P. Vergilius Maro (Virgil)
Aeneis
Aeneis 7.330
Choose a text
More by P. Vergilius Maro (Virgil)
—
Perseus Lat2
7.1
Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,
7.2
aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;
7.3
et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen
7.4
Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.
7.5
At pius exsequiis Aeneas rite solutis,
7.6
aggere composito tumuli, postquam alta quierunt
7.7
aequora, tendit iter velis portumque relinquit.
7.8
Adspirant aurae in noctem nec candida cursus
7.9
Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.
7.10
Proxima Circaeae raduntur litora terrae,
7.11
dives inaccessos ubi Solis filia lucos
7.12
adsiduo resonat cantu tectisque superbis
7.13
urit odoratam nocturna in lumina cedrum,
7.14
arguto tenuis percurrens pectine telas.
7.15
Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum
7.16
vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,
7.17
saetigerique sues atque in praesaepibus ursi
7.18
saevire ac formae magnorum ululare luporum,
7.19
quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis
7.20
induerat Circe in voltus ac terga ferarum.
7.21
Quae ne monstra pii paterentur talia Troes
7.22
delati in portus neu litora dira subirent,
7.23
Neptunus ventis implevit vela secundis
7.24
atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.
7.25
Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto
7.26
Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:
7.27
cum venti posuere omnisque repente resedit
7.28
flatus et in lento luctantur marmore tonsae.
7.29
Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum
7.30
prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno
7.31
verticibus rapidis et multa flavus arena
7.32
in mare prorumpit. Variae circumque supraque
7.33
adsuetae ripis volucres et fluminis alveo
7.34
aethera mulcebant cantu lucoque volabant.
7.35
flectere iter sociis terraeque advertere proras
7.36
imperat et laetus fluvio succedit opaco.
7.37
Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,
7.38
quis Latio antiquo fuerit status, advena classem
7.39
cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,
7.40
expediam et primae revocabo exordia pugnae.
7.41
tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,
7.42
dicam acies actosque animis in funera reges
7.43
Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam
7.44
Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,
7.45
7.45
maius opus moveo.Rex arva Latinus et urbes
7.46
iam senior longa placidas in pace regebat.
7.47
Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica
7.48
accipimus, Fauno Picus pater isque parentem
7.49
te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.
7.50
filius huic fato divom prolesque virilis
7.51
nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.
7.52
Sola domum et tantas servabat filia sedes,
7.53
iam matura viro, iam plenis nubilis annis.
7.54
Multi illam magno e Latio totaque petebant
7.55
Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis
7.56
Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx
7.57
adiungi generum miro properabat amore;
7.58
sed variis portenta deum terroribus obstant.
7.59
Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,
7.60
sacra comam multosque metu servata per annos,
7.61
quam pater inventam, primas cum conderet arces,
7.62
ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus
7.63
Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.
7.64
Huius apes summum densae (mirabile dictu),
7.65
stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,
7.66
obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis
7.67
examen subitum ramo frondente pependit.
7.68
Continuo vates: Externum cernimus, inquit,
7.69
adventare virum et partis petere agmen easdem
7.70
partibus ex isdem et summa dominarier arce.
7.71
Praeterea, castis adolet dum altaria taedis
7.72
et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,
7.73
visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,
7.74
atque omnem ornatum flamma crepitante cremari
7.75
regalisque accensa comas, accensa coronam
7.76
insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo
7.77
involvi ac totis Volcanum spargere tectis.
7.78
Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:
7.79
namque fore inlustrem fama fatisque canebant
7.80
ipsam, sed populo magnum portendere bellum.
7.81
At rex sollicitus monstris oracula Fauni,
7.82
fatidici genitoris, adit lucosque sub alta
7.83
consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro
7.84
fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.
7.85
Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus
7.86
in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos
7.87
cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti
7.88
pellibus incubuit stratis somnosque petivit,
7.89
multa modis simulacra videt volitantia miris
7.90
et varias audit voces fruiturque deorum
7.91
conloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.
7.92
Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus
7.93
centum lanigeras mactabat rite bidentis
7.94
atque harum effultus tergo stratisque iacebat
7.95
velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:
7.96
Ne pete conubiis natam sociare Latinis,
7.97
O mea progenies, thalamis neu crede paratis:
7.98
externi venient generi, qui sanguine nostrum
7.99
nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes
7.100
omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens
7.101
aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.
