Reader

LIBER QUARTUS DE EPISCOPIS WIGORNENSIBUS

Provincia Merciorum quinque nabet modo episcopatus, olim forsitan plures. Et apud Wigorniam quidem hi fuerunt episcopi:

Bosel, Osteor, Edwinus, Wilfrid, Milred, Weremund, Tilher, Ethelred, Denebertus, Herebertus, Alwinus, Henferdth, Ecelin[ al. Ethelin], Wilfert, Kinewold, Dunstan, Oswald, Aldulf, Wlstanus. Isti tres fuerunt archiepiscopi: Lessius, Bribegus[ al. Britegus], Livinigus, Alred. Wlstanus in sanctitate nostro saeculo nominatissimus, de quo si se amplior porrexerit sermo, nullum, quaeso, taedeat. Wlstanus a puero educatus honeste, inter disciplinatos viros et litterarum curam quanta tunc in Anglia erat, adolevit. Cum vero id aetatis esset, presbyteratum accepit, nec a gradu morum vitiis degeneraverit. Non enim, ut tunc et nunc quidam missa cursim mane cantata, tota die post hoc gulae vel quaestibus inhiabat, sed morosiore cura debitum consummans officium, orationes quotidianas et diuturnas adjiciebat, oblationibus fidelium contentus. His vitam tolerabat. Pudoris singularis salvum signaculum post virginitatis vitam coelo exhibuit. Ita adhuc constitutus in saeculo major quolibet aestimabatur monacho, superflui potus expers, esui carnium indulgebat: quas tamen statim, ut potuit, occasionem rapiens, sprevit: causa fuerat, quia die certa ad quoddam placitum exire deberet, necessitas rei omni excusationi repudium indixerat. Visum est tamen ut ante missam cantatam inediae consuleret; veceleratur a clientibus, ne impransus abiret dominus, apponitur auca igni. Astitit altari presbyter et devotione qua solet agit, cum inter secreta missae, quia erat ecclesia domui vicina, nidor adustae carnis nares ejus opplevit. Odor mentem advocavit, ut et voluptatis illecebra caperetur, continuoque reducto animo culpam agnoscens, luctabatur valide ut cogitationem alias averteret; sed cum id frustra esset, iratus sibi juramentum ad sacramenta quae tangebat, fecit, nullo se amplius pacto id genus cibi comesturum. Cantata ergo missa, cibo vacuus ad negotium discessit, quod jam tardior hora urgeret causatus, occasio illa effecit, ut arduum penitus secutus exemplum, omni in perpetuum carne et etiam unctiori cibo temperaret, non tamen comedentes rigido suspendens supercilio, nullo se affirmabat, eorum ciborum teneri desiderio, si qua tamen esset caro delectabilis, opinari se, quod alaudae majorem vescentibus darent voluptatem.

