P. Vergilius Maro (Virgil)
Aeneis
Aeneis 8.122
Choose a text
More by P. Vergilius Maro (Virgil)
—
Perseus Lat2
8.1
Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce
8.2
extulit et rauco strepuerunt cornua cantu,
8.3
utque acris concussit equos utque impulit arma,
8.4
extemplo turbati animi, simul omne tumultu
8.5
coniurat trepido Latium saevitque iuventus
8.6
effera. Ductores primi Messapus et Ufens
8.7
contemptorque deum Mezentius undique cogunt
8.8
auxilia et latos vastant cultoribus agros.
8.9
mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,
8.10
qui petat auxilium et Latio consistere Teucros,
8.11
advectum Aenean classi victosque penatis
8.12
inferre et fatis regem se dicere posci
8.13
edoceat multasque viro se adiungere gentis
8.14
Dardanio et late Latio increbrescere nomen.
8.15
Quid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,
8.16
eventum pugnae cupiat, manifestius ipsi
8.17
quam Turno regi aut regi apparere Latino.
8.18
Talia per Latium. Quae Laomedontius heros
8.19
cuncta videns magno curarum fluctuat aestu,
8.20
atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.
8.21
In partisque rapit varias perque omnia versat:
8.22
sicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis
8.23
sole repercussum aut radiantis imagine lunae
8.24
omnia pervolitat late loca iamque sub auras
8.25
erigitur summique ferit lacuaria tecti.
8.26
Nox erat, et terras animalia fessa per omnis
8.27
alituum pecudumque genus sopor altus habebat:
8.28
cum pater in ripa gelidique sub aetheris axe
8.29
Aeneas, tristi turbatus pectora bello,
8.30
procubuit seramque dedit per membra quietem.
8.31
Huic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno
8.32
populeas inter senior se attollere frondes
8.33
visus; eum tenuis glauco velabat amictu
8.34
carbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,
8.35
tum sic adfari et curas his demere dictis:
8.36
O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem
8.37
qui revehis nobis aeternaque Pergama servas,
8.38
exspectate solo Laurenti arvisque Latinis,
8.39
hic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;
8.40
neu belli terrere minis: tumor omnis et irae
8.41
concessere deum.
8.42
Iamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,
8.43
litoreis ingens inventa sub ilicibus sus,
8.44
triginta capitum fetus enixa, iacebit,
8.45
alba, solo recubans, albi circum ubera nati.
8.46
Hic locus urbis erit, requies ea certa laborum
8.47
ex quo ter denis urbem redeuntibus annis
8.48
Ascanius clari condet cognominis Albam.
8.49
Haud incerta cano. Nunc qua ratione quod instat
8.50
expedias victor, paucis (adverte) docebo.
8.51
Arcades his oris, genus a Pallante profectum,
8.52
qui regem Euandrum comites, qui signa secuti,
8.53
delegere locum et posuere in montibus urbem
8.54
Pallantis proavi de nomine Pallanteum.
8.55
Hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;
8.56
hos castris adhibe socios et foedera iunge.
8.57
Ipse ego te ripis et recto flumine ducam,
8.58
adversum remis superes subvectus ut amnem.
8.59
Surge age, nate dea, primisque cadentibus astris
8.60
Iunoni fer rite preces iramque minasque
8.61
supplicibus supera votis. Mihi victor honorem
8.62
persolves. Ego sum pleno quem flumine cernis
8.63
stringentem ripas et pinguia culta secantem,
8.64
caeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.
8.65
Hic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.
8.66
Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,
8.67
ima petens; nox Aenean somnusque reliquit.
8.68
Surgit et aetherii spectans orientia solis
8.69
lumina rite cavis undam de flumine palmis
8.70
sustinet ac talis effundit ad aethera voces:
8.71
Nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,
8.72
tuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,
8.73
accipite Aenean et tandem arcete periclis.
8.74
Quo te cumque lacus miserantem incommoda nostra
8.75
fonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,
8.76
semper honore meo, semper celebrabere donis
8.77
corniger hesperidum fluvius regnator aquarum.
8.78
Adsis o tantum et propius tua numina firmes.
8.79
sic memorat geminasque legit de classe biremis
8.80
remigioque aptat, socios simul instruit armis.
8.81
Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;
8.82
candida per silvam cum fetu concolor albo
8.83
procubuit viridique in litore conspicitur sus.
