P. Vergilius Maro (Virgil)
Aeneis
Aeneis 3.615
Choose a text
More by P. Vergilius Maro (Virgil)
—
Perseus Lat2
3.1
Postquam res Asiae Priamique evertere gentem
3.2
immeritam visum Superis, ceciditque superbum
3.3
Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,
3.4
diversa exsilia et desertas quaerere terras
3.5
auguriis agimur divom, classemque sub ipsa
3.6
Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,
3.7
incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,
3.8
contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,
3.9
et pater Anchises dare fatis vela iubebat;
3.10
litora cum patriae lacrimans portusque relinquo
3.11
et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum
3.12
cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.
3.13
Terra procul vastis colitur Mavortia campis,
3.14
Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,
3.15
hospitium antiquum Troiae sociique Penates,
3.16
dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo
3.17
moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,
3.18
Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.
3.19
Sacra Dionaeae matri divisque ferebam
3.20
auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem
3.21
caelicolum regi mactabam in litore taurum.
3.22
Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo
3.23
virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.
3.24
Accessi, viridemque ab humo convellere silvam
3.25
conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,
3.26
horrendum et dictu video mirabile monstrum.
3.27
Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos
3.28
vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,
3.29
et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror
3.30
membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.
3.31
Rursus et alterius lentum convellere vimen
3.32
insequor, et causas penitus temptare latentis:
3.33
ater et alterius sequitur de cortice sanguis.
3.34
Multa movens animo nymphas venerabar agrestis
3.35
Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,
3.36
rite secundarent visus omenque levarent.
3.37
Tertia sed postquam maiore hastilia nisu
3.38
adgredior, genibusque adversae obluctor harenae—
3.39
eloquar, an sileam?—gemitus lacrimabilis imo
3.40
auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:
3.41
Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;
3.42
parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia
3.43
externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.
3.44
Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:
3.45
nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit
3.46
telorum seges et iaculis increvit acutis.
3.47
Tum vero ancipiti mentem formidine pressus
3.48
obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.
3.49
Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno
3.50
infelix Priamus furtim mandarat alendum
3.51
Threicio regi, cum iam diffideret armis
3.52
Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.
3.53
Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,
3.54
res Agamemnonias victriciaque arma secutus,
3.55
fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro
3.56
vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,
3.57
auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,
3.58
delectos populi ad proceres primumque parentem
3.59
monstra deum refero, et quae sit sententia posco.
3.60
Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,
3.61
linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.
3.62
Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens
3.63
aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,
3.64
caeruleis maestae vittis atraque cupresso,
3.65
et circum Iliades crinem de more solutae;
3.66
inferimus tepido spumantia cymbia lacte
3.67
sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro
3.68
condimus, et magna supremum voce ciemus.
3.69
Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti
3.70
dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,
3.71
deducunt socii navis et litora complent:
3.72
provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.
3.73
Sacra mari colitur medio gratissima tellus
3.74
Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,
3.75
quam pius arquitenens oras et litora circum
3.76
errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,
3.77
immotamque coli dedit et contemnere ventos.
3.78
Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu
3.79
accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.
3.80
Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos
3.81
vittis et sacra redimitus tempora lauro,
3.82
occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.
3.83
Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.
3.84
Templa dei saxo venerabar structa vetusto:
3.85
Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis
3.86
et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae
3.87
Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.
3.88
Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?
3.89
Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.
3.90
Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,
3.91
liminaque laurusque dei, totusque moveri
3.92
mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.
3.93
Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:
3.94
Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum
3.95
prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto
3.96
accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:
3.97
hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,
3.98
et nati natorum, et qui nascentur ab illis.
3.99
Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu
3.100
laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,
3.101
quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?
3.102
Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,
3.103
Audite, O proceres ait et spes discite vestras:
3.104
Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;
3.105
mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.
3.106
Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;
3.107
maximus unde pater, si rite audita recordor,
3.108
Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,
3.109
optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces
3.110
Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.
3.111
hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera
3.112
Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,
3.113
et iuncti currum dominae subiere leones.
3.114
Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;
3.115
placemus ventos et Gnosia regna petamus.
3.116
Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,
3.117
tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.
3.118
Sic fatus, meritos aris mactavit honores,
3.119
taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo
3.120
nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.
3.121
Fama volat pulsum regnis cessisse paternis
3.122
Idomenea ducem, desertaque litora Cretae
3.123
hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.
3.124
Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,
3.125
bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,
3.126
Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor
3.127
Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.
