P. Vergilius Maro (Virgil)
Aeneis
Aeneis 9.85
Choose a text
More by P. Vergilius Maro (Virgil)
—
Perseus Lat2
9.1
Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,
9.2
Irim de caelo misit Saturnia Iuno
9.3
audacem ad Turnum. Luco tum forte parentis
9.4
Pilumni Turnus sacrata valle sedebat.
9.5
Ad quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:
9.6
Turne, quod optanti divom promittere nemo
9.7
auderet, volvenda dies en attulit ultro.
9.8
Aeneas urbe et sociis et classe relicta
9.9
sceptra Palatini sedemque petit Euandri.
9.10
Nec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes
9.11
Lydorumque manum collectos armat agrestis.
9.12
Quid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.
9.13
Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.
9.14
Dixit et in caelum paribus se sustulit alis
9.15
ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.
9.16
Adgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas
9.17
sustulit ac tali fugientem est voce secutus:
9.18
Iri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam
9.19
detulit in terras? Unde haec tam clara repente
9.20
tempestas? Medium video discedere caelum
9.21
palantisque polo stellas. Sequor omina tanta,
9.22
quisquis in arma vocas. Et sic effatus ad undam
9.23
processit summoque hausit de gurgite lymphas,
9.24
multa deos orans, oneravitque aethera votis.
9.25
Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,
9.26
dives equum, dives pictaï vestis et auri;
9.27
Messapus primas acies, postrema coercent
9.28
Tyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,
9.29
vertitur arma tenens et toto vertice supra est.
9.30
Ceu septem surgens sedatis amnibus altus
9.31
per tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus
9.32
cum refluit campis et iam se condidit alveo.
9.33
Hic subitam nigro glomerari pulvere nubem
9.34
prospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.
9.35
Primus ab adversa conclamat mole Caicus:
9.36
Quis globus, o cives, caligine volvitur atra?
9.37
Ferte citi ferrum, date tela, ascendite muros,
9.38
hostis adest, heia! Ingenti clamore per omnis
9.39
condunt se Teucri portas et moenia complent.
9.40
Namque ita discedens praeceperat optumus armis
9.41
Aeneas: siqua interea fortuna fuisset,
9.42
neu struere auderent aciem neu credere campo;
9.43
castra modo et tutos servarent aggere muros.
9.44
Ergo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,
9.45
obiciunt portas tamen et praecepta facessunt
9.46
armatique cavis expectant turribus hostem.
9.47
Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen
9.48
viginti lectis equitum comitatus, et urbi
9.49
improvisus adest; maculis quem Thracius albis
9.50
portat equus cristaque tegit galea aurea rubra.
9.51
Ecquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?
9.52
En, ait et iaculum attorquens emittit in auras,
9.53
principium pugnae, et campo sese arduus infert.
9.54
Clamore excipiunt socii fremituque sequuntur
9.55
horrisono: Teucrum mirantur inertia corda,
9.56
non aequo dare se campo, non obvia ferre
9.57
arma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc
9.58
lustrat equo muros aditumque per avia quaerit.
9.59
Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili
9.60
cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,
9.61
nocte super media; tuti sub matribus agni
9.62
balatum exercent, ille asper et improbus ira
9.63
saevit in absentis, collecta fatigat edendi
9.64
ex longo rabies et siccae sanguine fauces:
9.65
haud aliter Rutulo muros et castra tuenti
9.66
ignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.
9.67
Qua temptet ratione aditus et quae via clausos
9.68
excutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?
9.69
Classem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,
9.70
aggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,
9.71
invadit sociosque incendia poscit ovantis
9.72
atque manum pinu flagranti fervidus implet.
9.73
Tum vero incumbunt, urget praesentia Turni,
9.74
atque omnis facibus pubes accingitur atris.
9.75
Diripuere focos; piceum fert fumida lumen
9.76
taeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.
9.77
Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris
9.78
avertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?
9.79
Dicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.
9.80
Tempore quo primum Phrygia formabat in Ida
9.81
Aeneas classem et pelagi petere alta parabat,
9.82
ipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum
9.83
vocibus his adfata Iovem: Da, nate, petenti,
9.84
quod tua cara parens domito te poscit Olympo.
9.85
Pinea silva mihi, multos dilecta per annos
9.86
lucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,
9.87
nigranti picea trabibusque obscurus acernis:
9.88
has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,
9.89
laeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.
9.90
Solve metus atque hoc precibus sine posse parentem:
9.91
ne cursu quassatae ullo neu turbine venti
9.92
vincantur, prosit nostris in montibus ortas.
9.93
Filius huic contra, torquet qui sidera mundi:
9.94
O genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?
9.95
Mortaline manu factae immortale carinae
9.96
fas habeant certusque incerta pericula lustret
9.97
Aeneas? Cui tanta deo permissa potestas?
9.98
Immo ubi defunctae finem portusque tenebunt
9.99
Ausonios olim, quaecumque evaserit undis
9.100
Dardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,
9.101
mortalem eripiam formam magnique iubebo
9.102
aequoris esse deas, qualis Nereia Doto
9.103
et Galatea secant spumantem pectore pontum.
