, et patiar vos? Hoc enim audivit, quia latenter isto dicto accusavit de impossibilitate apostolos, cum impossibilitas curandi interdum non ad imbecillitatem curantium, sed ad eorum qui curandi sunt fidem referatur. Sic et nos, licet non auribus corporis, sed merito infidelitatis audiemus, si talia sine causa et ratione debita removemus, quasi quiddam fraudis in hoc judicio fuerit dubia Dei ostensio, et non infidelitas nostra. Si autem haec in judicio culpabilis apparuit femina, quare fuit recepta? Si inculpabilis, quare est causa remota? praesertim cum omnimodis sit credendum, quia si vicarius ejus, qui pro illa ad judicium exivit, fuisset perustus, culpabilis judicata ad audientiam denuo noluisset accusator ipsius debere illam admitti. Unde nunc quoque tenendum est, quia sicut in baptismatis judicio, mendax et pater mendacii, per fidem et ora gestantium atque pro eis profitentium qui baptizantur, foras ejicitur, 613 ita et ab hac femina criminationis falsitas, fide et professione pro se mittentis vicarium, per ejusdem vicarii sui exsecutionem divino judicio sit expulsa, et ejus innocentiae veritas declarata. Nam si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei majus est, qui ostensione virtutis suae nobis testificatur quid de hoc credere debeamus, de quo dubii ante ostensionem eramus.

INTERROGATIO VII.

Qui dicunt quod pro secrete facta confessione ab eadem femina, vicarius ejus de judicio incoctus evasit.

RESPONSIO.

Sicut falsa pietate quidam, ut legimus, beatum Petrum defendere tentaverunt dicentem quia non novisset hominem, quem cognoscebat Deum, cum Veritas dixerit, Me negabis: ita isti majori etiam iniquitate, quia impia falsitate, veritatem, dum piam praedicant, fictam calumniantur, quae sic voluit feminam istam liberare, ut judicio illius credentes deciperet, cum scriptum sit: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum. Unde sanctus Petrus ad Simonem magum dixit, qui se putavit emere posse gratiam sancti Spiritus, per quem virtutes operantur et signa, quique omne effugit fictum: Non est tibi pars, neque sors in sermone isto, in felle enim amaritudinis, et obligatione iniquitatis video te esse. Et, ut beatus dicit Gregorius, nihil simplex veritas per duplicitatem facit, scrutans corda et probans renes, et pertingens usque ad divisionem animae et corporis, compagum quoque et medullarum, et interiora cordis, et ut veritas, prope est invocantibus se in veritate, et jubet in veritate judicium facere. Quis enim invocavit Dominum, et deceptus est? In judicio enim justo fideliter invocatus neminem decipere potuit: quoniam justus est Dominus in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus operibus suis. Et catholici dicunt magistri de sacramenti purgatione, quia sicut ab illo cui perinde fit satis suscipitur, ita et a Domino judicatur. Et Paulus dicit: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Et non est confessio, nisi fuerit cum corde et oris fassio, ut mens nostra concordet voci nostrae. Unde et in baptismo non mundat carnis depositio sordium, sed interrogatio ac confessio conscientiae bonae in Deum. Nam Petrus, quem Christum Filium Dei vivi confessus fuerat, Dominum esse sciebat, Deumque credebat, cujus discipulum se ore negabat, qui dixit: Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo; et: Qui me negaverit, negabo eum. Et sicut legimus, non est aliud negare se ipsius esse discipulum, sicut Petrus dixit Non sum, objicienti sibi quod ex discipulis hominis illius esset, nisi negare se esse Christianum. Quapropter 614 et sacri canones, inter lapsos de illis decreverunt, qui corde Christum crediderunt, et tormentis victi ore negaverunt. Et item scriptum est: Quomodo invocabunt in quem non crediderunt? Quomodo, inquam, haec femina in judicio Dominum sibi adjutorem et liberatorem invocavit, in quem non credidit? Et si in Dominum fideliter credidit quem invocavit, verum, non fictum, et justum atque justitiam diligentem illum credidit, quem falli vel fallere non posse cognovit. Isti autem contraria dicentes, quid aliud dicunt, nisi falli vel fallere posse veritatem affirmant? obstinatiores daemonibus, qui, ut Evangelium dicit, exiebant ab obsessis, confitentes eum, quia sciebant illum esse Christum.

Quod autem dictum est, quia ex hoc testis est etiam ipse qui confessionem feminae illius suscepit, miramur si verum esse aliquo modo possit: et hoc credere non auderemus, si talibus viris, qui haec nobis mandaverunt non credere auderemus; cum non perverse interpretari debere noverit quod in libro Levitico, relegit: Anima quae audit vocem juramenti et testis est, vel quae vidit aliquid et conscia est, et non indicat. Ex quo accepit etiam ipsa peccatum ejus sine dubio. ut Origenes exponit, qui inique, aut egit aliquid, aut juravit. Hoc etiam secundum historiam nos aedificat, ne unquam in peccatis alterius polluamus conscientias nostras, nec consensum male agentibus praebeamus. Consensum autem dico, non solum pariter agendo, sed etiam quae manifeste et illicite gesta sunt reticendo. Et si scivit, et propter secretam confessionem reticuit, quare, quod absit, sicut dicitur, ut judicium inde fieret obtinuit, vel consensit, non reverens sententiam legis pariter et Evangelii: Non tentabis Dominum Deum tuum? Quia si contra auctoritatem canonicam, quae ex legis et prophetarum atque Evangelii fonte, sancto Spiritu quo et illa sunt dicta promulgante, procedit, detrimentum honoris est agere, periculum non potest evadere, qui studet ipsi evangelicae veritati in tam maximis repugnare. Et item scriptum est: Reddes autem Domino juramenta tua. Si fidelitatem seniori suo promisit, quomodo huic illusioni contra illum consentire praesumpsit? Et si tunc inter duo pericula positus, minus de juramento negligere elegit, ut majus ne proditor confessionis fieret devitaret, quare ipsam confessionem nunc prodidit? cum scriptum sit: Qui ambulat fraudulenter, revelat arcana; qui autem fidelis est, animi celat commissum, ac si patenter dicat: Qui animi non celat commissum infidelis est. Et Paulus dicit fidelibus: Quae pars fideli cum infidele? Plura hinc dici poterant, sed nobis non convenit. Onus enim suum unusquisque portabit. Haec autem breviter diximus, non ut credere vel credi ab aliquo hujusmodi derogationi de quocunque sacerdote velimus, sed ut nos quatenus hinc responderemus per nomen Domini obtestantibus designemus, hoc nefas proditionis atque duplicitatis, et magnopere nobis esse vitandum, et 615 in omnibus profecto hominibus detestandum.