8.84
Quam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,
8.85
mactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.
8.86
Thybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem
8.87
leniit, et tacita refluens ita substitit unda,
8.88
mitis ut in morem stagni placidaeque paludis
8.89
sterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.
8.90
Ergo iter inceptum celerant rumore secundo;
8.91
labitur uncta vadis abies; mirantur et undae,
8.92
miratur nemus insuetum fulgentia longe
8.93
scuta virum fluvio pictasque innare carinas.
8.94
Olli remigio noctemque diemque fatigant
8.95
et longos superant flexus variisque teguntur
8.96
arboribus viridisque secant placido aequore silvas.
8.97
Sol medium caeli conscenderat igneus orbem,
8.98
cum muros arcemque procul ac rara domorum
8.99
tecta vident, quae nunc Romana potentia caelo
8.100
aequavit, tum res inopes Euandrus habebat:
8.101
ocius advertunt proras urbique propinquant.
8.102
Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem
8.103
Amphitryoniadae magno divisque ferebat
8.104
ante urbem in luco. Pallas huic filius una,
8.105
una omnes iuvenum primi pauperque senatus
8.106
tura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.
8.107
Ut celsas videre rates atque inter opacum
8.108
adlabi nemus et tacitis incumbere remis,
8.109
terrentur visu subito cunctique relictis
8.110
consurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas
8.111
sacra vetat raptoque volat telo obvius ipse
8.112
et procul e tumulo: Iuvenes, quae causa subegit
8.113
ignotas temptare vias, quo tenditis? inquit.
8.114
Qui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?
8.115
Tum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta
8.116
paciferaeque manu ramum praetendit olivae:
8.117
Troiugenas ac tela vides inimica Latinis,
8.118
quos illi bello profugos egere superbo.
8.119
Euandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos
8.120
Dardaniae venisse duces socia arma rogantis.
8.121
Obstipuit tanto percussus nomine Pallas:
8.122
Egredere o quicumque es ait coramque parentem
8.123
adloquere ac nostris succede penatibus hospes.
8.124
excepitque manu dextramque amplexus inhaesit.
8.125
Progressi subeunt luco fluviumque relinquunt.
8.126
Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:
8.127
Optume Graiugenum, cui me Fortuna precari
8.128
et vitta comptos voluit praetendere ramos,
8.129
non equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas
8.130
quodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;
8.131
sed mea me virtus et sancta oracula divom
8.132
cognatique patres, tua terris didita fama,
8.133
coniunxere tibi et fatis egere volentem.
8.134
Dardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,
8.135
Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus,
8.136
advehitur Teucros; Electram maxumus Atlas
8.137
edidit, aetherios umero qui sustinet orbes
8.138
vobis Mercurius pater est, quem candida Maia
8.139
Cyllenae gelido conceptum vertice fudit;
8.140
at Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,
8.141
idem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.
8.142
Sic genus amborum scindit se sanguine ab uno.
8.143
His fretus non legatos neque prima per artem
8.144
temptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque
8.145
obieci caput et supplex ad limina veni.
8.146
Gens eadem, quae te, crudeli Daunia bello
8.147
insequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,
8.148
quin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant
8.149
et mare quod supra teneant quodque adluit infra.
8.150
Accipe daque fidem: sunt nobis fortia bello
8.151
pectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.
8.152
Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis
8.153
iamdudum et totum lustrabat lumine corpus.
8.154
Tum sic pauca refert: Ut te, fortissime Teucrum,
8.155
accipio agnoscoque libens! Ut verba parentis
8.156
et vocem Anchisae magni voltumque recordor!
8.157
Nam memini Hesionae visentem regna sororis
8.158
Laomedontiaden Priamum, Salamina petentem,
8.159
protinus Arcadiae gelidos invisere finis.
8.160
Tum mihi prima genas vestibat flore iuventas,
8.161
mirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum
8.162
Laomedontiaden, sed cunctis altior ibat
8.163
Anchises: mihi mens iuvenali ardebat amore
8.164
compellare virum et dextrae coniungere dextram.
8.165
Accessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.
8.166
Ille mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas
8.167
discedens chlamydemque auro dedit intertextam
8.168
frenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.
8.169
Ergo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,
8.170
et lux cum primum terris se crastina reddet,
8.171
auxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.