Crescente autem devotione propositi apud Wigorniam monachus factus per omnia officia ad prioratum ascendit. In quo, dum sublimi laude virtutum refulget, tentationem diaboli bonis ejus( credo) invidentis expertus est. Qui cum quadam nocte ante altare orantem, ut luctaretur secum est aggressus. Fortior ille metu provocantem adorsus diris brachiorum nodis elisit, idem secundo et tertio fecit, nisi quod tertia vice suspiriosus, extis incalescentibus illum pulsu se defecisse pene significavit; sed adfuit clemens divinitas, quae monstrum insaniens abegit. Quo in auras evanescente, intellexit Wlstanus diabolum esse, cum ante putasset servientem quemdam fuisse, cujus ille formam induerat. Cujus rei non fallax dabatur indicium, quod quocunque eventu servientem illum videret, statim tremore membra pererrante totus expallesceret. Caetera omni timore vacuus, ut affirmaret se nescire quid esset terror; qui nunquam pro fractura pontis equo descenderit, qui in summitate fabricarum per angustissimos axes securus incesserit, ut de ipso merito dicatur:« Justus ut leo confidit.» Interea, quam superius dixi, causa exorta est, qua Roma veniens Alredus archiepiscopus consecutis e vestigio cardinalibus Wigorniensi civitati episcopum urgeretur consecrare. Ille consilio deducto in medium cavensque rebus suis in posterum Wlstanum elegit, inefficacem scilicet ratus, cujus simplicitate et sanctimonia rapinas umbraret suas, rapturus de rebus episcopatus, quod liberet. Cardinalium ergo favore Wlstanus approbatus, et examinatus severitate, divinum munus suscepit, pulchroque et venerabili praesagio prognosticon obvenit: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est! Nihil prorsus verius, nec enim bonum in eo simulatae sanctitatis, nec si secus quid, callidae fraudulentiae fuit. Sed nec Aldredus ita segnem( ut putabat) persensit. Siquidem majorem partem rerum, quas indebite detinebat, blanditiis ab eo subripuit, tenuitatem suam illi ex tempore allegans. Ita officium injunctum magis insito virtutum amore quam litteratura fretus fractus exercebat. Quanquam non ita hebes in litteris( ut putabatur) fuerit, qui caetera negotia sciret, praeter fabulas poetarum et tortiles syllogismos dialecticorum, quae nec nosset, nec nosse dignaretur. Caeterum probe doctus posse sermonem quamlibet elegantem ex temporaliter facere, auditorum lacrymas, gaudia coeli, et poenas inferni proponendo artifex movere, persuadere dictionem quam vellet, dum quadraret vita doctrinae, nec aliter viveret, quam vivendum doceret. Ideoque suggerebat ei Deus eloquium, quod esset et laudum ejus incremento et auditoribus proficuo. Cibi et potus, ut ante dixi, erat abstinens, quamvis in aula ejus, pro more Anglorum, totis post prandium biberetur horis; cum quibus ipse assidens psalmos ruminabat, ordine tamen suo se bibere simulabat. Hauriebant alii spumantes pateras; ipse vasculum minutissimum tenens, eos ad hilaritatem invitabat, magis consuetudini patriae, quam judicio satisfaciens animi. Nam et consuetudines Northmannorum non omittebat, pompam militum secum ducens, qui stipendiis annuis quotidianisque cibis immane quantum populabantur. Circa religiones, talem accepimus: quotidie missam cantans, addebat Psalterium, omniumque sanctorum memorias, quorum toto anno singula solemnia succedunt, singulis in septem divisas, per septem non omittebat horas. Quotiescunque Wigorniae esset, missam majorem impiger cantabat, dicens id se rependere septimanarii officio, quo ipse pro episcopatu absolvi nollet, collationem quoque frequenter interebat, iensque cum caeteris in Ecclesiam, facta confessione redditaque benedictione in triclinium se recipiebat. Equo quocunque vadens Psalterium frequentabat, orationales versus, qui occurrebant, ad fastidium concantantis crebro repetens. Nullius unquam personae contuitu, nec etiam in curia regis positus, et ad mensam ejus assidens, benedictiones, quas Angli super potum faciebant, omisit. Si quando eum necessitas ad comitatum urgebat, omnium primo maledictionem pravis, benedictionem rectis imprecabatur arbitris. Tum considens si divinum quid eventilaretur, vigilanter intendebat mentis aciem; si saeculare, quod crebrius erat, fastidio segnis obdormiscebat, licet si quis contra eum dicendum putasset, non eum obtusae scientiae esse in respondendo intelligeret. Venerat ad eum fama religionis accitus presbyter vocabulo Egelricus; cujus exemplo scintillante multum in se sanctitatis fomitem rapuerat. Erat enim ille orationibus continuis etiam inter turbas ad miraculum videntium deditus, ut qui quotidie Psalterium cum orationibus, non minoris numeri, evolverat post missam; adeo in corripiendo acer, ut etiam episcopum ipsum, si quando, ut fit in loquendo, esset remissior, statim vel argueret verbis, vel reverberaret oculis. Nam antistes suorum a recto transgressiones alumnorum corripiebat, sed saepius quatenus honestas sineret, tolerabat; in divino segnitiem obsequio nullo modo patiens, si quis ministrorum vel temulentia, vel somnolentia victus, matutinis non adfuisset, acri ferulae ictu in illum ulcisci. Postremo personas honestiores per se excitando ipse matutinas eis cantare. Indifferenter vilioribus utebatur vestibus, magis agninis quam alterius generis pellibus frigus depellens. Si vero ei diceretur, ut saltem cattinas pelles amiciret, jocosa comitate respondebat:« Crede mihi, nam hic mos jurandi episcopo inoleverat, nunquam audivi cantari cattus Dei, sed Agnus Dei, ideoque non catto, sed agno volo calefieri,» ita Dei timor mentem ejus insederat, ut quod alii torquebant in pompam, ipse in compunctionis transferret materiam. Cum Ecclesiae majoris opus, quod ipse a fundamentis inceperat, ad hoc incrementi processisset, ut jam monachi migrarent in illam, jussum est veterem ecclesiam, quam et beatus Oswaldus fecerat, detegi et subrui. Ad hoc spectaculum stans sub divo Wlstanus, lacrymas tenere nequivit. Super quo modeste a familiaribus redargutus, qui gaudere potius deberet, quod se superstite tantus Ecclesiae honor accessit, ut ampliatus monachorum numerus ampliora exigeret habitacula, respondit:« Ego longe aliter intelligo, quod nos miseri sanctorum opera destruimus, ut nobis laudem comparemus. Non noverat illa infelicium virorum aetas pompaticas aedes construere, sed sub qualicunque tecto se ipsos Deo immolare, subjectosque ad exemplum attrahere: nos econtra nitimur, ut animarum negligentes curam, accumulemus lapides.» Dixit plura in hunc modum, allegationibus suis occurrentes sententias infirmans.