INTERROGATIO VIII.

Huic autem dicto quod aiunt quidam, quoniam intentio illius feminae fuit de alio ejusdem nominis fratre suo, quando vicarium suum in judicium pro se misit, et idcirco se in judicio isdem vicarius ejus non coxit.

RESPONSIO.

Quasi judex omnium quae geruntur, qui novit omnia etiam antequam fiant, tali errore seduci potuerit, componere possumus quod Petrus in quarto libro Dialogorum a beato requisivit Gregorio:« Quidnam est, inquiens, quaeso te, quod nonnulli quasi per errorem extrahuntur e corpore? Cui beatus Gregorius referens de duobus Stephanis, quia non isdem Stephanus, qui adductus judici ad loca inferni fuerat, jussus adduci exstiterat, sed Stephanus alter ferrarius: et illo reducto, Stephanus ferrarius, qui adduci fuerat jussus, adductus est.« Hoc, inquit beatus Gregorius, quotiescunque fit, si bene perpenditur, non error sed admonitio est. Superna enim pietas ex magna misericordiae suae largitate, disponit, ut nonnulli etiam post exitum repente ad corpus redeant et tormenta inferi, quae audita non crediderant, saltem visa pertimescant.» Et post narrationem de Stephano, qui adductus et reductus et postea iterum ad tormenta perductus fuerat, subdidit:« Qua de re colligitur, quia ipsa quoque inferni supplicia cum demonstrantur, aliis haec ad adjutorium, aliis vero ad testimonium fiant, ut isti videant mala quae caveant, illi vero eo amplius puniantur, quo inferni supplicia nec visa et cognita vitare voluerunt.» Sic et Deus ex scriptura veritatis nobis demonstrat, quod ad correctionis cautelam nobis proficiat, aut ex retributione justitiae ad gravius delinquendum in cumulum damnationis excrescat. Scriptum est enim in libro Regum, dicente Michaea propheta: Vidi Dominum sedentem super solium suum, et omnem exercitum coeli assistentem ei a dextris et a sinistris. Et ait Dominus: Quis decipiet Achab regem Israel, ut ascendat et cadat in Ramoth Galaad? Et dixit unus verba hujuscemodi, et alius aliter. Egressus est autem spiritus coram Domino, et ait: Ego decipiam illum. Cui locutus est Dominus, In quo? Et ille ait: Egrediar, et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. Et dixit Dominus: Decipies, et praevalebis, egredere, et fac ita. Quid sit astare malignum spiritum Domino, et quid sit quod interrogasse malignum spiritum Dominus dicitur, et qualiter loquatur Deus ad malignum spiritum, et malignus spiritus ad Deum, beatus exponit Gregorius in Moralium libris devotioni lectorum notissimis. Sequitur in historia libri Regum: Nunc igitur ecce dedit Dominus spiritum mendacii in ore omnium prophetarum 616 tuorum qui hic sunt. Et Dominus locutus est contra te malum. Et post aliquanta: Unus autem quidam tetendit arcum, in incertum sagittam dirigens, et casu percussit regem Israel, id est Achab, inter pulmonem et stomachum. Et paulo post, et mortuus est vespere, et completus est in eo sermo Domini per manum Michaeae prophetae, de quo antea locutus est idem Achab ad Josaphat regem Juda quaerentem prophetam Domini. Remansit, inquit Achab, vir unus per quem possumus interrogare Dominum, sed ego odi eum, quia non prophetat mihi bonum, sed malum. Videlicet quoniam vera illi dicebat, et ideo odiebat eum, diligens mendaces ministros, et sibi impios; unde scriptum est: Princeps qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habebit impios. Qua de re timendum est regi, et cunctis mendacio credere volentibus, quasi Deus aut falli potuerit, aut fallere quemquam in se recte credentem in judicio velit, aut indebita misericordia in crimine consistenti, atque crimen ipsum neganti, et se tentanti debeat misereri, qui etiam pauperi in judicio vel sub obtentu pietatis misereri prohibuit, ne propter alia perpetrata peccata, de quibus non satisfecerunt Domino, ex retributione justitiae, a mendace spiritu seducantur, ut intereant, et in alium laqueum decepti cadant, sicut de quibusdam Paulus dicit: Quoniam cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; propterea tradidit illos Deus in desideria cordis illorum, in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua, mercedem erroris sui in semetipsis recipientes: et quoniam non probaverunt Deum habere in notitiam, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt; et ad Thessalonicenses: Pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt ad hoc ut salvi fierent, idcirco immittet illis Deus spiritum erroris, ut credant mendacio, quatenus judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati. Unde sanctus Augustinus in tertio libro de Trinitate, loquens de praestigiis a magis Pharaonis Moysi resistentibus factis dicit,« Intelligi, inquit, datur, ne ipsos quidem transgressores angelos, et aerias potestates, in imam istam caliginem, tanquam in sui generis carcerem, ab illius sublimis aetheriae puritatis habitatione detrusas, per quas magicae artes possunt quidquid possunt, valere aliquid nisi data desuper potestate. Datur autem, vel ad fallendos fallaces, sicut in Aegyptios, et in ipsos etiam magos data est, ut in eorum spirituum seductione viderentur admirandi, a quibus fiebant Dei veritate damnandi: vel ad admonendos fideles ne tale aliquid facere pro magno desiderent, propter quod etiam nobis Scripturae auctoritate sunt prodita: vel ad exercendam, probandam, manifestandamque justorum patientiam. Neque enim parva visibilium miraculorum potentia Job cuncta quae habebat amisit, et filios, et ipsam corporis sanitatem.» Quidquid angeli transgressores mali faciunt, non ipsis servit ad nutum creatura corporalis, sed Deo, 617 a quo datur potestas. Nec ideo putandum est istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc visibilium rerum materiem, sed Deo potius a quo haec potestas datur, quantum in sublimi et spiritali sede incommutabilis judicat. Nam et damnatis iniquis etiam in metallo servit aqua, et ignis, et terra, ut faciant inde non quod volunt, sed quantum finitur.»