7.102
Haec responsa patris Fauni monitusque silenti
7.103
nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,
7.104
sed circum late volitans iam Fama per urbes
7.105
Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes
7.106
gramineo ripae religavit ab aggere classem.
7.107
Aeneas primique duces et pulcher Iulus
7.108
corpora sub ramis deponunt arboris altae
7.109
instituuntque dapes et adorea liba per herbam
7.110
subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)
7.111
et Cereale solum pomis agrestibus augent.
7.112
Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus
7.113
exiguam in Cererem penuria adegit edendi
7.114
et violare manu malisque audacibus orbem
7.115
fatalis crusti patulis nec parcere quadris:
7.116
Heus ! etiam mensas consumimus, inquit Iulus,
7.117
nec plura adludens. Ea vox audita laborum
7.118
prima tulit finem, primamque loquentis ab ore
7.119
eripuit pater ac stupefactus numine pressit.
7.120
Continuo: Salve fatis mihi debita tellus
7.121
vosque, ait, O fidi Troiae salvete penates:
7.122
hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque
7.123
(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:
7.124
cum te, nate, fames ignota ad litora vectum
7.125
accisis coget dapibus consumere mensas,
7.126
tum sperare domos defessus ibique memento
7.127
prima locare manu molirique aggere tecta.
7.128
Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,
7.129
exiliis positura modum.
7.130
Quare agite et primo laeti cum lumine solis
7.131
quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,
7.132
vestigemus et a portu diversa petamus.
7.133
Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate
7.134
Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.
7.135
Sic deinde effatus frondenti tempora ramo
7.136
implicat et geniumque loci primamque deorum
7.137
Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur
7.138
flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa
7.139
Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem
7.140
invocat et duplicis caeloque ereboque parentis.
7.141
Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto
7.142
intonuit radiisque ardentem lucis et auro
7.143
ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.
7.144
Diditur hic subito Troiana per agmina rumor
7.145
advenisse diem, quo debita moenia condant.
7.146
Certatim instaurant epulas atque omine magno
7.147
crateras laeti statuunt et vina coronant.
7.148
Postera cum prima lustrabat lampade terras
7.149
orta dies, urbem et finis et litora gentis
7.150
diversi explorant: haec fontis stagna Numici,
7.151
hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.
7.152
Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni
7.153
centum oratores augusta ad moenia regis
7.154
ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,
7.155
donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.
7.156
Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur
7.157
passibus. Ipse humili designat moenia fossa
7.158
moliturque locum primasque in litore sedes
7.159
castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.
7.160
Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum
7.161
ardua cernebant iuvenes muroque subibant.
7.162
Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus
7.163
exercentur equis domitantque in pulvere currus
7.164
aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis
7.165
spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:
7.166
cum praevectus equo longaevi regis ad auris
7.167
nuntius ingentis ignota in veste reportat
7.168
advenisse viros. Ille intra tecta vocari
7.169
imperat et solio medius consedit avito.
7.170
Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,
7.171
urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,
7.172
horrendum silvis et religione parentum.
7.173
Hic sceptra accipere et primos attollere fasces
7.174
regibus omen erat, hoc illis curia templum,
7.175
hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso
7.176
perpetuis soliti patres considere mensis.
7.177
Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum
7.178
antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus
7.179
vitisator, curvam servans sub imagine falcem,
7.180
Saturnusque senex Ianique bifrontis imago
7.181
vestibulo astabant, aliique ab origine reges
7.182
Martiaque ob patriam pugnando volnera passi.
7.183
Multaque praeterea sacris in postibus arma,
7.184
captivi pendent currus curvaeque secures
7.185
et cristae capitum et portarum ingentia claustra
7.186
spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.
7.187
Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat
7.188
succinctus trabea laevaque ancile gerebat
7.189
Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx
7.190
aurea percussum virga versumque venenis
7.191
fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.
7.192
Tali intus templo divom patriaque Latinus
7.193
sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,
7.194
atque haec ingressis placido prior edidit ore:
7.195
Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem
7.196
et genus, auditique advertitis aequore cursum),
7.197
quid petitis ? Quae causa rates aut cuius egentis
7.198
litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?
7.199
Sive errore viae seu tempestatibus acti,
7.200
qualia multa mari nautae patiuntur in alto,
7.201
fluminis intrastis ripas portuque sedetis,
7.202
ne fugite hospitium neve ignorate Latinos
7.203
Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,
7.204
sponte sua veterisque dei se more tenentem.