8.172
Interea sacra haec, quando huc venistis amici,
8.173
annua, quae differre nefas, celebrate faventes
8.174
nobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.
8.175
Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi
8.176
pocula gramineoque viros locat ipse sedili
8.177
praecipuumque toro et villosi pelle leonis
8.178
accipit Aenean solioque invitat acerno.
8.179
Tum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos
8.180
viscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris
8.181
dona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.
8.182
Vescitur Aeneas simul et Troiana iuventus
8.183
perpetui tergo bovis et lustralibus extis.
8.184
Postquam exempta fames et amor compressus edendi,
8.185
rex Euandrus ait: Non haec sollemnia nobis,
8.186
has ex more dapes, hanc tanti numinis aram
8.187
vana superstitio veterumque ignara deorum
8.188
inposuit: saevis, hospes Troiane, periclis
8.189
servati facimus meritosque novamus honores.
8.190
Iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,
8.191
disiectae procul ut moles desertaque montis
8.192
stat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.
8.193
Hic spelunca fuit, vasto summota recessu,
8.194
semihominis Caci facies quam dira tenebat
8.195
solis inaccessam radiis; semperque recenti
8.196
caede tepebat humus, foribusque adfixa superbis
8.197
ora virum tristi pendebant pallida tabo.
8.198
Huic monstro Volcanus erat pater: illius atros
8.199
ore vomens ignis magna se mole ferebat.
8.200
Attulit et nobis aliquando optantibus aetas
8.201
auxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,
8.202
tergemini nece Geryonae spoliisque superbus
8.203
Alcides aderat taurosque hac victor agebat
8.204
ingentis, vallemque boves amnemque tenebant.
8.205
At furiis Caci mens effera, nequid inausum
8.206
aut intractatum scelerisve dolive fuisset,
8.207
quattuor a stabulis praestanti corpore tauros
8.208
avertit, totidem forma superante iuvencas;
8.209
atque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,
8.210
cauda in speluncam tractos versisque viarum
8.211
indiciis raptos saxo occultabat opaco:
8.212
quaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.
8.213
Interea, cum iam stabulis saturata moveret
8.214
Amphytrioniades armenta abitumque pararet,
8.215
discessu mugire boves atque omne querelis
8.216
impleri nemus et colles clamore relinqui.
8.217
reddidit una boum vocem vastoque sub antro
8.218
mugiit et Caci spem custodita fefellit.
8.219
Hic vero Alcidae furiis exarserat atro
8.220
felle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum
8.221
robur et aerii cursu petit ardua montis.
8.222
Tum primum nostri Cacum videre timentem
8.223
turbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro
8.224
speluncamque petit, pedibus timor addidit alas.
8.225
Ut sese inclusit ruptisque immane catenis
8.226
deiecit saxum, ferro quod et arte paterna
8.227
pendebat, fultosque emuniit obice postis,
8.228
ecce furens animis aderat Tirynthius omnemque
8.229
accessum lustrans huc ora ferebat et illuc,
8.230
dentibus infrendens. Ter totum fervidus ira
8.231
lustrat Aventini montem, ter saxea temptat
8.232
limina nequiquam, ter fessus valle resedit.
8.233
Stabat acuta silex, praecisis undique saxis
8.234
speluncae dorso insurgens, altissima visu,
8.235
dirarum nidis domus opportuna volucrum.
8.236
Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,
8.237
dexter in adversum nitens concussit et imis
8.238
avolsam solvit radicibus; inde repente
8.239
inpulit, inpulsu quo maximus intonat aether
8.240
dissultant ripae refluitque exterritus amnis.
8.241
At specus et Caci detecta apparuit ingens
8.242
regia, et umbrosae penitus patuere cavernae:
8.243
non secus ac siqua penitus vi terra dehiscens
8.244
infernas reseret sedes et regna recludat
8.245
pallida, dis invisa, superque immane barathrum
8.246
cernatur, trepident inmisso lumine manes.
8.247
Ergo insperata deprensum luce repente
8.248
inclusumque cavo saxo atque insueta rudentem
8.249
desuper Alcides telis premit omniaque arma
8.250
advocat et ramis vastisque molaribus instat.
8.251
Ille autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,
8.252
faucibus ingentem fumum (mirabile dictu)
8.253
evomit involvitque domum caligine caeca,
8.254
prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro
8.255
fumiferam noctem commixtis igne tenebris.