INTERROGATIO IX ET RESPONSIO.

Sed concedamus ut fraus in judicio fuerit operatione diaboli, qui licet perdiderit angelici spiritus gloriam, sed non amisit naturae subtilitatem, et permittente Domino, aut pro infidelitate non recte credentium, aut pro purgatione fidelium, ut Judam plenum iniqua voluntate Christo communicantem strangulavit, et Paulum post tertii coeli raptum colaphizavit, ad maxima exercenda occulto, sed nusquam injusto, permittitur divino judicio, sicut per magos Pharaonis multa acta sunt, quae Moyses propheta Domini fecerat. Et ad probationem Job aera sunt commota, ignis de coelo aerio oves puerosque consumpsit. Et Antichristus per se suosque ministros multa operaturus est, ita ut in errorem inducantur etiam si fieri potest electi. Et per Pythonissam species Samuelis ostensa est. Et in libro Dialogorum, scribente sancto Gregorio, legimus:« Quia de invento idolo, et ad horam casu in coquinam projecto, exire ignis repente visus est, atque in cunctorum monachorum oculis, quia omne ejusdem coquinae aedificium consumeretur ostendit: cumque jactando aquam et ignem quasi exstinguendo perstreperent, pulsatus ab eodem tumultu vir Domini Benedictus advenit, qui eumdem ignem in oculis fratrum esse, in suis vero non esse considerans, caput protinus in orationem inflexit, et eos, quos phantastico reperit igne deludi, revocavit fratres ad oculos suos, ut et sanum illud coquinae aedificium assistere cernerent, et flammas, quas antiquus hostis finxerat, non viderent.» Et in Petri Itinerario de Clementis patre legitur, quod ut a fidelibus interficeretur, a Simone Mago, quem deseruerat, unguento perunctus, ejusdem Simonis imaginem omnium oculis referebat, solus Petrus eum qui erat intuebatur, et orans discipulos ad eorum oculos revocavit, et deluso phantasmate intuentium obtutibus speciem propriam reddidit. Sed et in Vita Joannis monachi quondam parentes filiam suam operante daemone equam esse cernebant. In Evangelio quoque legimus de duobus discipulis cum Christo pergentibus ac dubitantibus, quia oculi eorum tenebantur ne eum agnoscerent. Quod impedimentum in oculis eorum non incongruenter accipimus a Satana fuisse, ne agnosceretur Jesus: sed tamen a Christo facta est permissio usque ad sacramentum panis, ut unitate corporis ejus participata, removeri intelligatur impedimentum inimici, ut Christus possit agnosci. Sic et non mirum, si in judicio, 618 exigente incredulitate haesitantium atque in fide dubitantium, talia permittat Dominus fieri, qui talem se exhibuit in oculis dubitantium foris, qualis habebatur apud eos intus: quod factum est in eorum oculis, non veritate fallente, sed ipsis veritatem percipere non valentibus, et aliud quam res est opinantibus. Sicut et beatus Gregorius de Maria dicit:« Quae Dominum quaerebat, quem resurrexisse minime credebat; sed quia amabat et dubitabat, videbat et non agnoscebat, cumque illi et amor ostenderat, et dubietas abscondebat.» Et praefatis duobus discipulis ambulantibus in via, non quidem credentibus, Dominus apparuit, sed eis speciem quam recognoscerent non ostendit. Hoc ergo egit foras Dominus in oculis corporis, quod apud eos agebatur intus in oculis cordis. Nihil ergo simplex veritas per duplicitatem fecit, sed talem se eis exhibuit in corpore, qualis apud eos erat in mente. Et sanctus Augustinus in libro de Doctrina Christiana:« Superstitiosum est quidquid institutum est ab hominibus ad consultationes et pacta quedam significationum cum daemonibus placita atque foederata, qualia sunt molimina magicarum artium, aruspicum et augurum libri. Ad hoc genus pertinent omnes etiam ligaturae atque remedia, quae medicorum quoque disciplina condemnat, sive in praecantationibus, sive in quibusdam notis, quas characteres vocant, sive in quibuscunque rebus suspendendis atque illigandis. Quae omnia tantum valent, quantum praesumptione animorum: quasi communi quadam lingua cum daemonibus foederata sunt; quae tamen plena sunt omnia pestiferae curiositatis cruciantis sollicitudinem mortiferae servitutis. Non enim quia valebant animadversa sunt, sed animadvertendo atque signando factum est ut valerent. Et ideo diversis diversa proveniunt, secundum cogitationes et praesumptiones suas. Illi enim spiritus qui decipere volunt, talia procurant cuique, qualibus eum irretitum per suspiciones et consensiones ejus viderint.» Et venerabilis presbyter Beda in Commento libri Samuelis dicit:« Si quem vero movet, quomodo mulier arte daemoniaca prophetam post mortem inquietare et suscitare potuerit, sciat pro certo, aut falsam tunc umbram quaerentibus ostendisse diabolum, aut si vere Samuel exstitit, tantum in his agendis licere diabolo, quantum Dominus permiserit. Nec mirum pro quibusdam secretioribus causis talia maligno spiritui permitti, cum et Salvatorem constituerit in pinnam templi, et Job petierit acceperitque tentandum. Quod si phantasiam potius immundi spiritus fuisse quod apparuit credimus, neque hoc turbare debet quomodo talis vera et prophetica narrare potuerit. Novimus enim diabolum multa saepe futura, quae ab angelis sanctis didicerit, praescire vel praedicare posse: sed eo minus illius dictis auscultandum, quo cuncta quae loquitur agitve apud homines, seducendi studio facit.» Quod ne eveniat per insidias daemonum, 619 monente Apostolo resistamus diabolo, fortes in fide, quae vincit mundum, et per quam sancti vicerunt regna, et de qua firmiter credentibus dicitur: Fiat tibi secundum fidem tuam. Et Apostolus: Postulet autem in fide nihil haesitans. Et si ad probationem fidei nostrae acciderit( utile est enim, etiam sanctis, tentationum flammis examinari, ut vel tentati quia fortes fuerint appareant, vel cognita per tentationem sua infirmitate fortiores fieri discant, et sic cum probati fuerint, accipiant et ipsi coronam vitae), de divinis non causemur judiciis, quae interdum occulta sunt, sed nunquam injusta. Nec mirum videri debet, si in hujusmodi judicio calliditate diabolica fraus quaecunque Deo permittente intervenit, cum et aqua baptismatis in se fidelis, ut Ambrosius dicit, est in aliquibus et aqua mendax. Non sanat baptismus perfidorum, non mundat sed polluit: unde et secundum decreta canonum, et sancti Innocentii, atque aliorum pontificum Romanorum, in nomine sanctae Trinitatis ab haereticis baptizati per manus impositionem gratiam Spiritus sancti accipiunt: non autem in sanctae Trinitatis nomine baptizati baptizari jubentur. Sed nunquid, quoniam fraus reperitur in baptismo haereticorum, baptisma non probabitur catholicorum? et si fraus invenitur in judicio propter fidem incredulorum, lex purgationis abjicietur a consuetudine credulorum? Sicut enim privata vel fraus publica semper est punienda, ita ut scriptum legimus, consuetudo quae publicis utilitatibus non impedit, pro lege est retinenda. Quapropter, si et in hoc judicio per quodcunque ingenium fraudulentia reperitur, duplicata judicii ultione, sive pro peccati admissione, sive pro infideli illusione, causa in quaestionem ratione docente reveniat.