7.205
Atque equidem memini (fama est obscurior annis)
7.206
Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris
7.207
Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes
7.208
Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.
7.209
Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,
7.210
aurea nunc solio stellantis regia caeli
7.211
accipit et numerum divorum altaribus auget.
7.212
Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:
7.213
Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,
7.214
atra subegit hiemps vestris succedere terris
7.215
nec sidus regione viae litusve fefellit:
7.216
consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,
7.217
adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam
7.218
extremo veniens Sol aspiciebat Olympo.
7.219
Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes
7.220
gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,
7.221
Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.
7.222
Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis
7.223
tempestas ierit campos, quibus actus uterque
7.224
Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,
7.225
audiit et siquem tellus extrema refuso
7.226
summovet oceano et siquem extenta plagarum
7.227
quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.
7.228
Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti
7.229
dis sedem exiguam patriis litusque rogamus
7.230
innocuum et cunctis undamque auramque patentem.
7.231
Non erimus regno indecores, nec vestra feretur
7.232
fama levis tantique abolescet gratia facti,
7.233
nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.
7.234
Fata per Aeneae iuro dextramque potentem
7.235
sive fide seu quis bello est expertus et armis:
7.236
multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro
7.237
praeferimus manibus vittas ac verba precantia)
7.238
et petiere sibi et voluere adiungere gentes;
7.239
sed nos fata deum vestras exquirere terras
7.240
imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;
7.241
huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo
7.242
Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.
7.243
Dat tibi praeterea fortunae parva prioris
7.244
munera, reliquias Troia ex ardente receptas.
7.245
Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;
7.246
hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis
7.247
more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras
7.248
Iliadumque labor vestes.
7.249
Talibus Ilionei dictis defixa Latinus
7.250
obtutu tenet ora soloque immobilis haeret
7.251
intentos volvens oculos. Nec purpura regem
7.252
picta movet nec sceptra movent Priameia tantum,
7.253
quantum in conubio natae thalamoque moratur,
7.254
et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,
7.255
hunc illum fatis externa ab sede profectum
7.256
portendi generum paribusque in regna vocari
7.257
auspiciis, huic progeniem virtute futuram
7.258
egregiam et totum quae viribus occupet orbem.
7.259
tandem laetus ait: Di nostra incepta secundent
7.260
auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,
7.261
munera nec sperno. Non vobis rege Latino
7.262
divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.
7.263
Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,
7.264
si iungi hospitio properat sociusque vocari,
7.265
adveniat voltus neve exhorrescat amicos:
7.266
illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.
7.267
vos contra regi mea nunc mandata referte.
7.268
Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae
7.269
non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo
7.270
monstra sinunt: generos externis adfore ab oris,
7.271
hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum
7.272
nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata
7.273
et reor et, siquid veri mens augurat, opto.
7.274
haec effatus equos numero pater eligit omni
7.275
(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):
7.276
omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci
7.277
instratos ostro alipedes pictisque tapetis;
7.278
aurea pectoribus demissa monilia pendent,
7.279
tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;
7.280
absenti Aeneae currum geminosque iugalis
7.281
semine ab aetherio, spirantis naribus ignem,
7.282
illorum de gente, patri quos daedala Circe
7.283
supposita de matre nothos furata creavit.
7.284
Talibus Aeneadae donis dictisque Latini
7.285
sublimes in equis redeunt pacemque reportant.
7.286
Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis
7.287
saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,
7.288
et laetum Aenean classemque ex aethere longe
7.289
Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.
7.290
moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,
7.291
deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.
7.292
Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:
7.293
Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris
7.294
fata Phrygum ! Num Sigeis occumbere campis,
7.295
num capti potuere capi, num incensa cremavit
7.296
Troia viros ? Medias acies mediosque per ignis
7.297
invenere viam. At, credo, mea numina tandem
7.298
fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.
7.299
Quin etiam patria excussos infesta per undas
7.300
ausa sequi et profugis toto me opponere ponto !
7.301
Absumptae in Teucros vires caelique marisque.
7.302
Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis
7.303
profuit? Optato conduntur Thybridis alveo,
7.304
securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem
7.305
immanem Lapithum valuit, concessit in iras
7.306
ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,
7.307
quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?
7.308
Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum
7.309
quae potui infelix, quae memet in omnia verti,
7.310
vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt
7.311
magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:
7.312
flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.