Nunc quod miraculorum expers non fuerit, sermo subjiciet; nam de moribus ejus dicta hunc modum tenebunt. In cujusdam ecclesiae dedicatione sermonem fecerat ad populum, in quo multa de caeteris plura de pace dixerat: quo commoti nonnulli, qui digladiabili dissidebant odio, offensas utrinque donavere. Unus erat, qui nullis admonitionibus, nullis suadelis adduci potuit, ut fratris necem indulgeret inimico huic adducto in medium, et post multum sermonem pertinacissime recusanti, eadem quae referem verba dixit episcopus:« Dominus dixit in Evangelio: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur; constat ergo quod si pacifici sunt beati, et filii Dei, discordantes sunt miseri et filii diaboli. Illi igitur, cujus filius es, te commendo, et trado te Satanae ad interitum carnis, juxta praeceptum Apostoli: Ut spiritus salvus sit in die Domini.» Vix sanctus sermonem expleverat, cum miser ille mancipium hostile factus, coram omni plebe dentibus stridere, spumas jacere, crinem rotare occepit; postremo in terram elisus volutabatur furens. Exoratus Wlstanus ut misereretur, distulit; sed pressus tandem et victus lacrymis, jubet inimico ut abeat: ille discedit eadem facilitate qua venerat reductus in mentem homo, conventusque, ut delicti gratiam cederet, mira pacem negavit imprudentiam; iterum ergo vexati, iterumque sanari jussus inficiari perstitit. Tertio jam cum totus membris labefactatus ex concussione daemonis plene singultiret animam, pacem iniit perpetuo post hoc isque ad mortem integer et incolumis.»