« Sed et de sacramenti purgatione in sancti Gregorii epistola ad Secundinum episcopum Taurominitanum legimus, quod Leonis Chartularii femina, quae relicto eo pro fornicationis crimine religiosam vestem induerat, ab ipso sibi praestito sacramento quoniam post initum conjugium in adulterii culpam lapsus non fuerit, inconsulto episcopo ad virum suum redierat, et idcirco cum familia sua fuerat excommunicata. Unde idem sanctus papa decrevit, ut mox ejus absolveretur familia. Et si manifeste constaret quia conjugi suo eadem femina dicere nihil potuerit, sed insuper suspicio ipsius per sacramentum fuerit amputata, atque post hoc sua ad eum sponte reversa, ut et in ea censura temperaretur judicii, nec longo jam tempore privaretur communione.» Et item ad Candidum abbatem:« Denique ut ad satisfactionem posset omnino sufficere, fecimus ut etiam dato corporaliter sacramento firmaret nihil se in fraude versatum, aut aliquid occultasse, sed omnia integre prodidisse. Cui rei si quis, quod non credimus, contrariam afferre quoquomodo tentaverit voluntatem, 620 ille quidem reum se ante Deum esse noverit, qui nititur ea, quae utiliter sunt finita, rescindere: nam eidem decisioni, transactionique nihil se derogare cognoscat.» Et ad praejectam:« Valde, inquit, ecclesiasticae est moderationi conveniens, ut quae ordinata fuerint vel decisa, nulla in posterum debeant refragatione turbari.» De qua sacramenti purgatione saepe audivimus, quia plures in eo fraudem facere solent, cum ingenio jurantes, sed potius pejerantes: quia, sicut legimus, ita sacramentum a Deo dijudicatur, sicut ab eo, cui per id satisfieri solet, in fide recipitur. Sed et in eadem sacramenti purgatione fraus facta, quin potius perjurium factum detegitur, sicut et in judicio diabolica astutia et permissione divina, evenire posse a nobis non denegatur. Et de juramento doloso in Regum libris, et Machabaeorum, atque in Propheta de sacramento regi facto infideli, quae non impune cesserunt, invenimus, unde supra nos sufficienter dixisse putamus.»

INTERROGATIO X.

Quarto capitulo nobis petimus remandari, si haec causa, unde judicium factum audivimus, et quidam etiam vidimus, in judicium fuerit revocata, qualiter idem debeat canonice ordinari judicium, et utrum de secreta confessione, ut dicitur, commissa episcopis, vel in judicio porrecto libello, eadem femina debeat judicari: vel si acciderit ut eumdem libellum coacta porrigat, aut eidem invita subscribat, si per hujusmodi commentata maritali toro legaliter valeat removeri.

RESPONSIO.