3.128
Nauticus exoritur vario certamine clamor;
3.129
hortantur socii: Cretam proavosque petamus!
3.130
Prosequitur surgens a puppi ventus euntis
3.131
et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.
3.132
Ergo avidus muros optatae molior urbis,
3.133
Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem
3.134
hortor amare focos arcemque attollere tectis.
3.135
Iamque fere sicco subductae litore puppes;
3.136
conubiis arvisque novis operata iuventus;
3.137
iura domosque dabam: subito cum tabida membris,
3.138
corrupto caeli tractu, miserandaque venit
3.139
arboribusque satisque lues et letifer annus.
3.140
Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant
3.141
corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;
3.142
arebant herbae, et victum seges aegra negabat.
3.143
Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso
3.144
hortatur pater ire mari, veniamque precari:
3.145
quam fessis finem rebus ferat; unde laborum
3.146
temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.
3.147
Nox erat, et terris animalia somnus habebat:
3.148
effigies sacrae divom Phrygiique Penates,
3.149
quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis
3.150
extuleram, visi ante oculos adstare iacentis
3.151
in somnis, multo manifesti lumine, qua se
3.152
plena per insertas fundebat luna fenestras;
3.153
tum sic adfari et curas his demere dictis:
3.154
Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,
3.155
hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.
3.156
Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,
3.157
nos tumidum sub te permensi classibus aequor,
3.158
idem venturos tollemus in astra nepotes,
3.159
imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis
3.160
magna para, longumque fugae ne linque laborem.
3.161
Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit
3.162
Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.
3.163
Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,
3.164
terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;
3.165
Oenotri coluere viri; nunc fama minores
3.166
Italiam dixisse ducis de nomine gentem:
3.167
hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,
3.168
Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.
3.169
Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti
3.170
haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat
3.171
Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.
3.172
Talibus attonitus visis et voce deorum—
3.173
nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus
3.174
velatasque comas praesentiaque ora videbar;
3.175
tum gelidus toto manabat corpore sudor
3.176
corripio e stratis corpus, tendoque supinas
3.177
ad caelum cum voce manus, et munera libo
3.178
intemerata focis. Perfecto laetus honore
3.179
Anchisen facio certum, remque ordine pando.
3.180
Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,
3.181
seque novo veterum deceptum errore locorum.
3.182
Tum memorat: Nate, Iliacis exercite fatis,
3.183
sola mihi talis casus Cassandra canebat.
3.184
Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,
3.185
et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.
3.186
Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros
3.187
crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?
3.188
Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.
3.189
Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.
3.190
Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis
3.191
vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.
3.192
Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae
3.193
adparent terrae, caelum undique et undique pontus,
3.194
tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,
3.195
noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.
3.196
Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt
3.197
aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;
3.198
involvere diem nimbi, et nox umida caelum
3.199
abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.
3.200
Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.
3.201
Ipse diem noctemque negat discernere caelo,
3.202
nec meminisse viae media Palinurus in unda.
3.203
Tris adeo incertos caeca caligine soles
3.204
erramus pelago, totidem sine sidere noctes.
3.205
Quarto terra die primum se attollere tandem
3.206
visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.
3.207
Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae
3.208
adnixi torquent spumas et caerula verrunt.
3.209
Servatum ex undis Strophadum me litora primum
3.210
accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,
3.211
insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno
3.212
Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam
3.213
clausa domus, mensasque metu liquere priores.
3.214
Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla
3.215
pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.
3.216
Virginei volucrum voltus, foedissima ventris
3.217
proluvies, uncaeque manus, et pallida semper
3.218
ora fame.
3.219
Huc ubi delati portus intravimus, ecce
3.220
laeta boum passim campis armenta videmus,
3.221
caprigenumque pecus nullo custode per herbas.
3.222
Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus
3.223
in partem praedamque Iovem; tum litore curvo
3.224
exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.
3.225
At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt
3.226
Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,
3.227
diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant
3.228
immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.
3.229
Rursum in secessu longo sub rupe cavata,
3.230
arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,
3.231
instruimus mensas arisque reponimus ignem:
3.232
rursum ex diverso caeli caecisque latebris
3.233
turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,
3.234
polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,
3.235
edico, et dira bellum cum gente gerendum.
3.236
Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam
3.237
disponunt enses et scuta latentia condunt.
3.238
Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere
3.239
litora, dat signum specula Misenus ab alta
3.240
aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,
3.241
obscenas pelagi ferro foedare volucres:
3.242
sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo
3.243
accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae
3.244
semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.