8.256
Non tulit Alcides animis seque ipse per ignem
8.257
praecipiti iecit saltu, qua plurimus undam
8.258
fumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.
8.259
Hic Cacum in tenebris incendia vana vomentem
8.260
corripit in nodum complexus et angit inhaerens
8.261
elisos oculos et siccum sanguine guttur.
8.262
Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,
8.263
abstractaeque boves abiurataeque rapinae
8.264
caelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver
8.265
protrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo
8.266
terribilis oculos, voltum villosaque saetis
8.267
pectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.
8.268
Ex illo celebratus honos, laetique minores
8.269
servavere diem, primusque Potitius auctor
8.270
et domus Herculei custos Pinaria sacri.
8.271
Hanc aram luco statuit, quae maxuma semper
8.272
dicetur nobis et erit quae maxuma semper.
8.273
Quare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum
8.274
cingite fronde comas et pocula porgite dextris
8.275
communemque vocate deum et date vina volentes.
8.276
Dixerat, Herculea bicolor cum populus umbra
8.277
velavitque comas foliisque innexa pependit
8.278
et sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes
8.279
in mensam laeti libant divosque precantur.
8.280
Devexo interea propior fit Vesper Olympo,
8.281
iamque sacerdotes primusque Potitius ibant,
8.282
pellibus in morem cincti, flammasque ferebant.
8.283
Instaurant epulas et mensae grata secundae
8.284
dona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.
8.285
tum Salii ad cantus incensa altaria circum
8.286
populeis adsunt evincti tempora ramis,
8.287
hic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes
8.288
Herculeas et facta ferunt: ut prima novercae
8.289
monstra manu geminosque premens eliserit angues,
8.290
ut bello egregias idem disiecerit urbes,
8.291
Troiamque Oechaliamque, ut duros mille labores
8.292
rege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae
8.293
pertulerit. Tu nubigenas, invicte, bimembris
8.294
Hylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas
8.295
prodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.
8.296
Te Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci
8.297
ossa super recubans antro semesa cruento;
8.298
nec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,
8.299
arduus arma tenens; non te rationis egentem
8.300
Lernaeus turba capitum circumstetit anguis.
8.301
Salve, vera Iovis proles, decus addite divis,
8.302
et nos et tua dexter adi pede sacra secundo.
8.303
Talia carminibus celebrant; super omnia Caci
8.304
speluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.
8.305
Consonat omne nemus strepitu collesque resultant.
8.306
Exim se cuncti divinis rebus ad urbem
8.307
perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo
8.308
et comitem Aenean iuxta natumque tenebat
8.309
ingrediens varioque viam sermone levabat.
8.310
miratur facilisque oculos fert omnia circum
8.311
Aeneas capiturque locis et singula laetus
8.312
exquiritque auditque virum monimenta priorum.
8.313
Tum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:
8.314
Haec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant
8.315
gensque virum truncis et duro robore nata,
8.316
quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros
8.317
aut componere opes norant aut parcere parto,
8.318
sed rami atque asper victu venatus alebat.
8.319
Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo,
8.320
arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.
8.321
Is genus indocile ac dispersum montibus altis
8.322
composuit legesque dedit Latiumque vocari
8.323
maluit, his quoniam latuisset tutis in oris.
8.324
Aurea quae perhibent illo sub rege fuere
8.325
saecula. Sic placida populos in pace regebat,
8.326
deterior donec paulatim ac decolor aetas
8.327
et belli rabies et amor successit habendi.
8.328
Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,
8.329
saepius et nomen posuit Saturnia tellus;
8.330
tum reges asperque immani corpore Thybris,
8.331
a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim
8.332
diximus, amisit verum vetus Albula nomen;
8.333
me pulsum patria pelagique extrema sequentem
8.334
Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum
8.335
his posuere locis matrisque egere tremenda
8.336
Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.
8.337
Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram
8.338
et Carmentalem Romani nomine portam
8.339
quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,
8.340
vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros
8.341
Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.
8.342
Hinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum
8.343
rettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,
8.344
Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.
8.345
Nec non et sacri monstrat nemus Argileti
8.346
testaturque locum et letum docet hospitis Argi.
8.347
Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,
8.348
aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.
8.349
Iam tum religio pavidos terrebat agrestis
8.350
dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.