9.104
Dixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,
9.105
per pice torrentis atraque voragine ripas
9.106
adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.
9.107
Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae
9.108
debita complerant, cum Turni iniuria Matrem
9.109
admonuit ratibus sacris depellere taedas.
9.110
Hic primum nova lux oculis offulsit et ingens
9.111
visus ab Aurora caelum transcurrere nimbus
9.112
Idaeique chori; tum vox horrenda per auras
9.113
excidit et Troum Rutulorumque agmina complet:
9.114
Ne trepidate meas, Teucri, defendere navis
9.115
neve armate manus: maria ante exurere Turno
9.116
quam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,
9.117
ite deae pelagi: genetrix iubet. Et sua quaeque
9.118
continuo puppes abrumpunt vincula ripis
9.119
delphinumque modo demersis aequora rostris
9.120
ima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)
9.121
quot prius aeratae steterant ad litora prorae
9.122
reddunt se totidem facies pontoque feruntur.
9.123
Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse
9.124
turbatis Messapus equis, cunctatur et amnis
9.125
rauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.
9.126
At non audaci Turno fiducia cessit;
9.127
ultro animos tollit dictis atque increpat ultro:
9.128
Troianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse
9.129
auxilium solitum eripuit, non tela neque ignes
9.130
exspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris
9.131
nec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.
9.132
Terra autem in nostris manibus, tot milia gentes
9.133
arma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,
9.134
siqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:
9.135
sat fatis Venerique datum, tetigere quod arva
9.136
fertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra
9.137
fata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,
9.138
coniuge praerepta: nec solos tangit Atridas
9.139
iste dolor solisque licet capere arma Mycenis.
9.140
Sed periisse semel satis est: peccare fuisset
9.141
ante satis penitus modo non genus omne perosos
9.142
femineum. Quibus haec medii fiducia valli
9.143
fossarumque morae, leti discrimina parva,
9.144
dant animos. At non viderunt moenia Troiae
9.145
Neptuni fabricata manu considere in ignis?
9.146
Sed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum
9.147
apparat et mecum invadit trepidantia castra.
9.148
Non armis mihi Volcani, non mille carinis
9.149
est opus in Teucros; addant se protinus omnes
9.150
Etrusci socios, tenebras et inertia furta
9.151
Palladii caesis summae custodibus arcis
9.152
ne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:
9.153
luce palam certum est igni circumdare muros.
9.154
Haud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga
9.155
esse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.
9.156
Nunc adeo, melior quoniam pars acta diei,
9.157
quod superest, laeti bene gestis corpora rebus
9.158
procurate, viri, et pugnam sperate parari.
9.159
Interea vigilum excubiis obsidere portas
9.160
cura datur Messapo et moenia cingere flammis.
9.161
Bis septem Rutuli, muros qui milite servent,
9.162
delecti; ast illos centeni quemque sequuntur
9.163
purpurei cristis iuvenes auroque corusci.
9.164
Discurrunt variantque vices fusique per herbam
9.165
indulgent vino et vertunt crateras aenos.
9.166
Conlucent ignes, noctem custodia ducit
9.167
insomnem ludo.
9.168
Haec super e vallo prospectant Troes et armis
9.169
alta tenent, nec non trepidi formidine portas
9.170
explorant pontisque et propugnacula iungunt,
9.171
tela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,
9.172
quos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,
9.173
rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.
9.174
Omnis per muros legio, sortita periclum,
9.175
excubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.
9.176
Nisus erat portae custos, acerrimus armis,
9.177
Hyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida
9.178
venatrix iaculo celerem levibusque sagittis;
9.179
it iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter
9.180
non fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,
9.181
ora puer prima signans intonsa iuventa.
9.182
His amor unus erat, pariterque in bella ruebant:
9.183
tum quoque communi portam statione tenebant.
9.184
Nisus ait: Dine hunc ardorem mentibus addunt,
9.185
Euryale, an sua cuique deus fit dira cupido?
9.186
Aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum
9.187
mens agitat mihi nec placida contenta quietest.
9.188
Cernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.
9.189
Lumina rara micant; somno vinoque soluti
9.190
procubuere; silent late loca: percipe porro,
9.191
quid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.
9.192
Aenean acciri omnes, populusque patresque,
9.193
exposcunt mittique viros, qui certa reportent.
9.194
Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti
9.195
fama sat est), tumulo videor reperire sub illo
9.196
posse viam ad muros et moenia Pallantea.
9.197
Obstipuit magno laudum percussus amore
9.198
Euryalus; simul his ardentem adfatur amicum:
9.199
Mene igitur socium summis adiungere rebus,
9.200
Nise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?
9.201
Non ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,
9.202
Argolicum terrorem inter Troiaeque labores
9.203
sublatum erudiit, nec tecum talia gessi,
9.204
magnanimum Aenean et fata extrema secutus:
9.205
est hic, est animus lucis contemptor et istum
9.206
qui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.