3.245
Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,
3.246
infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:
3.247
Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,
3.248
Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,
3.249
et patrio Harpyias insontis pellere regno?
3.250
Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,
3.251
quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo
3.252
praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.
3.253
Italiam cursu petitis, ventisque vocatis
3.254
ibitis Italiam, portusque intrare licebit;
3.255
sed non ante datam cingetis moenibus urbem,
3.256
quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis
3.257
ambesas subigat malis absumere mensas.
3.258
Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.
3.259
At sociis subita gelidus formidine sanguis
3.260
deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,
3.261
sed votis precibusque iubent exposcere pacem,
3.262
sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.
3.263
Et pater Anchises passis de litore palmis
3.264
numina magna vocat, meritosque indicit honores:
3.265
Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,
3.266
et placidi servate pios! Tum litore funem
3.267
deripere, excussosque iubet laxare rudentes.
3.268
Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,
3.269
qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.
3.270
Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos
3.271
Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.
3.272
Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,
3.273
et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.
3.274
Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis
3.275
et formidatus nautis aperitur Apollo.
3.276
Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;
3.277
ancora de prora iacitur, stant litore puppes.
3.278
Ergo insperata tandem tellure potiti,
3.279
lustramurque Iovi votisque incendimus aras,
3.280
Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.
3.281
Exercent patrias oleo labente palaestras
3.282
nudati socii; iuvat evasisse tot urbes
3.283
Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.
3.284
Interea magnum sol circumvolvitur annum,
3.285
et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.
3.286
Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,
3.287
postibus adversis figo, et rem carmine signo:
3.288
AENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.
3.289
Linquere tum portus iubeo et considere transtris:
3.290
certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.
3.291
Protinus aërias Phaeacum abscondimus arces,
3.292
litoraque Epiri legimus portuque subimus
3.293
Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.
3.294
Hic incredibilis rerum fama occupat auris,
3.295
Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,
3.296
coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,
3.297
et patrio Andromachen iterum cessisse marito.
3.298
Obstipui, miroque incensum pectus amore,
3.299
compellare virum et casus cognoscere tantos.
3.300
Progredior portu, classis et litora linquens,
3.301
sollemnis cum forte dapes et tristia dona
3.302
ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam
3.303
libabat cineri Andromache, Manisque vocabat
3.304
Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem
3.305
et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.
3.306
Ut me conspexit venientem et Troïa circum
3.307
arma amens vidit, magnis exterrita monstris
3.308
deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;
3.309
labitur, et longo vix tandem tempore fatur:
3.310
Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,
3.311
nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,
3.312
Hector ubi est? Dixit, lacrimasque effudit et omnem
3.313
implevit clamore locum. Vix pauca furenti
3.314
subicio, et raris turbatus vocibus hisco:
3.315
Vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;
3.316
ne dubita, nam vera vides.
3.317
Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto
3.318
excipit, aut quae digna satis fortuna revisit
3.319
Hectoris Andromachen? Pyrrhin’ conubia servas?
3.320
Deiecit vultum et demissa voce locuta est:
3.321
O felix una ante alias Priameïa virgo,
3.322
hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis
3.323
iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,
3.324
nec victoris eri tetigit captiva cubile!
3.325
nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,
3.326
stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,
3.327
servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus
3.328
Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,
3.329
me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.
3.330
Ast illum, ereptae magno inflammatus amore
3.331
coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes
3.332
excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.
3.333
Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit
3.334
pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos
3.335
Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,
3.336
Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.
3.337
Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?
3.338
Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?
3.339
Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,
3.340
quem tibi iam Troia—
3.341
Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?
3.342
Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis
3.343
et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?
3.344
Talia fundebat lacrimans longosque ciebat
3.345
incassum fletus, cum sese a moenibus heros
3.346
Priamides multis Helenus comitantibus adfert,
3.347
adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,
3.348
et multum lacrimas verba inter singula fundit.
3.349
Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis
3.350
Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum
3.351
adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.
3.352
Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:
3.353
illos porticibus rex accipiebat in amplis;
3.354
aulaï medio libabant pocula Bacchi,
3.355
impositis auro dapibus, paterasque tenebant.
3.356
Iamque dies alterque dies processit, et aurae
3.357
vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.