7.313
Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,
7.314
atque immota manet fatis Lavinia coniunx:
7.315
at trahere atque moras tantis licet addere rebus,
7.316
at licet amborum populos exscindere regum.
7.317
Hac gener atque socer coeant mercede suorum:
7.318
sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,
7.319
et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum
7.320
Cisseis praegnans ignis enixa iugalis
7.321
quin idem Veneri partus suus et Paris alter
7.322
funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.
7.323
Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:
7.324
luctificam Allecto dirarum ab sede dearum
7.325
infernisque ciet tenebris, cui tristia bella
7.326
iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.
7.327
Odit et ipse pater Pluton, odere sorores
7.328
Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,
7.329
tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.
7.330
Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:
7.331
Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,
7.332
hanc operam, ne noster honos infractave cedat
7.333
fama loco, neu conubiis ambire Latinum
7.334
Aeneadae possint Italosve obsidere finis.
7.335
Tu potes unanimos armare in proelia fratres
7.336
atque odiis versare domos, tu verbera tectis
7.337
funereasque inferre faces, tibi nomina mille,
7.338
mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,
7.339
disice compositam pacem, sere crimina belli:
7.340
arma velit poscatque simul rapiatque inventus.
7.341
Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis
7.342
principio Latium et Laurentis tecta tyranni
7.343
celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,
7.344
quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis
7.345
femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.
7.346
Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem
7.347
conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,
7.348
quo furibunda domum monstro permisceat omnem.
7.349
Ille inter vestes et levia pectora lapsus
7.350
volvitur attactu nullo fallitque furentem,
7.351
vipeream inspirans animam: fit tortile collo
7.352
aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae
7.353
innectitque comas, et membris lubricus errat.
7.354
Ac dum prima lues udo sublapsa veneno
7.355
pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem
7.356
necdum animus toto percepit pectore flammam,
7.357
mollius et solito matrum de more locuta est,
7.358
multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:
7.359
Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,
7.360
O genitor, nec te miseret gnataeque tuique ?
7.361
Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet
7.362
perfidus alta petens abducta virgine praedo?
7.363
An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor
7.364
Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ?
7.365
Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum
7.366
et consanguineo totiens data dextera Turno?
7.367
Si gener externa petitur de gente Latinis
7.368
idque sedet Faunique premunt te iussa parentis,
7.369
omnem equidem sceptris terram quae libera nostris
7.370
dissidet, externam reor et sic dicere divos.
7.371
Et Turno, si prima domus repetatur origo,
7.372
Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.
7.373
His ubi nequiquam dictis experta Latinum
7.374
contra stare videt penitusque in viscera lapsum
7.375
serpentis furiale malum totamque pererrat,
7.376
tum vero infelix, ingentibus excita monstris,
7.377
immensam sine more furit lymphata per urbem.
7.378
Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,
7.379
quem pueri magno in gyro vacua atria circum
7.380
intenti ludo exercent; ille actus habena
7.381
curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra
7.382
inpubesque manus, mirata volubile buxum;
7.383
dant animos plagae: non cursu segnior illo
7.384
per medias urbes agitur populosque feroces.
7.385
Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,
7.386
maius adorta nefas maioremque orsa furorem
7.387
evolat et natam frondosis montibus abdit,
7.388
quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,
7.389
Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum
7.390
vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,
7.391
te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.
7.392
Fama volat, furiisque accensas pectore matres
7.393
idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:
7.394
deseruere domos, ventis dant colla comasque,
7.395
ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,
7.396
pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;
7.397
ipsa inter medias flagrantem fervida pinum
7.398
sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,
7.399
sanguineam torquens aciem, torvumque repente
7.400
clamat: Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:
7.401
Siqua piis animis manet infelicis Amatae
7.402
gratia, si iuris materni cura remordet,
7.403
solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.
7.404
Talem inter silvas, inter deserta ferarum,
7.405
reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.
7.406
Postquam visa satis primos acuisse furores
7.407
consiliumque omnemque domum vertisse Latini,
7.408
protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis
7.409
audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem
7.410
Acrisioneis Danae fundasse colonis,
7.411
praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam
7.412
dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,
7.413
sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis
7.414
iam mediam nigra carpebat nocte quietem.