9.207
Nisus ad haec: Equidem de te nil tale verebar
9.208
nec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem
9.209
Iuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.
9.210
Sed siquis, quae multa vides discrimine tali,
9.211
siquis in adversum rapiat casusve deusve,
9.212
te superesse velim; tua vita dignior aetas.
9.213
Sit qui me raptum pugna pretiove redemptum
9.214
mandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,
9.215
absenti ferat inferias decoretque sepulchro.
9.216
Neu matri miserae tanti sim causa doloris,
9.217
quae te sola, puer, multis e matribus ausa
9.218
persequitur magni nec moenia curat Acestae,
9.219
Ille autem: Causas nequiquam nectis inanis,
9.220
nec mea iam mutata loco sententia cedit:
9.221
adceleremus, ait. Vigiles simul excitat, illi
9.222
succedunt servantque vices: statione relicta
9.223
ipse comes Niso graditur, regemque requirunt.
9.224
Cetera per terras omnis animalia somno
9.225
laxabant curas et corda oblita laborum:
9.226
ductores Teucrum primi et delecta iuventus
9.227
consilium summis regni de rebus habebant,
9.228
quid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.
9.229
Stant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,
9.230
castrorum et campi medio. Tum Nisus et una
9.231
Euryalus confestim alacres admittier orant:
9.232
rem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus
9.233
accepit trepidos ac Nisum dicere iussit.
9.234
Tum sic Hyrtacides: Audite O mentibus aequis,
9.235
Aeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,
9.236
quae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti
9.237
conticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,
9.238
qui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;
9.239
interrupti ignes, aterque ad sidera fumus
9.240
erigitur: si fortuna permittitis uti
9.241
quaesitum Aenean et moenia Pallantea,
9.242
mox hic cum spoliis ingenti caede peracta
9.243
adfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:
9.244
vidimus obscuris primam sub vallibus urbem
9.245
venatu adsiduo et totum cognovimus amnem.
9.246
Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:
9.247
Di patrii, quorum semper sub numine Troia est,
9.248
non tamen omnino Teucros delere paratis,
9.249
cum talis animos iuvenum et tam certa tulistis
9.250
pectora. Sic memorans umeros dextrasque tenebat
9.251
amborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.
9.252
Quae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis
9.253
praemia posse rear solvi? Pulcherrima primum
9.254
di moresque dabunt vestri; tum cetera reddet
9.255
actutum pius Aeneas atque integer aevi
9.256
Ascanius, meriti tanti non immemor umquam.
9.257
Immo ego vos, cui sola salus genitore reducto,
9.258
excipit Ascanius, per magnos, Nise, penatis
9.259
Assaracique larem et canae penetralia Vestae
9.260
obtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,
9.261
in vestris pono gremiis: revocate parentem,
9.262
reddite conspectum; nihil illo triste recepto.
9.263
Bina dabo argento perfecta atque aspera signis
9.264
pocula, devicta genitor quae cepit Arisba,
9.265
et tripodas geminos, auri duo magna talenta,
9.266
cratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.
9.267
Si vero capere Italiam sceptrisque potiri
9.268
contigerit victori et praedae dicere sortem,
9.269
vidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis
9.270
aureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis
9.271
excipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.
9.272
Praeterea bis sex genitor lectissima matrum
9.273
corpora captivosque dabit suaque omnibus arma,
9.274
insuper his campi quod rex habet ipse Latinus.
9.275
Te vero, mea quem spatiis propioribus aetas
9.276
insequitur, venerande puer, iam pectore toto
9.277
accipio et comitem casus complector in omnis.
9.278
Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus;
9.279
seu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum
9.280
verborumque fides. Contra quem talia fatur
9.281
Euryalus: Me nulla dies tam fortibus ausis
9.282
dissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda
9.283
aut adversa cadat. Sed te super omnia dona
9.284
unum oro, genetrix Priami de gente vetusta
9.285
est mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus
9.286
mecum excedentem, non moenia regis Acestae.
9.287
Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est
9.288
inque salutatam linquo: nox et tua testis
9.289
dextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis
9.290
at tu, oro, solare inopem et succurre relictae.
9.291
Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo
9.292
in casus omnis. Percussa mente dedere
9.293
Dardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,
9.294
atque animum patriae strinxit pietatis imago.
9.295
Tum sic effatur:
9.296
Sponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.
9.297
Namque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae
9.298
solum defuerit, nec partum gratia talem
9.299
parva manet. Casus factum quicumque sequentur,
9.300
per caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:
9.301
quae tibi polliceor reduci rebusque secundis,
9.302
haec eadem matrique tuae generique manebunt.
9.303
Sic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem
9.304
auratum, mira quem fecerat arte Lycaon
9.305
Gnosius atque habilem vagina aptarat eburna.
9.306
Dat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis
9.307
exuvias; galeam fidus permutat Aletes.