Quod et si in hoc, ut supra diximus de quo loquimur judicio evidentibus indiciis fuerit demonstratum, sicut sanctus Fabianus papa et martyr constituit, ordinetur judicium.« Quoniam, inquiens, in omni judicio quatuor personas necesse est semper adesse, id est, judices electos, et accusatores, ac defensores, et testes.» Quia sicut Leo scribit ad universos episcopos per Caesaream et Mauritaniam constitutos:« Neminem possumus judicare, nisi in praesentia positus, aut confutatus, aut certe confessus, justae possit subjacere sententiae.» Et sanctus Augustinus in libro de Poenitentia:« Plerumque autem boni Christiani propterea tacent, et sufferunt aliorum peccata quae noverunt, quia documentis saepe deseruntur, et ea quae ipsi sciunt, judicibus ecclesiasticis probare non possunt. Quamvis enim vera sint quaedam, non tamen judici facile credenda sunt, nisi certis indiciis demonstrentur. Nos vero a communione quemquam prohibere non possumus, quamvis haec prohibitio nondum sit mortalis, sed medicinalis, nisi aut sponte confessum, aut in aliquo, sive saeculari, sive ecclesiastico judicio nominatum atque convictum. Quis enim sibi 621 utrumque audet assumere, ut cuiquam ipse sit et accusator et judex? Cujusmodi regulam etiam hic Paulus breviter insinuasse intelligetur, cum quibusdam talibus commemoratis criminibus, ecclesiastici judicii formam ad haec similia ex quibusdam daret. Ait enim: Scripsi vobis in epistola, non commisceri fornicariis, et reliqua.« Et item:« Si quis frater nominatur aut fornicator, aut idolis serviens, aut avarus, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec quidem cibum sumere.» Sed sciendum est, quia eam nominationem hic Apostolus intelligi voluit, quae fit in quemquam, cum sententia ordine judiciario atque integritate profertur. Nam si nominatio sufficit, multi damnandi sunt innocentes, quia saepe falso in quoquam crimine nominantur. Noluit enim in homine judicari ex arbitrio suspectionis, vel etiam extraordinarii usurpato judicio, sed potius ex lege Dei secundum ordinem Ecclesiae, sive ultro confessum, sive accusatum atque convictum. Et in concilio Toletano:« Dignum est ut vita innocentis non maculetur pernicie accusantium. Ideo quisquis a quolibet criminatur, tam accusatus quam accusator praesententur, atque legum et canonum sententiae exquirantur, ut si indigna ad accusandum persona invenitur, ad ejus accusationem quisquam non judicetur, nec condemnetur.» Et in Carthaginensi concilio:« Quaerendum est in judicio cujus conversationis et fidei sit is qui accusat, et is qui accusatur.» Item in eodem:« Testes autem ad testimonium non admittendos, qui nec ad accusationem admitti praecepti sunt, vel etiam quos ipse accusator de domo sua produxerit.» Et sanctus Cornelius papa et martyr, beatusque Felix Romanus pontifex, et omnes illius sedis pontifices decreverunt, ut caveant judices Ecclesiae, ne absente eo cujus causa ventilatur, sententiam proferant, quia irrita erit, et etiam rationem pro actione in praesentia fratrum dabunt, exceptis designatis causis quas singillatim leges Ecclesiae exprimunt, sicut et leges publicae modum certum denominant, quo absentes judicio debeant condemnari, id est, ut si tam famosissimum crimen sit, et in crimine famosissima persona, ut neque testes ad convincendum necessarii habeantur, nec ipsius indigeatur praesentia, sicut Ambrosius in Epistola ad Corinthios dicit:« Judicis, inquiens, non est sine accusatore damnare, quia et Dominus Judam, cum fur esset, quia non est accusatus, minime abjecit. Ut tolleretur de medio vestrum qui hoc opus fecit. Cognito opere isto, pellendum illum fuisse de coetu fraternitatis: omnes enim crimen ejus sciebant, et non arguebant; publice enim novercam suam loco uxoris habebat. In qua re neque testibus opus erat, neque tergiversatione aliqua poterat tegi crimen. Ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, id est, absens facie, praesens autem auctoritate spiritus, qui nusquam abest, jam judicavi ut praesens eum qui hoc admisit.»

622 Et quoniam alterius est loci et temporis demonstrare, quibus et quantis aliis modis secundum leges ecclesiasticas absentes possint et debeant judicari, quod nunc ad rem pertinet, quodque Valentina synodus sequens Romanam Ecclesiam demonstravit, in medium devocemus, videlicet:« Ut si quis se reum, vel veri confessione, vel mendacio falsitatis pronuntiaverit, neque enim, inquit, absolvi potest, qui in seipso dixerit mortis causam, quae dicta in alium puniretur, cum omnis qui sibi fuerit mortis causa major homicida sit.» Quod in Ecclesia, nec de secreta confessione, nec per alium potest fieri: quanto minus per sacerdotes, quibus non licet sibi confessa publicare peccata, nisi per illum ipsum qui peccatum commisit, id quod male egerat fuerit propalatum? De quo etiam providere quantum potuerit debet episcopus, ad cujus hoc curam noscitur pertinere, ut non errore seductus, aut timore coactus, quisquam mendaciter in se dicat, unde vel se, vel Ecclesiam laedat, quia inde etiam est decretum, ut extorta confessio, vel coacta subscriptio, nihil vigoris obtineat, B. Alexandro martyre glorioso, et post B. Petrum quarto apostolicae sedis pontifice judicante:« Si ab hujusmodi, inquit, personis, quod omni est Christiano nomini inimicum, quaedam Scripturae quoquomodo per metum, aut fraudem, aut per vim extortae fuerint, vel ut se liberare possint, quocunque ab eis conscriptae vel roboratae fuerint ingenio, ad nullum eis praejudicium aut nocumentum provenire censemus, neque ullam eis infamiam vel calumniam, aut a suis sequestrationem bonis, unquam, auctore Domino, et sanctis apostolis, eorumque successoribus, sustinere permittimus. Confessio vero in talibus non compulsa, sed spontanea fieri debet, ipso attestante qui ait: Ex corde enim procedunt homicidia, adulteria, fornicationes, blasphemiae, et caetera quae sunt ad haec pertinentia.» Et item:« Amplius autem respicit Deus ad cogitationes, et spontaneas voluntates, quam ad actus, qui per simplicitatem, aut per necessitatem fiunt. Confessio vero non extorqueri debet in talibus, sed potius sponte profiteri. Pessimum est enim de suspicione aut extorta confessione quemquam judicare, cum magis inspector cordis sit Dominus quam operis, et potius requirit cogitationes puras, et voluntates bonas, quam verba mendacia.» Talis enim in Ecclesia fieri debet ab illo qui peccavit confessio, sicut scriptum est: Dic tu prior iniquitates tuas, ut justificeris. Prior, inquam, ut et vocem accusatoris diaboli, et faciem Domini in confessione praevenias, ut justificeris, non ut condemneris: quia ipsa etiam ecclesiastica excommunicatio, non aeternaliter poenalis, sed temporalis est atque medicinalis, tantum ut convertatur peccator ad illum, et vivat, qui non vult mortem peccatoris, sed vitam. Et iterum scriptum est: Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis. Unde Hieronymus:« Ex malis verbis dubium non est quod damnetur a Deo homo qui ea protulit: justificari autem ex bonis verbis nullo modo potest, nisi de intimo cordis ea recta intentione proferat. Bona etiamsi sint, et non recto studio fuerint prolata, justificare loquentem non poterunt, sicut nec Caiphas 621 interpretando justus inventus est, qui dixit: Expedit ut unus homo moriatur pro populo, et non tota gens pereat. Illa ergo verba justificant loquentem, qui bona quae ore profert medullitus corde retinet, et sancta intentione profert. In verborum enim pondere operatio consistit vitae humanae: quia, ut Salomon ait: Mors et vita in manibus linguae.» Et capitulis Augustorum decernitur:« Ut qui timore compulsus servum se esse extra judicium dixerit, nullum praejudicium libertatis incurrat, donec judicio praesentetur, ut libertatem suam, si eam probaverit, praesente judice obtineat, aut si servus convincitur, statim Domino reformetur.