3.358
His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:
3.359
Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,
3.360
qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,
3.361
et volucrum linguas et praepetis omina pennae,
3.362
fare age—namque omnem cursum mihi prospera dixit
3.363
religio, et cuncti suaserunt numine divi
3.364
Italiam petere et terras temptare repostas:
3.365
sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno
3.366
prodigium canit, et tristis denuntiat iras,
3.367
obscenamque famem—quae prima pericula vito?
3.368
Quidve sequens tantos possim superare labores?
3.369
Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,
3.370
exorat pacem divom, vittasque resolvit
3.371
sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,
3.372
ipse manu multo suspensum numine ducit,
3.373
atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:
3.374
Nate dea,—nam te maioribus ire per altum
3.375
auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex
3.376
sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—
3.377
pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres
3.378
aequora et Ausonio possis considere portu,
3.379
expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae
3.380
scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.
3.381
Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam
3.382
vicinosque, ignare, paras invadere portus,
3.383
longa procul longis via dividit invia terris.
3.384
Ante et Trinacria lentandus remus in unda,
3.385
et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,
3.386
infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,
3.387
quam tuta possis urbem componere terra:
3.388
signa tibi dicam, tu condita mente teneto:
3.389
cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam
3.390
litoreis ingens inventa sub ilicibus sus
3.391
triginta capitum fetus enixa iacebit.
3.392
alba, solo recubans, albi circum ubera nati,
3.393
is locus urbis erit, requies ea certa laborum.
3.394
Nec tu mensarum morsus horresce futuros:
3.395
fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.
3.396
Has autem terras, Italique hanc litoris oram,
3.397
proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,
3.398
effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.
3.399
Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,
3.400
et Sallentinos obsedit milite campos
3.401
Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei
3.402
parva Philoctetae subnixa Petelia muro.
3.403
Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,
3.404
et positis aris iam vota in litore solves,
3.405
purpureo velare comas adopertus amictu,
3.406
ne qua inter sanctos ignis in honore deorum
3.407
hostilis facies occurrat et omina turbet.
3.408
Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:
3.409
hac casti maneant in religione nepotes.
3.410
Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae
3.411
ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,
3.412
laeva tibi tellus et longo laeva petantur
3.413
aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.
3.414
Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—
3.415
tantum aevi longinqua valet mutare vetustas—
3.416
dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus
3.417
una foret; venit medio vi pontus et undis
3.418
Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes
3.419
litore diductas angusto interluit aestu.
3.420
Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis
3.421
obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos
3.422
sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras
3.423
erigit alternos et sidera verberat unda.
3.424
At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,
3.425
ora exsertantem et navis in saxa trahentem.
3.426
Prima hominis facies et pulchro pectore virgo
3.427
pube tenus, postrema immani corpore pristis,
3.428
delphinum caudas utero commissa luporum.
3.429
Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni
3.430
cessantem, longos et circumflectere cursus,
3.431
quam semel informem vasto vidisse sub antro
3.432
Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.
3.433
Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati
3.434
si qua fides, animum si veris implet Apollo,
3.435
unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum
3.436
praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:
3.437
Iunonis magnae primum prece numen adora;
3.438
Iunoni cane vota libens, dominamque potentem
3.439
supplicibus supera donis: sic denique victor
3.440
Trinacria finis Italos mittere relicta.
3.441
Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,
3.442
divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,
3.443
insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima
3.444
fata canit, foliisque notas et nomina mandat.
3.445
Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,
3.446
digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.
3.447
Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;
3.448
verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus
3.449
impulit et teneras turbavit ianua frondes,
3.450
numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,
3.451
nec revocare situs aut iungere carmina curat:
3.452
inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.
3.453
Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—
3.454
quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum
3.455
vela vocet, possisque sinus implere secundos,—
3.456
quin adeas vatem precibusque oracula poscas
3.457
ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.
3.458
Illa tibi Italiae populos venturaque bella,
3.459
et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem
3.460
expediet, cursusque dabit venerata secundos.
3.461
Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.
3.462
Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.
3.463
Quae postquam vates sic ore effatus amico est,
3.464
dona dehinc auro gravia sectoque elephanto
3.465
imperat ad navis ferri, stipatque carinis
3.466
ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,
3.467
loricam consertam hamis auroque trilicem,
3.468
et conum insignis galeae cristasque comantis,
3.469
arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.
3.470
Addit equos, additque duces;
3.471
remigium supplet; socios simul instruit armis.
3.472
Interea classem velis aptare iubebat
3.473
Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.
3.474
Quem Phoebi interpres multo compellat honore:
3.475
Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,
3.476
cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,
3.477
ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.