9.308
Protinus armati incedunt; quos omnis euntis
9.309
primorum manus ad portas iuvenumque senumque
9.310
prosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,
9.311
ante annos animumque gerens curamque virilem,
9.312
multa patri mandata dabat portanda: sed aurae
9.313
omnia discerpunt et nubibus inrita donant.
9.314
Egressi superant fossas noctisque per umbram
9.315
castra inimica petunt, multis tamen ante futuri
9.316
exitio. Passim somno vinoque per herbam
9.317
corpora fusa vident, arrectos litore currus,
9.318
inter lora rotasque viros, simul arma iacere,
9.319
vina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:
9.320
Euryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.
9.321
Hac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis
9.322
a tergo possit, custodi et consule longe;
9.323
haec ego vasta dabo et lato te limite ducam.
9.324
Sic memorat vocemque premit; simul ense superbum
9.325
Rhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis
9.326
exstructus toto proflabat pectore somnum.
9.327
Rex idem et regi Turno gratissimus augur,
9.328
sed non augurio potuit depellere pestem.
9.329
Tris iuxta famulos temere inter tela iacentis
9.330
armigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis
9.331
nanctus equis ferroque secat pendentia colla;
9.332
tum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit
9.333
sanguine singultantem; atro tepefacta cruore
9.334
terra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque
9.335
et iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte
9.336
luserat, insignis facie, multoque iacebat
9.337
membra deo victus: felix, si protinus illum
9.338
aequasset nocti ludum in lucemque tulisset.
9.339
Impastus ceu plena leo per ovilia turbans
9.340
(suadet enim vesana fames) manditque trahitque
9.341
molle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:
9.342
nec minor Euryali caedes; incensus et ipse
9.343
perfurit ac multam in medio sine nomine plebem,
9.344
Fadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,
9.345
ignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,
9.346
sed magnum metuens se post cratera tegebat;
9.347
pectore in adverso totum cui comminus ensem
9.348
condidit adsurgenti et multa morte recepit.
9.349
Purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta
9.350
vina refert moriens; hic furto fervidus instat.
9.351
Iamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem
9.352
deficere extremum et religatos rite videbat
9.353
carpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.
9.354
sensit enim nimia caede atque cupidine ferri:
9.355
Absistamus, ait, nam lux inimica propinquat.
9.356
Poenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.
9.357
Multa virum solido argento perfecta relinquunt
9.358
armaque craterasque simul pulchrosque tapetas.
9.359
Euryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis
9.360
cingula, Tiburti Remulo ditissimus olim
9.361
quae mittit dona hospitio cum iungeret absens
9.362
Caedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,
9.363
post mortem bello Rutuli pugnaque potiti
9.364
haec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.
9.365
Tum galeam Messapi habilem cristisque decoram
9.366
induit. Excedunt castris et tuta capessunt.
9.367
Interea praemissi equites ex urbe Latina,
9.368
cetera dum legio campis instructa moratur,
9.369
ibant et Turno regi responsa ferebant,
9.370
tercentum, scutati omnes, Volcente magistro.
9.371
Iamque propinquabant castris murosque subibant,
9.372
cum procul hos laevo flectentis limite cernunt
9.373
et galea Euryalum sublustri noctis in umbra
9.374
prodidit immemorem radiisque adversa refulsit.
9.375
Haud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens
9.376
State, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?
9.377
Quove tenetis iter? Nihil illi tendere contra,
9.378
sed celerare fugam in silvas et fidere nocti.
9.379
Obiciunt equites sese ad divortia nota
9.380
hinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.
9.381
Silva fuit late dumis atque ilice nigra
9.382
horrida, quam densi complerant undique sentes;
9.383
rara per occultos lucebat semita calles.
9.384
Euryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda
9.385
impediunt fallitque timor regione viarum;
9.386
Nisus abit, iamque imprudens evaserat hostis
9.387
atque locos, qui post Albae de nomine dicti
9.388
Albani, tum rex stabula alta Latinus habebat,
9.389
ut stetit et frustra absentem respexit amicum.
9.390
Euryale infelix, qua te regione reliqui?
9.391
Quave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens
9.392
fallacis silvae? Simul et vestigia retro
9.393
observata legit dumisque silentibus errat.
9.394
Audit equos, audit strepitus et signa sequentum.
9.395
Nec longum in medio tempus, cum clamor ad auris
9.396
pervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis
9.397
fraude loci et noctis, subito turbante tumultu,
9.398
oppressum rapit et conantem plurima frustra.
9.399
Quid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis
9.400
eripere? An sese medios moriturus in enses
9.401
inferat et pulchram properet per volnera mortem?
9.402
Ocius adducto torquens hastile lacerto,
9.403
suspiciens altam Lunam sic voce precatur:
9.404
Tu, dea, tu praesens nostro succurre labori,
9.405
astrorum decus et nemorum Latonia custos.
9.406
Siqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris
9.407
dona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi
9.408
suspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:
9.409
hunc sine me turbare globum et rege tela per auras.
9.410
Dixerat, et toto conixus corpore ferrum
9.411
conicit: hasta volans noctis diverberat umbras
9.412
et venit aversi in tergum Sulmonis ibique
9.413
frangitur ac fisso transit praecordia ligno.