7.415
Allecto torvam faciem et furialia membra
7.416
exuit, in vultus sese transformat anilis;
7.417
et frontem obscenam rugis arat, induit albos
7.418
cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;
7.419
fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos
7.420
et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:
7.421
Turne, tot incassum fusos patiere labores
7.422
et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?
7.423
Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes
7.424
abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.
7.425
I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;
7.426
Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.
7.427
Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,
7.428
ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.
7.429
Quare age et armari pubem portisque moveri
7.430
laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro
7.431
consedere duces pictasque exure carinas.
7.432
Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,
7.433
ni dare coniugium et dicto parere fatetur,
7.434
sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.
7.435
Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim
7.436
ore refert: Classis invectas Thybridis undam
7.437
non, ut rere, meas effugit nuntius auris.
7.438
Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno
7.439
inmemor est nostri.
7.440
Sed te victa situ verique effeta senectus,
7.441
o mater, curis nequiquam exercet et arma
7.442
regum inter falsa vatem formidine ludit.
7.443
Cura tibi divom effigies et templa tueri:
7.444
bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.
7.445
Talibus Allecto dictis exarsit in iras,
7.446
at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,
7.447
deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris
7.448
tantaque se facies aperit; tum flammea torquens
7.449
lumina cunctantem et quaerentem dicere plura
7.450
reppulit et geminos erexit crinibus anguis
7.451
verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:
7.452
En ego victa situ, quam veri effeta senectus
7.453
arma inter regum falsa formidine ludit.
7.454
Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,
7.455
bella manu letumque gero.
7.456
Sic effata facem iuveni coniecit et atro
7.457
lumine fumantis fixit sub pectore taedas.
7.458
Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus
7.459
perfundit toto proruptus corpore sudor;
7.460
arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;
7.461
saevit amor ferri et scelerata insania belli,
7.462
ira super: magno veluti cum flamma sonore
7.463
virgea suggeritur costis undantis aëni
7.464
exsultantque aestu latices, furit intus aquaï
7.465
fumidus atque alte spumis exuberat amnis,
7.466
nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.
7.467
Ergo iter ad regem polluta pace Latinum
7.468
indicit primis iuvenum et iubet arma parari,
7.469
tutari Italiam, detrudere finibus hostem:
7.470
se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.
7.471
Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,
7.472
certatim sese Rutuli exhortantur in arma:
7.473
hunc decus egregium formae movet atque iuventae,
7.474
hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.
7.475
Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,
7.476
Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,
7.477
arte nova speculata locum, quo litore pulcher
7.478
insidiis cursuque feras agitabat Iulus.
7.479
Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo
7.480
obicit et noto naris contingit odore,
7.481
ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum
7.482
causa fuit belloque animos accendit agrestis.
7.483
Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,
7.484
Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum
7.485
nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent
7.486
armenta et late custodia credita campi.
7.487
Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura
7.488
mollibus intexens ornabat cornua sertis
7.489
pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.
7.490
Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,
7.491
errabat silvis rursusque ad limina nota
7.492
ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.
7.493
Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli
7.494
commovere canes, fluvio cum forte secundo
7.495
deflueret ripaque aestus viridante levaret.
7.496
Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,
7.497
Ascanius curvo direxit spicula cornu;
7.498
nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo
7.499
perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.
7.500
Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit
7.501
successitque gemens stabulis questuque cruentus
7.502
atque imploranti similis tectum omne replebat.
7.503
Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,
7.504
auxilium vocat et duros conclamat agrestis.
7.505
Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,
7.506
inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,
7.507
stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum
7.508
rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,
7.509
quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis
7.510
scindebat, rapta spirans immane securi.
7.511
At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi
7.512
ardua tecta petit stabuli et de culmine summo
7.513
pastorale canit signum cornuque recurvo
7.514
Tartaream intendit vocem, qua protinus omne
7.515
contremuit nemus et silvae insonuere profundae;
7.516
audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis
7.517
sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,
7.518
et trepidae matres pressere ad pectora natos.
7.519
Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum
7.520
dira dedit, raptis concurrunt undique telis
7.521
indomiti agricolae; nec non et Troïa pubes
7.522
Ascanio auxilium castris effundit apertis.
7.523
Direxere acies. Non iam certamine agresti,
7.524
stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,
7.525
sed ferro ancipiti decernunt atraque late
7.526
horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent
7.527
sole lacessita et lucem sub nubila iactant:
7.528
fluctus uti primo coepit cum albescere vento,
7.529
paulatim sese tollit mare et altius undas
7.530
erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.