3.478
Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;
3.479
Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.
3.480
Vade ait O felix nati pietate. Quid ultra
3.481
provehor, et fando surgentis demoror austros?
3.482
Nec minus Andromache digressu maesta supremo
3.483
fert picturatas auri subtemine vestes
3.484
et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),
3.485
textilibusque onerat donis, ac talia fatur:
3.486
Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum
3.487
sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,
3.488
coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,
3.489
O mihi sola mei super Astyanactis imago:
3.490
sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;
3.491
et nunc aequali tecum pubesceret aevo.
3.492
Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:
3.493
Vivite felices, quibus est fortuna peracta
3.494
iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.
3.495
Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,
3.496
arva neque Ausoniae semper cedentia retro
3.497
quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis
3.498
quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,
3.499
auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.
3.500
Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva
3.501
intraro, gentique meae data moenia cernam,
3.502
cognatas urbes olim populosque propinquos,
3.503
Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor
3.504
atque idem casus, unam faciemus utramque
3.505
Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.
3.506
Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,
3.507
unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.
3.508
Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;
3.509
sternimur optatae gremio telluris ad undam,
3.510
sortiti remos, passimque in litore sicco
3.511
corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.
3.512
Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:
3.513
haud segnis strato surgit Palinurus et omnis
3.514
explorat ventos, atque auribus aera captat;
3.515
sidera cuncta notat tacito labentia caelo,
3.516
Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,
3.517
armatumque auro circumspicit Oriona.
3.518
Postquam cuncta videt caelo constare sereno,
3.519
dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,
3.520
temptamusque viam et velorum pandimus alas.
3.521
Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,
3.522
cum procul obscuros collis humilemque videmus
3.523
Italiam. Italiam primus conclamat Achates,
3.524
Italiam laeto socii clamore salutant.
3.525
Tum pater Anchises magnum cratera corona
3.526
induit, implevitque mero, divosque vocavit
3.527
stans celsa in puppi:
3.528
Di maris et terrae tempestatumque potentes,
3.529
ferte viam vento facilem et spirate secundi.
3.530
Crebrescunt optatae aurae portusque patescit
3.531
iam propior, templumque adparet in arce Minervae.
3.532
Vela legunt socii et proras ad litora torquent.
3.533
Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,
3.534
obiectae salsa spumant aspargine cautes;
3.535
ipse latet; gemino demittunt bracchia muro
3.536
turriti scopuli, refugitque ab litore templum.
3.537
Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi
3.538
tondentis campum late, candore nivali.
3.539
Et pater Anchises: Bellum, O terra hospita, portas
3.540
bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.
3.541
Sed tamen idem olim curru succedere sueti
3.542
quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;
3.543
spes et pacis ait. Tum numina sancta precamur
3.544
Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,
3.545
et capita ante aras Phrygio velamur amictu;
3.546
praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite
3.547
Iunoni Argivae iussos adolemus honores.
3.548
Haud mora, continuo perfectis ordine votis,
3.549
cornua velatarum obvertimus antemarum,
3.550
Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.
3.551
Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti
3.552
cernitur; attollit se diva Lacinia contra,
3.553
Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.
3.554
Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,
3.555
et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa
3.556
audimus longe fractasque ad litora voces,
3.557
exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.
3.558
Et pater Anchises: Nimirum haec illa Charybdis:
3.559
hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.
3.560
Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!
3.561
Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem
3.562
contorsit laevas proram Palinurus ad undas.
3.563
laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.
3.564
Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem
3.565
subducta ad Manis imos desedimus unda.
3.566
Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:
3.567
ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.
3.568
Interea fessos ventus cum sole reliquit,
3.569
ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.
3.570
Portus ab accessu ventorum immotus et ingens
3.571
ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;
3.572
interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,
3.573
turbine fumantem piceo et candente favilla,
3.574
attollitque globos flammarum et sidera lambit;
3.575
interdum scopulos avolsaque viscera montis
3.576
erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras
3.577
cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.
3.578
Fama est Enceladi semustum fulmine corpus
3.579
urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam
3.580
impositam ruptis flammam exspirare caminis;
3.581
et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem
3.582
murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.
3.583
Noctem illam tecti silvis immania monstra
3.584
perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.
3.585
Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra
3.586
siderea polus, obscuro sed nubila caelo,
3.587
et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.