9.414
Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen
9.415
frigidus et longis singultibus ilia pulsat.
9.416
Diversi circumspiciunt. Hoc acrior idem
9.417
ecce aliud summa telum librabat ab aure.
9.418
Dum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque
9.419
stridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.
9.420
Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam
9.421
auctorem nec quo se ardens inmittere possit.
9.422
Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas
9.423
persolves amborum, inquit; simul ense recluso
9.424
ibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens
9.425
conclamat Nisus, nec se celare tenebris
9.426
amplius aut tantum potuit perferre dolorem.
9.427
Me me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,
9.428
O Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus
9.429
nec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,
9.430
tantum infelicem nimium dilexit amicum.
9.431
Talia dicta dabat; sed viribus ensis adactus
9.432
transabiit costas et candida pectora rumpit.
9.433
Volvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus
9.434
it cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:
9.435
purpureus veluti cum flos succisus aratro
9.436
languescit moriens lassove papavera collo
9.437
demisere caput, pluvia cum forte gravantur.
9.438
At Nisus ruit in medios solumque per omnis
9.439
Volcentem petit in solo Volcente moratur.
9.440
Quem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc
9.441
proturbant. Instat non setius ac rotat ensem
9.442
fulmineum, donec Rutuli clamantis in ore
9.443
condidit adverso et moriens animam abstulit hosti.
9.444
Tum super exanimum sese proiecit amicum
9.445
confossus placidaque ibi demum morte quievit.
9.446
Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,
9.447
nulla dies umquam memori vos eximet aevo,
9.448
dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum
9.449
accolet imperiumque pater Romanus habebit.
9.450
Victores praeda Rutuli spoliisque potiti
9.451
Volcentem exanimum flentes in castra ferebant.
9.452
Nec minor in castris luctus Rhamnete reperto
9.453
exsangui et primis una tot caede peremptis,
9.454
Serranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa
9.455
corpora seminecisque viros tepidaque recentem
9.456
caede locum et plenos spumanti sanguine rivos.
9.457
Agnoscunt spolia inter se galeamque nitentem
9.458
Messapi et multo phaleras sudore receptas.
9.459
Et iam prima novo spargebat lumine terras
9.460
Tithoni croceum linquens Aurora cubile:
9.461
iam sole infuso, iam rebus luce retectis
9.462
Turnus in arma viros, armis circumdatus ipse,
9.463
suscitat, aeratasque acies in proelia cogit
9.464
quisque suas variisque acuunt rumoribus iras.
9.465
Quin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis
9.466
praefigunt capita et multo clamore sequuntur
9.467
Euryali et Nisi.
9.468
Aeneadae duri murorum in parte sinistra
9.469
opposuere aciem, nam dextera cingitur amni,
9.470
ingentisque tenent fossas et turribus altis
9.471
stant maesti; simul ora virum praefixa movebant,
9.472
nota nimis miseris atroque fluentia tabo.
9.473
Interea pavidam volitans pennata per urbem
9.474
nuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris
9.475
Euryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,
9.476
excussi manibus radii revolutaque pensa.
9.477
Evolat infelix et femineo ululatu,
9.478
scissa comam, muros amens atque agmina cursu
9.479
prima petit, non illa virum, non illa pericli
9.480
telorumque memor; caelum dehinc questibus implet:
9.481
Hunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae
9.482
sera meae requies, potuisti linquere solam,
9.483
crudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,
9.484
adfari extremum miserae data copia matri?
9.485
Heu, terra ignota canibus data praeda Latinis
9.486
alitibusque iaces, nec te, tua funera mater
9.487
produxi pressive oculos aut volnera lavi,
9.488
veste tegens, tibi quam noctes festina diesque
9.489
urgebam et tela curas solabar anilis.
9.490
Quo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra
9.491
et funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,
9.492
nate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?
9.493
Figite me, siqua est pietas, in me omnia tela
9.494
conicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:
9.495
aut tu, magne pater divom, miserere tuoque
9.496
invisum hoc detrude caput sub Tartara telo,
9.497
quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.
9.498
Hoc fletu concussi animi, maestusque per omnis
9.499
it gemitus: torpent infractae ad proelia vires.
9.500
Illam incendentem luctus Idaeus et Actor
9.501
Illionei monitu et multum lacrimantis Iuli
9.502
corripiunt interque manus sub tecta reponunt.
9.503
At tuba terribilem sonitum procul aere canoro
9.504
increpuit; sequitur clamor caelumque remugit.
9.505
Adcelerant acta pariter testudine Volsci
9.506
et fossas implere parant ac vellere vallum.
9.507
Quaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,
9.508
qua rara est acies interlucetque corona
9.509
non tam spissa viris. Telorum effundere contra
9.510
omne genus Teucri ac duris detrudere contis,
9.511
adsueti longo muros defendere bello.