Debent nimirum episcopi, videlicet judices animarum, magnopere providere, et saeculi hominibus intimare, ne in accusandi, vel testificandi, aut judicandi negotio, quasi sub praetextu futurae confessionis ac poenitentiae, suggestio diabolica latenter eis subripiat, dicens non verbo, sed hortamento, cuicunque post concupiscentiam cordis sui ire desideranti: Intende, inquit diabolus, ut compleas quod desideras, ne de eo vincaris quod coeperas: melius tibi est postea poenitentiam agere, quam victum dehonestari. Testificantibus autem suggerit: Ingenium potestis capere, ut ita pareat quod dicitis verum esse. Judicibus vero diabolus saepe suadet, ut dicant: Quomodo possum aliter? sicut audio judico. Unde audiant, et exaudiant quae scripta sunt: Vae vobis qui justificatis vos coram hominibus, Dominus autem novit corda vestra. Et: Si oculus tuus, id est intentio tua, simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit. Et: In quo judicio judicaveritis, judicabitur de vobis. Et: Falsus testis non erit impunitus. Et legant quod dicit sanctus Hieronymus in commentario Matthaei:« Falsus, inquiens, testis est, qui non eodem sensu dicta intelligit quo dicuntur.» Quanto magis qui illa dicit quae dicta non sunt? Et tali cogitationi, quam diabolus, sive prave intendentibus, sive testificantibus, sive judicantibus, de obtentu poenitentiae proponit, quod idem sanctus Hieronymus in eodem libro dicit, opponant. Ait enim de Juda:« Tunc videns Judas, qui eum tradidit, quod damnatus esset, poenitentia ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus, dicens: Peccavi, tradens sanguinem justum. Avaritiae magnitudinem[ al., magnitudine] impietatis pondus exclusit. Videns Judas Dominum adjudicatum morti, pretium retulit sacerdotibus, quasi in potestate sua esset persecutorum mutare sententiam. Itaque, licet mutaverit voluntatem suam, tamen voluntatis primae exitum non mutavit. Si autem peccavit ille qui tradidit sanguinem justum, quanto magis peccaverunt qui emerant sanguinem justum, et offerendo pretium ad proditionem discipulum provocarunt? At illi dixerunt: Quid ad nos? Tu videris. Et projectis argenteis in templo, recessit, et abiens laqueo se suspendit. Nihil profuit egisse poenitentiam, per quam scelus corrigere non potuit. Si quando sic frater peccat in fratrem, ut emendare valeat quod peccavit, potest ei dimitti: sin autem permanent opera, frustra voce assumitur poenitentia. Hoc est quod in Psalmo de eodem infelicissimo Juda dicitur: Et oratio ejus fiat in peccatum, ut non 622 solum emendare nequiverit proditionis nefas, sed ad prius scelus etiam proprii homicidii crimen addiderit.» Timeamus omnes hanc veram sententiam, caveamus hanc perniciosissimam erga deceptionem nostram diabolicae malignitatis astutiam, qua fraudulenter diabolus etiam sub poenitentiae spe nos deludit, et ex consilio nos in culpa ligat, quod cum ab statu justitiae peccando concidimus, plerumque simul et in laqueum desperationis cadimus, et a radice spei funditus evellimur. Hinc est quod per prophetam Dominus, non tam praecipitationum prava quam delictorum studia reprehendit dicens: Ne forte egrediatur ut ignis indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat propter malitiam studiorum vestrorum. Hinc iterum iratus dicit: Visitabo super vos juxta fructum studiorum vestrorum.« Quoniam igitur a peccatis aliis, ut dicit beatus Gregorius, differunt peccata quae per consilium perpetrantur; non tam Dominus prava facta quam studia pravitatis insequitur. In factis enim saepe infirmitate, saepe negligentia, in studiis vero malitiosa semper intentione peccatur. Et ipse in cathedra pestilentiae sedet, qui tanta iniquitatis elatione extollitur, ut implere malum etiam per consilium conetur. Hinc ergo colligant qui in culpa se etiam per consilium ligant, qua quandoque ultione feriendi sunt, qui nunc pravorum non socii sed principes fiunt.» Cavenda est etiam callidi hostis versutia, qui mentem quam peccato supplantat, cum de ruina sua afflictam respicit, securitatis pestiferae blanditiis seducit, et ei spes ac securitates vacuas ante oculos vocat, quatenus utilitatem tristitiae subtrahat. Modo enim aliorum facta graviora, modo ei verecundiam de promissione sua, quam prave adimplere promiserat, opponit: modo nihil esse quod perpetratum est, modo misericordem Deum loquitur, modo utilitatem, vel quodcunque emolumentum aut gratiae vel honoris corruptae menti objicit: modo malum aliud, quod de malo minori excludi potest, ostendit, modo adhuc tempus subsequens ad poenitentiam pollicetur, ut dum per haec decepta mens ducitur, a malo coepto non revocetur, et ab intentione poenitentiae suspendatur: quatenus tunc bona nulla percipiat, quam nunc mala nulla contristant, et tunc plenius obruatur suppliciis, quae nunc etiam gaudet in delictis. Saepe etiam speciali malo duplicium corda ingenio artis antiquae pervertit, ut dum perversa et duplici actione caeteros fallunt, quasi praestantius caeteris prudentes se esse glorientur. Et quia districtionem retributionis non considerant, de damnis suis miseri exsultant, de quibus propheta dicit: Ecce dies Domini venit magnus et horribilis super omnes civitates munitas, et super omnes angulos excelsos, quia ira extremi judicii humana corda, et defensionibus contra veritatem clausa destruit, et duplicitatibus involuta dissolvit. Attendant et accusatores forte innocentium, et testes dolosi, et judices, quod eis dicitur: Vae his qui condunt leges iniquas, scribentes injustitias. Et quod per Susannam dicit violenta passio illata 623 ab injustitia: habet enim vocem suam, sicut et misericordia, de qua scriptum est, Absconde eleemosynam, id est misericordiam, in sinu pauperis, et ipsa orabit pro te. Ait enim violenta passio, illata, sicut diximus ab injustitia, Deus aeterne, qui absconditorum es cognitor, qui nosti omnia antequam fiant, tu nosti quoniam falsum testimonium tulerunt adversum me, et ecce morior, cum nihil horum fecerim quae isti malitiose composuerunt adversum me. Exaudivit autem Dominus vocem ejus, et reddidit presbyteris, qui erant constituti judices populi in anno illo, et falsum tulerunt testimonium, juxta quod malum egerant erga proximum, qui interfecti sunt. Et attendentes, quia multi praesentaliter etiam corpore moriuntur, ut Ananias et Saphira, et qui communicantes, ut Paulus dicit, non discernunt corpus Domini: multi autem in corpore vivunt, sed pro actu malo sunt anima mortui, sicut illa de qua scriptum est: Vivens mortua est: semper autem anima quae peccat moritur, et perseveranter peccantes duplici contritione conterentur, quando ponentur sicut clibanus ignis, et induentur sicut diploide confusione sua, cum perdentur corpore et anima in gehenna. Haec dicimus non tollentes justa judicia, sed timentes ne judicemus scientes injusta, non prohibentes testificari vera, sed refugientes mendacia.