7.531
Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,
7.532
natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,
7.533
sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae
7.534
vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.
7.535
Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,
7.536
dum paci medium se offert, iustissimus unus
7.537
qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:
7.538
quinque greges illi balantum, quina redibant
7.539
armenta, et terram centum vertebat aratris.
7.540
Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,
7.541
promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum
7.542
imbuit et primae commisit funera pugnae,
7.543
deserit Hesperiam et caeli convexa per auras
7.544
Iunonem victrix adfatur voce superba:
7.545
En, perfecta tibi bello discordia tristi:
7.546
dic in amicitiam coeant et foedera iungant.
7.547
Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,
7.548
hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:
7.549
finitimas in bella feram rumoribus urbes
7.550
accendamque animos insani Martis amore,
7.551
undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.
7.552
Tum contra Iuno; Terrorum et fraudis abunde est;
7.553
stant belli causae, pugnatur comminus armis,
7.554
quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.
7.555
Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos
7.556
egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.
7.557
Te super aetherias errare licentius auras
7.558
haud pater ille velit, summi regnator Olympi:
7.559
cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,
7.560
ipsa regam. Talis dederat Saturnia voces.
7.561
Illa autem attollit stridentis anguibus alas
7.562
Cocytique petit sedem, supera ardua linquens.
7.563
Est locus Italiae medio sub montibus altis,
7.564
nobilis et fama multis memoratus in oris,
7.565
Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum
7.566
urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus
7.567
dat sonitum saxis et torto vertice torrens.
7.568
Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis
7.569
monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago
7.570
pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,
7.571
invisum numen, terras caelumque levabat.
7.572
Nec minus interea extremam Saturnia bello
7.573
imponit regina manum. Ruit omnis in urbem
7.574
pastorum ex acie numerus caesosque reportant
7.575
Almonem puerum foedatique ora Galaesi
7.576
implorantque deos obtestanturque Latinum.
7.577
Turnus adest medioque in crimine caedis et igni
7.578
terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,
7.579
stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.
7.580
Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres
7.581
insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),
7.582
undique collecti coeunt Martemque fatigant.
7.583
Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,
7.584
contra fata deum perverso numine poscunt,
7.585
certatim regis circumstant tecta Latini.
7.586
Ille velut pelagi rupes immota resistit,
7.587
ut pelagi rupes magno veniente fragore,
7.588
quae sese multis circum latrantibus undis
7.589
mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum
7.590
saxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.
7.591
Verum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas
7.592
consilium et saevae nutu Iunonis eunt res,
7.593
multa deos aurasque pater testatus inanis:
7.594
Frangimur heu fatis, inquit, ferimurque procella!
7.595
Ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,
7.596
O miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit
7.597
supplicium, votisque deos venerabere seris.
7.598
Nam mihi parta quies, omnisque in limine portus;
7.599
funere felici spolior. Nec plura locutus
7.600
saepsit se tectis rerumque reliquit habenas.
7.601
Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes
7.602
Albanae coluere sacrum nunc maxima rerum
7.603
Roma colit, cum prima movent in proelia Martem,
7.604
sive Getis inferre manu lacrimabile bellum
7.605
Hyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos
7.606
Auroramque sequi Parthosque reposcere signa.
7.607
Sunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)
7.608
religione sacrae et saevi formidine Martis;
7.609
centum aerei claudunt vectes aeternaque ferri
7.610
robora, nec custos absistit limine Ianus:
7.611
has, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,
7.612
ipse Quirinali trabea cinctuque Gabino
7.613
insignis reserat stridentia limina consul,
7.614
ipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,
7.615
aereaque adsensu conspirant cornua rauco.
7.616
Hoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus
7.617
more iubebatur tristisque recludere portas.
7.618
Abstinuit tactu pater aversusque refugit
7.619
foeda ministeria et caecis se condidit umbris.
7.620
Tum regina deum caelo delapsa morantis
7.621
impulit ipsa manu portas, et cardine verso
7.622
belli ferratos rumpit Saturnia postes.
7.623
Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante;
7.624
Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis
7.625
pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.
7.626
Pars levis clipeos et spicula lucida tergent
7.627
arvina pingui subiguntque in cote secures;
7.628
signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.
7.629
Quinque adeo magnae positis incudibus urbes
7.630
tela novant, Atina potens Tiburque superbum,
7.631
Ardea Crustumerique et turrigerae Antemnae.