9.512
Saxa quoque infesto volvebant pondere, siqua
9.513
possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis
9.514
ferre iuvat subter densa testudine casus;
9.515
nec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,
9.516
immanem Teucri molem volvuntque ruuntque,
9.517
quae stravit Rutulos late armorumque resolvit
9.518
tegmina. Nec curant caeco contendere Marte
9.519
amplius audaces Rutuli, sed pellere vallo
9.520
missilibus certant.
9.521
Parte alia horrendus visu quassabat Etruscam
9.522
pinum et fumiferos infert Mezentius ignis;
9.523
at Messapus equum domitor, Neptunia proles,
9.524
rescindit vallum et scalas in moenia poscit.
9.525
Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,
9.526
quas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus
9.527
ediderit, quem quisque virum demiserit Orco;
9.528
et mecum ingentis oras evolvite belli,
9.529
et meministis enim, divae, et memorare potestis.
9.530
Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,
9.531
opportuna loco, summis quam viribus omnes
9.532
expugnare Itali summaque evertere opum vi
9.533
certabant, Troes contra defendere saxis
9.534
perque cavas densi tela intorquere fenestras.
9.535
Princeps ardentem coniecit lampada Turnus
9.536
et flammam adfixit lateri, quae plurima vento
9.537
corripuit tabulas et postibus haesit adesis.
9.538
Turbati trepidare intus frustraque malorum
9.539
velle fugam. Dum se glomerant retroque residunt
9.540
in partem, quae peste caret, tum pondere turris
9.541
procubuit subito et caelum tonat omne fragore.
9.542
Semineces ad terram, immani mole secuta,
9.543
confixique suis telis et pectora duro
9.544
transfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor
9.545
et Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,
9.546
Maeonio regi quem serva Licymnia furtim
9.547
sustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,
9.548
ense levis nudo parmaque inglorius alba;
9.549
isque ubi se Turni media inter milia vidit,
9.550
hinc acies atque hinc acies adstare Latinas:
9.551
ut fera, quae densa venantum saepta corona
9.552
contra tela furit seseque haud nescia morti
9.553
inicit et saltu supra venabula fertur,
9.554
haud aliter iuvenis medios moriturus in hostis
9.555
inruit et, qua tela videt densissima, tendit.
9.556
At pedibus longe melior Lycus inter et hostis
9.557
inter et arma fuga muros tenet altaque certat
9.558
prendere tecta manu sociumque attingere dextras.
9.559
Quem Turnus, pariter cursu teloque secutus,
9.560
increpat his victor: Nostrasne evadere, demens,
9.561
sperasti te posse manus? Simul adripit ipsum
9.562
pendentem et magna muri cum parte revellit.
9.563
Qualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum
9.564
sustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis
9.565
quaesitum aut matri multis balatibus agnum
9.566
Martius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor
9.567
tollitur: invadunt et fossas agere complent;
9.568
ardentis taedas alii ad fastigia iactant.
9.569
Ilioneus saxo atque ingenti fragmine montis
9.570
Lucetium portae subeuntem ignisque ferentem,
9.571
Emathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,
9.572
hic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,
9.573
Ortygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,
9.574
Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque
9.575
et Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,
9.576
Privernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae
9.577
strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens
9.578
ad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta
9.579
et laevo infixa est lateri manus abditaque intus
9.580
spiramenta animae letali volnere rupit.
9.581
Stabat in egregiis Arcentis filius armis,
9.582
pictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,
9.583
insignis facie, genitor quem miserat Arcens,
9.584
eductum Matris luco Symaethia circum
9.585
flumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:
9.586
stridentem fundam positis Mezentius hastis
9.587
ipse ter adducta circum caput egit habena
9.588
et media adversi liquefacto tempora plumbo
9.589
diffidit ac multa porrectum extendit harena.
9.590
Tum primum bello celerem intendisse sagittam
9.591
dicitur ante feras solitus terrere fugaces
9.592
Ascanius fortemque manu fudisse Numanum,
9.593
cui Remulo cognomen erat, Turnique minorem
9.594
germanam nuper thalamo sociatus habebat.
9.595
Is primam ante aciem digna atque indigna relatu
9.596
vociferans tumidusque novo praecordia regno
9.597
ibat et ingentem sese clamore ferebat:
9.598
Non pudet obsidione iterum valloque teneri,
9.599
bis capti Phryges, et morti praetendere muros?
9.600
En qui nostra sibi bello conubia poscunt!
9.601
Quis deus Italiam, quae vos dementia adegit
9.602
Non hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:
9.603
durum a stirpe genus natos ad flumina primum
9.604
deferimus saevoque gelu duramus et undis,
9.605
venatu invigilant pueri silvasque fatigant,
9.606
flectere ludus equos et spicula tendere cornu.
9.607
At patiens operum parvoque adsueta iuventus
9.608
aut rastris terram domat aut quatit oppida bello.
9.609
Omne aevum ferro teritur, versaque iuvencum
9.610
terga fatigamus hasta; nec tarda senectus
9.611
debilitat vires animi mutatque vigorem:
9.612
canitiem galea premimus, semperque recentis
9.613
comportare iuvat praedas et vivere rapto.