8.351
Hoc nemus, hunc, inquit, frondoso vertice collem
8.352
(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum
8.353
credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem
8.354
aegida concuteret dextra nimbosque cieret.
8.355
Haec duo praeterea disiectis oppida muris,
8.356
reliquias veterumque vides monimenta virorum.
8.357
Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:
8.358
Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.
8.359
Talibus inter se dictis ad tecta subibant
8.360
pauperis Euandri passimque armenta videbant
8.361
Romanoque foro et lautis mugire Carinis.
8.362
Ut ventum ad sedes: Haec, inquit, limina victor
8.363
Alcides subiit, haec illum regia cepit.
8.364
Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum
8.365
finge deo rebusque veni non asper egenis.
8.366
dixit et angusti subter fastigia tecti
8.367
ingentem Aenean duxit stratisque locavit
8.368
effultum foliis et pelle Libystidis ursae.
8.369
Nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.
8.370
At Venus haud animo nequiquam exterrita mater
8.371
Laurentumque minis et duro mota tumultu
8.372
Volcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo
8.373
incipit et dictis divinum adspirat amorem:
8.374
Dum bello Argolici vastabant Pergama reges
8.375
debita casurasque inimicis ignibus arces,
8.376
non ullum auxilium miseris, non arma rogavi
8.377
artis opisque tuae nec te, carissime coniunx,
8.378
incassumve tuos volui exercere labores,
8.379
quamvis et Priami deberem plurima natis
8.380
et durum Aeneae flevissem saepe laborem.
8.381
Nunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:
8.382
ergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen
8.383
arma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,
8.384
te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.
8.385
Aspice qui coeant populi, quae moenia clausis
8.386
ferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.
8.387
Dixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis
8.388
cunctantem amplexu molli fovet. Ille repente
8.389
accepit solitam flammam, notusque medullas
8.390
intravit calor et labefacta per ossa cucurrit:
8.391
non secus atque olim tonitru cum rupta corusco
8.392
ignea rima micans percurrit lumine nimbos.
8.393
Sensit laeta dolis et formae conscia coniunx.
8.394
Tum pater aeterno fatur devinctus amore:
8.395
Quid causas petis ex alto? Fiducia cessit
8.396
quo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,
8.397
tum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:
8.398
nec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant
8.399
stare decemque alios Priamum superesse per annos.
8.400
Et nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,
8.401
quidquid in arte mea possum promittere curae,
8.402
quod fieri ferro liquidove potest electro,
8.403
quantum ignes animaeque valent, absiste precando
8.404
viribus indubitare tuis. Ea verba locutus
8.405
optatos dedit amplexus placidumque petivit
8.406
coniugis infusus gremio per membra soporem.
8.407
Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae
8.408
curriculo expulerat somnum, cum femina primum,
8.409
cui tolerare colo vitam tenuique Minerva
8.410
impositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,
8.411
noctem addens operi, famulasque ad lumina longo
8.412
exercet penso, castum ut servare cubile
8.413
coniugis et possit parvos educere natos:
8.414
haud secus Ignipotens nec tempore segnior illo
8.415
mollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.
8.416
Insula Sicanium iuxta latus Aeoliamque
8.417
erigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,
8.418
quam subter specus et Cyclopum exesa caminis
8.419
antra Aetnaea tonant validique incudibus ictus
8.420
auditi referunt gemitus striduntque cavernis
8.421
stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,
8.422
Volcani domus et Volcania nomine tellus.
8.423
Hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.
8.424
Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,
8.425
Brontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.
8.426
His informatum manibus iam parte polita
8.427
fulmen erat, toto genitor quae plurima caelo
8.428
deicit in terras, pars inperfecta manebat.
8.429
Tris imbris torti radios, tris nubis aquosae
8.430
addiderant, rutili tris ignis et alitis austri:
8.431
fulgores nunc horrificos sonitumque metumque
8.432
miscebant operi flammisque sequacibus iras.
8.433
Parte alia Marti currumque rotasque volucris
8.434
instabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;
8.435
aegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,
8.436
certatim squamis serpentum auroque polibant
8.437
conexosque anguis ipsamque in pectore divae
8.438
Gorgona, desecto vertentem lumina collo.
8.439
Tollite cuncta, inquit, coeptosque auferte labores,
8.440
Aetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:
8.441
arma acri facienda viro. Nunc viribus usus,
8.442
nunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.