Sub seniore Willielmo inclamatum est in Wlstanum a Lanfranco de litterarum inscitia: a Thoma Eboracensi archiepiscopo, quod subjici deberet et ex antiquo jure, utrisque objectionibus cum in concilio respondere juberetur, egressus est ut strictiore consilio responsum comeret suum. Tum monachorum, qui cum eo erant, animis ad summum negotium attonitis, ille subintulit:« Crede mihi, adhuc non cantavimus Nonam: cantemus ergo, sociis referentibus, ut prius propter quae venerant expedirent, quod satis superque sufficeret cantibus tempus; regem et proceres, si hoc audierint, risui se haberi non immerito credituros; prius, crede mihi, faciemus Dei servitium, et post agitabimus hominum litigium.» Hora igitur cantata, nulla excogitata falsi tergiversatione, nullo commentato veri splendore aulam concilii pergebat ingredi: suis eum retinere tentantibus persuaderi non potuit: quin potius timentibus causae, pro certo, ait:« Noveritis visibiliter me hic videre beatos archiepiscopos Dunstanum et Oswaldum, qui hodie me suis precibus tuentes falsiloquorum acumen hebetabunt.» Ita data benedictione monacho minimae facundiae viro, sed Normanniae linguae sciolo, rem obtinuit, ut qui dioecesis ante putabatur indignus regimine, ab archiepiscopo Eboraci suppliciter rogaretur, ut suas dignaretur lustrare, quo ipse pro timore hostium vel sermonis ignorantia cavebat accedere. Nec solum hoc, sed et villas reliquas episcopatus, quas Aldredus archiepiscopus retinuerat, recuperavit ad unam, cum Lanfrancus archiepiscopus constanter assisteret causae, urgens videlicet aemulum primatus et potentiae.

Sub Willielmo juniore Rogerius comes de monte Gomerico perfidiam contra principem meditatus, cum ejusdem factionis complicibus arma movebat infestus: jamque a Scrobesberia usque ad Wigorniensem coloniam omnibus vastatis urbem ipsam appropinquabat, cum milites regii, qui praetendebant, periculum exponunt episcopo. Is maledictionis fulmen jaculatus in perfidos, qui domino suo fidem non servarent, jubet milites properare, Dei et Ecclesiae injurias ulturos. Mirum quis dixerit, quod subjiciam, sed auctoritati veracium narratorum credendum, quidam enim adversariorum regiis conspectis timore inerti perculsi, quidam et caecati victoriam plenam et qualem sperare nequibant, oppidanis cessere; multi enim a paucis fugati, pars caesi, pars saucii abducti. Quid quod prophetia non caruit? Aldwinus erat quidam ab eo factus monachus, sicque in vastissimo illo saltu, quod Malvernum vocatur eremiticam vitam cum Guidone socio exercebat. Guidoni post longos agones compendiosius ad gloriam visum, ut Hierosolymam iret, ubi labore itinerario vel Domini sepulcrum videret, vel feliciter manu Sarracenorum mortem anticiparet. Aldwinus eidem sententiae inductus consilium tamen cum patre Wlstano quaesivit; dissuasit pontifex, et ardentem refrigeravit dicens:« Noli sodes Aldwine, quoquam ire, sed in loco mane: crede mihi, mirareris si scires quod scio, quantum in illo loco per te Deus operaturus est.» Discessit, hoc audito, monachus, firmoque jam durabat in proposito, leviabatque spe prophetiae omne genus aerumnae. Nec multo post vaticinium properavit impleri, veniebantque ad Alwinum alter post unum, tertius post alterum, et ita usque ad tricenarium numerum; affluebatque eis in primis victualium copia, vicinis beatos se judicantibus, qui aliquid Dei famulis impertirentur, quod vero eis deerat, fide supplebant, dum parvi facerent, si carerent carnali cibo, qui spirituali pinguescebant gaudio.

Sewlfus quidam negociator ad eum quotannis venire consueverat, ut ejus consilio morbis mederetur animae. Cui semel post absolutionem factam dixit:« Saepe peccata, quae confessus es reiteras, quia, ut dicitur,« Opportunitas latronem facit.» Quare consulo, ut monachus fias; quod si feceris, horum peccatorum opportunitate carebis.» Cum retulisset ille, non se monachum pro rigore propositi fieri posse, substomachatus episcopus:« Vade, inquit; monachus fies velis nolis, sed cum vitiorum utensilia in te senuerint.» Quod nos postea vidimus, quia in nostro monasterio, jam senectute fractus morbo admonente conversus est. Sed licet multoties poenituerit, quotiescunque tamen dictum episcopi aliquis praesentasset ei, revocabat impetum, remolliebat animum.