Sed et quia superius, et ex aliorum institutione doctorum, sufficienter ordinem diffinitionis de causa unde agitur ex decretis beati Gregorii demonstravimus, adhuc non piget ostendere quem modum in inquisitione et diffinitione hujusmodi quaestionis debeamus tenere. Ait enim, si de causa post initum conjugium agitur, ad Adrianum notarium( lib. IX, epist. 44):« Agathosa, inquiens, latrix praesentium questa est maritum suum contra voluntatem suam in monasterio Urbici abbatis esse conversum. Quod quia ad ejusdem abbatis culpam et invidiam non est dubium pertinere, experientiae tuae praecipimus, ut diligenti inquisitione discutiat, ne forte cum ejus voluntate conversus sit, vel ipsa se mutare promiserit. Et si hoc repererit, et illum in monasterio permanere provideat, et hanc, sicut promisit, mutare compellat. Si vero nihil horum est, nec quoddam fornicationis crimen, propter quod viro licet uxorem relinquere, praedictam mulierem commisisse cognoveris, ne illius conversio uxori relictae in saeculo fieri possit perditionis occasio, volumus ut maritum suum illi, vel si jam tonsuratus est, reddere omni debeas excusatione cessante. Nam excepta fornicationis causa, virum uxorem relinquere divina lex nulla ratione concedit: quia postquam copulatione conjugii viri atque mulieris unum corpus efficitur, non potest ex parte converti, et ex parte in saeculo remanere.» Et quia una lex viri et uxoris hinc constare dignoscitur, demonstrat in epistola, quam supra posuimus, ad Secundinum episcopum Taurominitanum:« Praesentium, inquiens, portitor Leo Chartularius ad nos veniens indicavit, uxorem suam, quae relicto eo pro fornicationis crimine, quo vehementius stimulatam aiebat, atque ob hoc religiosam vestem induerat, culpabilem nullatenus 624 exstitisse, neque post initum conjugium in fornicationis culpam collapsum: adjiciens quoque quod eidem uxori suae districtissima sacramenta praebuerit, insontem se ea de re, unde illam mordebat suspicio, permansisse, et idcirco propria eam sponte ad se reversam. Sed quia communione illam cum familia sua pro hoc solo a fraternitate vestra privatam asserit, quod ad eum clam postpositis vobis redierit, volumus ut familia quidem ipsius sacram communionem recipiat, et dominae eam culpa in hujus afflictionis poena diu non teneat. De ipsa vero, id est de uxore praedicti portitoris, hoc vos observare necesse est, ut si manifeste constat, quia contra conjugem suum dicere nihil potuit, sed insuper suspicio ipsius, praestito ut edocti sumus sacramento, amputata est, atque post hoc sua ad eum sponte reversa est, et in ea quoque ita temperanda est censura judicii, ut longo jam tempore communione minime privetur.»

INTERROGATIO XI.

Et quia maritus a conjuge, vel uxor a marito, per scripturam secretae confessionis se non possint disjungere, sicut episcopus ab ecclesia sibi commissa, vel gradu, aut quilibet in ordine ecclesiastico, ab officio se non praevalet si voluerit removere, sicut auctoritate ecclesiastica supra studuimus demonstrare.

RESPONSIO.