7.632
Tegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas
7.633
umbonum cratis; alii thoracas aenos
7.634
aut levis ocreas lento ducunt argento;
7.635
vomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri
7.636
cessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.
7.637
Classica iamque sonant; it bello tessera signum.
7.638
Hic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis
7.639
ad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem
7.640
loricam induitur fidoque accingitur ense.
7.641
Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,
7.642
qui bello exciti reges, quae quemque secutae
7.643
complerint campos acies, quibus Itala iam tum
7.644
floruerit terra alma viris, quibus arserit armis.
7.645
Et meministis enim, divae, et memorare potestis:
7.646
ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.
7.647
Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris
7.648
contemptor divom Mezentius agminaque armat.
7.649
Filius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter
7.650
non fuit excepto Laurentis corpore Turni,
7.651
Lausus, equum domitor debellatorque ferarum,
7.652
ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos
7.653
mille viros, dignus, patriis qui laetior esset
7.654
imperiis et cui pater haud Mezentius esset.
7.655
Post hos insignem palma per gramina currum
7.656
victoresque ostentat equos satus Hercule pulchro
7.657
pulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum
7.658
centum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;
7.659
collis Aventini silva quem Rhea sacerdos
7.660
furtivum partu sub luminis edidit oras,
7.661
mixta deo mulier, postquam Laurentia victor
7.662
Geryone extincto Tirynthius attigit arva
7.663
Tyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.
7.664
Pila manu saevosque gerunt in bella dolones
7.665
et tereti pugnant mucrone veruque Sabello.
7.666
Ipse pedes, tegumen torquens immane leonis,
7.667
terribili impexum saeta cum dentibus albis
7.668
indutus capiti, sic regia tecta subibat,
7.669
horridus, Herculeoque umeros innexus amictu.
7.670
Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,
7.671
fratris Tiburti dictam cognomine gentem,
7.672
Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus,
7.673
et primam ante aciem densa inter tela feruntur:
7.674
ceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto
7.675
descendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem
7.676
linquentes cursu rapido; dat euntibus ingens
7.677
silva locum et magno cedunt virgulta fragore.
7.678
Nec Praenestinae fundator defuit urbis,
7.679
Volcano genitum pecora inter agrestia regem
7.680
inventumque focis omnis quem credidit aetas
7.681
Caeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:
7.682
quique altum Praeneste viri quique arva Gabinae
7.683
Iunonis gelidumque Anienem et roscida rivis
7.684
Hernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,
7.685
quos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,
7.686
nec clipei currusve sonant: pars maxima glandes
7.687
liventis plumbi spargit, pars spicula gestat
7.688
bina manu, fulvosque lupi de pelle galeros
7.689
tegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri
7.690
instituere pedis, crudus tegit altera pero.
7.691
At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,
7.692
quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,
7.693
iam pridem resides populos desuetaque bello
7.694
agmina in arma vocat subito ferrumque retractat.
7.695
Hi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.
7.696
Hi Soractis habent arces Flaviniaque arva
7.697
et Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.
7.698
Ibant aequati numero regemque canebant,
7.699
ceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,
7.700
cum sese e pastu referunt et longa canoros
7.701
dant per colla modos, sonat amnis et Asia longe
7.702
pulsa palus.
7.703
Nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto
7.704
misceri putet, aeriam sed gurgite ab alto
7.705
urgueri volucrum raucarum ad litora nubem.
7.706
Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum
7.707
agmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,
7.708
Claudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens
7.709
per Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.
7.710
Una ingens Amiterna cohors priscique Quirites,
7.711
Ereti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;
7.712
qui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,
7.713
qui Tetricae horrentis rupes montemque Severum
7.714
Casperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,
7.715
qui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit
7.716
Nursia, et Hortinae classes populique Latini,
7.717
quosque secans infaustum interluit Allia nomen:
7.718
quam multi Libyco volvuntur marmore fluctus
7.719
saevus ubi Orion hibernis conditur undis;
7.720
vel cum sole novo densae torrentur aristae
7.721
aut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.
7.722
Scuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.
7.723
Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,
7.724
curru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis
7.725
mille rapit populos, vertunt felicia Baccho
7.726
Massica qui rastris et quos de collibus altis
7.727
Aurunci misere patres, Sidicinaque iuxta
7.728
aequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi
7.729
accola Volturni, pariterque Saticulus asper
7.730
Oscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis
7.731
tela, sed haec lento mos est aptare flagello;
7.732
laevas caetra tegit, falcati comminus enses.