Nicolaus specialis ejus alumnus, qui postea Wigorniensis Ecclesiae prior fuit, pedibus ejus assidebat. Episcopus interim effusus in laetitiam, blanda manu caput juvenis palpavit, crinibus defluentibus improperio calvitii vicinum,« et puto, inquit, calvus fies.» At ephaebus, qui jam in adolescentia se illa parte senescere doleret, questus fata capillorum cadentium,« quare, inquit, non eos tenes?» Contra episcopus renidens crede,« mihi, ait, nunquam quantum vixero, qui residui sunt deficient.» Factum est, quod dixerat. Sed eadem hebdomada qua vitae huic renuntiavit, ita omnes, quo nescio, evanuere ut nudam cutim relinquerent. Suam mortem non occultis indiciis manifestavit saepe quidem, sed hic apertius. Allato sibi nuntio de sororis excessu, quam unicam habebat, respondit,« modo aratrum ad meum pervenit sulcum, sequeturque frater sororem, non multis post diebus.» Decubuit ergo febribus jam dimidium annum obitus, exercebaturque ad coelestis vitae introitum. Magnanimiter ille ferebat incommodum, et suos ante se lacrymantes, et tyrannidem futuri pontificis metuentes consolabatur dicens:« Cessent gemitus, vacent fletus, non est enim ista vitae amissio, sed vitae commutatio, neque unquam vobis deero, sed quanto lutea compage soluta Deo fuero praesentior, tanto ero in auxiliendo celerior; me impetrante, accedet vobis prosperitas, me propulsante, discedet adversitas.» Felix lingua, quae de abundanti penu conscientiae, tam secura verba in hominum aures auderet effundere. Alii suspiriis et singultibus agunt, ut pro se oretur, ille pro aliis se oraturum pollicebatur. Quid istud est miraculi? An nullius peccati conscius erat? Imo loquebatur sancta simplicitas, simplicitas nescia de Dei diffidere misericordia. Sublatus ergo praesentibus magno laicorum et monachorum ejulatu, delatus in ecclesiam triduo super terram detentus est. Nam ipsa species et forma exanimis corporis videbatur gratiam viventis pontificis praetendere, mulcebatque oculos leniebatque dolorem. Jacebatque in libitina corpus ante altare pontificalibus insignibus ornatum, carens operimento, populique undique confluentes, datis oblationibus, et adorato corpore, recedebant cum moerore. Quarto die terrae delatum a Roberto Herefordensi episcopo, sancta illi jampridem familiaritate conjuncto. Jacet inter duas pyramides, arcu lapideo pulchre supervoluto; lignum in superiori prominet, quod casses ferreos, quos vocant araneas, infixos habet. Haec eo dixerim, quia miraculo subjiciendo materia cohaeret. Post non paucos annos ejus decessus, ignis ab urbe per incuriam veniens, ecclesiae tectum omnino consumpsit, plumbo liquefacto, asseres regnante incendio in carbonem mutati, trabes perinde grandes ut integrae arbores ambustae deciderunt ab solum. Quod ignem intra Ecclesiam effugere potuit, tantae molis ruina dissiluit et crepuit.« Sepulcrum inter hoc sancti non solum a furore flammae immune, sed nec fuligine tinctum, nec favilla opertum fuit. Et ut augeretur miraculum, natta qua accubitare solebant orantes ante mausoleum, incolumis reperta, lignum et quod superne prominere dixi, quantum extra lapides exstabat, inventum integrum, quod petra incluserat ipsa corrupta in cineres solutum.» Et hoc miraculum non primum, sed aliis celebratius, quia publicum. Quis enim illa quotidiana enumeret, quae in domesticis necessitatibus homines sentiunt, dum nullus cum fide affusus ad tumulum exsors redeat votorum. Superant illa cujuscunque facundissimi facultatem eloquii, quae nec colligi numero, nec queunt excipi scripto. Et profecto, si facilitas antiquorum hominum adjuvaret, jamdudum elatus in altum sanctus praedicaretur. Sed nostrorum incredulitas, quae se cautelae umbraculo exornat, non vult miraculis fidem adhibere, etsi conspiciat oculo, etsi palpet digito. Ego me reum silentii timui fore, si certis auctoribus cognita taciturnitati addicerem, et notitiam studiosorum fraudarem, qui enim mihi assumam, ut inertes quique legant vel pro amore sancti vel nostra, qui sancta fastidiunt Evangelia?