Neque libello secretae confessionis porrecto publicae poenitentiae quisquam debet submitti, nec per scripturam directam, vel ab alio porrectam, valet condemnari, sed unde publice debet judicari, publice et in praesenti positus debet aut convinci, aut confiteri. Ad Nicetam Aquileiensem episcopum scripsit magnus Leo papa dicens:« In praesenti positus, aut confutatus, aut certe confessus, justae potest subjacere sententiae: quia contrarium est rationi, eorum illos cernere poenas, quorum non valent nescire causas.» Quem etiam ordinem judicandi demonstrat Scriptura divina, dicentibus de criminata accusatoribus in judicio praeparato: Mittite, inquiunt, ad Susannam filiam Helchiae uxorem Joachim, et miserunt. Et venit cum parentibus et filiis. Et post datum testimonium, condemnaverunt judices eam ad mortem: qua liberata, veritate eam liberante, puniti sunt falsi testes juxta quod malum in proximum egerant. Sed et deprehensa in adulterio, oblata corporali praesentia, non per alienum testimonium vel scripturam, quod ecclesiasticae et Romanae prohibent leges, est accusata: cujus etiam confessio subinnuitur, cum ei a Domino dicitur: Nemo te condemnavit? et illa: Nemo, Domine. Pilatus quoque de Domino, tanquam latrone comprehenso atque ligato, per cohortem, sicut Augustinus dicit, legitimo ordine potestatis servato, et per ministros Judaeorum, et ab Anna Caiphae, atque a Caipha in praetorium sibi transmisso dicit: Obtulistis mihi hunc hominem. Quemque audiens esse de potestate Herodis, remisit eum ad 625 illum, docens nos de saecularibus saecularium Christiana et justa exspectare judicia, et tunc Ecclesiastica videlicet medicinalium judiciorum malagmata debere infirmis imponere, hoc idem Apostolo demonstrante, quando adhuc inter infideles conversabantur fideles. Jam delictum est, inquit, inter vos, quia judicamini apud extraneos, et non apud fratres. Saecularia igitur judicia si habueritis inter vos, contemptibiles qui sunt in Ecclesia constuitite ad judicandum. Unde Gregorius in Regula pastorali:« Ut saltem terrenis negotiis inserviant, quos dona spiritalia non exornant.» Et Augustinus in Enchiridio:« Cum sint talia judicia fieri necessaria, non vetari, sed apud fideles debere judicari demonstrat.» Et Ambrosius:« Quia ergo sunt, inquit, sapientes fratres, aliqui horum eligantur ad judicandum, quorum judicium veretur mundus. Magnus enim pudor est, si inter eos qui dicuntur Deum cognovisse, non invenitur qui examinare possit judicium. Quomodo enim homicida poenitens pacem sumet Ecclesiae, antequam cum litigantibus pacificetur? Quomodo indulgentiam accipere poterit discors, antequam charitatis glutino uniatur? Quomodo rapax dignos poenitentiae fructus aget, antequam juxta David judicium, et Zachaei exemplum, aut emendando, aut satisfaciendo, placationis hostiam offerat qui rapinis crudeliter insudavit? Vel quomodo solvetur conjugium, nisi decernentibus Christianis legibus, quibus fuerat auctore Domino copulatum, vel quia non initum, sed magis usurpatum contra Christianas leges fuerat, exstiterit demonstratum?» Et hoc quomodo ordinabiliter fieri poterit, nisi legibus humanis ab eo inspiratis, per quem conditores legum justa decernunt? Unde sanctus Gelasius ad Anastasium imperatorem:« Si, inquit, quantum ad ordinem publicae pertinet disciplinae, cognoscentes imperium tibi superna dispositione collatum, legibus tuis ipsi quoque parent religionis antistites, ne vel rebus mundanis exclusae videantur obviare sententiae, quo rogo te decet affectu eis obedire, qui praerogandis venerabilibus sunt attributi mysteriis?» Ut alibi scriptum est relegentes: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo, Caesari quidem nummum, tributum, et pecuniam, honorem debitum, quandiu ipse Dominum fideliter honoraverit, et vectigal, Deo autem decimas, primitias, oblationes, ac victimas, atque continuam servitutem: quomodo et ipse reddidit tributa pro se et Petro, et Deo reddidit quae Dei sunt, Patris faciens voluntatem. Et sanctus Augustinus in Sermone sexto Evangelii Joannis:« Noli, inquit, dicere quid mihi et regi? Quid tibi ergo et possessioni? per jura regum possidentur possessiones.» Sic et per legalia judicia, justa, quoniam Christiana, saecularium negotiorum dirimendae sunt quaestiones. Et de libello, vel secreta confessione, idem decernit Leo, inquiens, universis episcopis per Campaniam, Samnium, et Picenum, salutem:« Magna indignatione commoveor, et multo dolore contristor, quod quosdam ex vobis comperi apostolicae traditionis oblitos, et studio sui erroris intentos.» Et post aliquanta:« De poenitentia scilicet, quae a fidelibus postulatur, ne de singulorum peccatorum genere libellis 626 scripta professio publicetur, cum reatus conscientiarum sufficiat solis sacerdotibus indicari confessione secreta. Quamvis enim plenitudo fidei videatur esse laudabilis, quae propter Dei timorem apud homines erubescere non veretur, tamen quia non omnium hujusmodi sunt peccata, ut ea qui poenitentiam poscunt non timeant publicare, removeatur improbabilis consuetudo, ne multi a poenitentiae remediis arceantur, dum aut erubescunt, aut metuunt inimicis suis sua facta reserari, quibus possint legum constitutione percelli. Sufficit enim illa confessio, quae primum Deo offertur, tunc etiam sacerdoti, qui pro delictis poenitentium precator accedat. Tunc enim plures ad poenitentiam poterunt provocari, si populi auribus non publicetur conscientia confitentis.» Hinc colligant quique, si canones sacri jubent excommunicare episcopum, quandiu non communicaverit illi, quem sibi dicit crimen secrete fuisse confessum, utrum debeat aut audeat aliquis de secreta confessione, sive per libellum sive per verbum credita, quemcunque publicae poenitentiae legibus subdere, quanto minus conjugium legaliter initum sine certa et manifesta ratione dissolvere: cum idem Leo ad omnes episcopos per universas provincias constitutos terribiliter intonet dicens:« Hoc itaque admonitio nostra denuntiat, quod si quis fratrum contra constituta venire tentaverit, et prohibita fuerit ausus admittere, a suo se noverit officio submovendum, nec communionis nostrae futurum esse consortem, qui socius esse noluit disciplinae.»

INTERROGATIO XII.

Quinto capitulo nobis rescribite, ex auctoritate Scripturarum, et traditione Patrum, de stupro, atque aborsu quae scripta contineantur, cum auctorum nominibus et designatione librorum, ut scire possimus, utrum tali modo, sicut dicitur, femina possit concipere, et post aborsum virgo valeat permanere, sicut de ista dicitur accidisse: et si deprehensa fuerit haec ante conjugium crimina perpetrasse, utrum in conjugio debeat aut valeat permanere.