3.588
Postera iamque dies primo surgebat Eoo,
3.589
umentemque Aurora polo dimoverat umbram:
3.590
cum subito e silvis, macie confecta suprema,
3.591
ignoti nova forma viri miserandaque cultu
3.592
procedit, supplexque manus ad litora tendit.
3.593
Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,
3.594
consertum tegumen spinis; at cetera Graius,
3.595
et quondam patriis ad Troiam missus in armis.
3.596
Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit
3.597
arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,
3.598
continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps
3.599
cum fletu precibusque tulit: Per sidera testor,
3.600
per superos atque hoc caeli spirabile lumen,
3.601
tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;
3.602
hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,
3.603
et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;
3.604
pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,
3.605
spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.
3.606
Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.
3.607
Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans
3.608
haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,
3.609
hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.
3.610
Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,
3.611
dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.
3.612
Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:
3.613
Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,
3.614
nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto
3.615
paupere—mansissetque utinam fortuna!—profectus.
3.616
Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,
3.617
inmemores socii vasto Cyclopis in antro
3.618
deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,
3.619
intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat
3.620
sidera—Di, talem terris avertite pestem!—
3.621
nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.
3.622
Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.
3.623
Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro
3.624
prensa manu magna, medio resupinus in antro,
3.625
frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent
3.626
limina; vidi atro cum membra fluentia tabo
3.627
manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.
3.628
Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,
3.629
oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.
3.630
Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus
3.631
cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum
3.632
immensus, saniem eructans et frusta cruento
3.633
per somnum commixta mero, nos magna precati
3.634
numina sortitique vices, una undique circum
3.635
fundimur, et telo lumen terebramus acuto,—
3.636
ingens, quod torva solum sub fronte latebat,
3.637
Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—
3.638
et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.
3.639
Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem
3.640
rumpite.
3.641
Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro
3.642
lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,
3.643
centum alii curva haec habitant ad litora volgo
3.644
infandi Cyclopes, et altis montibus errant.
3.645
Tertia iam lunae se cornua lumine complent,
3.646
cum vitam in silvis inter deserta ferarum
3.647
lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas
3.648
prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.
3.649
Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,
3.650
dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.
3.651
Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem
3.652
conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,
3.653
addixi: satis est gentem effugisse nefandam.
3.654
Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.
3.655
Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus
3.656
ipsum inter pecudes vasta se mole moventem
3.657
pastorem Polyphemum et litora nota petentem,
3.658
monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.
3.659
Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;
3.660
lanigerae comitantur oves—ea sola voluptas
3.661
solamenque mali.
3.662
Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,
3.663
luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,
3.664
dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor
3.665
iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.
3.666
Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto
3.667
supplice sic merito, tacitique incidere funem;
3.668
vertimus et proni certantibus aequora remis.
3.669
Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;
3.670
verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,
3.671
nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,
3.672
clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes
3.673
contremuere undae, penitusque exterrita tellus
3.674
Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.
3.675
At genus e silvis Cyclopum et montibus altis
3.676
excitum ruit ad portus et litora complent.
3.677
Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo
3.678
Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,
3.679
concilium horrendum: quales cum vertice celso
3.680
aeriae quercus, aut coniferae cyparissi
3.681
constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.
3.682
Praecipites metus acer agit quocumque rudentis
3.683
excutere, et ventis intendere vela secundis.
3.684
Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin
3.685
inter, utramque viam leti discrimine parvo,
3.686
ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.
3.687
Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori
3.688
missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo
3.689
Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.
3.690
Talia monstrabat relegens errata retrorsus
3.691
litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.
3.692
Sicanio praetenta sinu iacet insula contra
3.693
Plemyrium undosum; nomen dixere priores
3.694
Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem
3.695
occultas egisse vias subter mare; qui nunc
3.696
ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.
3.697
Iussi numina magna loci veneramur; et inde
3.698
exsupero praepingue solum stagnantis Helori.
3.699
Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni
3.700
radimus, et fatis numquam concessa moveri
3.701
adparet Camerina procul campique Geloi,
3.702
immanisque Gela fluvii cognomine dicta.
3.703
Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe
3.704
moenia, magnanimum quondam generator equorum;
3.705
teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,
3.706
et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.
3.707
Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora
3.708
accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,
3.709
heu genitorem, omnis curae casusque levamen,
3.710
amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum
3.711
deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!
3.712
Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,
3.713
hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.
3.714
Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.
3.715
Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.
3.716
Sic pater Aeneas intentis omnibus unus
3.717
fata renarrabat divom, cursusque docebat.
3.718
Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).