9.614
Vobis picta croco et fulgenti murice vestis,
9.615
desidiae cordi, iuvat indulgere choreis,
9.616
et tunicae manicas et habent redimicula mitrae.
9.617
O vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta
9.618
Dindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!
9.619
Tympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris
9.620
Idaeae sinite arma viris et cedite ferro.
9.621
Talia iactantem dictis ac dira canentem
9.622
non tulit Ascanius nervoque obversus equino
9.623
contendit telum diversaque bracchia ducens
9.624
constitit, ante Iovem supplex per vota precatus:
9.625
Iuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.
9.626
Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dona
9.627
et statuam ante aras aurata fronte iuvencum
9.628
candentem pariterque caput cum matre ferentem,
9.629
iam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.
9.630
Audiit et caeli Genitor de parte serena
9.631
intonuit laevum, sonat una fatifer arcus:
9.632
effugit horrendum stridens adducta sagitta
9.633
perque caput Remuli venit et cava tempora ferro
9.634
traicit. I, verbis virtutem inlude superbis!
9.635
His capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.
9.636
Hoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur
9.637
laetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.
9.638
Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo
9.639
desuper Ausonias acies urbemque videbat,
9.640
nube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:
9.641
Macte nova virtute, puer: sic itur ad astra,
9.642
dis genite et geniture deos. Iure omnia bella
9.643
gente sub Assaraci fato ventura resident,
9.644
nec te Troia capit. Simul haec effatus ab alto
9.645
aethere se misit, spirantis dimovet auras
9.646
Ascaniumque petit. Forma tum vertitur oris
9.647
antiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae
9.648
armiger ante fuit fidusque ad limina custos,
9.649
tum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo
9.650
omnia longaevo similis, vocemque coloremque
9.651
et crinis albos et saeva sonoribus arma,
9.652
atque his ardentem dictis adfatur Iulum:
9.653
Sit satis, Aenide, telis impune Numanum
9.654
oppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo
9.655
concedit laudem et paribus non invidet armis:
9.656
cetera parce, puer, bello. Sic orsus Apollo
9.657
mortalis medio aspectus sermone reliquit
9.658
et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.
9.659
Agnovere deum proceres divinaque tela
9.660
Dardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.
9.661
Ergo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi
9.662
Ascanium prohibent, ipsi in certamina rursus
9.663
succedunt animasque in aperta pericula mittunt.
9.664
It clamor totis per propugnacula muris,
9.665
intendunt acris arcus amentaque torquent.
9.666
Sternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque
9.667
dant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:
9.668
quantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis
9.669
verberat imber humum, quam multa grandine nimbi
9.670
in vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris
9.671
torquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.
9.672
Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,
9.673
quos Iovis eduxit luco silvestris Iaera
9.674
abietibus iuvenes patriis et montibus aequos,
9.675
portam, quae ducis imperio commissa, recludunt,
9.676
freti animis, ultroque invitant moenibus hostem.
9.677
Ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,
9.678
armati ferro et cristis capita alta corusci:
9.679
quales aëriae liquentia flumina circum,
9.680
sive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,
9.681
consurgunt geminae quercus intonsaque caelo
9.682
attollunt capita et sublimi vertice nutant.
9.683
inrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis
9.684
continuo Quercens et pulcher Aquiculus armis
9.685
et praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon
9.686
agminibus totis: at versi terga dedere
9.687
aut ipso portae posuere in limine vitam.
9.688
Tum magis increscunt animis discordibus irae;
9.689
et iam collecti Troes glomerantur eodem
9.690
et conferre manum et procurrere longius audent.
9.691
Ductori Turno diversa in parte furenti
9.692
turbantique viros perfertur nuntius, hostem
9.693
fervere caede nova et portas praebere patentis.
9.694
Deserit inceptum atque immani concitus ira
9.695
Dardaniam ruit ad portam fratresque superbos.
9.696
Et primum Antiphaten, is enim se primus agebat,
9.697
Thebana de matre nothum Sarpedonis alti,
9.698
coniecto sternit iaculo; volat Itala cornus
9.699
aëra per tenerum stomachoque infixa sub altum
9.700
pectus abit: reddit specus atri volneris undam
9.701
spumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.
9.702
Tum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,
9.703
tum Bitian ardentem oculis animisque frementem
9.704
non iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,
9.705
sed magnum stridens contorta phalarica venit,
9.706
fulminis acta modo, quam nec duo taurea terga
9.707
nec duplici squama lorica fidelis et auro
9.708
sustinuit: conlapsa ruunt immania membra.
9.709
Dat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.
9.710
Talis in Euboico Baiarum litore quondam
9.711
saxea pila cadit, magnis quam molibus ante
9.712
constructam ponto iaciunt; sic illa ruinam
9.713
prona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:
9.714
miscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;
9.715
tum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile
9.716
Inarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.
9.717
Hic Mars armipotens animum viresque Latinis
9.718
addidit et stimulos acris sub pectore vertit
9.719
immisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.