7.733
Nec tu carminibus nostris indictus abibis,
7.734
Oebale, quem generasse Telon Sebethide nympha
7.735
fertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,
7.736
iam senior; patriis sed non et filius arvis
7.737
contentus late iam tum dicione premebat
7.738
Sarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus
7.739
quique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae
7.740
et quos maliferae despectant moenia Abellae,
7.741
Teutonico ritu soliti torquere cateias,
7.742
tegmina quis capitum raptus de subere cortex,
7.743
aerataeque micant peltae, micat aereus ensis.
7.744
Et te montosae misere in proelia Nersae,
7.745
Ufens, insignem fama et felicibus armis;
7.746
horrida praecipue cui gens adsuetaque multo
7.747
venatu nemorum, duris Aequicula glaebis.
7.748
Armati terram exercent, semperque recentis
7.749
convectare iuvat praedas et vivere rapto.
7.750
Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,
7.751
fronde super galeam et felici comptus oliva.
7.752
Archippi regis missu, fortissimus Umbro,
7.753
vipereo generi et graviter spirantibus hydris
7.754
spargere qui somnos cantuque manuque solebat
7.755
mulcebatque iras et morsus arte levabat.
7.756
Sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum
7.757
evaluit, neque eum iuvere in volnera cantus
7.758
somniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.
7.759
Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,
7.760
te liquidi flevere lacus.
7.761
Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,
7.762
Virbius, insignem quem mater Aricia misit,
7.763
eductum Egeriae lucis umentia circum
7.764
litora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.
7.765
Namque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae
7.766
occiderit patriasque explerit sanguine poenas
7.767
turbatis distractus equis, ad sidera rursus
7.768
aetheria et superas caeli venisse sub auras,
7.769
Paeoniis revocatum herbis et amore Dianae.
7.770
Tum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris
7.771
mortalem infernis ad lumina surgere vitae,
7.772
ipse repertorem medicinae talis et artis
7.773
fulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.
7.774
At Trivia Hippolytum secretis alma recondit
7.775
sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,
7.776
solus ubi in silvis Italis ignobilis aevom
7.777
exigeret versoque ubi nomine Virbius esset.
7.778
Unde etiam templo Triviae lucisque sacratis
7.779
cornipedes arcentur equi, quod litore currum
7.780
et iuvenem monstris pavidi effudere marinis.
7.781
Filius ardentis haud setius aequore campi
7.782
exercebat equos curruque in bella ruebat.
7.783
Ipse inter primos praestanti corpore Turnus
7.784
vertitur arma tenens et toto vertice supra est.
7.785
Cui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram
7.786
sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:
7.787
tam magis illa fremens et tristibus effera flammis,
7.788
quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.
7.789
At levem clipeum sublatis cornibus Io
7.790
auro insignibat, iam saetis obsita, iam bos
7.791
(argumentum ingens), et custos virginis Argus
7.792
caelataque amnem fundens pater Inachus urna.
7.793
Insequitur nimbus peditum clipeataque totis
7.794
agmina densentur campis, Argivaque pubes
7.795
Auruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani
7.796
et Sacranae acies et picti scuta Labici;
7.797
qui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici
7.798
litus arant Rutulosque exercent vomere colles
7.799
Circaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis
7.800
praesidet et viridi gaudens Feronia luco;
7.801
qua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas
7.802
quaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.
7.803
Hos super advenit Volsca de gente Camilla
7.804
agmen agens equitum et florentis aere catervas,
7.805
bellatrix, non illa colo calathisve Minervae
7.806
femineas adsueta manus, sed proelia virgo
7.807
dura pati cursuque pedum praevertere ventos.
7.808
Illa vel intactae segetis per summa volaret
7.809
gramina nec teneras cursu laesisset aristas,
7.810
vel mare per medium fluctu suspensa tumenti
7.811
ferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.
7.812
Illam omnis tectis agrisque effusa iuventus
7.813
turbaque miratur matrum et prospectat euntem,
7.814
attonitis inhians animis, ut regius ostro
7.815
velet honos levis umeros, ut fibula crinem
7.816
auro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram
7.817
et pastoralem praefixa cuspide myrtum.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).