8.443
Praecipitate moras. Nec plura effatus; at illi
8.444
ocius incubuere omnes pariterque laborem
8.445
sortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,
8.446
volnificusque chalybs vasta fornace liquescit.
8.447
Ingentum clipeum informant, unum omnia contra
8.448
tela Latinorum, septenosque orbibus orbes
8.449
impediunt. Alii ventosis follibus auras
8.450
accipiunt redduntque, alii stridentia tingunt
8.451
aera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.
8.452
Illi inter sese multa vi bracchia tollunt
8.453
in numerum versantque tenaci forcipe massam.
8.454
Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,
8.455
Euandrum ex humili tecto lux suscitat alma
8.456
et matutini volucrum sub culmine cantus.
8.457
Consurgit senior tunicaque inducitur artus
8.458
et Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;
8.459
tum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,
8.460
demissa ab laeva pantherae terga retorquens.
8.461
Nec non et gemini custodes limine ab alto
8.462
praecedunt gressumque canes comitantur erilem.
8.463
Hospitis Aeneae sedem et secreta petebat
8.464
sermonum memor et promissi muneris heros.
8.465
Nec minus Aeneas se matutinus agebat.
8.466
Filius huic Pallas, illi comes ibat Achates.
8.467
Congressi iungunt dextras mediisque residunt
8.468
aedibus et licito tandem sermone fruuntur.
8.469
Rex prior haec:
8.470
Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam
8.471
res equidem Troiae victas aut regna fatebor,
8.472
nobis ad belli auxilium pro nomine tanto
8.473
exiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,
8.474
hinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.
8.475
Sed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis
8.476
iungere castra paro, quam fors inopina salutem
8.477
ostentat: fatis huc te poscentibus adfers.
8.478
Haud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto
8.479
urbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam
8.480
gens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.
8.481
Hanc multos florentem annos rex deinde superbo
8.482
imperio et saevis tenuit Mezentius armis.
8.483
Quid memorem infandas caedes, quid facta tyranni
8.484
effera? Di capiti ipsius generique reservent!
8.485
Mortua quin etiam iungebat corpora vivis
8.486
componens manibusque manus atque oribus ora,
8.487
tormenti genus, et sanie taboque fluentis
8.488
complexu in misero longa sic morte necabat.
8.489
at fessi tandem cives infanda furentem
8.490
armati circumsistunt ipsumque domumque,
8.491
obtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.
8.492
Ille inter caedem Rutulorum elapsus in agros
8.493
confugere et Turni defendier hospitis armis.
8.494
Ergo omnis furiis surrexit Etruria iustis:
8.495
regem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.
8.496
his ego te, Aenea, ductorem milibus addam.
8.497
Toto namque fremunt condensae litore puppes
8.498
Signaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex
8.499
fata canens, O Maeoniae delecta iuventus,
8.500
flos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem
8.501
fert dolor et merita accendit Mezentius ira,
8.502
nulli fas Italo tantam subiungere gentem:
8.503
externos optate duces; tum Etrusca resedit
8.504
hoc acies campo, monitis exterrita divom.
8.505
Ipse oratores ad me regnique coronam
8.506
cum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,
8.507
succedam castris Tyrrhenaque regna capessam.
8.508
Sed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus
8.509
invidet imperium seraeque ad fortia vires.
8.510
natum exhortarer, ni mixtus matre Sabella
8.511
hinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis
8.512
et generi fatum indulgent, quem numina poscunt,
8.513
ingredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.
8.514
hunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,
8.515
Pallanta adiungam; sub te tolerare magistro
8.516
militiam et grave Martis opus, tua cernere facta
8.517
adsuescat primis et te miretur ab annis.
8.518
Arcadas huic equites bis centum, robora pubis
8.519
lecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.
8.520
Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant
8.521
Aeneas Anchisiades et fidus Achates
8.522
multaque dura suo tristi cum corde putabant,
8.523
ni signum caelo Cytherea dedisset aperto.
8.524
Namque inproviso vibratus ab aethere fulgor
8.525
cum sonitu venit, et ruere omnia visa repente
8.526
Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.
8.527
Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:
8.528
arma inter nubem caeli regione serena
8.529
per sudum rutilare vident et pulsa tonare.
8.530
Obstipuere animis alii, sed Troius heros
8.531
agnovit sonitum et divae promissa parentis.
8.532
Tum memorat: Ne vero, hospes, ne quaere profecto,
8.533
quem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.