9.720
Undique conveniunt, quoniam data copia pugnae
9.721
bellatorque animo deus incidit.
9.722
Pandarus ut fuso germanum corpore cernit
9.723
et quo sit fortuna loco, qui casus agat res,
9.724
portam vi magna converso cardine torquet,
9.725
obnixus latis umeris, multosque suorum
9.726
moenibus exclusos duro in certamine linquit;
9.727
ast alios secum includit recipitque ruentis,
9.728
demens, qui Rutulum in medio non agmine regem
9.729
viderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,
9.730
immanem veluti pecora inter inertia tigrim.
9.731
Continuo nova lux oculis effulsit, et arma
9.732
horrendum sonuere; tremunt in vertice cristae
9.733
sanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:
9.734
agnoscunt faciem invisam atque immania membra
9.735
turbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens
9.736
emicat et mortis fraternae fervidus ira
9.737
effatur: Non haec dotalis regia Amatae,
9.738
nec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.
9.739
Castra inimica vides; nulla hinc exire potestas.
9.740
Olli subridens sedato pectore Turnus:
9.741
Incipe, siqua animo virtus, et consere dextram:
9.742
hic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.
9.743
Dixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo
9.744
intorquet summis adnixus viribus hastam:
9.745
excepere aurae volnus; Saturnia Iuno
9.746
detorsit veniens, portaeque infigitur hasta.
9.747
At non hoc telum, mea quod vi dextera versat,
9.748
effugies; neque enim is teli nec volneris auctor.
9.749
Sic ait et sublatum alte consurgit in ensem
9.750
et mediam ferro gemina inter tempora frontem
9.751
dividit inpubesque immani volnere malas.
9.752
Fit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:
9.753
conlapsos artus atque arma cruenta cerebro
9.754
sternit humi moriens, atque illi partibus aequis
9.755
huc caput atque illuc umero ex utroque pependit.
9.756
Diffugiunt versi trepida formidine Troes:
9.757
et si continuo victorem ea cura subisset,
9.758
rumpere claustra manu sociosque immittere portis,
9.759
ultimus ille dies bello gentique fuisset;
9.760
sed furor ardentem caedisque insana cupido
9.761
egit in adversos.
9.762
Principio Phalerim et succiso poplite Gygen
9.763
excipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas
9.764
in tergum, Iuno vires animumque ministrat;
9.765
addit Halym comitem et confixa Phegea parma,
9.766
ignaros deinde in muris Martemque cientis
9.767
Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.
9.768
Lyncea tendentem contra sociosque vocantem
9.769
vibranti gladio conixus ab aggere dexter
9.770
occupat; huic uno desectum comminus ictu
9.771
cum galea longe iacuit caput. Inde ferarum
9.772
vastatorem Amycum, quo non felicior alter
9.773
ungere tela manu ferrumque armare veneno,
9.774
et Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,
9.775
Crethea Musarum comitem, cui carmina semper
9.776
et citharae cordi numerosque intendere nervis.
9.777
Semper equos atque arma virum pugnasque canebat.
9.778
Tandem ductores audita caede suorum
9.779
conveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,
9.780
palantisque vident socios hostemque receptum.
9.781
Et Mnestheus: Quo deinde fugam, quo tenditis? inquit.
9.782
Quos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?
9.783
Unus homo et vestris, o cives, undique saeptus
9.784
aggeribus tantas strages inpune per urbem
9.785
ediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?
9.786
Non infelicis patriae veterumque deorum
9.787
et magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?
9.788
Talibus accensi firmantur et agmine denso
9.789
consistunt. Turnus paulatim excedere pugna
9.790
et fluvium petere ac partem, quae cingitur unda;
9.791
acrius hoc Teucri clamore incumbere magno
9.792
et glomerare manum. Ceu saevum turba leonem
9.793
cum telis premit infensis, at territus ille,
9.794
asper, acerba tuens, retro redit, et neque terga
9.795
ira dare aut virtus patitur, nec tendere contra
9.796
ille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:
9.797
haud aliter retro dubius vestigia Turnus
9.798
improperata refert, et mens exaestuat ira.
9.799
Quin etiam bis tum medios invaserat hostis,
9.800
bis confusa fuga per muros agmina vertit;
9.801
sed manus e castris propere coit omnis in unum,
9.802
nec contra vires audet Saturnia Iuno
9.803
sufficere, aëriam caelo nam Iuppiter Irim
9.804
demisit germanae haud mollia iussa ferentem,
9.805
ni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.
9.806
Ergo nec clipeo iuvenis subsistere tantum
9.807
nec dextra valet: iniectis sic undique telis
9.808
obruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum
9.809
tinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,
9.810
discussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo
9.811
ictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse
9.812
fulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor
9.813
liquitur et piceum, nec respirare potestas,
9.814
flumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.
9.815
Tum demum praeceps saltu sese omnibus armis
9.816
in fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo
9.817
accepit venientem ac mollibus extulit undis
9.818
et laetum sociis abluta caede remisit.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).