Wlstano successit Samson canonicus Bajocensis; non parvae litteraturae vir, nec contemnendae facundiae. Antiquorum homo morum: ipse liberaliter vesci, et aliis dapsiliter largiri. Innoxius ad monachos, nisi quod eis Westberiam abstulit, ubi Wlstanus monachos posuerat, et privilegio sanctitatis suae muniverat. Illud Samson dirupit, nec multis post annis in eadem villa, qua culpam commiserat, excessit.

Post ejus mortem, qui dono Wiliielmi junioris episcopi acceperat, data est eadem sedes ab Henrico rege Thiulfo Bajocensi aeque canonico, qui antecessori suo non absimilis moribus, eodem rege regnante diem clausit. Sepulti sunt ambo in navi ecclesiae ante crucifixum.

Praesulatus tunc a rege datus est Simoni, capellano reginae Adelidae, quae post prioris uxoris mortem Henrico nupserat. Simon igitur affabilitate et morum dulcedine, munificentiaque quoad res episcopatus angustae pati possent, insignis habetur.

Post eum successit Alfredus, capellanus regis Henrici Junioris. Dioecesis Wigorniensis pagos habet: Gloucestrensum, Wigorniensem, Warwicensem dimidium. Gloucestria est civitas super flumine Sabrina posita, putaturque a Claudio nominata, qui secundus Romanorum imperator post Julium Caesarem Britanniam adiit. Denique Britannice vocabatur Airchalu. Meminit quoque Seneca in lib. De morte Claudii,« barbaros in Britannia eum pro Deo colere, et in honorem ipsius civitatem aedificare.» Ab ea civitate tota regio vallis Glocestrensis vocatur. Terra omnis frugum opima, fructuum ferax hic et sola naturae gratia, illic culturae solertia, ut quamvis taediosum per socordiam provocet ad laboris illecebram: ubi centuplicato fenore responsura sit copia, cernas tramites publicos vestitos pomiferis arboribus non insitiva manus industria, sed ipsius solius humi natura. Ipsa se terra sponte subrigit in fructus eosque sapore et specie caeteris plurimum praestantes, quorum plures ante annum marcescere nesciunt, ut omnes usque ad novos successores praestent officium. Regio plus quam aliae Angliae provinciae vinearum frequentia densior, proventu uberior, sapore jucundior. Vina enim ipsa bibentium ora tristi non torquent acredine, quippe quae parum debeant Gallicis dulcedine, villae innumerabiles, abbatiae praestantes, vici frequentes, quibus omnibus accedit ad gloriam, fluvius Sabrina, quo nullus in hac terra alveo latior, gurgite rapacior, arte piscosior. In eo quotidianus aquarum furor, quod utrum voraginem vel vertiginem undarum dicam nescio, fundo ab imo verrens arenas et conglobans in cumulum cum impetu venit, nec ultra quam ad pontem pertendit, nonnunquam etiam ripas transcendit, et magna vi parte terrae circuita victor regreditur. Infelix navis si quam a latere attigerit! nautae certe gnari cum vident illam Digram( sic enim Anglice vocant) venire, navem obvertunt, et per medium secantes violentiam ejus elidunt. In eadem valle est vicus celeberrimus Bristow nomine, in quo est navium portus ab Hibernia et Noregia, et caeteris transmarinis terris venientium receptaculum, ne scilicet genitalibus divitiis tum fortunata regio, peregrinarum opum fraudaretur commercio.