8.534
Hoc signum cecinit missuram diva creatrix,
8.535
si bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras
8.536
laturam auxilio.
8.537
Heu quantae miseris caedes Laurentibus instant;
8.538
quas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas
8.539
scuta virum galeasque et fortia corpora volves,
8.540
Thybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.
8.541
Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto
8.542
et primum Herculeis sopitas ignibus aras
8.543
excitat hesternumque larem parvosque penatis
8.544
laetus adit: mactant lectas de more bidentis
8.545
Euandrus pariter, pariter Troiana iuventus.
8.546
Post hinc ad navis graditur sociosque revisit.
8.547
Quorum de numero qui sese in bella sequantur
8.548
praestantis virtute legit; pars cetera prona
8.549
fertur aqua segnisque secundo defluit amni,
8.550
nuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.
8.551
Dantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;
8.552
ducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis
8.553
pellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.
8.554
Fama volat parvam subito volgata per urbem,
8.555
ocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.
8.556
vota metu duplicant matres, propiusque periclo
8.557
it timor, et maior Martis iam apparet imago.
8.558
tum pater Evandrus dextram complexus euntis
8.559
haeret inexpletus lacrimans, ac talia fatur:
8.560
O mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,
8.561
(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa
8.562
stravi scutorumque incendi victor acervos
8.563
et regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,
8.564
nascenti cui tris animas Feronia mater
8.565
(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,
8.566
ter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis
8.567
abstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:
8.568
non ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,
8.569
nate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam
8.570
huic capiti insultans tot ferro saeva dedisset
8.571
funera, tam multis viduasset civibus urbem.
8.572
At vos, o superi, et divom tu maxume rector
8.573
Iuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis
8.574
et patrias audite preces. Si numina vestra
8.575
incolumem Pallanta mihi, si fata reservant,
8.576
si visurus eum vivo et venturus in unum:
8.577
vitam oro, patior quemvis durare laborem.
8.578
Sin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:
8.579
nunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,
8.580
dum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,
8.581
dum te, care puer, mea sera et sola voluptas,
8.582
complexu teneo, gravior neu nuntius auris
8.583
volneret. Haec genitor digressu dicta supremo
8.584
fundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.
8.585
Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,
8.586
Aeneas inter primos et fidus Achates,
8.587
inde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas
8.588
in medio chlamyde et pictis conspectus in armis:
8.589
qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,
8.590
quem Venus ante alios astrorum diligit ignis,
8.591
extulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.
8.592
Stant pavidae in muris matres oculisque sequuntur
8.593
pulveream nubem et fulgentis aere catervas.
8.594
Olli per dumos, qua proxuma meta viarum,
8.595
armati tendunt; it clamor, et agmine facto
8.596
quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.
8.597
Est ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,
8.598
religione patrum late sacer; undique colles
8.599
inclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.
8.600
Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,
8.601
arvorum pecorisque deo, lucumque diemque,
8.602
qui primi finis aliquando habuere Latinos:
8.603
haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant
8.604
castra locis, celsoque omnis de colle videri
8.605
iam poterat legio et latis tendebat in arvis.
8.606
Huc pater Aeneas et bello lecta iuventus
8.607
succedunt fessique et equos et corpora curant.
8.608
At Venus aetherios inter dea candida nimbos
8.609
dona ferens aderat; natumque in valle reducta
8.610
ut procul egelido secretum flumine vidit,
8.611
talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:
8.612
En perfecta mei promissa coniugis arte
8.613
munera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos
8.614
aut acrem dubites in proelia poscere Turnum.
8.615
Dixit et amplexus nati Cytherea petivit,
8.616
arma sub adversa posuit radiantia quercu.
8.617
Ille, deae donis et tanto laetus honore,
8.618
expleri nequit atque oculos per singula volvit
8.619
miraturque interque manus et bracchia versat
8.620
terribilem cristis galeam flammasque vomentem
8.621
fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem
8.622
sanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes
8.623
solis inardescit radiis longeque refulget;
8.624
tum levis ocreas electro auroque recocto
8.625
hastamque et clipei non enarrabile textum.
8.626
Illic res Italas Romanorumque triumphos
8.627
haud vatum ignarus venturique inscius aevi
8.628
fecerat ignipotens, illic genus omne futurae
8.629
stirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.
8.630
Fecerat et viridi fetam Mavortis in antro
8.631
procubuisse lupam, geminos huic ubera circum
8.632
ludere pendentis pueros et lambere matrem
8.633
impavidos, illam tereti cervice reflexa
8.634
mulcere alternos et corpora fingere lingua.
8.635
Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas
8.636
consessu caveae magnis circensibus actis
8.637
addiderat subitoque novum consurgere bellum
8.638
Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.
8.639
Post idem inter se posito certamine reges
8.640
armati Iovis ante aram paterasque tenentes
8.641
stabant et caesa iungebant foedera porca.
8.642
Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae
8.643
distulerant, at tu dictis, Albane, maneres,
8.644
raptabatque viri mendacis viscera Tullus
8.645
per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.
8.646
Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat
8.647
accipere ingentique urbem obsidione premebat:
8.648
Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.
8.649
Illum indignanti similem similemque minanti
8.650
aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles
8.651
et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.
8.652
In summo custos Tarpeiae Manlius arcis
8.653
stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,
8.654
Romuleoque recens horrebat regia culmo.
8.655
Atque hic auratis volitans argenteus anser
8.656
porticibus Gallos in limine adesse canebat.
8.657
Galli per dumos aderant arcemque tenebant,
8.658
defensi tenebris et dono noctis opacae:
8.659
aurea caesaries ollis atque aurea vestis,
8.660
virgatis lucent sagulis, tum lactea colla
8.661
auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant
8.662
gaesa manu, scutis protecti corpora longis.
8.663
Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos
8.664
lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo
8.665
extuderat, castae ducebant sacra per urbem
8.666
pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit
8.667
Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,
8.668
et scelerum poenas et te, Catilina, minaci
8.669
pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,
8.670
secretosque pios, his dantem iura Catonem.
8.671
Haec inter tumidi late maris ibat imago
8.672
aurea, sed fluctu spumabant caerula cano;
8.673
et circum argento clari delphines in orbem
8.674
aequora verrebant caudis aestumque secabant.
8.675
In medio classis aeratas, Actia bella,
8.676
cernere erat, totumque instructo Marte videres
8.677
fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.
8.678
Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar
8.679
cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,
8.680
stans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas
8.681
laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.
8.682
Parte alia ventis et dis Agrippa secundis
8.683
arduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,
8.684
tempora navali fulgent rostrata corona.
8.685
Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,
8.686
victor ab Aurorae populis et litore rubro,
8.687
Aegyptum viresque Orientis et ultima secum
8.688
Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.
8.689
Una omnes ruere, ac totum spumare reductis
8.690
convolsum remis rostrisque tridentibus aequor.
8.691
alta petunt: pelago credas innare revolsas
8.692
Cycladas aut montis concurrere montibus altos,
8.693
tanta mole viri turritis puppibus instant.
8.694
stuppea flamma manu telisque volatile ferrum
8.695
spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.
8.696
Regina in mediis patrio vocat agmina sistro
8.697
necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.
8.698
omnigenumque deum monstra et latrator Anubis
8.699
contra Neptunum et Venerem contraque Minervam
8.700
tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors
8.701
caelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,
8.702
et scissa gaudens vadit Discordia palla,
8.703
quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.
8.704
Actius haec cernens arcum tendebat Apollo
8.705
desuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,
8.706
omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.
8.707
Ipsa videbatur ventis regina vocatis
8.708
vela dare et laxos iam iamque inmittere funis.
8.709
Illam inter caedes pallentem morte futura
8.710
fecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,
8.711
contra autem magno maerentem corpore Nilum
8.712
pandentemque sinus et tota veste vocantem
8.713
caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.
8.714
At Caesar, triplici invectus Romana triumpho
8.715
moenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,
8.716
maxuma tercentum totam delubra per urbem.
8.717
Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;
8.718
omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;
8.719
ante aras terram caesi stravere iuvenci.
8.720
Ipse, sedens niveo candentis limine Phoebi,
8.721
dona recognoscit populorum aptatque superbis
8.722
postibus; incedunt victae longo ordine gentes,
8.723
quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.
8.724
Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,
8.725
hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos
8.726
finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,
8.727
extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,
8.728
indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.
8.729
Talia per clipeum Volcani, dona parentis,
8.730
miratur rerumque ignarus imagine gaudet,
8.731
attollens umero famamque et fata nepotum.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).